- Xaqani Şirvani
- زائـــور اوستاج
-
Xaqani Şirvani
(Ədəbi düşüncə)
Orta əsr Şərq poeziyasında fəlsəfi düşüncə və sözün etikası
Azərbaycan ədəbiyyat tarixində elə simalar vardır ki, onların yaradıcılığı təkcə milli ədəbi ənənə ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda ümumbəşəri düşüncə sisteminə daxil olur. Bu baxımdan XII əsrin görkəmli şairi və mütəfəkkiri Xaqani Şirvani Şərq intellektual tarixində xüsusi mövqe tutur. Onun poeziyası yalnız estetik mətn deyil, həm də fəlsəfi-etik düşüncə sisteminin ifadəsidir.
Xaqani Şirvaninin yaradıcılığı XII əsr Azərbaycan ədəbi-mədəni mühitində, xüsusilə Səlcuq imperiyası dövrünün siyasi təsirləri və Şirvanşahlar saray ənənəsi kontekstində formalaşmışdır. Bu dövr Şərqdə saray ədəbiyyatının gücləndiyi, eyni zamanda fərdi düşüncənin müxtəlif məhdudiyyətlərlə qarşılaşdığı bir mərhələ kimi xarakterizə olunur. Məhz belə bir tarixi mühitdə Xaqani poeziyası həm saray mədəniyyətindən qaynaqlanan, həm də ona tənqidi yanaşma sərgiləyən mürəkkəb intellektual mövqe təqdim edir.
Onun əsərlərində əsas diqqət insanın mənəvi mahiyyətinə yönəlir. Xaqani üçün söz yalnız bədii ifadə vasitəsi deyil, eyni zamanda etik məsuliyyət daşıyan bir dəyərdir. O, poeziyanı həqiqətin ifadəsi və insanın daxili aləminin dərk edilməsi üçün vasitə kimi qəbul edir. Bu yanaşma onu dövrünün bir çox şairlərindən fərqləndirir və yaradıcılığını fəlsəfi poeziya səviyyəsinə yüksəldir.
Xaqani Şirvaninin şeirlər aman, ədalət, taleyin dəyişkənliyi və insanın sosial mövqeyi kimi anlayışlar mühüm yer tutur. O, insanın ictimai mühitdəki ziddiyyətlərini, hakimiyyət və fərd münasibətlərini poetik dillə ifadə edir. Bu baxımdan onun yaradıcılığı yalnız ədəbi deyil, həm də sosial-fəlsəfi mətn kimi dəyərləndirilə bilər.
Xüsusilə qeyd edilməlidir ki, Xaqani saray şairi statusuna baxmayaraq, düşüncə azadlığını qorumağa çalışan sənətkarlardandır. Onun poeziyasında tərif və tənqid paralel şəkildə mövcuddur. Bu ziddiyyət onun yaradıcılığını daha dinamik və çoxqatlı edir. Beləliklə, Xaqani poeziyası yalnız bir dövrün estetik məhsulu deyil, həm də intellektual mövqenin ifadəsidir.
Müasir humanitar elmlər kontekstində Xaqani irsi yenidən dəyərləndirilməyə ehtiyac duyur. Qloballaşan dünyada mədəniyyətlərarası dialoqda klassik mətnlərin rolu daha da artır. Xaqani Şirvaninin yaradıcılığı Şərq və Qərb düşüncə sistemləri arasında körpü rolunu oynaya biləcək zəngin fəlsəfi məzmuna malikdir. Onun poeziyasında insanın universallığı, mənəvi məsuliyyət və ədalət ideyaları bu gün də aktuallığını qoruyur.
Beynəlxalq akademik mühitdə Azərbaycan klassik ədəbiyyatına marağın artması bu irsin yenidən oxunmasını zəruri edir. Xaqani kimi müəlliflərin əsərləri təkcə milli ədəbiyyat nümunəsi kimi deyil, həm də ümumdünya fəlsəfi düşüncə tarixinin tərkib hissəsi kimi araşdırılmalıdır. Bu yanaşma onun yaradıcılığını daha geniş intellektual müstəviyə çıxarır.
