...
  • Əsərləri 40-cı cild (100 cilddə)
  • Firuz Mustafa

  • Firuz Mustafa


    ƏSƏRLƏRİ

    100 cilddə
    Qırxıncı cild




    YADDAŞ
    etüdlər
    eskizlər

    GÖRÜŞLƏR. AYRILIQLAR









    Bakı-2020


    Firuz MUSTAFA

    əsərləri
    100 cilddə

    qırxıncı cild

    YADDAŞ:
    etüdlər
    eskizlər

    “Əsərləri”n
    Təqdim olunan cildinə
    Firuz Mustafanın
    müxtəlif illərdə qələmə aldığı
    xatirələri, esseləri, habelə ədəbiyyat, sənət və mədəniyyətlə bağlı
    eksklüziv qeydləri toplanmışdır.



    "Renessans-A" nəşriyyat evi, 2020
    ©Firuz Mustafayev,2020.,səh.592

    Bakı.2020





    YADDAŞ

    ATAM...
    (ESSE)

    O, cəmi 55 il ömür sürmüşdür. Bu il doğulduğu vaxtdan 100, vəfat etdiyi vaxtdansa 45 il keçir.

    Qışın ilk ayı, yəni yanvar gələndə anam sanki kimdənsə öz narazılığını bildirərək deyərdi: “Bircə bu qara gəlmiş tez çıxıb getsəydi...” Bəli, o, sanki qışın bu soyuq-qarlı ayını təbiət hadisəsindən daha çox, konkret bir şəxs kimi təsəvvür edirdi. Elə yanvarın arxasınca da üzünü bir daha görmək istəmədiyi, xoşlamadığı hansısa adamın qarasınca deyinirmiş kimi, bir qədər ehtiyatla da olsa gileylənərdi. “Ehtiyatla gileylənərdi” ifadəsini bilərəkdən işlədirəm. Çünki anam təbiəti, onun bütün fəsillərini xoşlayardı. Bəs o, görəsən qışın bu ilk ayını niyə belə könülsüz qarşılayırdı?

    Doğrusu, mən əvvəllər anamın- Firəngiz Rəhim qızının, yanvar ayından niyə belə gileyli olduğunun səbəbini anışdıra bilmirdim. Axı anam yanvarın “arxasınca” danışanda hələ dünyanın düz olan vaxtıydı, Bakıda məşum və məlum qırğın baş verməmişdi. Bəs o yanvarı niyə belə “qınayırdı”? Müəyyən bir vaxtdan sonra onun bu soyuq aya belə “soyuq” münasibətin “sirrini” özüm üçün aydınlaşdırdım: atam Qədimalı Mustafayev yanvar ayın- da dünyasını dəyişmişdi.
    Sonralar anamın “yamanladığı” bu “qara gəlmiş” yanvarın rəngi daha da tündləşdi. Aradan illər keçəndən sonra qanlı 20 Yanvar baş verdi. Sonra anamın qardaşı, yəni mənim dayım, yazıçı Nahid Hacızadə yanvar ayında dünyasını dəyişdi. Qardaşının ölümü anamı sarsıtmışdı. Aradan düz bir il keçmiş anamın özü də bu dünya ilə vidalaşdı- yanvar ayında... Bu bəyaz ayı indi mən də qara rəngdə təsəvvür edirəm.

    Qəribədir, bu doğma adamların hamısı (atam, dayım və anam) müxtəlif illərin eyni ayında, ard-arda sıralanmış günlərində dünyalarını dəyişdilər: 19, 20 və 21 yanvarda... Və bundan da az qəribə olmayan orası idi ki, onların hər üçü bu dünyaya baharda, mart ayında, Novruz bayramı ərəfəsində göz açmışdılar.
    İndi mən atam haqda yazıram. Bu il onun 100 yaşı tamam olacaqdı. Bu, yuvarlaq bir tarixdir, yubiley yaşıdır. Cəmi 55 illik bir ömür yaşadı atam. İndi 45 ildir ki, biz onsuzuq, yəni Atasızıq.

    Atam Qədimalı Mustafayev 1920-ci ildə Gədəbəy bölgəsində, Şınıx mahalının İsalı kəndində doğulub. Onun atası, yəni mənim babam Mehrəli Mustafa oğlu əvvəllər, çarlıq dövründə kəndin ağsaqqalı-kəndxudası, sonralar sovetlər dövründə isə şura sədri vəzifəsində çalışıb. Yaşadığı mahalda sayılıb-seçilən adamlardan olub. 1934-cü ildə babamı “xalq düşməni” kimi güllələyəndə atamın cəmi 14 yaşı vardı. Babamdan sonra böyük ailənin bütün yükü (onun dörd oğul, üç qız övladı olub) nənəm Bahar xanımın çiyninə düşüb. Bahar nənəm çox zabitəli və həm də mütərəqqi qadın olub. Çalışıb ki, övladlarının hamısına təhsil versin. Buna qismən nail də olub.
    Müharibə başlayanda atamgil- ailədəki dörd qardaşın hamısı müharibəyə könüllü gediblər. Böyük əmim tezliklə tərxis edilsə də ailənin digər övladları hərbin bütün ağırlığını öz gözləri ilə görüblər. Əmilərimdən biri döyüşdə həlak olub, digəri yaralanıb.

    O, müharibədən əvvəl Gəncə Pedaqoji texnikumunu bitirmişdi. Onunla eyni ildə doğulmuş, orta məktəbin eyni sinfində oxumuş görkəmli alim, akademik Firudin Köçərli sonralar atamdan söhbət düşəndə deyirdi: “Mən rəhmətlik Qədimalı müəllimlə texnikuma eyni vaxtda daxil oldum. Xəstəliyimə görə bir il ləngidim. Sonralar yenə Gəncədə təhsilimizi birgə davam etdirdik. Hər gün bir yerdə olurduq. Çox çalışqan adam idi...” Əslində onlar əmioğlu, daha doğrusu əmizadə idilər. Atamın babası Mustafa ilə Firudin müəllimin babası Köçəri doğma qardaş idilər. Onların hamısı İsa kişinin övladları, törəmələri idi. Elə kəndimiz də babamız İsanın adını daşıyır- İsalı.
    Texnikumu bitirəndən sonra atam bir müddət kəndimizdə müəllim işləyib. O, öz seçdiyi sənətə çox bağlı idi. Amma tezliklə başlayan müharibənin od-alov püskürən ağzına könüllü atılan o vaxtkı vətənpərvər gənclərdən biri də atam oldu. O, müxtəlif döyüş bölgələrində vuruşmuşdu. Son xidməti yeri Uzaq Şərq olmuşdu. O, bir çox həmvətənlərimizlə birgə əvvəlcə alman faşistlərinə, sonralar isə yapon Kvantun ordusuna qarşı döyüşlərdə iştirak etmişdi. Atam 15 avqust 1945-ci il tarixindən, yəni Yaponiyanın kapitulyasiyasından sonra da bir müddət “soyuq cəbhədə” olmuşdu.

    Atam müharibədən sonra qiyabi yolla Rus dili institutunda təhsilini davam etdirdi. O vaxtlar rus dili müəllimlərinə ehtiyac çox idi. Atamın çox yüksək dil öyrənmə qabiliyyəti vardı. Müharibədən əvvəl də rus dilinə və ədəbiyyatına marağı çox olub. Söhbət düşəndə deyərdi ki, dil bilməyim müharibədə də karıma gəlirdi. Bəzən komandirin təklifi ilə özümüzünkülər üçün (o, azərbaycanlı əsgərləri nəzərdə tuturdu-F.M.) qəzetlərdən gərəkli məlumatlar oxuyub tərcümə edirdim...

    Müharibədən sağ-salamat geri dönən gənc müəllim Qədimalı Mustafayevin öz iş-gücündən şikayətlənməyə elə bir ehtiyacı yox idi. Sevdiyi sahədə fəaliyyət göstərirdi. Kollektivdə böyük hörməti vardı. Amma müəllim qıtlığı özünü qabarıq göstərirdi. Məsələn, rayonun bir çox məktəblərində alman və fransız dili dərslərini vaxtilə hərbi əsirlikdə olan adamlar keçirdi. Ali təhsilli tarix, ədəbiyyat, riyaziyyat müəllimlərinə də ehtiyac çox idi. Atam məhz Firudin Köçərlinin təşəbbüsü ilə yenidən ali məktəbə sənəd verir və indiki BDU-nun qiyabi filologiya fakültəsinə qəbul olunur.

    Həmin illər dumanlı şəkildə də olsa mənim yadımdadır. Atam ildə iki dəfə Bakıya, imtahanlara gedirdi. Gələndə özüylə çoxlu kitablar gətirirdi. O, indi məktəbdə həm rus dili, həm də Azərbaycan dili dərslərini tədris edirdi. Ona görə də evimizdəki rəflərdə bu dillərin hər ikisində kifayət qədər kitablar vardı. Atam bəzən avtoqraflı kitablar da gətirirdi. Axı indi ona dərs deyənlərin əksəriyyəti görkəmli alimlər idi. Müəllimlər arasında atamla həmyaş olanlar da vardı. O vaxtkı gənc universitet müəllimlərindən Əlövsət Abdullayevin, Gülhüseyn Hüseynoğlunun, Ağamusa Axundovun, Kamal Talıbzadənin öz dəst-xətləri ilə yazdığları avtoqraflı kitabların bir qismi hələ də evimizdə, atamın köhnə kitab rəfində qalmaqdadır. Onun özünün isə hüsnxətt və kalliqrafiya üçün nümunə ola biləcək gözəl xətti vardı. Bizim attestatları adətən o yazardı.
    Öz universitet müəllimləri haqda daim ehtiramla söhbət açardı. Atamın bəzi ifadələri yadımdadır: “Cəfər Xəndan müəllimin qeyri-adi yaddaşı var. Bəzən saatlarla şeir və sitatlar deyir”.

    “Abdulla Şaiqlə görüşümüz oldu. Mən onu nəhəng görünüşlü bir adam kimi təsəvvar edirdim. Sən demə bəstəboy, yomsa bir adammış. Oğlu Kamal müəllimin çiynindəndir. Şaiqlə Səməd Vurğun bacanaqdır”.
    “Biz dekanımızın təşəbbüsü ilə Sülüyman Rəhimovun evində olduq. O, ucaboy, nəhəng bir adamdır. Yazdıqları evin bir küncündə üst-üstə qalaqlanmışdı. Döşəmədən ta tavana qədər ucalan bu əlyazmaların “boyu” onun öz boyundan ucadır”.

    “Mir Cəlal müəllim biləndə ki, mən Şınıxdan, Gədəbəydənəm, çox məmnun oldu. Əli Rəsulovu soruşdu. Dedim ki, Əli müəllim bizim maarif müdirimizdir. Ta yaxın qohum olduğumuzu demədim. Bilirdim ki, Əli Rəsulovla vaxtilə birlikdə çalışıb. Hər ikisi yaşıddır, hər ikisi Gədəbəydə lap cavan vaxtlarında məktəb direktoru olub”.

    “Məmmədhüseyn Təhmasib mənə dedi ki, sən gəl öz rayonunuzun folklor nümunələrini topla, hətta, gələcəkdə mövzu götürüb elmi iş yaza bilərsən”.
    Azərbaycan və rus dillərində mütaliə etməyi sevərdi. Bir dəfə mən tələbə olarkən onun əlində Mikayıl Müıfiqlə bağlı bir kitabça gördüm. Soruşdum ki, bəraət alana qədər Müşfiq barədə məlumatın vardımı? “Əlbəttə, -dedi.- Bəz hələ Gəncədə oxuyanda onun yazdıqları ilə tanış idik. Elə ölümünü də orada eşitdik. Müşfiq kimi çoxlarını əsassız yerə məhv etdilər...”
    Atamla birlikdə Universitetdə o dövrün bir çox tanınmış adamları, dövlət və mədəniyyət xadimləri də qiyabi təhsil alırdılar. Tələbə dostları ilə çəkilmiş fotoların əksəriyyəti sonralar it-bata düşdü. Tanınmış müğənni, Xalq artisti Gülxar Həsənova da atamla filoloji təhsil almışdı. Səhnəmizin “Ərəbzəngisi” atamın xətrini çox istəyirdi, ona kitablar, səsyazısı olan “vallar” göndərirdi.
    Atam hədsiz dərəcədə ciddi adam idi. Təkcə biz yox, kəndin əksər adamları, xüsusən cavanlar onu görəndə özlərini yığışdırardılar. O, şit zarafat edən, qeybətcil, kobud-köntöy adamları xoşlamazdı. Daha doğrusu, bu cür adamlarla arada uzun bir məsafə saxlayardı. Özü də arada tövsiyyə edərdi: “Ağzının sözünü bilməyən adamlardan nə qədər uzaq olsan, o qədər yaxşıdır...”
    Amma həvəslə, ürəklə ünsiyyət qurduğu adamlar da az deyildi. Bacanağı Cahan Bayramovla bəzən saatlarla söhbət edərdi. Cahan kişi də müharibənin od-alovundan keçmiş adamdı.
    Kimisə tərifləməyi xoşlamasa da arada söz düşəndə bacılarının həyat yoldaşları haqda xoş sözlər deyərdi: “Yeznələrin hər üçü ağlı başında olan, fikri-zikri ailəsində olan adamlardır”. Demək olar ki, bacıuşaqlarının hamısı ali təhsil almışdı. Qardaşı oğlu Əsəd Mührəliyevlə və bacısı oğlu Xəlil Köçərli ilə təkcə əmi-dayi kimi yox, həm də aralarındakı yaş fərqinin azlığından dolayı, dost kimi davranırdı.
    Hədsiz ciddiliyinə rəğmən xəfif yumoru da vardı. Xüsusilə Məhəmməd müəllim, Kərim müəllim, Əziz müəllim, Teymur müəllim, Tahir müəllim, Polad müəllim, Əşrəf müəllim, Müseyib müəllim, Yaqub müəllim, Həsən müəllim, Səlim müəllim və başqa həmkarları ilə incə zarafatları olardı.

    Yadımdadır, bir dəfə dərs dediyi şagirdlərdən birinə inşa yazısından “aşağı qiymət” yazmışdı. Səbəb də bu idi ki, uşaq materialı kitabdan olduğu kimi, nöqtəbənöqtə köçürmüşdü. Məktəbli oğlan haray-həşir salmış, etirazını bildirmişdi. Atam kitabdan köçürülmüş parçanı ona göstərsə də bir nəticə hasil olmamışdı. Burada maraqlı olan bir nüans da vardı. Belə ki, şagirdin yazdığı, daha doğrusu, köçürdüyü mətndə gedən səhvin “günahkarı” dərslik olmuşdu. Yəni tədris olunan kitabda korrektorun diqqətsizliyi ucbatından səhv getmişdi və həmin səhvi uşaq olduğu kimi öz “inşasına” köçürmüşdü. Atamın yaxın qohumu olan valideynlər, yəni uşağın qiymətindən narazı olan ata-ana məktəbə gəlmişdi. Atam öz qohumlarına “vəziyyəti” izah etdi. Dedi ki, mətn kitabdan köçürülüb, özü də kitabdakı səhvlə birlikdə. “Qonaqlar” dedilər: “Qədimalı müəllim, yaxşı, biz siznən razı: uşaq kitabdan köçürüb. Bunu bildik. Deyirsiz ki, kitabda səhv gedib. Bunu da anladıq. Amma bir şeyi başa düşmədik: ay sağolmuş, tutaq ki, bu kitabın birində səhv olub, ikisində səhv olub... Ta bu qədər kitabın hamısında səhv ola bilərmi?” Sən demə, valideynlər “hazırlıqlı” gəliblərmiş. Belə ki, 9-cu siniflər üçün yazılmış “Ədəbiyyat” dərsliyinin bir neçə nüsxəsini qolutuqlarından çıxarıb göstərdilər... Atam ürəkdən güldü. İzah etməyə çalışdı ki, eyni bir kitabda olan səhv digərlərində də olur. Uşağın anası ciddi halda dedi: “Müəllim, onda belə çıxır ki, kitab yazanların da səhvi olur”. Atam gülə-gülə dedi ki, bəli, alimlərin də səhvi ola bilər, amma buradakı səhvi alimlər yox, bu kitabı çap edənlər buraxıb. Uşağın anası hazırcavablığını bildirdi: “Bax, görürsüzmü, biz kitabyazanın da səhvini tuturuq”. Hamı gülüşdü. Sonra atam onlara öz uşaqlarının təhsilinə belə diqqət yetirdiklərinə görə “sağ olun” deyib yola saldı.
    Atam dünyasını dıyişən vaxt biz-bir ailənin üç övladı müxtəlif ali məktəblərdə tələbə idik. Bizdən kiçik bacı və qardaşımız hələ orta məktəbdə oxuyurdu. Atam üç oğlunun tələbə olduğundan gizli bir qürur duyurdu...
    Aldığım bəd xəbər bütün gələcək düşüncələrimi, planlarımı alt-üst etdi. Atam elə məktəbdəcə, tənəffüs zamanı keçinmişdi. Ömründə xəstəliyin nə olduğunu bilməyən, müharibə alovlarından çıxan, sağlam, gümrah bir adam elə müəllimlər otağındakı kresloda öz gözlərini əbədi yummuşdu. Atam həyatda imkanı çatan hər kəsə əl tutar, kömək edərdi. Kiməsə əlavə problem yaradanları xoşlamazdı. O, nəinki öz həyatı, hətta öz ölümü ilə də heç kəsə problem yaşatmadı.

    Müharibə iştirakçısı kimi orden-medalları olsa da onları heç vaxt sinəsinə düzməzdi. Kommunist partiyası sıralarına müharibədə daxil olmuşdu. Amma... kazarmada baş verən yanğın nəticəsində onun və bir çox əsgər-zabit dostlarının partbileti yanmışdı. O, təzədən partiyaya bərpa olunmaq istəmirdi. Söhbət düşəndə səbəbini belə izah edərdi: “Təzədən bərpa olunmaq istəmirəm. Bir də gördün şərləyib deyəcəklər ki, partbileti özün bilərəkdən yandırmısan. Axı bizə bir vaxt “xalq düşməninin” ailəsi kimi baxıblar... Mənim dostlarımın neçısıni min bir bəhanə ilə partiyadan uzaqlaşdırıblar. Bax odur, həmyaşıdım, dostum, qonşum Tapdıq İsrafilov müharibədən sağ-salamat qayıtdı, amma bir bəhanə tapıb təzədən sürgün elədilər. Əvvəllər yazışırdıq... Stalin ölən ərəfədə məktubların arası kəsildi... Bu cür gedərgəlməzə göndərilənlər az olmadı...”
    Bəli, bu il pedaqoq, ziyalı, minlərlə şagirdə dərs demiş atam Qədimalı Mustafayevin doğulduğu vaxtdan 100, vəfat etdiyi vaxtdansa 45 il keçir. O, cəmi 55 il ömür sürmüşdür. Amma o, bu qısa ömrü bütöv yaşamışdır.







    ANAM...
    (ESSE)
    Anam Firəngiz Rəhim qızının və dünyadan köçmüş bütün anaların əziz xatirəsinə ithaf edirəm

    O, çox iradəli və güclü bir qadın idi. İradəli və güclü olduğu qədər də zərif və gücsüz idi. Bəli, anamı deyirəm, bu günlərdə itirdiyim Firəngiz Rəhim qızı Hacızadə-Mustafayevanı...
    Atam 55 yaşında dünyasını dəyişmişdi. Xatırlayıram, o gözlənilməz faciə bizim həyatda aldığımız ilk böyük zərbə idi. Nə edə bilərdik ki? Axı bu, bizim taleyimizi, özümüzdən asılı olmayaraq, etibar etdiyimiz həyatın zərbəsi idi və sonrakı illərdə biz onun, yəni həyatın daha ağır sınaqlarına tuş gələsi olduq.
    ...Atam Qədimalı Mustafayev ikinci Dünya müharibəsindən əvvəl Gəncədə pedaqoji texnikumu bitirmişdi. Uzaq Şərqə qədər uzun bir döyüş yolu keçmiş, yaponlarla savaşda iştirak etmişdi. O, maarifçi bir adam idi. 1946-cı ildə cəbhədən geri döndükdən sonra da təhsilini davam etdirmiş, əvvəlcə Rus dili İnstitunda, sonra isə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil almışdı. Atam ömrünün sonunacan öz kəndimizdə- Gədəbəy rayonunun İsalı kəndində Azərbaycan və rus dili ixtisasları üzrə müəllimi işləmişdi. Öz peşəsini çox sevərdi. Dünyasını qəfildən, elə dərs dediyi məktəbdə dəyişən atamdan sonra bizim həyatımız da büsbütün dəyişdi.
    Biz üç qardaş o vaxt tələbə idik. Mən Pedaqoji universitetdə oxuyurdum. Fuad indiki Texniki universitetdə, Fasad Tibb universitetində təhsil alırdı. O vaxt bacım Səyyarə və kiçik qardaşım Ayaz hələ orta məktəbdə oxuyurdular. Anam əvvəllər heç yerdə işləməməmişdi. Amma az sonra anamgil tərəfdən nəslimizin ağsaqqalı, böyük maarif xadimi Əli Rəsulovun və atamın uzun illər işlədiyi təhsil ocağının direktoru Əziz Qurbanovun təklifi ilə anam məktəbdə laboratoriya müdiri təyin olundu.
    Atamın və anamın valideynləri vaxtilə repressiyaya məruz qalmışdı. Ata babam Mehralı Məşədi Müstafa oğlu 1930-cü illərdə “kulak” damğası ilə güllələnmiş, ana babam Rəhim Hacı Məmməd oğlu isə bir müddət məhbəs həyatı yaşamalı olmuşdu. Bizim böyük nəslimiz böyük faciələrdən, od-alovdan, qasırğadan keçmişdi.
    Onlar, yəni anamgil iki qardaş, iki bacı idilər. Rəhim babam ziyalı bir adam idi və övladlarına Cabbarlının, Cavidin qəhrəmanlarının adını qoymuşdu: Sitarə, Fərrux, Firəngiz, Nahid... Bir neçə il əvvəl anam böyük qardaşı, tanınmış kimyaşı alim Fərrux Hacıyevi itirmişdi. Əlbəttə, necə deyərlər, ölüm haqdır. Lakin bu amansız əcəl də bir az “insaflı” olsun gərək. Niyə, nə üçün belə deyirəm? Anam bu son bir il ərzində ağır sınaqlarla üzləşməli oldu. Belə ki, o, əvvəlcə, ötən il böyük bacısı, ana əvəzi Sitarə xanımı itirdi. Keçən ilin, yəni 2018-ci il yanvar ayının 19-da isə o, kiçik qardaşı, tanınmış yazıçı Nahid Nacızadənin ölümündən dolayı daha bir sağalmaz yara aldı. Yeri gəlmişkən, anam öz yazıçı qardaşının bir əsərini çox sevərdi: “Bir ana tanıyırdım” adlı məşhur hekayəsini. Mən o dünyanı, o analı aləmi indi daha yaxşı dərk edirəm. Dünyanın işlərinə bax ki, mənim Firəngiz anam qardaşının bir ili keçirilən yas mərasimi günü, yəni yanvar ayının 20-də dünyaya əlvida dedi. 20 Yanvara biz “qara yanvar” da deyirik. Həmin gün bizim azadlığımız uğrunda həyatlarını qurban vermiş şəhidlərin “qara bayramıdır”. Mən o qanlı hadisədən 29 il sonra vəfat etmiş anamı da bir şəhid hesab edirəm. Axı o da öz həyatını bizim, yəni övladlarının azadlığı və xoşbəxtliyi uğrunda qurban vermişdi.
    Haşiyə: Qəzavü-qədərin hökmünə bax ki, atam da öz dünyasını yanvarın 19-da dəyişib.
    1934-2019. Bu, anamın müqəddəs, ibrətamiz həyatının 85 illik zaman məsafəsidir.
    Anam bizdən, öz övladlarından və yaxən-uzaq qohum-qardaşlardan heç zaman heç nə ummazdı. Onun bütün arzuları, istəkləri Tanrıyla, təbiətlıə bağlıydı. Hərdən söz düşəndə deyərdi ki, kaş Allah məni də öz dərgahına atanız kimi ayaq üstə, əzab-əziyyətsiz aparaydı. O, özü demişkən “yorğan-döşək xəstəsi” olmaqdan, yaxınlarına əziyyət verməkdən ehtiyat edərdi. Sanki Tanrı onun bu arzusunu eşitdi və mənim anam qəfildən, ayaq üstə keçirdiyi qısamüddətli xəstəlikdən dünyasını dəyişdi. Onun bir istəyi də vardı: arabir yarızarafat-yarıciddi deyərdi ki, qorxuram soyuqda-qarda öləm. Anam Günəşi, günəşli havaları sevərdi. Sanki təbiət onun bu ricasını da eşitdi. Yanvarın 20-23-ündə qışın ortasında sanki bahar Günəşi doğdu. Halbuki cəmi iki-üç gün öncə tufan, boran, qasırğa dünyaya meydan oxuyurdu. Biz onu Günəşin, işığın bir parçası kimi torpağa əmanət etdik. Və nəhayət, anam həmişə deyərdi ki, arzum bu dünyadan övladlarımın çiynində köçməkdir. Neyləyim ki, onun arzulamadığımız bu nisgilli arzusu da çin oldu. Heyhat...
    Anamın çox güclü yaddaşı vardı. Onun sinəsi xalq ədəbiyyatı nümunələri, el məsəlləri ilə dolu idi. Xatırlayıram, gəncliyində atamın kitab rəfindəki əsərləri götürüb ucadan ya özü oxuyar, ya da bizə oxutdurardı. Ahıl yaşlarında isə qalın sağanaqlı və qalın şüşəli gözlüyünü alnına sarı qaldırıb qəzet və jurnalları gözdən keçirərdi. O, mənim üçün, atamdan sonra, ən əvəzsiz bir ruh və ədəbiyyat adamı idi.
    Anam etiqadlı bir insan idi. Onun qəribə, qeyri-adi intuisiyası məni daim heyrətləndirirdi. Ürəyinə damanlar daim çin olardı. Adamlar haqqında, hətta hərdən bizim “əleyhimizə”, başqa sözlə “kölgəmizcə” danışanlar haqda belə, heç vaxt heç bir bəd söz deməzdi.
    O, bizə uzun-uzadı nəsihətlər etməz və ya didaktika dolu məsləhətlər verməzdi. Amma tez-tez işlətdiyi bir ifadə vardı və o ifadə daim bir sırğa olub qulağımızdan asılmışdı: “Adam heç vaxt haqqı nahaqqın ayağına verməz”... Haqla nahaqqın, xeyirlə şərin əbədi vuruşduğu bu dünyadan o biri dünyaya köç etdi anam. Bu dünyanın əbədi gərdişinə mən neyləyə bilərəm ki? İntəhasız zamanın amansız dəyirmanı işləməkdə, həmin o dəyirman o sahilsiz zamanın içində qovrulan ömürləri “üyütməkdədir”. Bəli, hamı “buradan” nə vaxtsa “oraya” getməyə məhkumdur. Bir dəfə yazmışdım, yenə xatırladım: “Orada əbədiyyət, buradasa ölüm var”...
    Doğrusu, bilmirəm, “ana” sözü ilə “anmaq” (“an”) leksemi arasında bir əlaqə var, ya yox?.. Amma bu son günlərdə mənə elə gəldi ki, ANA elə bizim həyatımızın ən gözəl, ən ülvi, ən əvəzolunmaz, təkrarsız bir anı deməkdir. O bir an hətta, bəzən sonlu əsrlər və ya sonsuz əbədiyyət qədər uzun görünsə də belə, daim bir an kimi keçici, ötəri, qısa, fani, bir sözlə, anidir...
    O, mənim dünyamın bir parçası idi. İndi demək olar ki, mən öz dünyamın bir parçasını və yaxud öz analı dünyamı itirdim.
    Bəzən tay-tuşlarım öz valideynlərinin yoxluğundan dolayı söhbət düşəndə cəmlik halında “biz yetim adamlarıq” söyləyərkən, mən həmişə qətiyyətlə yaxamı kənara çəkib deyərdim: “Xahiş edirəm, məni o “yetimlər” siyahısına daxil etməyin. Axı mən yetim deyiləm, mənim dağ kimi anam var”. İndi mənim o dağım uçub, mən sinəmə çəkilən dağlarla yaşayıram. Mən yaşımın bu çağında yetim qaldım.
    ...Yazı masamın üstündə anamın iki şəkli var. Birinci şəklin nə vaxt çəkildiyini xatırlamıram. O şəkildə anam məni qucağına alaraq sinəinə sıxıb. İkinci fotonu isə mən özüm çəkmişəm. Onu da deyim ki, anam heç vaxt şəkil çəkdirməyi, “şəkilçəkən” qarşısında dayanmağı xoşlamazdı. Yadımdadır, günlərin bir günü o, kənddəki eyvanımızda öz kiçik kətilində əyləşib pəncərəyə sarı baxırdı. Həmişə olduğu kimi gözləri yenə yol çəkirdi. Mən ondan xəbərsiz mobil telefonumun “tətiyini” çəkdim. Sonralar bu şəklə baxan dost-tanışların çoxu bir-birləri ilə söhbətləşiblərmiş kimi, mənə eyni bir sözü deyirdilər: “Bu, təkcə sənin ananın fotosu yox, öz övladlarının yolunu gözləyən bütün Azərbaycan analarının şəklidir”.
    p.s. Anam Firəngiz Rəhim qızının vəfatı ilə bağlı mənə başsağlığı verən, zəng edən, teleqram vuran, ağır dərdimə şərik olan bütün yaxın dostlara, etibarlı qohumlara, üzünü görmədiyim insanlara, həssas media nümayəndələrinə təşəkkür edirəm. Analardan müğayat olun.
    24.01.19












