- Xaqani Şirvani
- زائـــور اوستاج
-
Xaqani Şirvani
(Ədəbi düşüncə)
Orta əsr Şərq poeziyasında fəlsəfi düşüncə və sözün etikası
Azərbaycan ədəbiyyat tarixində elə simalar vardır ki, onların yaradıcılığı təkcə milli ədəbi ənənə ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda ümumbəşəri düşüncə sisteminə daxil olur. Bu baxımdan XII əsrin görkəmli şairi və mütəfəkkiri Xaqani Şirvani Şərq intellektual tarixində xüsusi mövqe tutur. Onun poeziyası yalnız estetik mətn deyil, həm də fəlsəfi-etik düşüncə sisteminin ifadəsidir.
Xaqani Şirvaninin yaradıcılığı XII əsr Azərbaycan ədəbi-mədəni mühitində, xüsusilə Səlcuq imperiyası dövrünün siyasi təsirləri və Şirvanşahlar saray ənənəsi kontekstində formalaşmışdır. Bu dövr Şərqdə saray ədəbiyyatının gücləndiyi, eyni zamanda fərdi düşüncənin müxtəlif məhdudiyyətlərlə qarşılaşdığı bir mərhələ kimi xarakterizə olunur. Məhz belə bir tarixi mühitdə Xaqani poeziyası həm saray mədəniyyətindən qaynaqlanan, həm də ona tənqidi yanaşma sərgiləyən mürəkkəb intellektual mövqe təqdim edir.
Onun əsərlərində əsas diqqət insanın mənəvi mahiyyətinə yönəlir. Xaqani üçün söz yalnız bədii ifadə vasitəsi deyil, eyni zamanda etik məsuliyyət daşıyan bir dəyərdir. O, poeziyanı həqiqətin ifadəsi və insanın daxili aləminin dərk edilməsi üçün vasitə kimi qəbul edir. Bu yanaşma onu dövrünün bir çox şairlərindən fərqləndirir və yaradıcılığını fəlsəfi poeziya səviyyəsinə yüksəldir.
Xaqani Şirvaninin şeirlər aman, ədalət, taleyin dəyişkənliyi və insanın sosial mövqeyi kimi anlayışlar mühüm yer tutur. O, insanın ictimai mühitdəki ziddiyyətlərini, hakimiyyət və fərd münasibətlərini poetik dillə ifadə edir. Bu baxımdan onun yaradıcılığı yalnız ədəbi deyil, həm də sosial-fəlsəfi mətn kimi dəyərləndirilə bilər.
Xüsusilə qeyd edilməlidir ki, Xaqani saray şairi statusuna baxmayaraq, düşüncə azadlığını qorumağa çalışan sənətkarlardandır. Onun poeziyasında tərif və tənqid paralel şəkildə mövcuddur. Bu ziddiyyət onun yaradıcılığını daha dinamik və çoxqatlı edir. Beləliklə, Xaqani poeziyası yalnız bir dövrün estetik məhsulu deyil, həm də intellektual mövqenin ifadəsidir.
Müasir humanitar elmlər kontekstində Xaqani irsi yenidən dəyərləndirilməyə ehtiyac duyur. Qloballaşan dünyada mədəniyyətlərarası dialoqda klassik mətnlərin rolu daha da artır. Xaqani Şirvaninin yaradıcılığı Şərq və Qərb düşüncə sistemləri arasında körpü rolunu oynaya biləcək zəngin fəlsəfi məzmuna malikdir. Onun poeziyasında insanın universallığı, mənəvi məsuliyyət və ədalət ideyaları bu gün də aktuallığını qoruyur.
Beynəlxalq akademik mühitdə Azərbaycan klassik ədəbiyyatına marağın artması bu irsin yenidən oxunmasını zəruri edir. Xaqani kimi müəlliflərin əsərləri təkcə milli ədəbiyyat nümunəsi kimi deyil, həm də ümumdünya fəlsəfi düşüncə tarixinin tərkib hissəsi kimi araşdırılmalıdır. Bu yanaşma onun yaradıcılığını daha geniş intellektual müstəviyə çıxarır.