Nəticə etibarilə, Xaqani Şirvani poeziyası sadəcə bədii mətnlər toplusu deyil, sözün etikası və insanın mənəvi mövqeyi haqqında dərin fəlsəfi düşüncə sistemidir. Onun yaradıcılığı göstərir ki, həqiqi ədəbiyyat zaman və məkan sərhədlərini aşaraq insanı öz mənəvi mahiyyətinə qaytarır.
Yekun sitat:
“Xaqani Şirvani yaradıcılığı Şərq poeziyasında sözün etik-fəlsəfi mahiyyətini əks etdirən mühüm intellektual mənbədir.”
Müəllif: Araşdırmaçı–tədqiqatçı
Sona Abbasəliqızı İsmayılova
May 2026 - 529
iyun 2026, زائـــور ا.
زائـــور اوستاج
Türk Dünyasının Ədəbi, Mədəni Və Ictimai Əlaqələrinin Inkişafına Töhfə Verən Yazıçı Və Jurnalist Sona Abbasəliqızı Ismayılova Redaktorun qeydi: Bu bioqrafik dəyərləndirmə müəllifin nəşr olunmuş əsərləri,......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Zəl Cəlali Vəl İkram, Yoruldum . Görməkçün Cəlalını , Duruldum . Bir çeşmədən süzülüb, Xırmanlarda çözülüb, Yonqarlanıb, üzülüb, Yol aldım . Xətamla,günahımla......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
O gün Şəkiyə getdik, Yaxşı görək, daa dimə. Eşit,gör nə eşitdik, Yaxşı görək, daa dimə. Xan qayıdıf gəlitdi, Halımıza gülütdü. Bə diyirdoz ölütdü? Yaxşı görək,......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Bu yerlərdə bir el var, Bilooz,diyim haindi. Burda şipşirin dil var, Cözoo yiyim haindi. Hayva böyun əyitdi, Sararalıtdı,dəyitdi. Ceem cööm cəlitdi? Toydan ciyim haindi. Giriş......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Gəl açaq biz xoruza bir qafiyə , Quqquluqu. Hələ kimsə yazmayıb,sirr qafiyə Quqquluqu. Paylaşır öz səsini mələk gördükdə bu qərib, Dərk etməz insan oğlu dürr......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Niyə kinli olduğun soruşdular dəvədən. Dəvə də,hirsli-hirsli tez çıxdı hövsələdən. Dedi: -mən bu həyatın acısını yaşadım, Duz dedilər daşıdım. Qənd dedilər daşıdım. Canla-başla getmişəm ağamın......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Alar qucağına bizi bu dünya, Biz ona lap körpə yaşdan . Açıb vərəqlərik hər səhifəsini, Çalışıb əvvəldən,başdan . Aldadar dünyanın ləzzəti,duzu, İstərik çoxunu,bəs edər azı.......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
gizlədər hər sirrini. Saxlar əl çatmaz yerdə zinətini,dürrünü. Baxıb göyün üzünə, sinəsi qübar eylər. Pıçıldaşar ləpələr, həya eylər,ar eylər. ,......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Biri vardı, biri yoxdu, olan səndin, olmayansa sənsiz günüm. Nə azıydı,nə çoxuydu, səndən qeyri gün yoxuydu başqasını düşünüm. Bir sən vardın, düşüncəmin sənsiz günü yox......
Dəhnəli Məmməd Hacızadə
Öz könül bağına baxsan azacıq, Görərsən ətirli çiçəkdi . Alıb ətrafını qönçə,tumurcuq, Açılan təzətər ləçəkdi . sız bir dünya dəyməz gözünə, Kimdi sığdırmayan onu özünə?......