    О, UŞAQLA UŞAQ,
    BÖYÜКLƏ BÖYÜК İDİ
    (Əli Rəsulov haqqında)

    Adını uşaqlıqdan еşitmişdim. Qоhum-əqrəbaları, dоst-tanışları, sоnralar еtdiyim müşahidələrə görə dеyə bilərəm кi, hətta övladları və həyat yоldaşı da оna «Əli müəllim» dеyə mürayiət еdərdilər. О, uzun illər partiya-təsərrüfat işlərində çalışmışdı. Amma hamı üçün о, MÜƏLLIM idi. Həm də təкyə оna görə yох кi, Əli Rəsulоv ömrünün müхtəlif mərhələlərində (partiya-təsərrüfat işləri ilə yanaşı) məsul bir sahəyə də rəhbərliк еtmişdi – təhsil sahəsinə.
    Bu, sadəyə оnun işinin «görünən» tərəfi idi. Əsil ziyalılıq, əsil müəllimliк Əli Rəsulоvun ruhunda, daхilində, qanında idi. Dоğrudur, о da minlərlə digər insanlar кimi pеdaqоq iхtisasına yiyələnmişdi. Amma gəlin еtiraf еdəк кi, hеç də bütün «dip-lоm»lular öz çalışdıqları sahənin «görünən» adamına çеvrilə bilmirlər.
    Əli Rəsulоv isə bütün varlığı, fəaliyyəti, rəftarı, davranışı, lap еlə хariyi görünüşü – nurani sifəti, mənalı baхışı, səliqəli daranmış saçları, təbəssümü, gülüşü, yеrişi-duruşu ilə «anadangəlmə» müəllim idi.
    Mənim həyatda gördüyüm müdriк insanlardan biri Əli müəllim оlub. Mən indinin özündə bеlə, оnun təmкininə, sözün yaхşı mənasında astagəlliyinə, qibtə еdirəm. О, adamları nеyə diqqətlə dinlərdi! Çох təəssüf кi, bizim çохumuz zahiri adi, sadə görünən bir şеyə əməl еdə bilmiriк; müsahibimizə qulaq asmaq «istеdad»ımız çatışmır. Bəli, bu özü də bir istеdaddır və çохları bu vеrgidən məhrumdur.
    Əli müəllim bütün müdriк insanlar кimi vaхtında danışmağı və vaхtında susmağı bayarırdı. Rəhbərliк еtdiyi sistеmdə çalışan yüzlərlə müəllimin dərd-sərinə ənyam çəкən, оnlara qayğı göstərən, əl tutan, кöməк еdən bir insan idi Əli Rəsulоv. Mən оnu еl yığınyaqlarında, tоyda-düyündə çох görmüşəm. Işlədiyi vəzifədən, çalışdığı pоstdan asılı оlmayarq Əli müəllim həmişə məylislərin başında idi.
    Yadımdadır, Əli Rəsulоv və Israyil Yəfərоv atam Qədimalı müəllimin vəfatının ili ilə bağlı еvimizə gəlmişdilər. Gеyəni bizdə qaldılar. Adətən, yavanlar «qоya»lara həmişə mühafizəкar кimi baхırlar. Еlə о dövrdə də bеlə idi. Amma mən yaşlı nəslin nümayəndələrinin – Ə.Rəsulоv və I.Yəfərоvun еlm, sənət, ədəbiyyat, siyasət ilə bağlı mülahizələrini dinlədiкyə оnların еrudisiyasına hеyran оlurdum.
    Оnların səmimi, niкbin söhbəti mənim о vaхtкı кədərli, fayiəli, ağrı-ayılı anlarıma bir işıq saldı. Yanvar ayının şaхtası, dоnu-buzu sanкi оnların «isti» söhbətlərinin həniri altında əriyirdi. Əlbəttə, mənim üçün о anlarda Əli müəllimin ədəbiyyatla bağlı mülahizələrini dinləməк maraqlı idi.
    Sən dеmə, о, кlassiк və müasir ədəbiyyata çох yaхından bələd imiş. Dеyəsən, mənim də mütaliəm оnu qanе еtmişdi. Arada öz tövsiyələrini, arzularını bildirirdi: «Охuyub-yazmaqdan bеzmə. Hər şеyin açarı еlmdə-biliкdədir».
    Bеlə bir məsəl var кi, vəzifə insana yох, insan vəzifəyə yaraşıqdır. Həqiqətən Ə.Rəsulоv işlədiyi yеrdən asılı оlmayaraq öz böyüк və ya кiçiк vəzifəsinə həmişə «yaraşıq», uyalıq gətirmişdi.
    Başqa bir hiкmətdə dеyilir кi, insanı daha yaхından tanımaq istəyirsənsə, оna vəzifə vеr (və ya оnu pulu оlanda gör). Əli Rəsulоv hələ ilк gənyliк illərindən vəzifələrdə işləmiş, «yuхarı»larla sıх ünsiyyətdə оlmuşdu. Amma о, bütün müdriкlər кimi təpədən-dırnağayan sadələrin sadəsi idi. Vəzifədən yalnız хеyirхah məqsədlər, insanlara кöməк üçün istifadə еdərdi. Mən arabir böyüк vəzifələrdə əyləşən yекəхana, dayaz, nadan, qanmaz adamların özlərinə bənzər əda və hərəкətlərinin şahidi оlanda Ə.Rəsulоv кimi «кlassiк кişi»lərə dönə-dönə qəni-qəni rəhmət diləyirəm.
    Daхilən öz-özümə dеyirəm кi, nə yaхşı о ağır illərdə sadə adamların üz tutduğu sözübütöv bеlə bir insan, qaranlığın içində nur saçan bеlə bir zyialı оlub. Fiкrirləşirəm кi, Tanrı bеlə bir insana nə yaхşı кi, оnun özünə layiq övladlar bəхş еdib.
    …Mən qələmə aldığım bu кiçiк хatirə-qеydləri tamamlayarкən Ə.Rəsulоvun yaхın qоhumu – mənim uşaqlarımın anası Həyər müəllimə qоnşu оtaqda tеlеfоnla söhbət еdirdi. Оnun dеdiyi bir fiкirdə işlədilən ifadə məni aldı: «Rəhmətliк Əli babam həmişə dеyərdi кi, adam yaşından, vəzifəsindən asılı оlmayaraq böyüкlə böyüк, uşaqla uşaq оlmalıdır»… Кöhnə оlsa da, həmişə dəyərini saхlayan sözlərdir…
    О, əsil еl adamı idi. О, əsil müəllim idi.
    Mən хalqımızın maarifpərvər, ziyalı оğlu Əli Rəsulоvu daim еhtiramla хatırlayıram. Dünyanın bu yür müdriк insanlara həmişə еhtiyayı оlub. Еlə sabah da bеlə оlayaq.


















    SANKİ BU CÜR SONLUĞU O ÖZÜ SEÇDİ...
    (Ənvər Köçərlinin əziz xatirəsinə)

    Arabair gündəlik yazmağım var. Hətta, o gündəliklərdən parçaların bir qismini inişil “525-ci qəzet” uzun müddət öz səhifələrində gen-bol çap edib. Amma son vaxtlar bilmirəm nədənsə (tənbəllikdənmi, vaxt azlığındanmı?-deyə bilmərəm) çoxdan mübtəla olduğum bu “xəstəliyin” daşını atmışdım.
    Aprel ayının ortalarında mənim üçün maraqlı iki önəmli hadisədən sonra köhnə vərdişi (gündəlik yazmağı) təzədən bərpa etmək qərarına gəldim. Amma... belə yerdə deyiblər, sən saydığını say...
    Məsələ burasındadır ki, aprel ayının 16-da mənim Qazax Dövlət Dram Teatrında “Neytral zona” pyesimin, ondan cəmi üç gün sonra, ayın 19-da isə Gəncə Dövlət Dram Teatrında “Vida marşı” pyesimin tamaşası oldu. Yox, əslində “məsələ” bunda deyil. Məsələ orasınadır və ən qəribəsi də odur ki, həmin günlərdə tamaşanın getdiyi şəhərlərdə bir adamın adı daha çox çəkilirdi. Bu, Ənvər Köçərli idi. Yox, Ənvər müəllim, necə deyərlər, incəsənət sahəsinin adamı deyildi (təəssüf ki, mən indi onun adını keşmiş zamanda çəkməyə məcburam), sadəcə olaraq Qazaxda onun çoxlu dost və qohumları vardı. Elə Gəncədə də Ənvəri xatırlayanlar az olmadı. Tanıyanların hamısı onun alicənablığından, canıyananlığından, gözütoxluğundan söhbət açırdı. Amma o insanlar üçün və onu tanıyanların hamısı üşün Ənvər müəllim təkcə qohum-dost deyildi. Ənvər Köçərlinyə yaxından bələd olanlar yaxşı bilir ki, onun təkcə özünəməxsus, ifadəsi sözlə çətin mümkün olan keyfiyyət və cəhətləri, bayaq işlətdiyim “sadəcə olaraq” ifadəsinə qətiyyən sığmır. Həmin anlarda mənim ürəyimdən keçirdi ki, Qazax və Gəncədəki xoş təəəssüratları Bakıya dönəndən sonra mütləq “Doktorla” bölüşəcəyəm, ona dostların-tanışların salamını yetirəcəyəm. Amma... gör fələk nə sayırmış... Tutqun aprel səhəri (ayın 24-də) eşitdiyim xəbər məni sarsıtdı.
    Ənvər Süleyman oqlu Köçərli 1934-cü ildə Gədəbəy rayonunun İsalı kəndində anadan olub. Uşaqlıq illəri Birinci Dünya Müharibəsi dövrünə təsadüf edən bütün yaşıdları kimi o da ağır, məşəqqətli yeniyetməlik və gənclik dövrü yaşayıb. İndi mənim əlimin altında onun onun həyat və fəaliyyətini tam dəqiqliyi ilə, illərə görə əks etdirən rəsmi bir arayış, sənəd yoxdur və düzü, buna heç ehtiyac da duymuram. Çünki onun həyatını quru, rəsmi rəqəmlərlə ifadə etməyin özü də mənə qəribə görünür. Çünki, o, həyatın, təbiətin ğzü qədər sadə, təbii, səmimi bir insan idi.
    İlk gənclik illərində Ənvər Köçərli tibb texnikumunda təhsil almış, bir müddət öz doğma kəndindəki xəstəxanada çalışmışdı. Həyatının sonrakı mərhələsində o, indiki Kənd Təsərrüfatı Akademiyasını bitirmiş, aspiranturada oxuyub dissertasiya müdafiə eymiş, istehsalat müəssisəsinin rəhbəri olmuş, elmi-tədqiqat sahəsində fəaliyyət göstərmişdi. Amma taniyanlarin az qala hamısı məhz ilk gənclik illərində qısa bir zaman kəsiyində göstərdiyi fəaliyyətlə əlaqədar olaraq ona “Doktor”-deyə müraciət edirdi.
    Ənvər Köşərli hörmətli, məşhur bir nəslin övladı idi. O, doğulub boya-başa çatdığı Şınıx torpaqının özü kimi sıxavətli və bətəkətli idi. “Uşaqla uşaq, böyüklə böyük” ifadəsi sanki məhz onun üçün yaranmışdı.
    Onun həm Bakıdakı, həm də İsalıdakı evi, sanki bütün ənvərsevənlərin doğma ocağı, isti bucağı idı. O, təbiəti, torpağı necə də sevirdi... Mən müşahidə edib görmüşəm ki, o hər il yay istirahətini doqma kənddə keçirir və bundan hədsiz dəcədə həzz alırdı. Sadə adamlarla söhbətdən doymurdu. Nəslinin, soyunun, kökünün tarixi ilə maraqlanardı. Yadımdadır, isalıların şəcərəsi ilə bağlı topladığı materialları necə həvəslə “ələk-vələk” edir, hər sözün üstündə necə əsirdı. Sonralar həmin sənədlər, materiallar, faktlar, xatirələr sıralanıb sanballı bir kitaba çevrildi: “Bir ağacın budaqları”. Əldən-ələ, dildən-dilə gəzdi o kitab.
    Mütaliəni sevərdi. Təbiətlə, xalq təbabəti ilə bağlı kitablara üstünlük verərdi. Fikrini qısa, lakonik ifadələrlə deməyi xoşlayardı. Bəzi yaşlılar kimi adamlara, xüsusən gənclərə uzun-uzadı “nümunəvi” məsləhətlər verməyi xoşlamazdı. Qzü əsl örnək, əsl nümunə idi.
    Hər bir işə “qulp” qoyub, az qala hər kəsdə “eyb” axtaran kəslərə həmişə eyhamla deyərdi: “Adamlar haqda söz deyəndə tələsik nəticə çıxartmayın, ehtiyatlı olun”. Bəzən yanında kimsə birisini “yıxıb-sürüyəndə” sakit tərzdə deyərdi:”Onun da yaxşı cəhətləri az deyil...” Adamlarda daim yaxşı cəhətlər, işıqlı nəsnələr axtarardı Ənvər Köçərli. Bu, onun öz daxilindəki işiqdan qaynaqlanırdı.
    Aramızda böyük yaş fərqi olsa da hər görüşəndə sadəliyi, mehribanlığı ilə soyuq rəsmiyyətçiliyi dəf edərdi. Son illər çalışdığı iş yeri- Ədliyyə Nazirliyinin Ekspertiza İnstitutu Aktyor evinin beş-on addımlığında idi. Mərhum Hüseynağa Atakişiyevin rəhbərlik etdiyi Gənclər Teatrında demək olar ki, hər il mənim yeni bir pyesimin premyerasi olurdu. Dəfələrlə məndən xəbərsiz tamaşalarıma gəlib, məni “çıxılmaz” vəziyyətə salmışdı Ənvər müəllim. Hər bu cür “xəbərsiz gəlişdən” sonra utanıb-sıxılıb özüm-özümü danlamışam. Əslində isə mənim belə “diqqətsizliyimin” əsasında ona olan böyük hörmətim dayanırdı; mən, sadəcə olaraq, onun vaxtını almamaq, ona əziyyət verməmək istəyirdim.
    Oxuduqlarına, bildiklərinə öz fərdi, bənzərsiz münasibəti olurdu. Ötəri tənqidləri, iradları kimi tərifi də yığcam, obyektiv olurdu onun. Dil pəhləvanı deyildi, əməl adamı idi Ənvər Köçərli.
    Ədəbiyyatçı deyildi, amma ədəbiyyatı sevərdi.
    Yazıçı deyildi, amma yazılanları obyektiv qiymətləndirərdi.
    Ədəbiyyatla, mədəniyyətlə, sənətlə bağlı maraqlı fikirləri, düşüncələri vardı.
    Özünəməxsus incə, xəfif yumoru vardı. Zarafatı xoşlardı. Amma heç kəsin ürəyinə dəyməzdi. Qəddi-qaməti, oturuşu-duruıu, sözü-söhbəti, ağlı-kamalı, insanlara diqqəti, qayğısı ilə seçilərdi bizim Doktor.
    Həyatda həm ağrılı-acılı, həm də xoş, sevinc dolu günləri çox olmuşdu onun. Vəzifənin də, işsizliyində “üzünü” görmüşdü. Amma heç zaman dəyişməmişdı. Məğrur idi. Sınmaq ona yad idi. Olduqca sakit, olduqca təvazökardı. Elə həyatı da bu cür başa çatdi. Gecə yatdı, bir daha oyanmadı. Quş kimi uşub getdi. Heç kəsə əziyyəti dəymədi. Sanki bu cür ölümü, bu cür sonu və sonluğu onun özü seçmişdi. Sanki əcəl özü onun qulluğunda dayanmışdı. Səbrlilik, təmkinlilik nümunəsi idi Ənvər Köçərli.
    Gözəl, tərbiyəli övladlar qoyub getdi: Gülşən, Yalçın, Elxan. Bir də ürəklərdə, yaddaşlarda gözəl xatirələr qoyub getdi.
    İşıqlı, nurlu bir adam itirdik.
    Sanki dünyamızın da işığı öləzidi, azaldı bir az...



















    “O DÜNYAYA KÖÇƏN DÜNYAM...”
    Şahmar Əkbərzadəni
    xatırlayarkən

    Sərlövhəyə çıxardığım misranın müəllifi şair Şahmar Əkbərzadədir.
    Mən Şahmarı ilk dəfə harada görmüşəm?
    Xatırlayıram, ötən əsrin 70-ci illərinin əvvəllərində böyük şairin adını daşıyan bağda ənənəvi Sabir poeziya bayramının keçirildiyi günəşli bir yaz günü idi. Vaxtilə mənimlə BEMZ zavodunda birgə çalışmış, ixtisasca energetik-mühəndis olan, maraqlı şeirlər müəllifi, ciddi ədəbiyyat həvəskarı Lətif Quliyev bizə yaxınlaşan ucaboy, qaraşın, qıvrımsaç adamı mənimlə tanış etdi:
    -Bir-birinizlə yaxından tanış olun. Gələcəkdə bu tanışlıq dostluğa çevrilə bilər.
    Biz əl verib tanış olduq:
    -Firuz.
    -Şahmar.
    Lətif ümumi tanışlıq üçün bizim “yaradıcılığımız” barədə müxtəsər məlumat da verdi. Mən o vaxtacan Şahmarın bir neçə şeirini oxumuşdum.
    Yeni tanışım diqqətlə üzümə baxıb soruşdu:
    -Bəs sənin ədəbi imzan, familiyan necədir, dədə?
    -Sadəcə Firuz Mustafayev, -deyə, cavab verdim.
    O, yenə israrla soruşdu:
    -Firuz Mustafazadə sən deyilsən ki?
    Ümumi dostumuz Lətif gülə-gülə söhbətə qarışdı:
    -Şahmar, düz tapmısan, elə həmin imzanın sahibi bu özüdür ki var. Firuz hərdən öz yazılarını “Mustafazadə” imzası ilə çap etdirir. Yəni biləsən ki, sizin hər ikiniz “zadə”siz.
    Şahmar da güldü və böyük Sabirə işarə ilə dedi:
    -“Bəyzadələriz, xanzadələriz, qafqazlılarız”... – Və sonra əlavə etdi: -Dədə, Firuz Mustafazadə imzası mənə çıx yaxşı tanışdır. Hətta, bu yaxınlarda “Bakı” qəzetində Mustafazadənin bir “podporka”sını oxumuşdum. Çox bəyənmişdim. Nüsrət Kəsəmənlidən müəllifin kimliyini soruşanda demişdi ki, cavan bir oğlandır... Tanışlıqdan çox məmnun oldum... Lətif, sən də sağ ol ki, məni belə bir istedadlı qardaşla tanış elədin.
    Doğrudan da bu tanışlıq, zaman keçdikcə möhkəm dostluğa çevrilməyə başladı.
    Biz sonra elə Sabir bağındakı məşhur çayxanada pürrəngi çay içə-içə müxtəlif mövzularda, ən çox da ədəbiyyat, habelə işığına toplaşdığımız Sabir və onun dərd dolu poeziyası barədə bir xeyli söhbət etdik. Sanki öz poetik günlərinin, öz bayramının iştirakçısı olan, bizdən beş-altı addım kənarda “dayanmış” böyük Sabir də o günkü söhbətimizi dinləyirdi...
    Mən tələbə olarkən arada Şahmarla onun çalışdığı “Azərbaycan gəncləri” qəzetində görüşürdüm. Sonra iş elə gətirdi ki, təyinatla əvvəlcə Saatlı rayonuna müəllim işləməyə göndərildim, bir müddət sonra isə ərizə yazıb könüllü hərbi xidmətə getdim.
    Hərbi xidmətdən tərxis olunduqdan sonra Bakıda uzun müddət özümə iş yeri tapa bilmədim. Həmin dövrdə radio, televiziya və qəzetlərə əməkdaşlıq edir, qonorar hesabına dolanırdım. Yalnız iki-üç ildən sonra vaxtilə Az.Tv-dən tanış olduğumuz yazıçı-publisist Yusif Kərimovun təklifi ilə “Azərbaycan gəncləri” qəzetinin “ədəbiyyat və incəsənət” şöbəsində ədəbi işçi kimi fəaliyyətə başladım. Şöbə müdirimiz şair Tofiq Mütəllibov idi. Az sonra həmin şöbə iki yerə bölündü. Publisistika şöbəsinə Şahmar, ədəbiyyat şöbəsinə Tofiq rəhbərlik edirdi. Hər iki şöbə iri bir otaqda yerləşirdi ki, orada da cəmi dörd əməkdaşı əyləşirdi- adını çəkdiyim şöbə müdirləri və həmin şöbələrin ədəbi işçiləri. Axırıncı “vəzifənin” daşıyıcıları, yəni ədəbi işçi Hidayət Elvüsal (Nağıyev) və mən idim. Hidayətlə mən maaş almırdıq, qonorarla kifayətlənməli olurduq.
    İndi biz Şahmarla hər gün görüşürdük. Elə o vaxtdan etibarən bir-birimizə “dədə”- deyə, müraciət edərdik.
    Bizim redaksiyadakı otağımıza kimlər gəlmirdi? Bəxtiya Vahabzadə, Hüseyn Arif, Arif Məlikov, Tofiq Bakıxanov, Xəyyam Mirzəzadə, Emin Sabitoğlu, Nəriman Həsənzadə, Əlfi Qasımov, Nahid Hacızadə, Həsən Turabov, Zəlimxan Yaqub, ...
    Mən elə qəzetdə işlədiyim ilk ildə aspiranturaya daxil oldum. Rəsmən işimdən azad olunsam da redaksiyadakı masam uzun müddət, yəni 90-cı illərdə qəzet bağlanana qədər öz “nəzarətimdə” qaldı. Hətta Elmlər Akademiyasında istədiyim vaxtlarda belə, gedib orada yazı-pozumla məşğul olmaq imkanım öz “qüvvəsini” saxlamaqda idi.
    Redaksiyada mənim bir xeyli dost-tanışım malıçırdı. Amma Şahmarla dostluğumuzun xüsusi yeri vardı. Bizi bir-birimizə daha çox yaradıcılıq telləri bağlayırdı. Bir də görürdün ki, Şahmar cibindən çıxartdığı bir qalaq kağızı stolun üstünə qoyub, eynəyini gözünə yaxınlaşdırdı, qələmini əlinə alıb gur səslə yeni yazdığı şeirlərdən birini oxumağa başladı.
    O, demək olar ki, həmişə şeir oxumağa hazırlaşanda belə deyərdi:
    -Dədə, bax bu şeirin siftəsini sənə oxuyuram. Sən nə düzəliş etsən, mən ikiəlli razı olacam.
    Poeziyada Şahmarın orijinal üslubu, dəst-xətti vardı. Onun ünvanına kənd və şəhərlərdən, cavan və qocalardan çoxlu məktublar gələrdi. Oxucular ondan şeir istəyirdilər. Hətta, o da yadımdadır ki, Bəxtiya Vahabzadə öz dostunun bir neçə şeirini, o cümlədən “Dünya” şeirini əzbərdən deyərdi.

    Şahmaram, qüdrətim şahmar olmadı,
    Müşküllər qarşımda naçar olmadı,
    Zillətim zillətə düçar olmadı,
    Tac qoydu içimdə zillətə dünya.

    O zamanlar Şahmarın “Mərkəzi poçtxana”, “48 ölçülü qadın paltarı” şeirləri poeziyasevərlərin dilinin əzbəri idi.

    Geyimlər görəndə,ana, hər dənə
    48 ölçüdə qalar gözlərim.
    Cibim pullarımın qəbrinə dönər,
    Titrəyər dizlərim, dolar gözlərim.