Nəticə etibarilə, Xaqani Şirvani poeziyası sadəcə bədii mətnlər toplusu deyil, sözün etikası və insanın mənəvi mövqeyi haqqında dərin fəlsəfi düşüncə sistemidir. Onun yaradıcılığı göstərir ki, həqiqi ədəbiyyat zaman və məkan sərhədlərini aşaraq insanı öz mənəvi mahiyyətinə qaytarır.
Yekun sitat:
“Xaqani Şirvani yaradıcılığı Şərq poeziyasında sözün etik-fəlsəfi mahiyyətini əks etdirən mühüm intellektual mənbədir.”
Müəllif: Araşdırmaçı–tədqiqatçı
Sona Abbasəliqızı İsmayılova
May 2026 - 731
iyun 2026, زائـــور ا.
Ahmet Yalçınkaya
hansı çırayı yandırsam əlimdə bir iz amma alovlandıra bilməm atəşi nisbətmi acep sonsuzluğa yaxud korluğa bu nəyin nəsi buraxsam hər şeyi küləyə buludlara uzansam, sirrlərin......
Ahmet Yalçınkaya
mən hər səhər bu yolun başına gəlirəm keçəcəksən deyə buradan gözləyərəm, gözləyərəm və gözləyərəm... uzaqda göründüyündə qəfəsinə sığmaz ürəyim, lalələr açılır içimdə... izah edilməz bir......
Firuz Mustafa
Buz üstə yazılmış sətirlər Mini Mono Mikro deyimlər qısa hekayələr Bakı- 2023 mini mono mikro Buz Üstə Yazılmış Sətirlər deyimlər qısa......
Tural İsmayılov
İnsan həyatında elə bir yaşa çatır ki, artıq başına gələn hadisələrdən çox, başına gəlməyən hadisələr haqqında düşünməyə başlayır. Başqa cür yaşasaydı nə olardı? Bir dəfə......
Firuz Mustafa
Payız Süvarisi (kinossenari) Ən adi günlərin birində Paris şəhərində, lap dəqiq desək, Parisin cənubundakı Monparns məhəlləsində yaşayan iş adamı Jüsten Bursenin başına çox......
زائـــور اوستاج
Bilməsin Qoy xəbər tutmasın sevgilim məndən, Nə qərara gəldiyimi bilməsin. Günorta demədən, gecə demədən, Gözyaşımı sildiyimi bilməsin. *** Qırıldı ümidlər, düşdümü suya?! Az qalsın sevincdən......
Firuz Mustafa
Firuz Mustаfа zülmətə аçılаn Qаpı sаnкi həmin аnlаrdа tanrının göz yаşlаrı ilə islаnmış qurbаnlаrı qəbul еtməкdən yоrulmuşdu (каntаtа. rоmаn.) …Qapı… Müəllıfdən “...Qаpı...” 1986-88-ci illərdə qələmə......
Firuz Mustafa
Firuz Mustafanın “Cənnət çiçəyi” romanındakı hadisələr real və irreal zamanların çarpazlaşdığı məkanda baş verir.......
Tural İsmayılov
Adam hər axşam evə qayıdanda əvvəlcə işığı yandırmırdı. Qaranlıqda bir neçə dəqiqə oturur, pəncərədən küçəyə baxırdı. Küçə işıqları qarşıdakı binaların divarlarına düşür, insanların kölgələri bir-birinin......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Onbir il bir sinifdə bir güldük,bir ağladıq. Neçə nurlu sabaha arzu-xəyal bağladıq. Yaddan çıxmır nə məktəb, nə sinif yoldaşları, Ağ məzərli qızların göyərçin baxışları. Məktəblə......