    Onun vətənpərvərlik hissi ilə yoğrulmuş misraları da tez-tez ekran və efirdə, gur məclislərdə səslənərdi. Onun ilham mənbəyi bu Vətən idi, təbii ki, bir dəboya-başa çatdığı Qarabağ tirpağı...
    Şahmarın dostlarının əksəriyyəti özündən böyük, yaşlı adamlar idi: Bəxtiyar Vahabzadə, Nurəddin Rzayev, Xudu Məmmədov... Onun böyük qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatovla da yaxın, doğma münasibəti vardı. Onu da xatırlayıram ki, 80-ci illərin ortasında Çingiz ağa Bakıya, Bəxtiyar müəllimin yubileyinə məhz Şahmarın təklifi, təşəbbüsü ilə gəlmişdi.
    Bizim Şahmarla bir neçə “şərikli”, qoşa imza ilə yazılmış publisistik yazımız da çıxmışdı qəzetlərdə. Onun xüsusən xalq yaradıcılığı, el sənəti ilə bağlı yazıları geniş əks-səda doğururdu.
    Bir dəfə Az.Tv-də ədəbi-dram verilişləri Baş redaksiyasının rəhbəri Nadid Hacızadə söhbət əsnasında mənə dedi:
    -Sənin tələbə dostun Tofiq Xəlilovun şöbəsində təzə veriliş açmışıq. Verilişin adı “Politra” olacaq. Sən öz yaşıdlarını, nisbətən cavan, istedadlı qələm sahiblərini məndən daha yaxşı tanıyarsan. O verilişi aparmaq üçün kimin namizədliyini təklif edərdin?
    Mən fikirləşmədən Şahmar Əkbərzadənin adını çəkdim. Nahid müəllim əlini ürəyinin üstünə qoyub ürəkdən güldü və dedi:
    -Hə, pis “kandidatura” deyil. Mən də Şahmarın şeirlərini çox bəyənirəm. Yəqin ki, gülməyimin də səbəbini özün yaxşı bildin.
    Əlbəttə, “səbəb” mənə də, (hətta bildiyim qədər Şahmarın özünə də) yaxşı məlum idi. Bu barədə Nahid Hacızadə sonralar qələmə aldığı xatirələrdə yazırdı ki, bir dəfə çəkilişdən sonra çay içmək qərarına gəldik. Qonşu stolda çay dəsgahı qurulmuşdu. Oradakıların çoxu yazı-pozu adamları idi. Bizi də öz stollarına dəvət etdilər. Etiraz etmədik. Söhbət müasir poeziyadan düşdü. Oradakılardan biri dedi ki, indi yaxşı şeir, yaxşı şair yoxdur. Nahid müəllim sözünə davam edərək yazır: “Mənimlə üzbəüz oturmuş qıvrım saçlı, qaynar baxışlı kişi bu sözləri deyən adama çevrilib əsəbi : -Dədə,-dedi, -gərək insafı itirməyək. Söz deyəndə ehtiyatlı olaq...” Və qarşımdakı adam müasir poeziya haqda ətraflı, maraqlı bir söhbət elədi. Nahid Hacızadə daha sonra söhbətə qoşulduğunu, qarşısındakı adamın çıxışına dəstək verdiyini vurğulayaraq yazır: “Xahişim budur ki, “Mərkəzi poçtxana” və “48 ölçülü qadın paltarı” şeirlərini tapıb oxuyun. Necə gözəl şeirlərdir. Adam qibtə edir o şeirlərin müəllifinə. O köpəkoğlu (bu ifadəyə görə Şahmarın ruhundan və oxuculardan dönə-dönə üzr istəyirəm-N.H.) gör necə incilər yaradıb. Məncə o şeirlərin hər ikisi şedevrdir...
    Qarşımdakı adamdan gözlədiyimdən tam fərqli sözlər eşitdim:
    -Nahid müəllim, sizə böyük hörmətim var,-dedi. - Başqası olsaydı, bəlkə də onunla ayrı cür danışardım. Sizin bacıoğlunuz Firuzla dostluğum da qabağımı kəsir...” Sən demə, təriflənən şeirlərin müəllifi qarşıdakı adamın özü, yəni Şahmar imiş.
    Nahid müəllim məhz bu söhbəti xatırlayıb belə ürəkdən gülürdü.
    Mən elə həmin anlarda Şahmarın hələ 1977-ci ildə yazdığı “Mərkəzi poçtxana” şeirindəki bu misraları xatırladım:

    İndeksi olmayan bu məktubları
    Yalqız yuvalara çatdır bir təhər.
    Həsrətim oranı isitsin barı,
    Sahibi qürbətdən gələnə qədər.


    “Politra” verilişi ilə bağlı söhbət əsnasında Nahid Hacızadə ciddiləşib dedi:
    -Bilirsən ki, elə mən də Şahmın yaradıcılığını bəyənirəm. Tez-tez onu verilişlərə dəvət edirik. Amma bu veriliş elə adından göründüyü kimi, rəssamlar, heykəltəraşlar haqda olacaq. Axı Şahmar...
    Mən tez müdaxilə elədim:
    -Əvvəla, Şahmar rəssamlığı sevən, duyan adamdır. İkincisi də, o, sözlə rəsm çəkir, heykəl yapır...
    Tezliklə Şahmar “Politra” verilişinin aparıcısı oldu. Hətta, arada bir-birimizə zarafatla deyərdik: “Dədə, “Politra”dan “pollitrə” keçmək pis olmazdı...” Bu söhbətdən çox-çox sonralar Nahid müəllim mərhum dostumuz Şahmar haqda yazdığı xatirələrə belə bir başlıq qoymuşdu: “O, sözdən heykəl yonurdu...”
    Şahmar gur səsə, aydın nitqə, maraqlı jestikulyasiyaya malik bir adam idi. Ehtirasla şeir deməyi, gözəl rəqs etməyi vardı. Biz dostlar adətən məclislərdə, yığıncaqlarda Şahmarı masabəyi seçərdik.
    Şahmar mənim toyumun da tamadası, daha doğrusu yüksək səviyyəli “aparıcısı” olmuşdu. Yadımdadır, qohum-qardaşın çoxu sonralar söhbət düşəndə deyərdilər ki, görəsən, Şahmar müəllim bizim toyun da tamadası olmağa razılıq verərmi? Mən gülüb deyərdim ki, axı o kişi siz deyən tamadalardan deyil, şairdir, yalnız dost toyunun aparıcısı ola bilər.
    “Məclis aparıcısı” demişkən, bu sətirləri yazarkən bir az gülməli, bir az da kədərli bir hadisəni xatırladım. Bir dəfə redaksiyamıza bir qadın gəldi. Mənimlə əl verib görüşdü, Şahmarla öpüşdü. Az sonra Şahmar həmin xanımla bizi tanış etdi. Əvvəlcə məni özünəməxsus təntənəli qaydada, tərif dolu ibarələrlə xanıma təqdim etdi. Sonra üzünü mənə tutub bir qədər rəsmi tonda dedi:
    -Firuz müəllim, indi də sizə bu xanımın kim olduğunu deyim. Nərgiz xanım Üzeyir Hacıbəyov muzeyinin yeni direktorudur, mərhum dostumuz Ramazan Xəlilovun qızıdır... Bəlkə də haqqında eşitmisiz.
    Ta artıq təqdimata ehtiyac yox idi. Mən hələ 70-ci illərdə Nərgiz, onun gözəlliyi, riskli hərəkətləri, o dövr üçün qeyri-ari olan ekstravaqant geyimləri haqda çox eşitmişdim. Hətta, indiki “Fontanlar meydanındakı” gözəl “Nərgiz” yay kafesinin belə onun adını daşıdığını bilirdim. Artıq aradan illər keçmişdi. Nərgiz paiız çiçəyi kimi bir qədər solsa da hələ təravətini itirməmişdi. O, nikbin bir qadın təsiri bağışlayırdı. Nəhayət, xanım redaksiyaya gəlişinin məqsədini bildirdi. O, bizi atasının xatirə gününə, daha doğrusu, vəfatının ildönümünə dəvət etməyə gəlibmiş. Biz razılıq verdik. Axşam Şahmarla hotellərdən birində (səhv etmirəmsə “Bakı” mehmanxanasında) keçirilən mərasimə getdik. Məclisdəkilərin əksəriyyəti ruslar və yəhudilər idi. Və təbii ki, həm mərasim iştirakçıları, həm də o mərasimi idarə edənlər rus dilində danışırdılar. Şahmar da mərhum haqqında rus dilində bir neçə kəlmə söz dedi. Yeri gəlmişkən, onu da qeyd edim ki, Şahmar Əkbərzadə Rus dili universitetini bitirmişdi, bu dili də çox yaxşı bilirdi. Danışanların hamısı Ramazan müəllimin hörmət-izzətindən, əsl müsəlman olmağından söz açırdılar... Məclis yekunlaşmaq üzrə idi. Dilim dinc durmadı. Üzümü Şahmara sarı tutub dedim:
    -Dədə, burada hamı mərhum Ramazan kişinin müsəlmanlığından danışır. Bu, necə müsəlmanlıq oldu ki, məclisdə Qurandan bir ayə belə səslənmədi?
    Şahmar mənim nə dediyimi tezcə anlayıb məclis aparıcısından söz istədi. Onun uca, gur səslə dediyi “Yasin” surəsi hamını ovsunlamışdı. Hətta, Şahmar sözünü bitirəndən sonra bir neçə adam yaxınlaşıb ona öz təçəkkürünü izhar etdi...
    Şahmar uşaqla uşaq, böyüklə böyük idi. Redaksiyaya şikayətə gələn yaşlı adamları ən çox o qəbul edər, onların dərdinə nə vasitə ilə olursa-olsun kömək etməyə çalışardı.
    Xatırlatma. Bir dəfə Şahmarın yanına bir şikayətçi kişi gəlmişdi. Bu adamın şikayəti özünün dediyi kimi “ad qoyan” idarədən idi. Məsələ burasındadır ki, şikayətşi öz oğluna babasının adını qoymaq istəyirmiş, amma idarədə buna razılıq verməyiblər. Səbəb də bu olub ki, kişinin babasının adı adlar üçün nəzərdə tutulmuş kitabçada tapiımayıb.
    Kişi dərdini danışaraq deyirdi:
    -Mənim babamın adı Əliş olub. Onlarsa mənə dedilər ki, “bu kitabda Əliş adı yoxdur, bəlkə Əli, Vəli, lap elə Alik adını seçəsən”. Axı bu necə ola bilər? Bəyəm mən öz oğluma öz babamın adını verə bilmərəm?
    Şahmar dəstəyi götürüb zəng vurdu. İdarənin müdirinə şikayətçinin arzusunu bildirdi. Deyəsən, müdir deyilənlə razılaşmadı. Belə olan təqdirdə Şahmar əsəbi şəkildə dəstəyin o başındakı adama dedi:
    -Bura bax, siz Ləmbəranski familiyalı adam eşitmisiz? Ay sağ olun... Düz deyirsiz, vaxtilə Bakının rəhbəri olub. Bəli, məşhur adamdır. Deməli, hətta onunla görüşmüsüz də. Nə gözəl. Bəs o kişinin adı nə olub? Maraqlanmamısız? Ay yoldaş müdir, bilin və agah olun ki, Ləmbəranskinin adı Əlişdir. Allah o kişiyə ömür versin. Bəli, bax mənim yanımdakı bu şikayətçi də öz övladına öz babasının adını vermək istəyir... Yox ey, bunun babası o Əliş yox, başqa Əliş olub. İndi necə danışaq, razılıq verirsiz, ya qəzetdə bu barədə bir felyoton hazırlayaq?
    Müdir şikayətçinin tələbini yerinə yetirdi. Amma şahmar özünəməxsus qayğı hissilə şikayətçiyə üz tutub dedi:
    -İşin düzəldi. Əliş, əlbəttə ki, yaxşı addır. Gələcəkdə o biri nəvənə daha müasir ad qoy. Ad tapa bilməsən gələrsən yanıma.
    Doğrudan da tanış bilişləri yeni doğulan uşaqlarına ad qoymaqda tez-tez Şahmara müraciət edərdilər...
    Yeri gəlmişkən, Şahmar bir çox şairlərin götürdüyü təxəllüslərə xüsusi diqqət yetirərdi: “Dədə, ədəbiyyatımızda ən uğurlu təxəllüs Səməd Vurğunundur. “Vurğun...” Fikir verirsən, necə gözəl səslənir. Həm də təmiz türkcəmizdədir... Bəxtiyar müəllimə hərdən zarafatla deyirəm ki, gəl bu “zadə”ləri ataq... Bəzi cavan şairlərimizin götürdüyü təxəllüs də mənim çox xoşuma gəlir. Bax, məsələn, Murad Köhnəqala, Ayaz Arabaçı, Akif Əhmədgil, Qulu Ağsəs... Hamısı yenidir, təzədir... Əslində bunlar heç təxəllüs də deyil, yurd-yuva adlarıdır... Arabaçı kəndi Gədəbəydə, Köhnəqala kəndi Tovuzdadır. Elə deyilmi, dədə? Mən əvvəllər elə bilirdim ki, “Ağsəs” Qulunun götürdüyü təxəllüsdür. Sən demə, bu, mənim yerlimin atasının adı imiş... Xoşbəxtlikdən bu uşaqların çoxu istedadlıdır...”
    Şahmar övladlarını çox sevərdi. Üç oğlu, bir qızı vardı. Onun qəlbində nəvəsinin öz yeri vardı. Mən Şahmarın oğlu Əkbərin və qızının toyunda iştirak etdiyimi, Bəxtiyar Vahabzadə ilə “əlli-əlli vurduğumuzu” indi də xatırlayıram...
    Şahmar “Azərbaycan gəncləri” qəzetindən sonra bir müddət “Kommunist” (sonralar “Xalq qəzeti” adlandırılan) qəzetində çalışdı. Biz yenə mütəmadi görüşür, dərdləşir, fikir mübadiləsi aparırdıq.
    Bir dəfə Şahmar söhbət əsnasında dedi:
    -Polad Bülbüloğlu ilə bir tədbirdə görüşdük. Mənə təklif etdi ki, gəl Mədəniyyət Nazirliyinin nəzdində bir qəzet yaradaq, sən də ol Baş redaktor. Dədə, bilmirəm bu təklifə nə cavab verim? Qalmışam odla su arasında...
    Gülüb dedim:
    -“Hə” de, qurtarsın getsin. Ta niyə özünə dərd edirsən ki?
    Şahmar diqqətlə üzümə baxıb dedi:
    -Yaxşı, dədə, onda belə edək... Mən Polada razılıq versəm, gərək sən də mənim təklifimə razılıq vetəsən.
    -O nə təklifdir elə?
    -Yeni qəzetdə birlikdə işləyək.
    Mən dedim:
    -Mənim burada, Akademiyadakı işlərim pis deyil. Elmi tədqiqatla məşğul olur, aspirantlara, tələbələrə dərs deyirəm, radio-televiziyada verilişlər aparıram...
    Şahmar dilləndi:
    -Yaxşı, onda əməkdaşlıq edəcəyinə söz ver. Qəzetin qonorarı da olacaq.
    -Hə, ona baxarıq,-deyə cavab verdim...
    Mən təzə nəşrə başlayan “Mədəniyyət” qəzetinə tez-tez məqalələr yazmağa başladım.
    Sonralar, aradan bir xeyli müddət keçəndən sonra Şahmar mənə dedi:
    -Dədə, onsuz da vaxtın boldur. Özün də maşallah, enrjili adamsan. Bir də görürsən mən günlərlə buralarda olmuram, qəzetin çapı ləngiyir. Gəl bu qəzetdə əl-ələ verib içləyək.
    Beləliklə, mən bir müddət qəzetdə Baş redaktorun müavini, sonralarsa Baş redaktor vəzifəsinin icraçısı oldum...
    Günlərin bir günü səhər tezdən redaksiyaya gələrkən eşitdiyim xəbər məni sarsıtdı: “Şahmar dünən axşam vəfat edib...”
    Budur, indi gündəliyimin və “Mədəniyyət” qəzetinin saralmış səhifələrini vərəqləyirəm. Həmin günlərin acı təəssüratı Şahmarın ömrü kimi saralıb-solmuş vərəqlərdə və yaddaşımda yaşayır.

    1 Sentyabr 2000-ci il. “Gündəlikdən” sətirlər.
    Sentyabr ayının 1-dir. Bu gün Şahmarın sevimli nəvəsinin ad günü olmalıdır.
    Amma Şahmar daha yoxdur.
    Səhər tezdən radaksiyaya gələrkən əməkdaşların üzündəki qəribə, hüznlü ifadənin səbəbini öyrənməyə çox vaxt tələb olunmadı. Kimsə astadan dedi: “Şahmar müəllim dünyasını dəyişib”. Sanki dünya başıma hərləndi...
    Şahmarın mənzili redaksiyanın yerləşdiyi binanın yaxınlığındadır. Bu beşaddımlıq yolu getmək mənə dağlar aşmaq, yoxuşlar qalxmaq qədər çətindir.
    “ƏCƏL YAMAN QOVUR MƏNİ...”
    Onunla görüşüb ayrılmağımızdan cəmi bir gün keçib. Belə götürəndə bizi ayıran zamanın məsafəsi günlə yox, saatlarla, dəqiqələrlə hesablana bilər.
    Bu söhbət, bu dialoq da dünən olmuşdu:
    - Salam.
    - Salam, dədə! Necəsən?
    - Babat...
    Bəli, dünənki, yəni avqustun son günündəki səhərimiz də həmişə olduğu kimi, bu cür “ənənəvi” mükalimlələrlə açıldı.
    Bir az ordan- burdan söhbət etdik.
    Dedi:
    - Maşallah, gözümə yaxşı dəyirsən, dədə...
    - Dünənkinə baxanda, sən də bu gün qıvraq görünürsən.
    Ürəkdən güldü:
    - Elədir... Dədə, evdəkilərə bildirmədim, dünən halım lap xarab idi... Az qala keçinmişdim...
    - Allah eləməsin. Niyə? Nə olmuşdu ki?..
    -Əşi, bütün gecəni futbola baxmışam... Qapı-pəncərələr də açıq... Sonra özüm-özümü danlamışam ki, bu nə cavanlıqdı edirəm... Ta qoca kişiyəm... Niyə özündən muğayat olmursan, ay qoca Şahmar? Düz demirəm?...
    ...Budur, indi həmin günün, yən 30 avqustun təəssüratı maqnitofon lenti kimi qulaqlarımda səslənir, kino lenti kimi gözlərim önündən gəlib keçir... Biz o gün nələrdən, kimlərdən danışdıq?.. Hansı mövzulardan söhbət açdıq?.. Onu nəsə incidən bir hadisə baş vermişdi ki?.. Bəlkə kiməsə hirslənmiş, əsəbləşmişdi?..
    Şahmar Əkbərzadəni tanıyanlar yaxşı bilir ki, o təbiətən coşğun, çılğın, emosional adam idi. Bəzən adi bir sözdən alınar, əsəbiləşər, tez reaksiya verərdi... Amma həmin gün onun ovqatı yaxşı idi. Deyib-gülürdü. Bir-iki gündən sonra Kiprə - poeziya festivalına gecədək...
    30 avqustda biz onunla yenə ədəbiyyat, poeziya barədə söhbətləşdik. Yeni əsərlərdən danışdıq...
    ...Onun öz təkidi ilə “Mədəniyyət”ə təqdim etdiyim, hissə-hissə çap olunan “Müqəvva” pyesini təriflədi.
    ...Hər gün olduğu kimi yenə Qarabağdan söhbət düşdü. Kimlərisə qınadıq, kimlərisə söydük...
    ...Evinə zəng vurdu – nəvəsinin 4 yaşı tamam olurdu, axşamı “yubileyə” getməyə hazırlaşırdı...
    ...Qəzetdə gedəcək materiallara göz gəzdirdik...
    ...Qonorar və maaş cədvəlini nəzərdən keçirdik...
    ...Bəstəkar Rəşid Şəfəq gəldi; yeni mahnılardan söhbət düşdü...
    ... Və nəhayət, saat dörd radələrində görüşüb-öpüşüb ayrıldıq. Mən hələ redaksiyada qalıb işləmək istəyirdim... Həmin günün olaylarını yada salanda qəribə bir epizodu da xatırlayıram: arada Şahmar söhbət edə-edə açıq pəncərəyə yaxınlaşaraq yaxınlıqda yerləşən “Yasamal qəbristanlığına” sarı boylanıb dedi:
    - Dədə, dünən bir şeir yazmişam. Özü də deyəsən, şedevr alınıb.
    - Sənin yazdığın şeir başqa cür ola bilməz ki... İstəyirsən, oxu. Qoy qulağımız təzə bir söz eşitsin...
    - Yox, dədə, qalsın sonraya... Bir də ki, o şeir oxumaq üçün deyil.
    Mənim təəccübümü görüb gülümsədi:
    - Sinə daşına yazılacaq... Bir yaxın adamın xahişi ilə düzüb-qoşmuşam...
    Mən tutuldum:
    - Epitafiya da şeir formasıdır... Nə olar ki...
    O, mənim nəyə işarə etdiyimi duyubmuş kimi qəhqəhə çəkib güldü. Bunun da öz səbəbi vardı: iki-üç gün əvvəl tez-tez ithaf şeirləri yazan bir şair dostumuz yaxın vaxtlarda rəhmətə getmiş tanışına həst etdiyi təzə şeiri redaksiyaya gətirmişdi. Şahmar şeiri oxuyub müəllifə demişdi:
    - Sən canın, rəhmətə gedənlərə az şeir yaz...
    İndi hər ikimiz həmin hadisəni xatırlamışdıq. Şahmar mənə baxıb gülümsədi:
    - İnnən belə ölənlər haqda şeir yazmayacağam, dədə...
    Görəsən bu, nə idi? Alın yazısı, yoxsa ürəydamma? Tale, yoxsa qəzavü-qədər?.. Bilmirəm. Bircə onu bilirəm ki, hər təzə şeirini sevinə-sevinə oxuyan Şahmar həmin gün sinədaşına yazdığı misraları – epitafiyanı oxumadı, bunu sonraya saxladı.
    ...Və mən indi bu sətirləri yazarkən bir neçə gün öncə “Haqqa pəncərə” kitabını vərəqləyə-vərəqləyə arabir öz şeirlərinin şah misralarını oxuyan Şahmar Əkbərzadənin gur səsini yenidən eşidirəm:

    Ovut bircə hovur məni,
    Əcəl yaman qovur məni...

    Şahmar Qarabağ faciəsindən dolayı çox dərd çəkirdi. “Dərd çəkir” ifadəsi onun keçirdiyi ağrılarla müqayisədə əlbəttə, çox yumşaq səslənir. O, baş verənlərlə heç cür razılaşa, barışa bilmirdi:
    -Dədə, mən palıd kimi sağlam adamam. Məni öldürsə Qarabağın dərdi öldürəcək. Xudu da o dərddən öldü… Amma istəyirəm ki, Qarabağ azad olandan sonra ölüm…
    Gündəlikdən sətirlər.
    “SƏNİ HARDAN ALIM İNDİ?”
    Dostumun yoxluğu ilə heç cür barışa bilmirəm...
    Hüzr məclisiniə gələnlərin hüznlü üzlərinə baxıram. Bu dərd hamını yandırıb-yaxır, qovurur. Hamı Şahmarın taleyindən, poeziyasından, dostluğundan təəssübkeşliyindən danışır.
    ...Şahmarın yaxın dostlarından Bəxtiyar Vahabzadənin, Nurəddin Rzanın gözlərində yaş gilələnir. Şahmar öz dostları ilə öyünərdi həmişə. Özü demişkən Xudunu, Zeynalı itirəndən sonra Bəxtiyarla, Nurəddinlə nəfəs alardı...
    ...Adətən şux görünən Polad Bülbüloğlunun baxışlarından kədər süzülür...
    ...Şəmsəddin Axundov qəmli-qəmli susur...
    ...Nəbi Xəzri Şahmar Əkbərzadənin poeziyasından danışır...
    Şahmarın ruhuna, poeziyasına sayğı göstərən həmkarlarını şair və yazıçıları görürəm: Cəmil Əlibəyov, Anar, Elçin, Əlibala Hacızadə, İlyas Tapdıq, Nahid Hacızadə, Famil Mehdi, Əli Səmədli, Xalid Əlimirzəyev, Yusif Kərimov, Nüsrət Kəsəmənli, Zəlimxan Yaqub, Aqil Abbas, Hidayət Elvüsal, Ağacəfər Həsənli, Mustafa Çəmənli... Yas məclisində bir neçə siyasi partiya rəhbərləri də gözə dəyir. Bu vaxtsız itki hamını göynədir... Dostları, tanışları, doğmaları Şahmarın ömür-gün yoldaşı Mələk xanıma, qızı Zöhrəyə, oğlanları Əkbərə, Elşənə, Elturana başsağlığı verir: “Başınız sağ olsun...” “Şahmarın adını, ocağını qoruyun”...
    Sanki bu anlarda Şahmarın gur səsini eşidirəm:

    Əllərimdən uçan dünyam,
    Baş götürüb qaçan dünyam,
    O dünyaya köçən dünyam,
    Səni hardan alım indi?

    “AYIRAR BU DÜNYA BİZİ NƏ VAXTSA...”
    Gündəlikdən sətirlər.
    “Özündən çox özgələrə yananlar, el-obalarımızı düşünənlər haqqında fikirləşəndə Şahmarı anıram”. Şahmarın dostu Çingiz Aytmatovun Şahmarı yaxın dostu Bəxtiyar Vahabzadəyə yazdığı məktubdan götürülmüş bu sətrlərdə böyük məna var. “Özgələrə yanan Şahmar”. Mən onu əzəldən elə bu cür – dost yolunda pərvanə kimi yanan görmüşəm. Dost sevincinə dostdan çox sevinən, dost kədərinə dostdan çox kədərlənən Şahmar...
    Mədəniyyət Nazirliyinə və “Mədəniyyət” qəzetinin ünvanına Şahmarın ölümü ilə bağlı məktub və teleqramlar gəlir. Çoxu da tanınmış isimlərdən. Aytmatov, Süleymenov, Baküler...
    Odlu-alovlu. Emosional, çılğın, həssas Şahmar... Biz bu son illərdə onunla demək olar ki, hər gün görüşərdik. “Mədəniyyət” qəzeti redaksiyasının soyuq divarları onun odlu nəfəsi ilə qızınardı... Məclislərdə şeir deyərdi – salon səsindən titrəyərdi... Şaqraq gülüşü uzaqdan eşidilərdi.
    Yalnız istirahət günləri görüşməzdik. Onda da çox vaxt axşamlar zəng vurardı: “Dədə, niyaran oldum, necəsən?.. Özündən muğayat ol”. Arabir zarafatla deyərdi: “Heç demirsən Əkbərzadə hardadır?”
    Sinədəftər idi Şahmar: klassik və müasir şeirimizin canlı ensiklopediyası idi. Saatlarla əzbərdən şeir deyərdi.
    Bəli, biz onunla sonuncu dəfə avqustun 30-da son dəfə görüşdük. Üz-gözündən işıq yağırdı. Dedi ki, bilirsən niyə sevinirəm? Bu gün nəvəmin – Səmanın ad günüdür, dörd yaşı olur, ora tələsirəm. Sonra özünəməxsus şirin bir ləhcədə uşağın dilindən eşitdiklərini danışdı. Axırda “Nəvə ayrı şeydir... Dövlətdə dəvə, övladda nəvə” – dedi. Mən onu təbrik etdim: “Nəvə toyu görəsən”. Görüşüb-öpüşüb ayrıldıq. Səhər qəzet çıxan günü idi. Vədələşdik ki, tezdən görüşək. Sözünün üstündə durmadı, gəlmədi Şahmar...
    O, iki gündən sonra Kiprə, Uluslararası Poeziya Festivalına gedəcəkdi. Getmədi. Gedə bilmədi.

    Ovut bircə hovur məni,
    Əcəl yaman qovur məni,
    Mən öləndə çevir məni
    Üzü dağlara-dağlara

    Bu Şahmarın şeiridir.

    Zəkana möhtacam, ey ulu Sinam,
    Yatan cürətimi yataqdan qurtar.
    Qoyma qiyamətdə imansız yanam,
    Vətən qeyrətimi infarktdan qurtar.

    Bu misralar da Şahmarındır.

    Bəxtin gözlənilməz günlə rastlaşar,
    Odun da, gözün də Şahmarsızlaşar,
    Dadın da, duzun da Şahmarsızlaşar,
    Ayırar bu dünya bizi nə vaxtsa.

    Dünya dostları, doğmaları bir-birindən ayırır... təzədən görüşdürmək üçün.
    Əlvida, Şahmar.
    Görüşənədək, Şahmar.
    “OLUB” DEYİRƏM, “ÖLÜB” DEYƏMMİRƏM…
    Gündəlikdən sətirlər. Sentyabr havası özüylə bir bozluq gətirib.
    Necə deyərlər, həyat öz axarıyla gedir… Şahmarın şəkli onun masasının üstündədir. Qara lent və qırmızı qərənfillərin əhatəsində. Redaksiya əməkdaşlarının hamsı qəmlidir. Dos-tanışlar hələ şokdadır. Bu, necə inanılmaz bir ölüm oldu.
    Arabir redaksiyanın telefonu zəng çalır. Diksinirəm. Götürməyə əlim gəlmir. Hələ də onu soruşan var – Şahmar Əkbərzadənin: “Şahmar müəllimi olar?” Duruxuram. Handan-hana cavab verməli oluram: “Şahmar müəllim yoxdur”. Soruşurlar: “Bəs nə vaxt olacaq?” Mən nə deyim? Deyim ki, heç vaxt?.. Deyə bilmirəm. Susuram. Xəttin o başındakı adam sualı yenə təkrar edir. Mənsə yenə susuram. Görünür, müsahibim dilxor olur: “Şahmar müəllim bu gün işdə olacaq?!” Mənim səsimdən və sükutumdan şübhələnən müsahibim öz-özünə deyir: “Deyəsən, nəsə olub…”. “Olub” deyirəm, “ölüb” deyəmmirəm.
    Şahmarın gur səsi qulağımdan getmir:
    -Dədə, mənim uğaqlığımın, gəncliyimin çox hissəsi Şuşada keçib. Mən Şuşada texnikum bitirmişəm, orada müəllimlik təcrübəsi keçmişəm. Əgər Şuşa yerində olsaydı, yayın bu çırhacırında mənim bu şəhərdə nə işim vardı. Məni yandırır Şuşa…

    Gündəlikdən sətirlər.
    Şahmarın böyük sənətkarımız Bəxtiyar Vahabzadə və görkəmli alimimiz Nurəddin Rza ilə dostluğunun yaşı bir qərinədən çoxdur. Mən şahidi olmuşam ki, Şahmar öz dostları haqqında necə şövqlə, fəxrlə danışırdı.
    Dəfndən sonar Nurəddin Rza ilə görüşüb söhbətləşirik.
    -Nurəddin müəllim, Şahmarla bağlı xüsusi buraxılış hazırlayırıq. Bəlkə siz də öz dostunuzla bağlı nəsə yazasız.
    Nurəddin müəllim dərindən köks ötürüb deyir:
    - Mən Şahmar barədə böyük bir yazı ilə çıxış edəcəyəm. Mənə elə gəlir ki, o, lirikamızın Sabiri idi. Biz əvəzsiz bir şairi və insanı itirdik.

    GÜL, AY ŞAHNAR...
    Saralmış gündəlik vərəqlərində əyri-üyrü xəttlə yazılmış sətirlər diqqətimi cəlb edir:

    Ömür- Tanrı göyərçini,
    Uçar bir gün bil, ay Şahmar!
    Göz yaşını dəsmalla yox,
    Sən qılıncla sil, ay Şahmar.

    Araz olub çağlayarsan...
    Dərddən qurşaq bağlayarsan...
    Sən güləndə ağlayırsan,
    Ağlayanda gül, ay Şahmar.

    Tale sənə ağıl verib,
    Ömür adlı nağıl verib,
    Nəvə verib, oğul verib,
    Gəl şax dayan, gəl, ay Şahmar.

    Dostla böldün son tikəni,
    Sinən üstü-dərd əkini,
    Mən bilirəm, sən çəkəni
    Çəkə bilməz fil, ay Şahmar.

    Firuz, sənin üzün haqda
    Möhkəm dayan bərk ayaqda.
    İzin qalsın bu torpaqda –
    Nə usan, nə öl, ay Şahmar…

    Bizim arabir Şahmarla “deyişmələrimiz, “şeirləşmələrimiz” olardı. Bu da onlardan biridir. Mən bu şeiri 1997-ci ilin oktyabrında, dostumun vəfatından iki-üç il öncə yazmışdım. Nəsə, nəzirəfason bir şeirdi. Təzədən oxuyub kövrəldim. Ötən anları xatırladım. Şeirin sonu iki variantda idi. Şahmar özü “El yolunda öl, ay Şahmar” – misrasını bəyənmişdi. Və əlavə edib demişdi: “Dədə, biz gəldi-gedərik, öləriyik. Qoy bizi biz öləndən sonra el soruşsun”. Amma mən dostumun nə vaxtsa öləcəyinə belə, inanmaq istəməzdim və buna görə də şeirdəki “alternativ variantı” saxladım:
    İzin qalsın bu torpaqda
    Nə usan, nə öl, ay Şahmar.
    Sentyabr 2000-ci il


    “MƏNİ ŞAH ELƏDİ HƏSRƏTƏ DÜNYA...”
    Şahmar Əkbərzadənin vəfatından sonra bir müddət “Mədəniyyət” qəzetində Baş redaktor vəzifəsini icra edəsi oldum. Bir xeyli vaxt Şahmarın yazı masasının üstündə onun portreti və o portretin qarşısında təzə-tər güllər qalmaqda idi... Həmin vaxt kimlərsə haqqımda “xəbərçilik” məqsədilə Mədəniyyət Nazirliyinə məktub yazdı. Nazir Polad Bülbüloğlu məni kabinetinə dəvət etdi. Bir xeyli söhbət etdik. Məktubda mənim qəzetin səhifəsində daha çox sərt yazılara meydan verdiyim, habelə başqa bir təşkilatda da (yəni EA-da) işlədiyim vurğulanırdı. Mən elə həmin an ərizə yazıb çıxmaq istədiyimi bildirsəm də, Polad Bülbüloğlu etiraz etdi, qalıb işləməyimi arzuladığını bildirdi. Tezliklə başqa bir adam Baş redaktor təyin olundu. Mənsə bir müddət qəzetdə Baş redaktorun 1-ci müavini vəzifəsində çalışdım. Amma təzə təyin olunan adamın bir çox hərəkətləri məni təmin etmədiyinə görə, ərizə yazıb işdən çıxdım. Çıxmağımın səbəbi MN-nə təqdim etdiyim ərizədə göstərilmişdi. Nə isə...
    ...Şahmarla bağlı xatirələrim, qeydlərim burada başa çatır. Amma xoşbəxtlikdən dostumun vəfatından sonra da onun adı unudulmadı. Şeirlərinə maraq daha da artdı. Elçin İsgəndərzadənin təşəbbüsü ilə Beynəlxalq Şahmar Əkbərzadə mükafatı təsis edildi. Şairin adını daşıyan poeziya məclisi yaradıldı. Haqqında məqalələr yazıldı. Dostları ona şeirlər həsr etdilər, xatirələr qələmə alındı..
    Budur, gündəliyimdə 2003-cü ilin aprel ayında qələmə alınmış qeydlərə baxıram. Şairin vəfatından üç il ötür. Şahmar Əkbərzadənin xatirəsi yad edilir
    “Cıdır düzü...” Amma bu, Şuşadakı Cıdır düzü deyil, Bakıdakı yaraşıqlı şadlıq saraylarından birinin adıdır.
    Şeir məclisi...
    Amma bu məclisdə “səbəbkarın” özü iştirak etmir...
    Həmin gün dünyadan vaxtsız köçmüş şair dostum Şahmar anıldı. Onun xatirəsinə həsr edilmiş musiqili-ədəbi məclis “Xarı bülbülün nəğmələri” adlanırdı.
    Amma xarı bülbül təkcə Şuşada olur. İndi Şuşa yad əllərdədir, deməli, xarı bülbül də əsir düşüb, yağı tapdağı altında əzilməkdədir.
    Məclisdəki hər stolun üstündə iki qom bənövşə var. Mən istər-istəməz Şahmarın Azərbaycana həsr etdiyi kövrək misraları xatırlayıram:

    Ölüm ayağının altında,
    İtim ayağının altında.
    Bir qom bənövşə olub
    Bitim ayağının altında.

    Qulağımda Şahmarın gur səsi əks-səda verir: “Dədə, qulaq as, təzə bir cızmaqaram var, oxuyun, fikrini de”. Artıq dediyim kimi, “Azərbaycan gəncləri” və “Mədəniyyət” qəzetlərində bir yerdə işlədiyimiz, bir otaqda əyləşib dərdləşdiyimiz günlərdə Şahmarın bir çox şeirlərinin ilk oxucusu olmuşam və arabir “deyişmələrmiz” də olub...
    Şairə həsr olunmuş tədbirində çıxış edən natiqlər bir-birini əvəz edir, söz deyir, şeir söyləyir – amma mənim qulaqlarımda, beynimdə Şahmarın öz səsi əks-səda verir:

    Allah, bu torpağın kəsilib başı,
    Quran oxumağa mollası yoxdur.
    Kəfən axtarmağa qohum-qardaşı,
    Şivən qoparmağa anası yoxdur.

    Məclisdə Şahmarın ömür-gün yoldaşı Mələk xanım, övladları, dostları, qohumları, oxucuları, pərəstişkarları iştirak edirdi. Tədbirin araya-ərsəyə gətirilməsində Elçin İsgəndərzadə və Tahir Aydının xüsusi rolunu qeyd etmək gərəkdir.
    Yazıçı Aqil Abbas öz rəssam dostu tərəfindən çəkilmiş portreti Mələk xanıma bağışlayır. İri çərçivənin arasından sanki öz məclisinə baxir Şahmar. Halbuki o, heç bir çərçivəyə sığmazdı...
    Gözlərim önündə təkrar-təkrar əziz dostumun nurlu çöhrəsi canlanır, onun dağ çayları kimi çoşqun səsini eşidir, dağ mehri kimi xəfif nəfəsini dinşəyirəm. Və bu anlarda onun dünya ilə həsb-halını xatırlayıram:

    Şahmaram, qüdrətim şahmar olmadı,
    Müşgüllər qarşımda naçar olmadı,
    Zillətim zillətə düçar olmadı,
    Tac qoydu içimdə zillətə dünya.

    Bəli, həzin bir yaz günü “Cıdır düzünə” toplaşmışdıq – şeir-sənət məclisinə. Hamının ürəyində bir bahar arzusu puçurlamışdı: təki bu görüş Şuşada – Cıdır düzündə keçiriləydi... Onda Şahmarın da ruhu şah olardı...
    Qulağımda Şahmarın gur səsi əks-səda verir:
    “Məni şah elədi həsrətə dünya...”

    “Mədəniyyət” qəzeti, sentyabr-oktyabr, 2000-ci il




    Dəyərlərimizi unutmayaq
    (Mikayıl Xıdırzadə haqqında)

    Mikayıl Xıdırzadə... Bu ad müasirlərimizin çoxuna tanış olmasa da, Sovet dövrünün peşəkar riyaziyyatçılarının əksəriyyəti Xıdırzadənin elmi və pedaqoji fəaliyyəti ilə yaxından tanış idilər. Axı bu görkəmli alim onların bir çoxuna dərs demişdi. Ensiklopediya və sorğu kitablarında onun barəsində çox yığcam məlumatlara rast gəlmək olur.
    Mikayıl Xıdırzadə 1911-ci ildə indiki Gədəbəy rayonun (keçmiş Gəncə quberniyasının Qazax qəzası) Miskinli kəndində anadan olub. Doğulduğu kənddəki orta məktəbində təhsilini başa vurduqdan sonra o, M.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olub. 1937-ci ildə ali təhsilini uğurla başa vuran Mikayıl Xıdırzadə Bakı Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsində əvvəlcə müəllim, 1938-ci ildən isə dekan vəzifəsində çalışıb. 1941-ci ildə Böyük Vətən Müharibəsi başlayarkən səfərbərliyə cəlb olunmamaq hüququna malik olmasına baxmayaraq, Mikayıl Xıdırzadə könüllü olaraq ordu sıralarına yazılıb və cəbhəyə yollanıb. Özünü rəşadətli döyüşçü kimi göstərərək topçu bölüyünün komandiri olub. Bir neçə orden və medalla təltif olunub.
    Mikayıl Xıdırzadə 1944-cü ildə Belarusiyanın Vitebsk şəhəri uğrunda gedən ağır döyüşlərdə qəhrəmancasına həlak olmuşdur.
    Ölümdən sonra SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət heyətinin qərarı ilə göstərdiyi rəşadətə görə 26 fevral 1946 və 15 avqust 1947- ci il tarixlərində orden və medallarla təltif edilmişdir.
    Mikayıl Xıdırzadə onu tanıyanların yaddaşında istedadlı alim və müəllim, alovlu vətənpərvər, qorxmaz döyüşçü kimi qalıb.
    29 sentyabr 2012-ci ildə Gədəbəy rayon Mədəniyyət evində 100-illik yubleyinə həsr edilmiş tədbir keçirilmişdir. Gədəbəy şəhərində küçlərin birinə Mikayıl Xıdırzadənin adı verilmişdir.
    Mikayıl Xıdırzadə öz qısa və mənalı ömründə bir sıra sahələrdə ilkə imza atan şəxsiyyət olmuşdur.
    Mikayıl Xıdırzadə Lomonosov adına MDU-nun riyaziyyat fakültəsinin Sovetlər dönəmində ilk azərbaycanlı tələbəsi və məzunu olmuşdur. Yeri gəlmişkən, böyük maarifçi ədibimiz Həsən bəy Zərdabi də vaxtilə həmin elm ocağında təhsil almışdır
    Bakı Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsinin ilk azərbaycanlı dekanı olmuşdur.
    Riyaziyyat üzrə milli kadrların yetişdirilməsində müstəsna xidmətləri olan, BDU-da tələbələrə rus və Azərbaycan dilində riyaziyyat dərsi deyən ilk yüksək təhsilli pedaqoq olmuşdur.
    Hesab edirəm ki, cəmi 33 il yaşamış, lakin bu qısa ömrü şərəflə başa vurmuş Mikayıl Xıdırzadənın müasir nəslə nümunə ola biləcək həyat və fəaliyyəti geniş şəkildə araşdırılmalıdır. Dəyərlərimizi unutmayaq.
    p.s.
    Bu qeydlər mətbuatda dərc ediləndən az sonra ünvanıma bir məktub gəldi. İndi həmin məktubu olduğu kimi sizə təqdim edirəm.
    “Hormetli Firuz Mustafa.
    Men, Xidir-zade Raymonda Zaur qizi, Xidir-zade Mikayilin nevesi Size hududsuz minnetdaram ki, uzun illerden (1990-ci ilden) beri, neve kimi babamin bir vetenperver ogul, oz xalqi, eli-obasinin savadlanmasi ucun hedsiz xidmetleri olan bir shexsiyyet, muharibeden evvel Gedebeyin ucqar kendi olan Miskinlide dogulub orta tehsil alaraq Lomonosov adina Moskva Dovlet Universitetinin ilk azerbaycanli mezunu ve Baki Dovlet Universitetinin fiziki-ritazittat fakultesinin ilk azerbaycanli dekani kimi taninmasi ucun durmadan calismisham ve calishiram da....
    Babamin davamcisi olaraq men de Baki Dovlet Universitetini ferqlenme diopomu ile bitirib fiziki-riyaziyyat uzre felsefe doktoruyam. Babamin xidmetlerinin uze cixmasi ve muasir neslin onu tanimasi yolunda gorduyum ishlerde menimle ciyin-citing beraber olan neslimizin agsaggali professor Tokay Huseynov ve dogma emim oglu Celal Xidirova da ele burdaca Sizinle birge done-done teshekkurumu bildirmek istedim.
    Artiq ozumu bu muqeddes yolda tek hiss etmirem...
    Cox sag olun ki, menimlesiz...
    Cox sag olun ki, varsiniz...
    Cox sag olun ki, menim babam kimi shexsiyyetlerimize sahib cixirsiz.
    2012 -ci ilde Gedebeyde dovlet seviyyesinde hormetli alimlerimizin, ziyalılarımızın ishtiraki ile babam X.Mikayilin 100 illik yubiley tedbirini kecirdik. Oxudugu mektebde onun portretini divara vurduq.
    Menim en boyuk arzum hemin mektebe babamin adinin verilmesidir.
    Buna gore cox calishiram indi.
    Insallah arzu edirem bunun bayramini qeyd edek beraber hemin mektebde!.....
    05.09.2020







    Hüseyn Arif: “Bildinmi niyə susurdum?”

    Xalq şairi Hüseyn Ariflə mənim də ünsiyyətim olub. Şairlə daha çox o zaman əməkdaşı olduğum “Azərbaycan gəncləri” qəzetində görüşmüşük. Bir neçə dəfə qəzet və radio üçün ondan müsahibə də götürmüşəm. Hüseyn müəllimlə bağlı yazdığım xatirələrin bir qismi mətbuatda, habelə şairin qızı Səhər xanımın tərtib etdiyi kitabda nəşr edilib.
    Bu günlərdə köhnə cib dəftərçəmdə, 80-ci illərin sonunda, şairlə bağlı yazdığım yığcam qeydlər diqqətimi cəlb etdi...
    Hüseyn Ariflə “Nizami” kinoteatrının yanında rastlaşdıq. Salamlaşıb keçmək istəyirdim. Hiss etdim ki, şair kimisə gözləyir. O, əl verib soruşdu:
    -Harada işləyirsən? Yenə qəzetdəsənmi?
    Ayaq saxlamalı oldum. Hər halda şairin sualına konkret cavab verməli idim.
    -Hüseyn müəllim, çoxdan qəzetdə deyiləm. Akademiyada, Fəlsəfə institundayam.
    -Hə, düz eləyirsən, institut yaxşıdır. Qəzetdə nə var ki?
    Mən gülüb dedim:
    -Hüseyn müəllim, mən elmi-tədqiqat institutundayam...
    Hüseyn Arif ciddi görkəm alıb dedi:
    -Bilirəm... Orada əvvəliər direktor Firudin Köçərli idi... Bax əsl alim, əsl ziyalı o kişi idi.
    -İndiki direktorumuzsa...
    O, sözümü kəsib dedi:
    -Hə, bilrəm, indiki şairdir... Daha doğrusu, şair olmaq istəyirdi bir vaxt.
    Bildim ki, o, Aslan Aslanovu nəzərdə tutur. Aslan müəllim həqiqətən həmin vaxt adı çəkilən qurumun rəhbəri və həm də Hüseyn Arifin dostu idi.
    Bir az ordan-burdan damışdıq. Şairin gözlədiyi adam gəlib çıxdı. Həmin adamı, yəni nəşriyyat işçisini mən də yaxşı tanıyırdım. Bu, Hüseyn müəllimin yerlisi və həmkarı idi.
    Qərara aldıq ki, yaxınlıqdakı çayxana və ya yeməkxanalardan birinə gedək.
    Yay idi. Hüseyn müəllim iti addımlarla getsə də tez-tez qəfildən ayaq saxlayıb dayanırdı. Bizim yerişimiz heç cür onun ayaq “ritminə”, addımlarına uyğunlaşa bilmirdi.
    Söhbət əsnasında şair bir neçə adamın son kitabları barədə öz fikrini bildirdi. Və sonra nəinki ədəbiyyata təzə gələnlərin bir çoxunun, hətta onillər boyu redaktorluqla məşğul olan bəzi nəşriyyat işçilərinin də savadsız olduğundan, kitab oxumamağından gileyləndi.
    Nəşriyyat redaktoru qəfildən ayaq saxladı. Bizi xeyli ötüb keçmiş şair ayaq saxlayıb geri qayıtmalı oldu. Naşirin qaşları düyünləşmiş, sifəti qaralmışdı. Çox güman ki, onu şairin iradı qəzəbləndirmişdi.
    -Bura bax, Hüseyn müəllim, guya sən naşirlərdən, redaktorlardan çox mütaliə edirsən?
    Bəli, doğrudan da naşir Hüseyn Arifin onun bostanına daş atdığını düşünübmüş.
    Hüsen müəllim bir-iki “arqument” gətirsə də, naşiri sakitləşdirə bilmədi. Ona görə də susmağa üstünlük verdi.
    Naşir-redaktorun ağzı açıldı nə açıldı:
    -Sən təkcə hamıya şəbədə qoşmağı bilirsən. Elə ona görə “yuxarılarda”-aşağılarda sənə ciddi yanaşmırlar. Mən gündə iki çap vərəqi həcmində əlyazma oxuyuram. Eləcə də o biri redaktorlar... Bəs sən özün bu son illərdə bir kitab oxumusan, ya yox? Əlbəttə, yox. Haradan oxuyacaqsan ki? İl boyu dağda-aranda olursan.
    Söhbət çox gərginləşmişdi. Naşir özündən çıxmışdı. Hüseyn müəllim susur, bir kəlmə də demirdi. Və şairin yerlisi, həmkarı elə bu ovqatla, danışa-danışa bizdən ayrıldı. Yeməkxanaya getmək söhbəti də yaddan çıxdı.
    Araya bir qədər sükut çökdü. Mən pərtliyi aradan götürmək üçün dedim:
    -Hüseyn müəllim, yaxşı ki, onun dediklərinə cavab vermədiniz.
    O, diqqətlə mənim üzümə baxıb dedi:
    -Heç bilirsən niyə dillənmədim?
    -Yox,-deyə, cavab verdim.
    Şairin bayaqdan tutulmuş sifətinə sanki işıq yayıldı. O, bic-bic gülümsəyib dedi:
    -Mənim kitabım indi onun əlindədir. Yəni mənim bu dava-dalaş gəzən yerlimi bu günlərdə çıxacaq şeir kitabıma nəşriyyat redaktoru təyin ediblər. Bilirsən niyə onu tənbeh eləmədim? Çünki buradan gedib o kitabı zay edəcəkdi. Hələ bunlar bir yana qalsın, öz yazdığı zir-zibillərdən, mənasız söz yığımından da qatacaqdı mənim yazdıqlarımın gözünə. Nəticədə kitab olacaqdı heç zad, bunun özü kimi zay... İndi bildinmi niyə susurdum?























    Söhrab Tahir ilgili iki epizod

    Söhrab Tahir dünyasını dəyişdi.
    Bir neçə aydan sonra (avqustda) şairin düz doxsan yaşı tamam olacaqdı.
    İlk dəfə onunla nə vaxt görüşdüyümü, haçan tanış olduğumu indi dəqiq xatırlamıram.
    Amma orasını bilirəm ki, müxtəlif tədbir və mərasimlərdə dəfələrlə görüşüb söhbət etmişik.
    Zahirən çox ciddi, hətta, müəyyən mənada sərt bir adam təsiri bağışlayırdı. Çatılmış qaşlarının altından baxan sınayıcı gözləri vardı. Qədd-qamətli, ucaboy, asta yerişli bir kişiydi. Əslində isə daxilən uşaq kimi sadədil, ünsiyyətcil, səmimi, xöşrəftar bir adam idi Söhrab Tahir.
    İndi onunla bağlı iki epizodu xatırlayıram.
    Ötən əsrin səksəninci illərinin birinci yarısı idi. O vaxtlar “Azərbaycan gəncləri” qəzetinin çox populyar bir vaxtıydı. Həmin qəzetdə əbəbi işçi kimi çalışırdım. Otaqda tək idim. Qapı açıldı. Gələn Söhrab Tahir idi. Yanında 16-17 yaşlarında utancaq bir qız vardı. Onlara əyləşmək üçün yer göstərdim
    Şair mənimlə köhnə tanışı kimi görüşüb hal-əhval tutdu.
    -Firuz müəllim, bu uşaq mənim qızımdır. Adı Nəsibədir. Atasının yolu ilə getmək istəyir. Şeir yazır. Vaxtınız olsa bir bu yazılara baxın, görün xoşunuza gələni olacaqmı.
    Düzü, heç bilmədim o, adımı haradan öyrənib. Mən şairin ciddi təhər-tövrünə baxıb aradakı rəsmiyyəti götürmək üçün zarafata keçməli oldum:
    -Söhrab müəllim, əvvəla, şeirə Tofiq Mütəllibov baxır.
    O, şirin bir ləhcə ilə dedi:
    -Bunu bilirəm, Firuz müəllim. Mən burada-redaksiyada bir balaca “kəşfiyyat” işi apardım. Öyrəndim ki, mənim dostum Tofiq müəllim indi məzuniyyətdədir. Ədəbiyyata, poeziyaya siz baxırsız...
    Mən “birinci”yə ikinci əlavəmi də etdim:
    -İkincisi də, Söhrab müəllim, axı şeirin səviyyəsini məndən daha yaxşı siz müəyyən edərsiz. Əgər o yazıları siz bəyənirsizsə, deməli yaxşıdır. Burada ikinci bir rəyə nə ehtiyac?
    O, üzümə yenə cidi nəzər salıb dostyana bir əda ilə dedi:
    -Firuz müəllim, xoş sözlərə görə təşəkkür edirəm. Amma hər qəzetin öz üslubu, öz istiqaməti var. Bir də ki, heç bir kəs öz balasının yazıb-yaratdığında bir qüsur görə bilmir axı.
    Bir xeyli söhbət etdik. Söhrab müəllim yazıları stolun üstünə qoyub mənə əl uzatdı. Görüşüb ayrıldıq.
    ... İkinci epizod.
    Doxsanıncı illərin ikinci yarısı idi.
    Dostlarımızdan birinin, indiki terminologiya ilə desək, kitab “prezidentasiyası” idi. Tədbirin başlanmasına hələ bir xeyli qalırdı. AYB-nın qarşısındakı “Sahil” bağında Hacızadələrlə- Əlibala və Nahidlə gəzişirdik. Uzaqdan “boy verən” Söhrab Tahir şax və şux addımlarla bizə yaxınlaşdı. Hamımızla görüşüb öpüşdü. Təbii ki, onun Hacızadələrlə daha qədim və daha yaxın ünsiyyəti vardı. Buna görə də onları birləşdirən ümumi xatirələrin miqyası, radiusu da geniş idi.
    Hamı ona “əmi” deyə müraciət edirdi. Əmi həmin gün bizə daha çox öz “Moskva həyatından” danışdı. Tələbəlik illərini xatırladı. Xəlil Rza, Məmməd Araz, Nəriman Həsənzadə ilə bağlı maraqlı epizodlar danışdı. Sonra üzünü mənə tutub dedi:
    -Firuz müəllim, bu iki nəfər mənim ən yaxın, ən əziz dostlarımdır. Bunu onların özləri də yaxşı bilir. Amma, inanın ki, mən elə sizi də özümə dost bilirəm. Sizin yazıları diqqətlə oxuyuram. Xüsusən, bu yaxınlarda “Azərbaycan” jurnalında dərc olunmuş “Qapı” romanınızı ayrı bir şövqlə oxudum. O repressiya illərinin mənzərəsini necə canlı yaratmısız, əzizim. Əgər belə cavan olmasaydınız düşünərdim ki, yəqin o illərin faciəsini elə özünüz yaşamısız. Vallah, sizin bu əsəriniz məni mütəəssir etdi...
    Düzü, bu sözlər, gözləmədiyim tərifli ifadələr məni sıxdı. Özümü nəsə bir gərginlikdə hiss etdim. Ehtiyatla dedim:
    -Söhrab müəllim, mənə “siz” yox, elə “sən” deyin. Necə ki, Nahid müəllimə, Əlibala müəllimə müraciət edirsiz, bax elə o cür...
    Hamı güldü.
    Söhrab müəllim cibindən dəsmal çıxarıb gözlərini silə-silə dedi:
    -Yaxşı, olsum “sən”. Firuz müəllim, sənə bir sirr açım: mən indiki cavanlarla bir az ehtiyatlı davranır, onlarla ehtiyatlı danışıram. Çünki onların çoxu özünəvurğunluq, özündənmüştəbehlik xəstəliyinə mübtəla olub. Çoxu ədəbiyyatın vəzifəsini, onun nə olduğunu hələ lazımınca dərk etmir. Amma yekə-yekə danışmağı bacarırlar.
    Əslən fars dili mütəxəssisi olan Əlibala Hacızadə dari ləhcəsində bir misal çəkib dostunun sözünə Firdovsinin bir fikriylə qüvvət verdi:
    -Əmi, fikir eləmə. Firdovsi demiş, tovuz quşunun altına qarğa yumurtası qoysan, yenə o yumurtadan qarğa çıxacaq.
    Nahid Hacızadə də söhbətə bu yöndə olan başqa bir misalla körpu atdı:
    -İndi qoca qartallara dərs vermək istəyən cüllütlər istənilən qədərdir.
    Mən zarafatla dedim ki, hərə öz dövrünün övladıdır. Görünür, indiki dövr belələrinə daha çox “atalıq” edir.
    Söhrab müəllim dedi:
    -Mən son zamanlar şeirdən daha çox, nəsr əsərləri oxuyuram. Özüm də bir neçə roman və povest qələmə almışam. Yəqin ki, o əsərlərdən bəziləri sizə də rast gəlib. Daha çox İranda Şah rejimi vaxtı görüb eşitdiklərimi və müşahidə etdiklərimi yazıram... Qoca kişiyəm, gərək innən belə elə əsərlər yazam ki, ibrətamiz olsun.
    -Qoca niyə, əmi? Qocalığı həndəvərinizə yaxın buraxmayın. Bir də ki, şair heç vaxt qocalmaz.
    Söhrab əmi güldü:
    -Elədir. Düz deyirsən. Şair ürəyi qocalmır ki...
    Söhrab Tahir, həqiqətən, son illərdə qələmə aldığı bir sıra tarixi- memuar əsərlərlə, nəsr nümunələri ilə ədəbiyyatımızı zənginləşdirdi.
    Amma geniş oxucu auditoriyası- əminin o taylı bu taylı oxucuları onu, əsasən, bir şair kimi sevib dəyərləndirirdi.
    Bəli, doğrudan da şair heç vaxt qocalmır.
    Dünyadan bir Söhrab əmi, şair Söhrab Tahir getdi. Ürəyi gənc, sözü cavan...
    Allah rəhmət eləsin.
    Qoy uyuduğun torpaq ürəyin kimi rahat olsun.
























    “MƏNSURİYYƏ” HARAYI

    Məşhur xanəndə Yaqub MƏMMƏDOV dünyasını dəyişdi

    Böyük sənətkarımız Yaqub Məmmədovun ölümü mənim çoxdan unutduğum, amma görünür yaddaşımın hansı qatındasa indiyəcən dipdiri, oyaq qalan bir xatirəni təzədən dirçəltdi. Bu xatirə əslində Yaqub Məmmədovla birbaşa ilişgili olmasa da, məhrum müğənninin sehrli səsi ilə bağlıdır…
    İsti yay günəşi göydən od ələyirdi. O vaxt mən Muğan bölgələrindən birində - rayon mərkəzindəki məktəbdə müəllin işləyirdim. Şagirdləri pambıq yığımına aparmışdıq. Mən uşaqların belə isti havada işləməsinə qətiyyən razı deyildim. Özüm dağ yerində doğulub böyüdüyüm üçün istinin – bürkünün əlindən qaçmağa bəhanə axtarırdım. İndi belə bir “bəhanə” ələ düşmüşdü. “Rəhbərliklə” aramızda olan mübahisədən sonra hirslənib özümü verdim çayxanaya. Ağacların sərin kölgəsinə çəkilib çay sifariş elədim. Az keçməmiş müəllim həmkarım Məmməd Təhməzov göründü. Görüşüb hal-əhval tutandan sonra hamıya “elli” deyə müraciət edən Məmməd, birdən əlini dodağının üstünə qoyub pıçıldadı:
    - Sus, elli… Qulaq as…
    Əvvəlcə heç nə anlamadım. Sonra diqqət kəsilib uzaqdan gələn səsi-şirin zəngulələri ayırd etməyə başladım. Məmməd xalq mahnılarının xiridarı və Yaqubun səsinin vurğunu idi. Radio dalğalarında səsi ərşə bülənd olan Yaqub Məmmədov idi: “Mənsuriyyə” oxuyurdu. Mahnı başa çatandan sonra Məmməd sanki özünə gəlib ah çəkdi:
    - Elli, yəqin biz söz desəm. Tanrı məni bağışlayar. Yaqub “Mənsuriyyə” oxuyanda elə bilirəm ki, Allahın özü haray qoparır. Elə bil bizim bu millətin halına ağı deyir Allahın sədası… O günün altında qovrulan uşaqlara, bu yanan səhraya, zalımlığa, şərə qarşı qiyam səsidir. Yaqubun “Mənsuriyyə”si.
    …Aradan xeyli ötdü. Bir neçə il əvvəl Yaqub Məmmədovla tanış oldum. Yanında Təbrizdən gəlmiş bir qonağı da vardı. Deyəsən, elə onun özü də Cənub ellərindən təzəcə qayıtmışdı. Qış idi. Xanəndə qaragül dərili papağını əlinə alıb muğam sənətinin dünəni, bu günü barədə şirin-şirin söhbət edir, məzəli əhvalatlar söyləyirdi. Sözünün axırında dedi:
    - Qorxuram muğam sənəti get-gedə yetimləşə, sonsuz qala…
    Elə bil ürəyinə nəsə dammışdı. Ürəyimdən keçdi ki, təskinlik verim, amma susdum.
    …Mən bir vaxt Muğan səhrasında radio dalğalarında “Mənsuriyyə”sini dinlədiyim sənətkarın ölüm xəbərini də radiodan eşitdim… Yaddaşımda yenə onun ölməz zəngulələri əks-səda verirdi…
    Nə qədər ki, “Mənsuriyyə” var, Yaqub da yaşayacaq.

    ALLAH RƏHMƏT ELƏSİN.
    “MƏDƏNİYYƏT” qəzeti, 13 iyul 2002-ci il









    Görüşəndə deyərdi ki...

    Məmməd Kazımla ilk tanışlığımı yaxşı xatırlayıram... O vaxtlar Məmməd müəllim radio üçün verilişlər hazırlayırdı. Sonralar AzTv-də, Gənclik Baş redaksiyasında müxbir kimi işə düzəldi. Həmin dövrdə həmin redaksiyanın Baş redaktoru Nahid Hacızadə idi. Sonralar Məmməd Kazım məşhur Gənclik radaksiyasında hərbi—vətənpərvərlik şöbəsinin müdiri, populyar “Hünər” verilişinin yaradıcısı və aparıcılarından biri oldu.
    Sovetlər çökən ərəfədə öz doğma kəndlərinə- Masallının Tatyan kəndinə köçdü. Orada bir müddət maraqlı bir qəzet də nəşr etdi- “Qala” adında.
    Arada yenə görüşər, dərdləşər, söhbətləşərdik.
    Hədsiz dərəcədə səxavətli, diqqətli, mehriban, nikbin bir insan idi.
    Zərif şeirlər, maraqlı publisistik yazılar, lirik nəsr nümunələrinin müəllifi idi.
    Yaxşı, tərbiyəli övladlar böyütmüşdü və bununla fəxr edirdi. Deyirdi ki, indi Bakıda bir yox, yeddi-səkkiz evim var.
    Son dəfə yubileyində, 80 illiyini qeyd edəndə görüşdük. Onda əksər dostları onun təbrikinə gəlmişdi. Mən də öz ürək sözlərimi dedim. Sevinirdi. Dostlarla zarafatlaşırdı.
    Hər görüşəndə deyirdi ki, bax səni Tatyanda gözləyirəm. Sən canın, Nahidi müəllimlə İlyas müəllimi də götür gəl bizə. Ömrə etibar yoxdur. Bir dərdləşək, keçmişləri yada salaq. Bir də gördün ki... Vəfasız dünyadır də...
    Bağışla, xahişinə əməl edə bilmədim, Məmməd müəllim. İndi nə İlyas Tapdıq bu dünyadadır, nə də Nahid Hacızadə... Sən də bu etibarsız dünyaya əlvida edib əbədiyyər aləminə, bəlkə də daha etibarlı bir dünyada uyuyan dostlarının görüşünə köçüb getdin.
    Əlvida, Məmməd Kazım.
    10.03.18









    Mərhum Fikrət Sadıq “Aysel” adının necə yaranması haqda ...

    Görkəmli şairlə aramızda xoş ünsiyyət vardı. Oğlu Orxan Fikrətoğlunun da xətrini istəyirəm.
    Fikrət müəllim söz üzərində işləməyi çox sevərdi. Onun bir çox qafiyələri, cinasları dillər əzbəridir. Məsələn bu tipli: “Yoxdur mədəniyyəti, vardır mədə niyyəti”, “Soyuz pisateley, soyuz pisatelye”, “Əgər varsa yubiley, onda onu yu biləy” və sair.

    Bir dəfə Fikrət Sadıq mənə belə bir əhvalat danışdı: “Ötən əsrin söhbətidir. Ukraynaya getmişdim- şairə Lesya Ukrainkanın yubileyində iştirak edirdim. Böyük iclas zalında rəyasət heyətinin arxasında “yubilyarkanın”, yəni Lesyanın iri portreti vurulmuşdu. Şəklin altında isə iri hərflərlə onun adı yazılmışdı. Mən “Lesya” sözünü ürəyumdə əvvəlcə olduğu kimi, sonra tərsinə oxumağa başladım. Məəttəl qaldım, tərsinə oxuyanda “Lesya” çevrilib olurdu “Aysel”.
    Elə iclasın ortasında qəfildən məni Ukrayna Yazıçılar Birliyi katibinin otağına dəvət etdilər. Soruşdum ki, nə olub, nə məsələdir? Dedilər ki, Bakıdan zəng vurub səni axtarırlar. Həyəcanlandım, fikirləşdim ki, görəsən nə olub? Tez-tələsik qaçıb dəstəyi götürdüm. Evdən zəng etmişdilər. Xəbər verdilər ki, qızım olub. Sevindim. Tapşırdılar ki, indi qızına elə bir ad tap ki, hamının xoşuna gəlsin. Mən təzədən iclas zalına qayıdıb portretə baxa-baxa bayaqkı kimi “Lesya”nın adını tərsinə oxumağa başladım. Bu sözün əksi heç də pis səslənmirdi: “Aysel”.

    Bakıya dönəndən sonra doğum şəhadətnaməsi almağa getdim. Soruşdular ki, uşağın adını nə qoymaq istəyirsiz? Dedim ki, “Aysel”. Gözlərini döyüb dedilər ki, belə də ad olar? Dedim bəs onda hansı ad yaxşıdır? İdarənin bir işçisi bildirdi ki, müasir ad olsa yaxşıdır. Mən əlüstü dedim ki, onda qoy uşağın adı olsun “Betonə”. Soruşdular ki. bu adın məması nədir? Dedim ki, bu,”beton” sözündən əmələ gəlib. Mən beton evdə yaşadığımüçün bu adı təklif edirəm. Elə bildilər ki, ciddi deyirəm, yenə razı olmadılar.

    Xülasə, bir xeyli götür-qoydan sonra razılığa gələ bildik. Beləliklə, qızımın adı oldu “Aysel”. Deyəsən, bu əhvalatı ilk dəfə sənə danışıram”.
    Allah, sənə rəhmət eləsin, Fikrət Sadıq.


















    "Bir şəhiddir ürəyim..."
    (İlyas Tapdığın bir şeiriin tarixi)

    Ötüb-keçn illər bizi nə vaxtsa baş verən olaylardan uzaqlaşdırsa da, yaddaşımız bizə heç vaxt xəyanət etmir; əksinə, bəzən tarix okeanına qovuşan zamanın suları, getdikcə daha da durulaşır, şəffaflaşır. Bu mənada 20 Yanvar faciəsi bizim əbədi yaddaş və tale sınağımızdır. Baş verən qanlı cinayətin miqyas konturları get-gedə daha aydın görünür. Xalqa qarşı yönələn bu vandalizmin səbəb və nəticələri indiyəcən müxtəlif bucaqlar altında təhlilə cəlb edilmiş, elmi, fəlsəfi, tarixi, sosioloji istiqamtlərədə nəzərdən keçirilmişdir.

    Ölkəmizin şeir-snət adamları da 20 Yanvar hadisələri ilə bağlı öz sözlərini bədii idrakın imkanı və çərçivəsi daxilində deməyə müyəssər olmuşlar. Tərəddüdsüz demək olar ki, əli qələm tutan hər bir azrbaycanlı baş verən qırğına bu və ya digər ədəbi janrda öz münasibətini bildirmişdir. Ədəbiyyatımızda 20 Yanvara həsr olunmuş xeyli lirik, epik, dramatik, nəzəri yazılar vardır. Həmin seirlərdn biri - şair İlyas Tapdığın “Bir şəhiddir üryim” adlı şeiri xüsusi ilə diqqti cəlb edir. Mən həmin şeirin yaranma tarixini yaxşı xatırlayıram...
    ... artıq böyük faciə baş vermiş, qan tökülmüş, imperiya tankları Bakının küçələrini darmadağın etmişdi. Qərənfillər də insanlar kimi ağlayıb göz yaşı tökürdü. Senzura gücləndirildiyi üçün qəzet, jurnal, radio-televiziya ciddi nəzarətə götürülmüşdü. Şair hər sətrində düşmnə qəzəb, kin və nifrət püskürən şeirini heç yerdə çap etdirə bilmirdi. Ona görə də həmin şeirin səsləndiyi ilk “auditoriya” meydan, küçə, xiyaban və dost-tanış məclislri idi. Şairi hiddtlndirn nə idi? Əlbttə, ilk növbədə “mərhəmətin qına girib, mərmilərin dil açması”, “gizli ölümlrin açıq-aşkar küçələrə yol açması”. Adətən, açılan atəşlər alovu daha da gurlaşdırır. İlyas Tapdıq isə obrazlı şəkildə deyir: “Qaynayan meydanları atəşlə söndürdülər”. Aədətən, körpəni layla ilə ovudurlar. Şair yazır: “Beşikdəki körpəni silahla dindirdilər”. Dünyanın düz vaxtı səhərin gözündən nur tökülür. Amma o anlarda nurdan əsər-əlamt görünmürdü, əvəzində isə “gözlərindən qan damır doğan müdhiş səhərin”. Hələ başqa bir epizod daha müdhişdir: “nəfəsi qan qoxuyur nəşəli qatillrin”. Şair yığcam bir şeirdə öz obraz və “qəhrəmanlarının” mahiyytinə bənddən-bəndə, misradan-misraya daha dərindən nüfuz etməyə çalışır və buna müvəffəq olur:
    Günəşi gizləyibdi qana batan buludlar,
    Qızarmayan bir şey var - yağıların vicdanı!
    Bizcə tutarlı təşbehlərdir; belə ki, hətta qanlı buludlar belə, utanıb Günəşi gizlədir, amma yağıların vicdanı qətiyyən utanıb-qızarmır.
    Bu qanlı faciə neft şəhərində baş verir. Məhz elə buna görə də şair zaman-zaman Bakının qanını soran düşmənlərə də obrazlı şəkild öz münasibtini bildirir:
    İllərlə damarımdan sordu qara qanımı,
    Boşaltdığı yerləri qanla doldurmaq istər!
    Başı müsibətlər çəkən Vətənin dərd-səri, faciəsi şeirdə öz dolğun poetik əksini tapmışdır:

    O gecə Bakımızda yaşanan həyəcanlar
    Bir əsr də qocaltdı anam Azrbaycanı.
    Şeirin son misraları yağılara qarşı bir hücum marşı, zəfər simfoniyası kimi səslənir:

    Qarabağ qara baxtım, xıncımlanan qeyrətim,
    Yad ayağı altında solur gülüm-çiçəyim.
    Vətən üçün öləni yaşadacaq millətim,
    Min yerdən yara almış bir şəhiddir ürəyim!

    20 Yanvar gecəsinin faciəli mənzərəsi İlyas Tapdığın poetik “kətanında” bax bu cür “rəsm” edilmişdir.
    Şairin ilk günlər “kiçik auditoriyada” oxuduğu şeir, sonralar çoxlarının dillr əzbəri oldu. Şair ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəlində bir müddət Türkiyədə və bu şeir sonralar qardaş ölkənin bir sıra nüfuzlu poetik salonlarında və televiziyalarında səsləndi.
    Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, 20 Yanvar və şəhidlər mövzusu İlyas Tapdıq yaradıcılığında xüsusi yer tutur. “Köçdü palıd babalar”, “Şəhid Bhruzun xatirsinə”, “Şəhid xatirəsi”, “Gəldi”, “Qələm ürəkdən güc alanda”, “Ay Şahid”, “Şuşa gözlyir bizi”, “A dağlar” v s. şeirlrində şair xalqımızın mərd oğullarının həyatını, torpaqlarımızın bütövlüyü uğrunda mübarizəsini qələmə almışdır.
    20 Yanvar faciəsi artıq zaman etibarilə arxada qalıb. Lakin bu mövzu bədii -poetik yaddaşda daim ölməzdir. Görkəmli şairimiz İlyas Tapdığın “Bir şəhiddir üryim” elegiyası poetik yaddaşın uğurlu örnəyi kimi ədbiyyatımızda əbədi diqqətə layiqdir.

    İlyas Tapdığı itirdik...

    Bir neçə saat öncə, axşamüstü şair Kamandar Eyvazlı mobil telefonuma zəng vurdu: “İlyas müəllim keçindi”. Tez-tələsik dostlarla birgə yaşadığı ünvana yol aldıq. Ailə üzvləri kədər və çaşqınlıq içində çırpınırdı. Təskinlik verdik. Əlimizdən özgə nə gəlir ki?..
    Şairlə iki gün öncə zəngləşmişdik. Əhvallaşdıq. Soruşdum ki, səhhətin necədir? Dedi ki, çox yaxşıyam.
    Bilirdim ki, sağlamlığı heç də qaydasında deyil. Sadəcə olraq, özünəməxsus bir nikbinliklə öz “ənənəvi” cavabını verirdi.
    İlyas Tapdıq fenomenal yaddaşa, müqayisəsiz sadəliyə, sonsuz səxavətə, özünəməxsus qəribəliyə malik bir insan idi. Belə adamlara xalq arasında “sinədəftər” deyirlər.
    Biz poeziyamızın ünlü bir nümayəndəsini itirdik.
    Allah rəhmət eləsin.
    25.12.16

















    O, həm də şair idi...
    (Feyruz Məmmədov haqqında)

    Feyruz Dadaş oğlu Məmmədov Azərbaycan mədəniyyət və incəsənətinin əsl fədaisi və təbliğatçısı idi. O, 1961-ci ildə Bakı Dövlət İncəsənət Universitetinin mədəni-maarif fakültəsinə daxil olmuş, 1967-ci ildə ali məktəbin bitirib Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında ədəbi hissə müdiri, daha sonra isə Xalq yaradıcılıq evində xalq yaradıcılığı şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Onun Azərbaycan teatrının inkişafında, zəngin mənbələrdən qida alan folklorumuzun məqsədyönlü şəkildə nümayiş etdirilməsində böyük zəhməti qeyd edilməlidir.

    F.Məmmədovun pyesləri müxtəlif teatr səhnələrində oynanılmaqdadır. Ayrı-ayrı vaxtlarda müxtəlif əsərləri – “Tələ quran özü düşər”, “Ac qulağım, dinc qulağım”, “İnam”, “Meşədə döyüş”, “Ayrılıq”, “Vəssalam”, “Sirli dəyirman”, “Təlxəyin nağılı”, “Anasının gül balası”, “Taleyin cəzası” kimi əsərlər bu gün də öz aktuallığını saxlayır.
    Bu il yazdığı “Dəli dünya” komediyası Musiqili Komediya Teatrında oynanılmaqdadır.
    Feyruz Məmmədov həm də şair idi. O, hər gün eşitdiyiniz onlarla mahnı mətnlərinin müəllifidir. Onun Tamella Məmmədzadə, Vaqif Süleymanov, Oqtay Kazımov, Məmməd Quliyev, Şəfiqə Axundova kimi bəstəkarlarla sıx yaradıcılıq ünsiyyəti olmuşdur. Feyruz sadə, təvazökar, gülərüz, nikbin bir insan idi. Hamı ilə səmimi, ilıq, şəffaf münasibət vardı. Amansız ölüm onu bizim cərgəmizdən tez apardı. Biz bir dost itirdik.
    “MƏDƏNİYYƏT” qəzeti, 28 dekabr 2002-ci il











    Ölkənin baş hakimini xatırladım...

    Mən bu gün nədənsə artıq dünyasını dəyişmiş hörmətli bir hakimi, həm də bütöv hakimlik institutuna rəhbərlik edən ziyalı bir adamı xatırladım.
    Dünyanın bütün dövlətlərinin qanunlar məcəlləsi öz mahiyyəti etibarilə ədalətli və humanistdir. Bu yer üzündə elə bir “məcəllə” yoxdur ki, oradakı qanunlar qeyri-insani olsun.
    Demək, qanunlarda “qeyri-qanuni” nəsnələr axtarmaq cəhdi çox vaxt özünü doğrultmur.
    Bəs ümdə vəzifəsi bu ədalətli qanunları yerinə yetirməkdən ibarət olan hakim “axtarışı” niyə daim gündəmdə olub?
    Bu cür “axtarışların” önündə zaman-zaman nəhəng söz adamları getmişdir. Bu mənada dünya ədəbiyyatının Hüqo, Balzak, Tolstoy, Dostoyevski, Axundov kimi klassiklərinin əsərlərini və həmin əsərlərdəki ədalətli-ədalətsiz hakim obrazlarını yada salmaq olar.
    Amma bu cür “axtarışları” insanlar həyatda daha çox aparırlar. Bu da təsadüfi deyildir. Axı bitkilərin çoxu Günəşə can atdığı kimi, insanların da əksəriyyəti ədalətə can atır. Günəş və ədalətsə daim yanaşı olub. Bəli, bizim həyatımızda, cəmiyyətimizdə də bu cür ədalərli hakimlər olub və şübhəsiz ki, yenə var.
    Mən bu gün həmin hakimlərdən birini, həm də bütöv hakimlik institutuna rəhbərlik edən bir adamı xatırladım. O adam 20 ilə yaxın Ali Məhkəmə sədri olmuş rəhmətlik Abdulla İbrahimovdur.
    Sözü ilə əməli üst-üstə düşən, olduqca vicdanlı, ədalətli, obyektiv, mömin, saf, bütün bunlarla yanaşı daim özü-özünü təhlil edən, etiraflardan çəkinməyən bir insandı Abdulla Hacıbaba oğlu İbrahimov... Mən onunla nə dost, nə həmkar, nə də yaşıd olmuşam. Mən bu ədalətli hakimlə sadəcə həmsöhbət olmuşam. Yadımdadır, 80-90-cı illərdə EA-nın Fəlsəfə İnstitutunda işlədiyim vaxtlar Firidun Köçərli, Ziyəddin Göyüşov, Aslan Aslanov, Məqsəd Səttarov kimi görkəmli simalarla, böyük alimlərlə bəzən hansısa bir məclisdə iştirak etmiş, onların söhbətlərinin dinləyicisi olmuşam. Adını çəkdiyim həmin filosoflarla yaxın dost olan görkəmli hüquqşünas, Ali Məhkəmənin keçmiş sədri Abdulla İbrahimov çox vaxt həmin söhbətlərin mərkəzində olardı.
    Bəli, Abdulla müəllim əsl ədalətli hakim obrazının canlı təcəssümü idi. İndi onu xatırladım. Bu, bəlkə də haqsızlığa arxa duran hakimlərin artması ilə bağlıdır. Ola bilər.
    p.s. Bu qeydlərimi insan haqları günü- dekabr ayının 10-da qələmə almışam.
    10.12.15
















    İstedadlı publisistimizi itirdik
    (Yusif İsmayılov haqqında)

    ƏLVİDA, DOSTUMUZ, HƏMKARIMIZ

    Gözəl jurnalist, istedadlı publisist Yusif İsmayılov dünyadan vaxtsız köçdü. Mən onun yaxın əhatəsində olan dostlardan deyildir. Lakin Yusif müəllimlə aramızda xoş bir ünsiyyət vardı. O, geniş erudisiyalı, zəngin mütaliəli bir adamdı. Bir zamanlar – “Azərbaycan Gəncləri”ndə birlikdə işləmişdik. Onunla rastlaşanda adətən ərklə qoluma girib özünəməxsus bir yumorla, bir-iki maraqlı əhvalat danışandan sonra: “Gedək çaylayaq, həm də görək bu dünyada nələr baş verir” – deyərdi.
    ... Yadımdadır, tələbə oğlu rəhmətə gedəndə çox dərd-xiffət çəkirdi. Bir dəfə indiki “Azərbaycan” nəşriyyatından çıxıb “Bakı Soveti”nə qədər piyada getdik. Mən adamlara təskinlik verməyi bacarmıram. Dərdləşə-dərdləşə çay sifariş verdik. İsa İsmayılzadə ilə Eldar Baxış stolumuza yaxınlaşdılar. Görüşüb hal-əhvallaşdıq. Mən sözarası bildirdim ki, Yusif müəllimin oğlu qəzaya düşüb, həlak olub, ona görə bikefdi. Onlar bu xəbərdən sarsılıb xeyli təsəlliverici sözlər dedilər, ona ürək-dirək verdilər: axırda da bizlərdən kimsa dedi ki, dözməkdən başqa əlacımız yoxdur, öləndə ölə bilmərik... Yusif İsmayılov köksünü ötürüb dedi ki, vallah, mən elə o ölən övladımla ölmək istərdim.
    İndi bu sətirləri yaza-yaza artıq həyatda nə Eldarın, nə də İsanın olmadığını ağrı və təəssüf hissi ilə qeyd etməli oluram.
    Yusif İsmayılov isə... öz istəkli çiyərparasının, övladının yanına getdi – haqq dünyasına qovuşdu.
    Əlvida, dostumuz, həmkarımız...

    “MAARİFÇİ” qəzeti, 5 noyabr 1997-ci il









    SƏYAVUŞU XATIRLAYARKƏN…

    Adətən, qələm adamının sözü ilə tanışlıq onun özü ilə olan tanışlığı qabaqlayır. Mənim də Səyavuşla ilk tanışlığım onun yaradıcılığından başlayıb. Hələ orta məktəbdə oxuyarkən Səyavuş Sərxanlının şeirləri, publisistik yazıları ilə tanış idim. Onun “Qayit” adlı kitabı haqda mətbuatda çoxlu təqdiredici rəylər söylənilmişdi. Şagird yoldaşlarım arasında onun şeirlərini əzbərdən bilənlər də az deyildi. Bizə dərs deyən müəllimlər arasında şairlə eyni vaxtda – eyni universitetdə təhsil alan, onunla tanış olan müəllimlərimiz də vardı.
    Xatırlayıram. Maşınqayırma zavodunun yataqxanasında o zaman bir qrup cavan şairlə görüş keçirilirdi. Görüşün təşkilatçılarından biri də mən idim. Çıxışçılar arasında ən çox alqışlanan S.Sərxanlı idi. Onu auditoriyaya sevdirən başlıca cəhət Səyavuşun səmimiyyəti, oxuduğu şeirlər və təbii ki, bir də yüksək natiqlik qabiliyyəti idi. Görüş iştirakçıları, xüsusən Səyavuş Sərxanlı, şeirsevər gənclərin gətirdiyi gül yağışının altinda qalmışdı. Unudulmaz anlar idi. Həmin görüşdən sonra yadiğar şəkil çəkdirdik və həmin şəkil indiyəcən mənim şəxsi arxivimdə qalmaqdadır.
    Xatırlayıram. Moskvada çap olunan (padio və televiziya verilişlərindən bəhs edən), nüfuzlu jurnallardan birinin üz qabığında S.Sərxanlının dayım - yazıçı N.Hacızadə ilə birlikdə şəkli çap edilmişdi. Təsadüfən Səyavuşla “Tarqovı”da- Landau yaşayan binanın yaxınlığında rastlaşdıq. Qoltuğumdakı jurnalda öz şəklini ğörüb uşaq kimi sevindi. Yaxınlıqdakı köşkdən bir dəstə jurnal alıb zarafatla dedi: ”Bu cür xoş xəbərləri yalnız Şamxor (Şəmkir-red.) konyakı ilə yumaq olar”.
    O illərdə şair, bəlkə də öz şöhrətinin zirvəsində idi. Xüsusilə , “Ulduz” jurnalında davamlı çap edilən, öz üslub tərzi, mövzü dairəsi ilə seçilən silsilə yazıları, Az. TV-də ardıcıl olaraq apardığı vətənpərvərlik ruhu ilə dolu verilişlər Səyavuşu çox geniş bir auditoriyanın fövqünə qaldırmışdı.
    Xatırlayıram. İnstitutu bitirəndən sonra bir müddət təyinat yerində, daha sonra isə hərbi xidmətdə olduğum üçün, Bakıdya az-az yolum düşürdü. Nəhayət, elə bir vaxt gəldi ki, aspiranturada təhsilimi davam etdirmək üçün Bakıya köçəsi oldum. Bir dəfə Səyavuşla rastlaşdım. Mənim arabir mətbuatda çıxan yazılarımdan söhbət açdı, xoş sözlər dedi. Şair dostlarından birinin ona haqsız hücumundan, haqqında qeyri-obyektiv məqalə yazmağından ğileyləndi. Görüşüb ayrılanda Səıyavuş işləriyi jurnalda mənim yolumu yeni yazılarla birgə gözlədiyini dedi. Yarızarafat-yarıciddi dedim ki, ta ədəbiyyatdan uzaqlaşıb elmə-fəlsəfəyə keçmişəm.
    Xatırlayıram. 90-cı illərin ortalarında Səyavuşun çalışdığı “Azərbaycan” jurnalında “…Qapı…” romanım çap olunmuşdu. İlıq bir yay günü idi. Jurnalın ysaradıcı heyəti ilə birgə Dənizsahili parkda - açıq səma altda, yaşıllıqlarla əhatə olunmuş yeməkxanalardan birində, toplaşmışdıq. Təbii ki, bu xoş gündə qələm dostlərım mənim haqqımda xoş sözlər deyir, əsərın məziyyətlərindən söz açırdılar. Həmin dövrdə həmin jurnalda çalışan Səyavuşun çıxışı yaxşı yadımdadır. O, əsəri geniş təhlil etdi, romanın ilk baxışda, ilk oxunuşda “görünməyən”, “gizli” tərəfləri barədə orijinal fikirlər söylədi.
    Xatırlayıram. Yazıçılar Birliyində rastlaşdıq. Səyavuş gürcü yazıçısı Nodar Dumbadzenin “Əbədiyyət qanunu” romanını tərcümə etdiyini söylədi. Amma əsərin (yəni tərcümənin) çarının bir çox çətinliklərlə üzləşdiyini qeyd etdi. Sonra gün-güzərandan, həyatın çətinliklərindən, torpaqlqrımıza qarşı qəsddən söhbət düşdü. Mən qəfildən yadıma düşən və söhbətin axarına uyğun gələn iki misranı ona xatirlatdım:

    Dünyanın işindən
    baş açmaq üçün
    Bir başın içində
    min baş gərəkdir.
    Səyavuş azacıq fikrə gedib dedi ki, bu misraları kim deyibsə yaxşı deyib. Mən güldüm. O, təəccüblə üzümə baxdı. Mən bu şeirin kimə məxsus olduğunu soruşdum. O, çiynini çəkib: “Bilmirəm”-deyə, cavab verdi.. Mən şeirin müəllifinin... məhz onun özünün, yəni Səyavuş Sərxanlının olduğunu bildirəndə şairin sifətindəki təəccübü əsl uşaq heyrəti əvəz etdi. Arayış üçün deyim ki, Səyavuş bizim söz adamları arasında öz dərin mühakiməsi ilə yanaşı, kəskin yaddaşı ilə fərqlənən sənətkar idi. Həmin anlarda Səyavuş əlini-əlinə vurub qəşş elədi: “Bu da mənim tərifli yaddaşım...”
    Mən Səyavuşu xatırlayarkən gözlərim önündə onun unudulmaz obrazı canlanır. Alovlu publisist, orijinal şair, istedadlı tərcüməçi kimi ədəbiyyatımızda onun öz yeri, öz dəst-xətti vardır.
    Məncə, Səyavuş Sərxanlının obrazı və şeirləri poeziyasevənləırin yaddaşında həmişə yaşayacaq.
    2007
    p.s.
    2020-ci ilin sonunda Daşkəndə özbəkcə çıxan kitabımın təqdimatına getmişdim. Yeni ili orada qarşıladım. Dekabrın 31-də Yazıçıların yaradıcılıq evinin foyesində gəzişərkən bir nəfər gülərüz adam mənə yaxınlaşıb özünü təqdim etdi:
    -Eşitdim ki, Azərbaycandansınız. Tanış olaq- Abdulla Şir...
    Tanış olduq. Sən demə Səyavuşla Moskvadakı Ədəbiyyat İnstitutunda iki il bir yerdə təhsil alıbmış. Abdulla ağa hər gün öz sadiq dostu ilə bağlı xatirələrini danışırdı. Ayrılanda söz verdi ki, əgər Azərbaycana yolu düşsə mütləq Şəmkirə gedəcək, Səyavuşun məzarına baş çəkəcək....

    2020





    Eldar Baxışla bağlı kiçik bir xatirə

    Bu gün mərhum şair Eldar Baxışın 70 yaşı tamam oldu.
    Təqdim olunan yazını kiçik bir xatirə kimi qəbul edə bilərsiz.
    Artıq 90-cı ilin Qanlı yanvarı arxada qalmışdı.Adamlar yavaş-yavaş müdhiş stressdən, ağrılı-acılı günlərin qurğuşun kimi ağır yükünün altından çıxmaqda idilər.
    Azərbaycan radio və televiziyasında verilişlər bərpa olunmaqda idi. Mən o zamanlar TV-də iki elmi-bədii veriliş aparırdım: “İdrak” və “İlğım” verilişlərini.
    Bir gün Eldar Baxış çəkiliş studiyasının qapısı ağzında məni “yaxaladı”.
    -Hara tələsirsən belə?
    -Bir azdan çəkiliş başlayır,-dedim.
    Eldar:
    -Çəkilişdən sonra görüşək, bir çay içək, -dedi. Sonra da gülüb zarafata keçdi:- Lap adaq da içə bilərik.
    Həmin gün görüşdük. Biz onunla çoxdan tanış idik.
    Bir az ordan-burdan danışandan sonra Eldar mətləbə keçdi:
    -“Səs” arlı bir qəzet yaranır, yeni nəşrin təsisçisi “Əlincə” cəmiyyətidir, redaktorluğu mənə təklif ediblər. Düzü, səni də qəzetin redaksiya heyətində görmək istəyirəm. Özün bilirsən ki, mən sərbəstliyi sevən adamam, elə qəzet də mənim özüm kimi, daha doğrusu, onun bütün əməkdaşları və yazarları kimi sərbəst olacaq. Razılığını almaq istəyirəm.
    Razılıq verdim. Qəzetin ilk sayı 1991-ci ilin yanvarında işıq üzü gördü. İlk nömrəni xüsusi “qeyd etdik”.
    ...Bir dəfə Eldarla şəhərdə rastlaşdıq. Məni görəndə əllərini yana açıb gülə-gülə üstümə sarı gəldi, qucaqlaşıb öpüşdük.
    -Bilirsən, indi haradan gəlirəm.
    -Haradan bilim ki, haradan gəlirsən?..
    -Şınıxdan gəlirəm ey.... Gedib sizin kəndə çıxmışdım. İnanmırsan? Soruşdum, dedilər ki, Nahid Hacıyev Düzrəsulluda doğulub, Firuz Mustafayev də İsalıda. Düzmü deyirəm?
    Gülüb dedim:
    -Tam doğru. Düppədüz. Gərək mənə də deyəydin, birlikdə gedəydik...Yaxşı, xeyir ola, nə gəzirdin o tərəflərdə?
    -Düzü, ürəyimdən keçdi ki, səninlə birgə gedim. Amma qəflətən bir maşınlı adam çıxdı. Dedi ki, elə indi gedək. Getdik... Ermənilərlə görüşüb bir yazı yazmaq istəyirdim.
    -Zarafat edirsən?
    -Yox, ciddi sözümdür.
    -Görüşə bildin?
    -Əlbəttə... “Əyri yol”, “Hörük daş” deyilən yerlər var ha, Mutudərənin yalında...
    -Bəli var.
    -Bax oradan bir az yuxarıda erməni əsgərləri keşik çəkir. Bizim əsgərlərin müşayiəti ilə erməni postunun yaxınlığına getdim. Təpənin üstündəki ermənilər atəş açmaq istəyirdilər. Bizim əsgərlər ucadan dedilər ki, jurnalist gəlib, sizin komandirlərə deyiləcək sözü var... Beləliklə, mən ermənilərlə üz-üzə durub onların başına bir xeyli “ağıl” qoydum...Yazı sabahkı sayımızda çıxır. İstəsən, qəzeti al oxu...
    Mən səhərisi gün “Səs”də Eldarın erməni komandirləri ilə dialoqunu oxudum... Çox maraqlı bir yazı idi...
    23.06.17

























    Vaqif Səmədoğlu. Azad adam

    Arada bir Səməd Vurğunun virtual və vizual “düşmənləri”, yəni yeni dövrün “proletkultçuları”-cığırdaşlar, onu da atasına, böyük S.Vurğuna qatıb ya söyür, ya tənqid edir, ya da necə deyərlər, “ilişirddilər”.
    Əvvəllər deyirdilər ki, oğul ataya görə cavabdeh deyil. İndi deyəsən vəziyyət dəyişib: həm ata oğula görə, həm də oğul ataya görə cavabdeh imiş.
    Vaqifin orojinal, böyük, istedadlı şair olduğunu sübuta bir ehtiyac yoxdur.
    Nə isə... Sözüm bunda deyi, həm də bundadır.
    Hər dövrün öz qanmazları və yaramazları olur. 20-ci əsrin nadanları öz toxumlarını 21-ci əsrə də səpələyiblər.
    Hə, Səməd Vurğun demiş...
    O günləri biri mənə deyir ki, Səməd Vurğun Leninə və Stalinə əsər həsr edib. Beləsinin bizim tarixdə qalmaq haqqı yoxdur.
    Soruşdum ki, bəs kimlərin haqqı var? Dedi ki, Üzeyir bəyin, Müşfiqin, Cavidin...
    Dedim ki, hər ikisi dahi sənətkar və böyük şəxsiyyətlərdir. Amma yəqin sənin xəbərin yoxdur ki, Üzeyir Hacıbəyov Stalinə kantata, Müşfiqsə poema həsr edib. Cavid də “Azər” poemasında sosializmi mədh edib...
    “Dostum” gözünü döyə-döyə qaldı. Elə bildi ki, zarafat edirəm.
    Amma mən həqiqəti deyirdim.
    Yox, söhbətin məğzi bu deyil.
    Məsələ burasındadır ki, mənim dostum bir müddət əvvəl mənə rast gələndə belə bir şikayət etmişdi: “Görəsən indiki qəzetlər, kitablar nədən yazır? Düzü, mənim indi yazılanlardan xəbərim yoxdur. Bilirsizmi, mən bu “latın dilini” oxuya bilmirəm”. O, latın əlifbasını nəzərdə tuturdu, amma elə bilirdi ki, əlifba yox, dil dəyişib.
    Bəs bu nadanda bizim milli ədəbiyyatımıza nifrət haradan qaynaqlanırdı? Çox güman ki, “dostumu” ədəbiyyatın üstünə yeni dövrün “proletkultçuları”- cığırdaşlar qısqırtmışlar. O cümlədən antiVurğunlar və antiVaqiflər.
    Daha bu dünyada nə Səməd Vurğun var, nə də Vaqif Səmədoğlu.
    Amma onların ŞEİRİ var.
    ...”Şairə, şeirə hörmət də vardır”...
    Bəli, dahi Səməd Vurğunun istedadlı oğlu Vaqif Səmədoğlunu itirdik. O, harada olsa tam əminliklə deyə bilər: “İlahi, mən burdayam”. Və İlahi onu həmişə öz nəzərində saxlayacaq.
    Sən təpədən-dırnağacan AZAD bir adam idin. Və elə buna görə də özünü azadlıq övladı adlandırmağın yerinə düşəndir.

    Sən mənim
    doğma anamsan, Azadlıq,
    mən sənin
    yad qapısında böyümüş balan. ..
    Sən son ümidimin qaldırdığı
    ağ bayraqsan, Azadlıq,
    mən səni
    yellədən külək.

    Nur içində yat, Vaqif Səmədoğlu







    “Ay Taleh, yoruldun, bezdin, eləmi?”
    Şair Taleh Həmid son ünvana səfər etdi...

    Bu gün səhər tezdən eşitdim ki, şair Taleh Həmid vəfat edib.
    Çox üzüldüm.
    Mən onu çoxdan tanıyırdım. Həssas şair, istedadlı redaktor, cəsarətli publisist idi.
    Özünəməxsus yumoru vardı. Dərdini həmişə ürəyində daşıyırdı.
    O, qısa bir zaman kəsiyində qardaş itkisi, övlad dağı çəkmiş bir insandı.
    Taleh son illər çox ağır xəstəliklərin sınağından çıxmışdı. Buna baxmayaraq nikbin idi. Yaradıcılıqla ciddi məşğul olurdu.
    Son görüşümüz, səhv etmirəmsə, ötən il olmuşdu.
    Mən adətən Talehlə görüşəndə belə deyirdim:
    -Bu il ötən ilkindən yaxşı görünürsən.
    Söhbətimizə yenə bu ifadə körpü oldu.
    O, əlini dən düşmüş saçlarında gəzdirib dedi:
    -Va ol. Dost gözü ilə baxırsan...
    Bir xeyli müasir ədəbiyyatın, elmin durumundan söhbət etdik.
    Pyeslərimi oxuduğunu, amma macal tapıb tamaşalara baxa bilmədiyini dedi.
    Zarafatla dedim ki, son vxtlar sən də keçmisən dramaturgiyaya. Gülümsünüb:
    -Hə, elə bir şey var. Aşıq Dilqəm haqda pyes yazmışam, -dedi.
    -Uğurlu olsun.
    O, birdən ciddiləşərək diqqətlə üzümə baxıb dedi:
    -Bura bax, səndən bir şey soruşum.
    Mən də eyni ahənglə:
    -Buyur, Taleh bəy,-dedim.
    -Sən bu öz yeri-yurdu, öz kəndi-kəsəyi olan adamların öləndə burada, yəni Bakıda dəfn olunmağına necə baxırsan? Məsələn, mənim fikrim mənfidir... İndi az qala dirilərin yox, ölülərin torpaq davası gedir.
    -Mən də yaxşı baxmıram, -dedim. Sonra əlavə etdim: -Bizim soydaşlarımızın bir qismi məcburən şəhərlərə səpələnib, onların vəziyyətini başa düşmək olar. Amma sən demiş, o birilərinə nə düşüb ki, burada qəbir yeri davası edirlər?
    Taleh gülümsədi:
    -Bilirdim ki, bu məsələyə sən də elə mənim kimi baxırsan... Adam gərək sağ olanda haqq dünyası haqda da fikirləşsin. Mən binamızda yaşayan həmkarlarıma, dostlarıma bəzən yarızarafat deyirəm ki, gəlin şərt kəsək, vəsiyyət edək ki, öləndə bizi öz doğulduğumuz yerlərdə dəfn etsinlər... Düzdür, bəzən mənə irad tutub deyirlər ki, deyəsən kənd-kəsək qocalanda yadına düşüb. And-aman edirəm ki, elə deyil, mən bu şəhərdə iş-gücə görə ilişib qalmışam. Bir parça çörəyin pulunu haradansa qazanmalıyıq ya yox? Öz sənətimlə bağlı iş olsa köçüb gedərəm Şəmkirə... Elə sən özün də məncə gedərsən öz rayonuna. Amma hara gedəsən, gedib Şınıxda fəlsəfə dərsi və ya nə bilim politologiya-psixologiya dərsi keçəsi deyilsən ki?
    Mən onun dediklərini təsdiq edib dedim:
    -Bu mənada Səyavuş Sərxanlının Şəmkirdə dəfn edilməsi düzgün addım idi.
    -Mənim elə qələm dostlarım var ki, bu şəhərdə dəfn edilib. İndi bu milyonlarla qəbrin arasında onları necə axtarıb tapım? Amma məsələn, yolum Qazaxa düşəndə Osman Sarıvəllinin, Ağstafaya düşəndə Hüseyn Arifin qəbrinə baş çəkirəm. Şəmkirə hər yolum düşəndə mütləq Səyavuşun qəbrinin üstə gül-çiçək qoyuram.
    -Ruhları şad olsun.
    - Amin. Sənə bir şey deyim, evdəkilər indidən yaxşı bilirlər məni harada dəfn etmək lazımdır.
    Mən mövzunu dəyişmək üçün dedim:
    -Ölüm-itimdən danışmaq hələ tezdir, Taleh bəy. Maşallah, özün də ötən ilkindən yaxşısan. Çap olunan cildlərini də görmüşəm. Otur yazı-pozunla məşğul ol. Hələ əzrayılla görüşümüzə çox var.
    Taleh gülüb dedi:
    -O alçaq əzrayıl gələndə adama bir xəbərdarlıq edir ki?
    -O, xəbərdarlıq etsəydi nə olacaqdı ki?
    -Hər halda yır-yığışımızı edib bu səfərə vaxtında bir hazırlıq görərdiik.
    Gülüşdük.
    Görüşüb ayrıldıq.
    Düz dörd il əvvəl, çisəkli bir payız günü, dəqiq zaman ünvanı ilə desəm 2012-ci il noyabr ayının 1-ində yazdığı “Oldu” rədifli qoşmasında belə yazmışdı:

    Ömür dediklərin keçir beləmi,
    Ay Taleh, yoruldun, bezdin, eləmi?
    Çiyninə yük olan o qəm şələni
    Nə görən, nə də ki, alanlar oldu.
    Taleh Həmid öz son ünvanına səfər etdi. Çox tələsdi.
    Qəbri nurla dolsun.






















    ARİFƏ BİR İŞARƏ...
    Arif Əmrahoğlunu xatırlayarkən...

    Ariflə nə vaxt, harada tanış olduğumu tam təfərrüatı ilə xatırlamıram. Hətta, mənə elə gəlir ki, bizim tanışlığımız, dostluğumuz lap uşaqlıq vaxtlarımızdan başlayıb. Amma indi bu sətirləri yazarkən belə bir qəti qənaətə gəldim ki, bizim ilk “salam-əleykümüz” ötən əsrin 70-ci illərinin ortalrına təsadüf edir. Yəni bizim ən azı 35-40 illik bir dövrü əhatə edən doğma, yaxın ünsiyyətimiz olub.
    Heç bilmirəm bu tarixi nə üçün xatırla(t)malı oldum. Axı hələ insanlar arasında ünsiyyət yaradan zamanın məsafəsi özündə hələ heç də hər şeyi ehtiva etmir. Adam var ki, bir ömrün yarısı boyu tanıyırsan, amma bu tanışlığa ömrün qalan yarısında təəssüf edirsən. Amma elə insanlar da var ki, ötəri bir tanışlığın işığı, işartısı daim qəlbində, yaddaşında qalır. Arif məhz belə bir insandı.
    Biz Ariflə uzun müddət Elmlər Akademiyasında çalışmışıq: o, Ədəbiyyat institutunda, mən isə Fəlsəfə və Hüquq institutunda. Aspiranturada oxuduğumuz illərdə görüşlərimiz daha sıx, daha bol olurdu. O illərdə vaxtımızın çoxu Mərkəzi kitabxanada keçirdi.
    Arif elə o vaxtdan zəhmətkeş, işgüzar bir elm adamı kimi diqqəti cəlb edirdi.
    Zahirən adamayovuşmaz təsiri bağışlasa da daxilən çox həlim, isti, qılıqlı bir insan idi.
    Mən adətən ya Ariflə görüşəndə, ya da onunla xudahifizləşəndə zarafatla: “Arifə bir işarə”-deyərdim.
    Bir müddət Az.Tv-də verilişlər (“İlğım” və “İdrak” verilişləri) aparırdım və Arif tez-tez həmin verilişlərə dəvət edilirdi. O, həmçinin radio və televiziyanın o zamankı ədəbi proqramlarının ən fəal çıxışçılarından biri idi. Onun ədəbi və həyati proseslərə məntiqi yanaşması, özünəməxsus baxışı həmişə maraq doğururdu.
    Ötən əsrin 80-ci illərindən sonra qəzet və jurnal səhifələrində Arif Məmmədov imzası daha parlaq şəkildə boy verməyə başladı. Bu sətirləri yazarkən mən onu da xatırladım ki, həmin dövrdə iki adam eyni ad və soyadın daşıyıcısı idi. Arif Məmmədovlardan biri daha çox folklor və musiqidən, digəri isə ədəbi prosesdən yazırdı. Bəzən “bizim Arifi” Konservotoriyada işləyən Arif müəllimlə səhv salanlar da olurdu. Sonralar Arif öz atasının adını soyad kimi qəbul etdi.
    Mən Arifin müdafiə etməsini, onun toyunu, o toyda qol götürüb oynayan atasını və dostlarını, onun ilk övladının olmasını, ilk kitabının çapdan çıxmasını və bütün bu əlamətdar hadisələri yaxın ətrafı ilə birlikdə “qeyd etməyimizi” yaxşı xatırlayıram. Və bütün bu olaylar həm də ona görə yadda qalıb ki, orada bizim həyatımızın, xüsusən gəncliyimizin, bir parçası yaşamaqdadır.
    O, müxtəlif yerlərdə-Nizami muzeyində, Prezident Aparatında işlədi, bir sıra ali məktəblərdə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul oldu. İşlədiyi sahələrdə xətir-hörmət sahibi idi.
    Arif hamıya kömək etmək istəyirdi. Ömrünün son illərində o, AYB-də katıb vəzifəsində çalışırdı. Bilənlər bilir, yazı-pozu adamlarının arasında ərköyün, emosional, hətta, kifayət qədər cığal adamlar da az olmur. Arif bu mürəkkəb təşkilatın bütün üzvləri ilə dil tapır, ən azından onlarla ümumi bir “ortaq məxrəc”, “konsensus” axtarırdı. Ən “davakar” qələm adamları belə onun xətrini istəyirdilər.
    O, çox zəhmətkeş, əzmkar bir insan idi. Dərs deyir, elmi-tədqiqat işləri ilə məşğul olur, tərcümələr edirdi.
    Dostlara qarşı çox diqqətli və həssas adam idi.
    2013-cü ilin yayını xatırlayıram. AYB-də görüşüb ordan-burdan söhbət etdik. Arif mühüm seçki kompaniyasının təşkil və təbliğində iştirak etmək üçün Gədəbəyə gedəcəyini dedi: “Sənin vətəninə gedirəm. Sən bu yay harada olacaqsan?” Gülüb dedim ki, mən də sənin vətəninə gedirəm. Həqiqətən, mən həmin yayı Gürcüstana istirahətə getdim. Biz bir müddət sonra görüşdük. Arif özünün Gədəbəy təəssüratından fərəhlə danışmağa başladı: “Vallah, sizin yerlər, o dağlar, o bulaqlar, o çaylar mənə öz yerlərimizi xatırlatdı. İnşallah, yenə gedəcəm o yerlərə. Amma bu dəfə birlikdə gedərik”. Mən gülüb dedim ki, bu səfər sənə düşüb, xeyli cavanlaşmısan. O, əlini-əlinə vuraraq: “Bura bax, bəyəm qocalmışıq ki?”-deyə, ürəkdən güldü. Bu anlarda sanki onun geniş sifətinə gen-bol bir işıq yayıldı. Mən həmişə olduğu kimi ona: “Arifə bir işarə”-dedim.
    Arif ömrünün ən mənalı, yaradıcılığının ən məhsuldar bir dövründə dünyasını dəyişdi. Mən indi onu xatırlayanda ürəyimdən keçir ki, kef-əhvalını soruşub yenə həmişəki qaydada: “Arifə bir işarə” deyəm. Amma Arif yoxdur, ariflər isə çox azdır.




















    “Kitabınızı diqqətlə oxudum, çox bəyəndim...”
    (Fuad Poladovun xatirəsinə)

    Səhnəmiz öz nəhənglərindən birini itirdi...
    O, dünyaya may ayında gəlmişdi, elə bu ay da dünyadan köçdü...
    Fuad Poladovu kiməsə təqdim etməyə bir ehtiyac yoxdur. O, milyonların sevimlisi idi.
    Aktyorluq çox çətin peşədir. Mənim tanışlarım arasında bu sənətin nümayəndələri az deyildir. Əksər hallarda aktyorlar öz şəxsi istək və arzularından asılı olmayaraq müxtəlif tamaşalardakı müxtəlif rollarda oynamalı olurlar. Təbii ki, onların şəxsi həyatında ifa etdikləri bu rollardan nəsə qalır. Hətta, bəzən ifa edilən rollar həm onların özlərinin, həm də tamaşaçı auditoriyasının, daha doğrusu tamaşaçıların həyatına bu və ya digər şəkildə təsir göstərir. Görünür, aktyorların yaratdıqları obrazların tez-tez fərqləndiyinə işarə olaraq həyatda hər gün bir “rola”, bir “dona” girən və aktyorluq peşəsinə qətiyyən dəxli olmayan bir çox adamlar haqqında belə bir ifadə işlədilir: “Filankəs aktyorluq edir...”
    Fuad böyük aktyor idi, amma heç zaman “artistlik” etmirdi. O, bütöv şəxsiyyət idi. Möhkəm xarakteri, yüksək mənəviyyatı olan bir insan idi. Dözümlülük nümunəsi idi. Sağalmaz xəstəliyə mübtəla olduğunu bilsə də, həyat eşqini qoruyub saxlamağa çalışırdı.
    Çoxdan tanış idim Fuadla. Ötən əsrdə, 70-lərin ortasında onun “Darıxma, ana” (N.Dumbadze) əsərində yaratdığı Avtandil obrazı o zamankı gənclik tərəfindən böyük bir hərarətlə qarşılanmışdı. Bu personajin haqsızlığa, ədalətsizliyə qarşı söylədiyi monoloq çoxlarının yadındadır. Elə Fuad özü də bütün həyatı boyu haqqın və ədalətin yanında oldu.
    Sonralar onun film və tamaşalarda oynadığı onlarla rol yaddaşlara, ürəklərə köçdü.
    Fuad Poladovun yaradıcılıq fəaliyyəti əsasən Akademik Milli Dram Teatrını ilə bağlı olub. Gəlin bir anlığa onun həmin teatrın səhnəsində ifa etdiyi, ərsəyə gətirdiyi rolları yada salaq.
    Ferdinand -"Məkr və məhəbbət"(Fridrix Şiller), Fərhad - "Məhəbbət əfsanəsi", (Nazim Hikmət), Nizami - "Qılınc və qələm" (Məmməd Səid Ordubadi), Baron - "Həyatın dibində", (Maksim Qorki), Rauf -"Kərgədan buynuzu"(Maqsud İbrahimbəyov), Mirzə Səfi – "Mirzə Şəfi" (Nəbi Xəzri), Rəhman, Valeh, Salavan, Qədim, Mübarək, Həsənzadə, Səltənə - ("Mahnı dağlarda qaldı","Məhv olunmuş gündəliklər", "Qəribə oğlan", "Büllur sarayda", "Boy çiçəyi", və "Şeyx Xiyabani" (İlyas Əfəndiyev), Hamlet, Benedikt ("Heç nədən səs-küy", "Hamlet" (Vilyam Şekspir), Şahbaz bəy - "Müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah", (Mirzə Fətəli Axundzadə), Şöklü Məlik - "Torpağa sancılan qılınc" (Nəbi Xəzri), Çığatay - "Yağışdan sonra "(Bəxtiyar Vahabzadə), Şah Qacar- "Şah Qacar", (Əli Əmirli), və sair....
    Fuad Poladovun ömrünün son otuz ili, daha dəqiq desək, 1989-cu ildən sonrakı mərhələ Səməd Vurğun adına Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrı ilə bağlı olub. Onun həmin sənət ocağında yaratdığı bir-birindən fərqli rollar öz təbiiliyi ilə diqqəti çəkirdi.
    Bir anlığa təssəvür edin, bu qədər bədii xarakter bir insanın bioqrafiyasına necə yerləşirdi?.. Başqa sözlə, bir xarakterdə onlarla xarakter özünə necə yer tapırdı?.. Erve Monten - "Tamaşaçılara baxmaq qadağandır" (J.Marsan), Daniel - " Tənha kişi üçün tələ" (R. Tom), Pavel Trunnikov - "Şəhərdə dəhşətli dərəcədə narahatlıq var" (İ. Pikovski), Lopaxin - "Albalı bağı" (A.P. Çexov), Yuliy Sezar - "Kölgələrin oyunu" (Y. Edlis), Stefan " -Qara dəlik" (Q. Stefanovski), İblis - "İblis" (H.Cavid), Sankiti Oba - "Aramızdakı kabuslar" (K.Abe), Eddi Karbone - "Eddi Karbone" (Körpüdən görünən mənzərə) (A. Miller), Stefan - " Fransızsayağı ailə" (Ailənin həftəsonu) (J.Puare), Svetlovidov - "Ququşu mahnısı" (A.P. Çexov), Lord Avqust - "Avqust üzərinə düşən vəzifəni yerinə yetirir" (B.Şou), Floran - "Müqəddəs bədheybətlər" (J.Kokto), Eduard Polumb - "Dulların təsəlliçisi" (C.Marotta, B.Randon), Həkim Korniş - "Əlçatmaz qadın" (S.Moema), Napaleon 1 - "Napaleon 1" (F.Brukner), Kardinal Vulsi - "Şah oyunları". (Q.Qorin), Həkim Dorn - "Qağayı" (A.P.Çexov), Herman Lyuis - "Qarışıq hisslər" (R.Baer) və s.
    Fuad Poladovun filmlərdə yaratdığı obrazlar da diqqətəlayiqdir.
    Mən Fuadla çoxdan tanış idim. Atüsta qısa söhbətlərimizdə əhvallaşar, sənət və həyatla bağlı söhbətləşərdik. Yadımdadır, düz on il əvvəl, yəni 2008-ci ildə onunla görüşərkən o vaxt yenicə nəşr edilmiş kitabımı ona təqdim etdim. Bu mənim ruscaya tərcümə edilmiş pyeslər kitabım idi. («Пьесы»-F.M.). Kitabda onbir pyes toplanmışdı. Aradan bir müddət keçdi. Onun çox zaman tək-tənha, əzəmətli, şax və şux yerişlə addımladığı küçədə- “Tarqovı”da rastlaşdıq. Fuadın qayğılı sifətindən ilıq təbəssün dalğaları keçdi. “Kitabınızı diqqətlə oxudum, çox bəyəndim”- deyə, dilləndi.
    Əlbəttə, bir dramaturq kimi mənim ürəyimdən keçirdi ki, Fuad pyeslərimdən birində rol oynasın. Bunu Fuad özü də arzu edirdi. Amma bu bizə qismət olmadı. Ötən qış biz qarşılaşanda o, sanki ürəyimdən keçənləri duyubmuş kimi yenə həmin ilıq, işıqlı təbəssümlə: “təəssüf ki, teatrda əsəri aktyor yox, rejissor seçir”-dedi.
    Fuad Poladov dünyamızı tərk etdi. Əlbəttə, tamaşaçılar istərdi ki, bu, Fuadın növbəti rollarından biri olsun. Amma təəssüf ki, Fuad rol oynamır. Bu sonuncu rolun müəllifi əcəldir.
    Fuad Poladovla teatr tariximizin bir epoxası başa çatmaqdadır.
    Əlvida, böyük sənətkar.





















    Aydın İbrahimov (Qurbanoğlu)
    dünyasını dəyişdi

    Geniş oxucu və tamaşaçı auditoriyası onu bir publisist, şair, ssenarist, folklorçu kimi tanıyırdı. O, uzun illər Az.Tv-də çalışmış, adi müxbirdən Baş redaktorluğa qədər məhsuldar bir yaradıcılıq yolu keçmişdi.
    Aydın mənim dostum və qohumum idi. O, mərd, səxavətli, əzmkar, istedadlı bir insan idi.
    Çoxları o nun fiziki cəhətdən sağlamlığına qibtə edirdi. Amma bir neçə il əvvəl ciyərparası, əziz oğlu Ayxanın ölümü onu sarsıtdı. İndi Aydın Qurbanoğlu öz oğluna qovuşacaq.
    Allah Aydın İbrahimova rəhmət eləsin. Onun bütün yaxınlarına, doğmalarına səbr diləyirəm.







    “O dağlar bizi heç vaxt bağışlamayacaq...”
    Cavanşir Cahangirov haqq dünyasına qovuşdu

    37 rəqəmi məni həmişə diksindirir...
    İndi Cavanşir Cahangirovun vəfatı xəbərini eşidib çox mütəəssir oldum və onu da xatırladım ki, biz onunla düz 37 il əvvəl tanış olmuşduq.
    Cavanşir o zamankı Az.Tv-yə, necə deyərlər, birbaşa Universitet auditoriyasından gəlmişdi. Əsas iş yerim EA olsa da mən həmin illərdə televiziya ilə yaxından əməkdaşlıq edirdim.
    Yaradıcı kollektivlə tez isinişən, hamı ilə ünsiyyət quran Cavanşir özü ilə yeni bir ab-hava da gətirdi. Əslində bu, onun hazırladığı maraqlı verilişlərin ab-havası idi.
    Müəyyən yaşı və telezövqü olanların yadında olar: ötən əsrin 80-lərinin ikinci yarısında Cavanşir Cahangirovun hazırladığı və aparıcısı olduğu “Çay dəstgahı” verilişi geniş auditoriya tərəfindən çox maraqla qarşılanırdı. Yeri gəlmişkən orasını da deyim ki, mən həmin dövrdə “İdrak” və “İlğım” verilişlərinin aparıcısı idim və zənnimcə Cavanşirlə elə bir zahiri oxşarlığımız olmasa da bəzən bizi bir-birimizlə səhv salırdılar. Cavanşir yarıciddi-yarızarafat deyirdi ki, bir çox yerlərdə onu “mənim” verilişimin aparıcısı kimi qəbul edirlər. Doğrusunu deyim ki, məni də bəzi hallarda “onun” populyar “Çay dəstgahı”nın aparıcısı hesab edirdilər...
    İndi xatırlayıram: biz onun toy məclisində iştirak etdik. Və o toyda ən yaddaqalan epizodlardan biri də Qubadlıdan gələn xanəndənin qeyri-ari, haray dolu səsi oldu. Sonralar (indi adını unutduğum) həmin xanəndəni yada salanda Cavanşir dedi ki, artıq o adam rəhmətə gedib.
    Xatırlayıram: 1990-cı ilin 20 yanvar və 1993-cü il avqustun son günü Cavanşir necə də sarsılmışdı. Birinci tarixdə ölkəmizdə məşum Milli qırğın olmuş, ikinci tarixdə isə Qubadlı işğal olunmuşdu. Və bütün bu faciəli olaylardan sonra Cavanşir həyatın daha bir zərbəsini aldı- qardaşını da (səhv etmirəmsə adı Adil idi) itirdi.
    Cavanşir əsasən şəhərdə böyüsə də elə-obaya bağlı adam idi. O, Xalq yazıçısı Süleyman Rəhimovun bacısı oğlu idi.
    Xatırlayıram: Cavanşir bir zamanlar tez-tez doğma Qubadlıya gedər, adamların xeyir-şərində yaxından iştirak edərdi. Son illər arada görüşəndə köks ötürüb deyərdi: “Xoşbəx adamsan, vallah. Şınığın qədrini bil, çalış ömrünün çoxu orada keçsin. Məni bizim dağların nisgili öldürəcək... Düşmən əsirliyində qalan dağlar sinəmə dağ çəkir. Dayımın ilhamla vəsf etdiyi yerlər gözümün önünə gəlir. Dərindən düşünəndə az qalıram dəli olum. Əgər belə getsə... O dağlar bizi heç bir vaxt bağışlamayacaq...”
    Cavanşir Cahangirov uzun müddət, sərasər 37 il, eyni bir təşkilatda- AzTeleradioda çalışdı. Kiçik redaktordan ta Sədr müavinliyiinə qədər maraqlı, zəngin, dolğun bir həyat yolu keçdi.
    Hər gələn gün özü ilə yeni bir xəbər gətirir. Təəssüf ki, son illərdə bu xəbərlərin acısı şirinindən daha çox olur.
    İstedadlı jurnalist, tanınmış aparıcı, qayğıkeş ailə başçısı Cavanşir Cahangirov haqq dünyasına qovuşdu. Onun yaxınlarına, doğmalarına dərin hüznlə başsağlığı verirəm.
    Başın sağ olsun, Vətən.
    04.02.2020

























    Sabir Yanardağı tanıyırdınızmı?

    Sabir Yanardağın bir müddət əvvəl vəfat etdiyini dünən bir tanışdan təsadüfən eşitdim..
    Həyatı mübarizələrlə, işgəncələrlə və... qəribəliklərlə dolu bir adam idi.
    Deyilənə görə, həyatının son illərini və günlərini ahıllar evində yaşayıb. Nikbin bir adamdı. Güclü yumor hissi vardı.
    Sabir bəylə yaxın dost olmasam da çoxdan ünsiyyətim vardı. İxtisasca filoloq olan Sabir bəy vətənsevər, yurdsevər bir insan idi. O, bir sıra elmi və siyasi yazıların müəllifi idi.
    Sabir bəy ömrünün 90-cı ilində dünyaya əlvida dedi.
    Allah rəhmət eləsin.
    03.06.18








    Xəyyam Mirzəzadə əbədiyyətə qovuşdu...

    İndicə eşitdim ki, böyük bəstəkar Xəyyam Mirzəzadə vəfat edib.
    Çoxdan tanış idik. O, hətta, biz görüşəndə mənə ehtiramla “dostum” deyərdi. Maestro mənim bir çox pyeslərimin musiqisin yazmışdı. Xatırlayıram ki, əksər tamaşaların premyaralarına ailəlikcə gəlməyi xoşlayardı.
    Olduqca zarafatçıl, nikbin, hazırcavab bir adamdı.
    Təxminən bir il öncə “Yazıçılar poliklinikasında” rastlaşdıq. Onun mənzili, səhv etmirəmsə, elə həmin poliklinikanın üst qatında idi. Evə dəvət elədi. Təşəkkür etdim.
    Əlində əsa vardı. Zarafatla dedim:
    -Maestro, əlindəki bu əsa nədir?
    Zarafata zarafatla cavab verdi:
    -Bu mənim əsam deyil ki... Qonşu üçün almışam.
    Gülüşdük.
    Foyedəki divanda əyləşib bir xeyli söhbətləşdik. Xəstəliyi haqda bir kəlmə də söz açmadı. Mənim yeni yazılarımla maraqlandı. Dedi ki, gəl müştərək bir şey yazaq, məsələn, muzikl, operetta tipli bir şey...
    Bəstəkar, pedaqoq, insan və bütün bu sözlərin, bu təyinlərin hamısının önündə “böyük” sözü yazılmağa yayiq olan Xəyyam Mirzəzadə haqq dünyasına qovuşdu...
    30.07.18



















    Nağılbaz vəfat edib...

    Doğrusu, hər atmacaya cavab vermirəm. Əvvəlcə elə bu deyilənləri də atmaca kimi qəbul etdim. Sonra düşündüm ki, insan ölüb və bunu “atmacalıq iş” hesab etmək olmaz.
    Bəli, repçi vəfat edib. Onun özü ilə tanışlığım yoxdur. Amma atası ilə vaxtilə bir yerdə işləmişik. Elə buna görə də atasına belə bir başsağlığı verdim: “Anar Nağılbaz vəfat edib. Şəxsi tanışlığım yox idi. Amma atası Rizvan Cəbiyevi tanıyıram... Vaxtilə “Azərbaycan gəncləri” qəzetində birgə işləmişik. Rizvan müəllim prinsipal, güclü yaddaşı və mühakiməsi, habelə iti qələmi olan bir adamdır. Özü də zənnimcə “nağılbaz” yox, realist bir adamdır. Vaxtilə Milli Məclisin üzvü olub.
    Övlad itkisi ağır olur. Allah Anar Nağılbaza rəhmət eləsin”. Vəssalam. Təbii ki, ölənə rəhmət demək lazımdır. Bir hörmətli xanım da mənim bu başsağlığıma öz əlavəsini edərək yazıb: “Atası ondan axırıncı ən böyük zərbəni aldı...Allah səbr versin”. Düzü, dəqiqliyi ilə bilmirəm o nə “zərbədir” elə. Hər halda bu hörmətli xanım da mərhumun atasına təskinlikverici söz yazıb, canıyananlıq edib. Allah razı olsun.
    Az sönra görürəm mənim səhifəmdə bir yazı peyda oldu. Həmin hörmətli xanım belə bir müraciət yazıb: “Ay hörmətli ziyalılar, (...) Orxan Camal həlak olub, ona bir cümlə yazmırsınız, Anar Nağılbaza görə yas tutursunuz”...
    Mən nəinki Orxan Camalı, hətta onun atası Heydər Camalı da (baxmayaraq ki, onlar Moskvada yaşayırdı) bir vətənpərvər kimi tanıyırdım və onların vaxtsöz ölümü ilə bağlı öz fikirlərimi də bildirmişəm.
    Bundan başqa, Heydərin atası və Orxanın babası Cahid Camal haqda vaxtilə, ötən əsrin 80-lərində məqalə və TV üçün onun monqol həyatını əks etdirən tablolarına həsr olunmuş verilişin ssenarisini yazmışam. Cahid də Moskvada yaşayırdı, əslən Qarabağlı idi, Ağdamda doğulmuşdu.
    Bir də ki, kiməsə başsağlığı vermək üçün kimdənsə icazə almaq lazımdır?
    Yaxşı ki, ölülər dirilərə başsağlığı vermir.
    04.08.18






    Rizvan Qorxmaz intihar edib?

    Təəssüf. Mən onu sosial şəbəkədən tanıyırdım. Tam səmimiyyətlə deyirəm ki, istedadlı adam idi. Azərbaycan və rus dillərində sərbəst yazir, hər iki dilə qarşılıqlı tərcümələr edirdi. Hərdən yazdıqlarını mənim səhifəmdə də yayırdı. Yazılarına tez-tez rus saytlarında da rast gəlirdim.
    Əgər deyilən xəbər düzdürsə, çox acınacaqlı hal hesab etmək olar.
    Son zamanlar bizim yaradıcı gənclik arasında baş verən faciələrə nə vətəndaşlarımız, nə də cəmiyyətimiz, nə də dövlətimiz laqeyd qalmamamalıdır.
    Hər bir gəncin ölümü, intiharı bizim gələcəyimizin ölümü, cəmiyyətimizin intiharı deməkdir.
    Və nəhayət: gənclər, cavanlar, dəyanətli olun.
    Düzü, belə həyat eşqi olan adamın ölümünə inanmağım gəlmir. Təki deyilənlər yalan olsun. Özünü şəxsən tanımasam da iki dildə yazdığı şeirlər diqqətçəkən idi. Elə tərcümələri də... Heyif...
    Bu da Rizvan Qorxmaz-Axundovun mənə göndərdiyi rübailərdən biri:
    Bir bax alovuna, bir bax tüstünə,
    Bir bax heykəlinə, bir bax büstünə.
    İnsan yaşayacaq əbədi o vaxt,
    Güllər axışarsa büstü üstünə.
    Rizvan Qorxmaz
    27 iyul 2016
    p.s. Sanki son iki misrada o, öz taleyini görüb əvvəlcədən...

















    Ceyran Nərimanı itirdik

    Çox zarafatcıl, nikbin, deyən-gülən bir xanım idi. Doğrusu, onunla bağlı mediada və sosial şəbəkələrdə oxuduğum ilk qeydlərdə bütün bu deyilənlərin nəsə bir qara zarafat olduğunu düşünürdüm. Amma deyəsən, yanılmışam. Ceyran Nəriman dünyasını dəyişib.
    Vaxtilə mədəniyyətimizin təbliği ilə məşğul olan qəzetdə çalışarkən, iş otağımın qapısını döyüb hürkək bir təbəssüm və bir qədər də ərklə əlindəki yazını stolumun üstünə qoyub “müəllim, zəhmət olmasa mənim bu yazım barədə bir fikir söyləyin”-deyən o zərif qızı bir daha xatırladım. Əyləşməyini işarə edib elə həmin dəqiqə yazını nəzərdən keçirdim. Kiçik, amma mənalı-məzmunlu yazı idi. Bir-iki qeydimi söylədim. Hiss olunurdu ki, sənət aləminə, teatra, kinoya yaxından bələddir. Bundan sonra qəzetimizlə yaxından əməkdaşlıq etməyə başladı.
    Tezliklə öz maraqlı yazıları və xoş rəftarı ilə kollektivin sevimlisinə çevrildi Ceyran.
    Sən demə, qarşıda onun bir sürprizi də varmış. Günlərin bir günü istedadlı rejissor Kəmalə Məcidovanın mənim pyesim əsasında hazırladığı “Ağıllı adam” tamaşasında baş rollardan birinin ifaçısı kimi Ceyranı gördüm və sözün yaxşı mənasında heyrətləndim. O, həm də gözəl bir aktrisa imiş.
    Hətta günlərin bir günü öz yaxın rəfiqələrinin birinin toyunda mən onu məclisin mahir aparıcısı kimi gördüm və yenə heyrətləndim.Onu da xatırlayıram ki, Ceyran o toyda yeni ailə quranlara xeyir-dua vermək üçün qəfildən mikrofonu mənə təqdim etdi. Dediyim kimi, o çox zarafatcıl idi.
    Daha sonra, onun şaqraq səsi müxtəlif televiziya kanllarından gəlməyə başladı...
    Ötən ilin yazında “Filarmonoya bağı”nda gəzişirdim. Kiminsə arxadan boynumu qucaqladığını duyub bir qədər pərt oldum. Axı mən heç kimlə bu “tərzdə” görüşmürəm. Zərif qız səsi eşitdim: “Salam, müəllim”. Geri döndüm. Ceyran idi. O, bəlkə də mənim bir qədər tutulduğumu hiss edib dedi: “Müəllim, mən sizi öz valideynlərim, öz doğmalarım kimi sevirəm. Mən yenə sizin əsərinizdə oynamaq istəyirəm”. Bir qədər söhbət etdik.
    Ötən ilin o çiçəkli, təravətli yazında Ceyranın şaqraq səsində bir həyat eşqi çağlayırdı...
    Amma...
    Amma sən demə qara əcəl o məsum Ceyranı nişan alıbmış...



















    Tarixçi Möhsün Əliyevi
    xatırlayan varmı?

    O adamı indi olsun ki, çoxları unudub. Düzü, az qala elə mən özüm də onu yaddan çıxartmışdım. Halbuki səmimi salam-əleykimiz vardı. İndi birdən-birə xatırladım onu. Sanki həmin adam qəfildən bütün görkəmi, hərəkəti, danışığı, rəftarı, qeyri-adiliyi ilə gözümün önündə canlandı.
    80-ci illərin 2-ci yarısından etibarən ilk Respublikamız haqda ilk sanballı, orijinal yazıların müəllifi o idi, desəm yəqin ki, səhv etmərəm. EA-da eyni mərtəbədə, müxtəlif elmi-tədqiqat müəssisəsində çalışırdıq. Qaraşın, arıq bir adamdı. Nimdaş geyimi vardı. Həmişə əsəbi görünürdü.
    Çoxlarının yaxınlaşıb söz deməyə cürət etmədiyi Ziya Bünyadova “sən” deyə müraciət edər, xoşu gəlməyən adama söyərdi. Hə, orsını da xatırladım ki, bir dəfə (90-cı illırin ortasında) həbs olunmuşdu və məhz küsülü olduğu Ziya Bünyadovun zəmanəti ilə azadlığa buraxılmışdı. Valideynləri repressiya qurbanı olmuşdu. Tək yaşayırdı. Səhv etmirəmsə, əslən Nardaran kəndindən idi. Zahirən adamayovuşmaz olsa da, daxilən həlim bir adamdı.
    İxtisasca memar idi. Di gəl ki, daha çox tarix elmi ilə məşğul olurdu.
    Demokratik Respublikanın (AXC-nin) qurucuları haqqında maraqlı, təkrarsız silsilə yazıları ilə bir çox mətbuat orqanlarında, ən çox da o vaxtkı populyar “Odlar Yurdu” qəzetində sıx-sıx çıxış edərdi.
    Söhbətin qəhrəmanı tarixçi, rəssam, araşdırmaçı Möhsün Əliyev çoxdan haqq dünyasına qovuşub...
    Haqqında söhbət gedən qəzetin redaktoru isə həmin dövrdə əsl maarifçi, ziyalı, naşir, pedaqoq dostumuz Ramiz Əsgər idi. Yəqin ki, Ramiz bəy nə vaxtsa memurlarını qələmə alanda Möhsün Əliyev haqda daha ətraflı yazacaq.






    Arif Məlikov gözlərini əbədi yumdu

    Canlı klassiklərimizdən biri də əbədiyyət dünyasına köçdü...
    1990-cı ilin yanvarında Bakıda baş verən qırğına görə Moskvada SSRİ-nin o vaxtkı Baş katibi Qorbaçovun üzünə “mən bu cinayətə görə məhz sizi ittiham edirəm”-deyən, öz Vətənini göz bəbəyi kimi sevən, ölməz əsərlərin müəllifi Arif Məlikov gözlərini əbədi olaraq yumdu.
    Mən onunla tanış idim. Arif müəllim düzlük, ədalət, həqiqət heykəli idi.
    Onun “Məhəbbət əfsanəsi” baleti dünyanın bütün sivil ölkələrinin teatrlarında səslənmişdi, təkcə bizim ölkəmizdən başqa.
    Son qəmin olsun, Vətən...
    09.05.19.








    Rafiq Hüseynov.diktor, aparıcı, pedaqoq

    Biz ötən əsrin 80-ci illərindən tanış idik. O vaxt Rafiq bəy məşhur bir şəxs idi. Mən “İdrak” və “İlğım” adlı elmi-populyar verilişləri aparırdım. Arada televiziyanın foyesində qarşılaşanda o, verilişlə, xüsusən verilişidə iştirak edən çıxışçıların nitqi ilə bağlı qeydlərini deyir, dəyərli məsləhətlər verirdi.
    90-cı illərin əvvəlində Rafiq televiziyaya gələn sədrlərdən birinin təhriki ilə öz sevimli işindən aralanmalı oldu. O zaman mən Politologiya İnstitunda (keçmiş Ali Partiya Məktəbində, İndiki Prezident yanında İA-da) saathesabı dərs deyirdim. Orada Rafiq Hüseynovla rastlaşdım. Sən demə o da həmin təhsil ocağında pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olurmuş. Orada daha tez-tez ünsiyyətimiz olurdu. Yüksək mədəniyyətli, savadlı, sadə, ziyalı bir insandı. Yaxşı musiqi və yumor duyumu vardı. Arada özü də musiqi ifa edər və oxuyardı.
    Yeri gəlmişkən, kiçik bir xatirəmi də bölüşmək istərdim. Bəlkə də sizə təəccüblü görünə bilər, mən həyatda sintezator ifa edən ilk “musiqiçi” kimi Rafiqi görmüşəm. Yadımdadır, günlərin bir günü AzTv-nin foyesində bir xeyli adam toplaşmışdı ki, onların da çoxu hansısa verilişdə iştirak etməyə gəlmiş müğənni və aktyorlar idi. Mən də yaxınlaşdım. Rafiq Hüseynov qarşısındakı alətdə musiqi ifa edirdi. Hamı maraqla onu dinləyirdi. Musiqi başa çatdı. Oradakılar əlçaldılar. Sonra adamların bir çoxu bu tanış olmayan musiqi aləti barədə məşhur aparıcıya yerbəyerdən suallar verməyə başladılar. Yadımdadır, rəhmətlik Yaşar Nuri gülə-gülə dedi:
    -Rafiq, bu gedişlə sən müğənnilərin çörəyinə şərik olacaqsan... Alə, nə əntiqə şeydir, bir orkestrin işini görür. Yaxşı, bir bizə izah elə görək, bu qəribə şeyin adı nədir?
    Rafiq ciddiləşib dedi:
    -Düzü, mən özüm də bu alət haqda az məlumatlıyam. Bir onu bilirəm ki, adı sintezatordur. Odur, bir baxın, elektrik naqilinə qoşulub. Elə buna görə də adına elektrik musiqi aləti də deyirlər. Yaşar demişkən, bu, bütöv bir orkestri əvəz edir. Mən indi burada məşq etdim. Gələcəkdə bir konserti, bir toyu bircə alətlə yola vermək mümkün olacaq...
    Hamı güldü.
    Rafiq çox kövrək adam idi. Mən onu dost məclislərində- şən və kədərli anlarda görmüşəm. Övladının yasında hönkür-hönkür ağladığının da şahidi olmuşam.
    Allah rəhmət etsin.
    30.10.17


















    Heyif səndən, Zöhrab Əmirxanlı...

    Əvvəlcə Natiq Cəfərlinin harayını “eşitdim”, sonra Məzahir Süleymanzadənin yazısını oxudum.
    Hər şey məlum oldu.
    Sarsıldım.
    Səninlə biz çoxdanın, lap çoxdanın tanışı idik.
    Ara-sıra görüşərdik.
    Sonuncu dəfə bu ilki qışın sonlarında Səməd Vurğun bağında rastlaşdıq. Görüşdük, öpüşdük. Kimisə gözləyirdin. Həmişəki kimi çılğın idin, emosional idin. Ordan-burdan danışdıq. Sən zarafatla özünü mənim qəhrəmanımın qardaşı hesab edirdin. Məsələ burasındadır ki, “Cənnət çiçəyi” adlı son romanımın qəhrəmanı Əmirxanlı soyadlı bir alimdir. Səninlə famildaş olan Əmirxanlı da sənin kimi vicdanlı, ləyaqətli bir adamdır.
    İndi sənin mətbuatda çalışdığın vaxtları xatırlayıram. Hər sözün, hər kəlmənin “uğrunda” necə “vuruşduğunu” yada salıram. Sən elə həqiqət uğrunda da bu cür döyüşürdün.
    Arada Rusiyaya getdin, öz jurnalistlik fəaliyyətini orada davam etdirdin.
    Harada oldunsa xalqımızı, millətimizi, məmləkətimizi layiqincə təmsil etdin.
    Həyat yoldaşın Mehriban xanımın vaxtsız vəfatı səni çox sarsıtmışdı. Övladlarınla fəxr edirdin.
    Hər səhər Günəşi hamımızdan tez salamlayırdın.
    ...Bu səhərsə qara bir xəbər döydü ta sənin salamlaya bilməyəcəyin Bakı səhərinin qapısını.
    Nur içində yatasan, Zöhrab Əmirxanlı.














    Oruc İsgəndərli haqq dünyasına qovuşdu...

    İstedadlı, vətənpərvər, təvazökar, qeyrətli, ədalətsevər, gözü-könlü tox, ləyaqətli bir ziyalımızı itirdik.
    Oruc İsgəndərli uzun illər orta və ali məktəblərdə dərs demişdi. İxtisasca fizik idi, pedaqogika üzrə müdafiə edib alimlik dərəcəsi almışdı. Fizika üzrə maraqlı dərsliyin müəllifi idi. Gözəl musiqi duyumu vardı.
    O, həm də orijinal şeirlər müəllifi idi. Bir dəfə yanıma gəldi, qoltuğundakı qovluğu stolun üstünə qoydu. Bir qədər tərəddüd edə-edə dedi: “Vaxtınız olanda bir bu yazılara baxın”.
    O, gedəndən sonra qovluğu açdım. Orada şeirlər toplanmışdı. Onun poetik düşüncəsi mənim diqqətimi cəlb etdi. Oruc müəllimin şeirlərinə rəy yazdım və onun ilk kitabı həmin rəylə nəşr olundu.
    Oruc İsgəndərli haqq dünyasına qovuşdu. O, cəmi 52 il yaşadı.
    Onun öz səhifəsində paylaşdığı son şeir “Hanı” adlanırdı.

    Doğru HANI?
    Gəldim görüşünə doğulduğum ev
    Qapını ot basıb,cığırın hanı?
    Bu boyda imarət tikən kişinin
    Nərəsi, harayı, çağırı hanı..?

    Sac üstdə ayrıydı əppəyin dadı,
    Atamın alnımdan öpməyin dadı.
    Qalmayıb gəlməyin- getməyin dadı
    Çovğunamı düşdün,"baharın" hanı?

    Hopubmu tavana hayı-küyümüz,
    Daşın, divarın da qalıb nəyimiz?
    Orda atımızın,bu inəyimiz,
    Burda qoyunların axuru hanı?

    Qonşu çəpərindən baxmazdıq-ayıb.
    Yaşlılar yanında coşmazdıq-ayıb.
    Dur gətir nəyin var, oturub sayım-
    Bir bilim gəlirin-çıxarın hanı?

    O çayda neçə yol selə düşmüşəm
    Nobatda borana ,yelə düşmüşəm.
    Şəhər haldan salıb, dilə düşmüşəm
    Görünmür bu yolun axırı ,hanı?

    Məhlə qanqal-çayır, hasar töküntü
    Quruyb son yalı qabda itin ki...
    Oğul gərək dözə ,dura mətin ki-
    Od ocaq yeri yox, buxarın hanı?
    20 mart
    Oruc İsgəndərli
    Doğrudan da HANI?
    03.06.2017
















    Elina Bıstritskaya bu gün vəfat etdi

    SSRİ xalq artisti, teatr və kino artisti.
    Ötən əsrin ən gözəl, ən məlahətli, ən görümlü qadınlarından biri.
    Mən onu “Sakit Don” filmindən tanıyıb sevmişəm. Elina həmin 3 seriyalıq kino-epopeyada Aksinya obrazını yaratmışdı. Filmin rejissoru Sergey Gerasimov əvvəlcə əsərdəki ən aparıcı rollardan birinə o qədər də məşhur olmayan aktrisanı çəkmək istəmirdi. Məhz romanın müəllifi Mixail Şoloxovun təkidi təklifi ilə razılıq əldə olundu. Beləliklə, film çox şey qazandı. Belə ki, Elina kinoda 20-ci əsrin ən parlaq qadın obrazlarından birini yaratdı.
    Düzdür, Elina Bıstritskaya başqa rollara da çəkilib. Amma, məncə onun şah rolu Aksinya idi.
    Bir dəfə ailə qurmuşdu. Övladı yox idi.
    Əbədiyyət yolun mübarək, Elina.
    26.04.19




    Ziyəddin Sultanov haqq dünyasına qovuşdu...
    Bəli, bu gün Əməkdar jurnalist Ziyəddin Sultanov haqq dünyasına qovuşub. Ötən əsrin 80-lərindən başlayan tanışlığımız vardı. Ziyəddini tanıyanların çoxu onun uzun, çox uzun bir ömür yaşayacağını zənn edirdilər. Nikbin, həyatsevər, zarafatcıl, şaqraq gülüşlü, qılıqlı, münasibətində ölçügözləyən bir adamdı. O, uzun illər “Xalq qəzeti”ndə (keçmiş “Kommunist”də) çalışmışdı. 90-ların əvvəllərində çalışdığı qəzet öz fəaliyyətini bir müddət dayandırmışdı. Tez-tez mənim Baş redaktoru olduğum “Maarifçi” qəzetinə gələr, arada maarifçilik ruhlu yazılarla çıxış edərdi.
    Ziyəddin Sultanovla sonuncu dəfə iki-üç il öncə “Bilgəh” sanatoriyasında rastlaşdıq. Hər ikimiz müalicə qəbul edirdik. Ziyəddinlə xeyli söhbətləşdik. Həmişəki kimi nikbin idi. Sözarası dedi ki, yüngülvari xəstəliyi var.
    Bu gün onun hamımızın nə vaxtsa gedəcəyi bir mənzilə üz tutduğunu eşitdim.
    Yaxınlarına başsağlığı verirəm.
    Allah rəhmət eləsin.
    Son qəminiz olsun.
    12.08.20
















    Mən onu tanıyırdım...
    Söhbət böyük rus şairi
    Andrey Voznesenskidən gedir

    Rusiyanın və rusların tarixində Voznesenski soyadlı simalar çox olub. Onların arasında çox güman ki, şair Voznesenski daha məşhurdur.
    Andrey Andreyeviç Voznesenski 1933-cü ildə Moskvada tanınmış alim, professor Andrey Nikolayeviç Voznesenskinin ailəsində doğulub. Sənətkar 2010-cu ildə elə doğulduğu şəhərdə, lap dəqiq desəm, Moskva yaxınlığındakı yazıçı şəhərciyində- Peredelkinoda vəfat edib. Şairin ulu babası məşhur din xadimi olub.
    Andrey 77 yeddi yaş yaşayıb. Onun iki yeddi ilə tamamlanan ömrü nədənsə mənə böyük şairin özünün çox illər öncə yazdığı bir şeiri, daha doğrusu, bir şeirin iki misrasını salır. Zira hələ çox gənc ikən-1962-ci ildə qələmə aldığı “Mən –ailəyəm” adlı həmin şeirdə də söhbət məhz 7-dən gedir, amma qoşa yox, tək 7-dən.
    Я — семья
    Во мне как в спектре живут семь «я»,
    невыносимых, как семь зверей
    А самый синий
    свистит в свирель!
    А весной
    Мне снится
    что я —
    восьмой!
    Mən bu şeiri bilərəkdən orijinalda təqdim edirəm. Çünki burada da Voznesenskinin “memarlığı” apaydın görünür.
    Bu şeir bir vaxtlar adi adamların və intellektlərin dilində çox məşhur idi.
    Voznesenski ixtisasca “ədəbiyyat adamı” deyildi. Moskva Memarlıq İnstitutunu bitirmişdi. O, şeirin də memarı-arxitektoru idi, desəm zənnimcə səhv etmərəm.

    Gəlin bu məqamda Andrey Voznesenskini öz şeirləri ilə yad edək. Mərhum şairimiz Adil Mirseyid vaxtilə Voznesenskinin bir neçə şeirini dilimizə tərcümə etmişdi. Həmin şeirlərdən birini xatırlatmaq pis olmazdı:

    Əgər müqəddəs olsaydım,
    Ah, Tanrım, hər məbəddən
    Bayramlarda boş çərçivə
    Gəzdirərdim hər il mən.

    Gah müqəddəs ağcaqayın,
    Gah bir çay panoramı
    Görünərdi çərçivədən
    və kövrələrdi hamı.

    Qızıl çərçivəyə girər
    Görüşdən gələn qadın.
    Bilmirsən, müqəddəssən -
    Hanı, hanı qanadın?

    Küçənin sol tərəfi
    durub ayaq saxlayardı.
    sağ tərəf çərçivədən
    baxaraq ağlayardı.

    Dediyim kimi, mən Andrey Andreyeviç Voznesenskini tanıyırdım.
    Bir zamanlar Voznesenskini bütün Sovetlər Birliyinin ədəbiyyat həvəskarları tanıyırdı. Onu Avropa və Amerikada da yaxşı tanıyırdılar.
    Şairin sözlərinə yazılan mahnıları kim xatırlamır? Elə təkcə Alla Puqaçovanın ifa etdiyi “Milyon-milyon qızılgül” mahnısını yada salmaq kifayətdir. Şair bu mahnının süjetini Paustovskinin bir novellasından götürmüşdü. Mahnıda məşhur gürcü rəssamı Nika Pirosmaninin (Pir Osmanlı) fransız aktrisasına sonsuz sevgisindən bəhs edilir.
    Əlbəttə, “Allo”, “Unutma”, “Müğənni”, “Akının nəğməsi”, “Nostalgiya” və digər onlarla mahnının mətnini də yada salmaq olar.
    Voznesenski zahirən sakit təbiətli, amma daxilən üsyankar bir adamdı.
    Onu vaxtilə Xruşşov kəskin tənqid etmişdi.
    O, məşhur dramaturq Artur Miller və onun arvadı Merilin Monronun ailəvi dostu idi. Bu barədə şairin bir şeiri və şeirdə bu misralar var: “Mən Merlinəm, Merlin. Mən qəhrəmanıyam İntihar və heroinin”. O, ondörd yaşından Pasternakla tanış olmuşdu.
    O, Sartrın, Haydeggerin, Pikassonun, Paulsun, Vısotskinin, Bob Dilanın dostu idi. Yəqin ki, sonuncu ism oxuculara artıq yaxşı tanışdır; axı Bob Dilan bu ilin Nobel müfatçısı oldu.
    Onun xanımı (1929-ci il təvəllüdlü) Zoya Boquslavskaya tanınmış tənqidçidir və öz fəaliyyətini yenə davam etdirməkdədir.
    Hə, gəldim çıxdım mətləb üstünə.
    Bəli, mən Voznesenskini tanıyırdım. Yazıçıların Mərkəzi Yazıçılar Evindəki (Sedeel –adlanan yerə) yeməkxanaya gedərkən mən daim onu stol arxasında görərdim. O, adətən tək oturardı. Hamıdan seçilərdi. Yayda, payızda əynində dama-dama pencək, payızda uzun plaş (yağmurluq) olardı. Onun boğazında çox vaxt qırmızı rəngli şərf olardı və bu şərf bir növ onun qalstukunu əvəz edərdi. Sanki Voznesenski bu dünyaya elə bu “qalstukla” gəlmişdi.
    O, adətən yeməkxanaya daxil olarkən əsl yüksək mədəniyyət sahiblərinə məxsus bir əda ilə təzim edərək hamı ilə salamlaşardı. Üzündə bir uşaq səmimiliyi olardı.
    Onu az qala həmişə “öz” məlum yerində görmək olardı.
    Yadımdadır, bəzən onun stolunun arxası boş olanda rus yazıçıları yarızarafat-yarıcıddi deyərdilər: “Görəsən bu gün Andrey Andreyeviç “iş yerində” niyə görünmür?”

    1 iyun 2010





    Böyük rus şairi vəfat etdi
    Yevgeni Yevtuşenko haqda

    Mən bu günlərdə Bella Axmadulina və Yevgeni Yevtuşenko haqda, onların sevgisi barədə məqalə üzərində işləyirdim. Amma, zamanın öz qanunları olur.
    Bu gün, aprel ayının 1-də dünya poeziyasının nəhənglərindən biri- Yevgeni Yevtuşenko 85 yaşında vəfat edib.
    Mənim Yevtuşenko ilə dostluğum olmasa da dəfələrlə onun Moskvada və Bakıdak keçirilən şeir görüşlərində, təntənəli poetik bayramlarında iştirak etmişəm. O, başdan-ayağa həqiqi poeziya və həqiqət mücəssiməsi idi.
    Ölümün mübarək, Jenya.
    (Yeri gəlmişkən görkəmli şairimiz Rəsul Rza da aprel ayının 1-də (1981-ci ildə) dünyasını dəyişib).
    Beləliklə, bu gün bir dahinin simasında bir epoxa da tarixə qovuşdu.
    Yevtuşenkonun ötən əsrdə tərcümə etdiyim bir şeirini təqdim etməklə onun ruhu qarşısında öz borcumu az da olsa yerinə yetirmək istəyirəm.
    O şeirdəki iki misra əslində elə şairin öz manifestinə, öz kredosuna çox uyğundur: “...bizimçün ayıbdır
    nəhəng olmamaq...”

    *
    Yevgeni Yevtuşenko
    NƏHƏNG OLAQ!
    E.Neizvestniyə
    Mən yükdaşıyandan,
    yaxud həkimdən,
    mənə paltar tikən
    hər bir dərzidən
    tələb eləyirəm həmişə hökmən-
    hər nə düzəltsəniz
    nəhəng düzəldin.
    Hər tikilən bina,
    ya da ki, çəkmə,
    qoy uyğun gəlməsin adi ölşüyə.
    Təbiilik yoxdur miyanəlikdə,
    təbiilik yoxdur yalan örtüyə.
    Hər kəs məcbur
    etsin özü özünü,
    hər kəsə öz payı yetişsin ancaq.
    Qoyun sizə deyim
    sözün düzünü
    bizimçün ayıbdır
    nəhəng olmamaq.

    1 aprel 2017






















    Aleksey Saprıgın.döyüşçü.aktyor

    Aleksey Saprıgın... Bu adam istedadlı bir aktyor idi. Gənc Tamaşaçılar Teatrında (TYUZ -da) çalışarkən mənim "Adsız" ("Bezımyannıy") dramımda baş rollardan birini ifa etmişdi. Üç gün öncə həmin tamaşanın rejissoru Vaqif Əsədovdan eşitdim ki, Aleksey xəstədir. Dünənsə onun vəfat ediyini bildim.
    Bəli, Saprıgin gözəl bir insan və istedadlı aktyor idi...
    Ən başlıcası isə bu idi ki, Aleksey könüllü olaraq Qarabağ uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmiş, mərdliklə vuruşmuş və ağır yara almışdı. O, Azərbaycanı -öz vətənini çox sevirdi.
    Qəbri nurla dolsun.
    Вечная и светлая память.
    09.10.19






    Bizi yaxınlaşdıran
    və uzaqlaşdıran zaman...

    (Tələbəlik dostum, gözəl insan, istedadlı alim Akif Məmmədov haqqında xatirələrim)
    -Salam, müəllim. Sizi narahat edən Akif müəllimin bacısı qızıdır.
    Mənim Akif adda bir xeyli-dost tanışım var. Amma ürəyimə damdı ki, söhbət Akif Məmmədovdan gedir.
    Zənnim məni aldatmayıbmış. Zəng edən xanım telefonda bunları da əlavə etdi:
    -Mən Akif müəllimin qohumu olmaqla yanaşı, həm də onun iş yoldaşı olmuşam. Onunla birlikdə işləmişəm. Adım Ruhəngizdir. İstəyirəm ki, onunla bağlı xatirələrinizi yazasız. Bildiyim qədər yaxın olmusuz...
    Həyatdı tərk etmiş dostlar haqda danışmaq, yazmaq nə qədər çətin olsa da, zamanın sərt və bəzən də çox amansız qanunları ilə razılaşmalı oluruq. Yəni bu dünyaya gələnlər bir gün bu dünyadan getməlidir. Bu, təbii ki, anlaşılandır. Amma adamı bir çox hallarda yandıran, cəmiyyət və millət üçün gərəkli adamların bu dünyadan vaxtsız köçməsidir.
    Akif Məmmədovla biz eyni qrupda oxumuşuq. İlk dərs günlərini xatırlayıram. Bu qarayanız, çəlimsiz, zahirən diqqəti o qədər də cəlb etməyən oğlan çox tezliklə onu tanıyanların sevimlisinə çevrildi.
    Akif ilk baxışda hamıdan uzaq gəzməyə çalışan, qapalı, sərt adam təsiri bağışlayırdı. Amma onun necə alicənab, duyğulu, səmimi bir adam olduğunu bilmək üçün bu “qapalı” insanla qısaca ünsiyyət kifayət edirdi. Onün özünəməxsus, xəfif yumoru vardı.
    Əlbəttə, tələblər arasında özünü “gözə soxmaq” istəyən, yüksək qiymət almaq üçün müxtəlif hiylələrə əl atanlar da olurdu. Belələri haqda Akif mənalı tərzdə “sifətlər” deyərdi. Bu, əslində elə “sifətsizlər” demək idi.
    Ucqar dağ rayonundan- Lerikdən o zamankı qaynar şəhər mühitinə düşmüş Akifi əhatəsində olduğu adamlara ilk mövbədə onun yüksək mədəniyyəti sevdirirdi. Akif hamı ilə dil tapan, həssas, zəhmətkeş, intellektual bir adamdı.
    O, dərs əlaçısı idi. İlk semestirdən tutmuş ta son buraxılış imtahanlarına qədər bütün fənlərdən aldığı qiymətlər yalnız “əla” idi. Arada bizim ümumi dostumuz Məhərrəm Balıyev ona zarafatla söz atardı: “Akif, arada bizim kimi bir “yaxşı” da al, sonra elə bilərlər ki, yalançı əlaçısan”. Təəssüf ki, artıq Məhərrəm haqda da keçmiş zamanda danışmalı oluruq.
    Akiflə adətən, ön sırada, arabir də orta sıralarda “neytral” bir partada əyləşərdik. Amma o, hərdən dalğın olar, özünə qapılar, əlini çənəsinə dirəyib küncdəki partaların birində oturar, sanki “gözdən-könüldən” uzaqda durmaq istəyərdi. Lakin harada əyləşməyindən asılı olmayaraq o, auditoriyadakıların hamısının diqqətini maqnit kimi özünə sarı çəkərdi. Bu cazibə, bu “özünəçəkmə” Akifin biliyi, məlumatı, sadəliyi, yuxarıda dediyim kimi, geniş erudisiyası ilə bağlı idi. O, bəzən müəllimlərin belə, cavab verə bilmədiyi sualları özünəməxsus bir təmkinlə “xırdalayır”, izah edirdi. Mənim bu əməksevər dostumun çox güclü yaddaşı, rəvan nitqi, məntiqi təfəkkürü vardı.
    Biz sonuncu kursda oxuyanda qara bir xəbər gəldi. Sarsıldım. Atam Qədimalı müəllim məktəbdə, dərsarası fasilə zamanı müəllimlər otağında qəflətən vəfat etmişdi. Qış imtahan sessiyamız təzəcə başa çatmışdı. Xəbəri eşidən kimi heç kəsə bir söz demədən yola düşdüm. Ağır anlarım, dərdli-qüssəli vaxtlarım idi. Sübh tezdən Qovlar stansiyasında qatardan düşüb Şınığa tərəf yola düşən avtobusa mindim. Hər tərəfi qar basmışdı. Mən mərkəzi magistraldan öz evimizəcən olan uzun bir yolu piyada qət etdim. Özümə yer tapa bilmirdim. Belə bir dərdli çağımda Akif qəfildən evimizdə peyda oldu. Mən təəccübləndim. Görəsən o, bu xəbəri haradan eşitmişdi? Akif yaşına yaraşmayan bir təmkinlə, yəni əsl müdrik, dünyagörmüş, aqil, ahıl insanlar kimi mənə ürək-dirək və təsəlli verdi. Gecə sübhəcən Akiflə dərdləşdik. Gənclik xəyallarımızı bölüşdük. Gələcəkdə hər ikimiz elm ardinca getmək niyyətində idik. Elə bu cür də oldu.
    Bizim evimiz İsalı kəndinin yuxarı hissəsində yerləşir. Buradan az qala Şınıxın bütün kəndləri görünür. Səhərisi günü artıq günəş çıxmışdı. Akif əlini gözünün üstə qoyub uzaqlara, sanki ağ-gümüşü qalaya çəkilmiş dağlara nəzər salaraq dedi:
    -Bir o qarlı dağlara bax. Sanki bizim Lerikin dağlarıdır. İlahi, dağlar da adamlar kimi bir-birinə necə oxşarmış...
    Biz bir neçə gündən sonra o “qalaylanmış” dağların ətəyi ilə burula-burula şəhərə baş alıb gedən yola çıxdıq və birlikdə Bakıya qayıtdıq. Artıq son semestrin dərsləri başlamışdı.
    Akif təyinatla o zamankı Puşkin rayonuna (indiki Biləsuvar rayonuna) getdi. Bir müddət orada müəllim işlədi. Qrup yoldaşımız Səadət xanımla ailə qurdu. Gözəl övladlar böyütdü. O, öz şəxsi-insani keyfiyyətləri ilə əslində elə anadangəlmə pedaqoq idi, müəllim idi.
    Sonralar Akif Bakıya gəldi, Təhsil Problemləri İnstitutunda, Təhsil Nazirliyinin jurnalında çalışdı. Dissertasiya müdafiə etdi, ciddi elmi əsərlər yazdı. Universitetlərdə dərs dedi.
    Ötən əsrin 90-cı illərinin ortasında mən “Maarifçi” adlı qəzetin baş redaktoru idim. Akifə zəng vurub dedim:
    -Bura bax, sən onsuz da anadangəlmə maarifçisən. Niyə bizim qəzet üçün yazmayasan?
    Akifin yazıları tez-tez qəzet-jurnallarda dərc edilirdi. O, öz yazı üslubu, problemə yanaşma tərzi ilə də seçilirdi.
    Onun qələmindən çıxan onlarla dərslik, dərs vəsaiti, metodik tövsiyə və proqramlar hələ uzun müddət öz aktuallığını qoruyub saxlayacaq.

    Akiflə tez-tez zəngləşər, məktublaşardıq. Son illər meydana gələn sosial şəbəkə isə bizim ünsiyyətimizin təzədən “bərpa edilməsində” əvəzsiz rol oynamışdı.
    Dostum Akif Məmmədovun vaxtsız ölümü məni çox sarsıtdı.
    P.S.
    Akif dostları-tanışları ilə bağlı maraqlı, məzəli məqamları ustalıqla danışır, bəzənsə qələmə alırdı. O, mənimlə əlaqədar bəzi “hadisələri” də öz yaddaşına yazmışdı. Sonralar həmin “yaddaş yazılarının” bir qismini mənə göndərmiş, hətta, bəzilərini dərc etdirmişdi.
    İndi mən vaxtilə Akifin qələmə aldığı, hazırda əlimin altda olan həmin zarafatyana “əhvalatlardan” bir-ikisini təqdim etmək istəyirəm:
    Akif Məmmədov:
    DOSTUM Firuz Mustafa HAQQINDA XATİRƏLƏRİMDƏN
    “Yol əhvalatı
    Yazıçı, filosof Firuz Mustafa ilə bir qrupda oxumuşuq, çox vaxt bir partada oturmuşuq. Məhərrəm adlı dostumuz da var idi, duzlu-məzəli zarafatları ilə tanınırdı (Allah rəhmət eləsin, dünyasını tez dəyişdi). Günümüz, demək olar ki, bir yerdə keçərdi. Bir dəfə dərsdən çıxıb, indiki Bülbül prospekti ilə üzüaşağı düşdük. 26-lar bağının (indiki Sahil) yanında ayrıldıq - Firuzla mən M. Axundov kitabxasına, Məhərrəm isə metroya tərəf.
    Bir həftədən sonra Firuzu dekanlığıa çağırdılar. Qayıdanda çox pərt idi, həyəcandan qızarmışdı. Məsələnin mahiyyətini isə sonra Məhərrəm danışdı. Demək, bir həftə əvvəl bizdən ayrılıb metroya gedən Məhərrəmi yolu düz keçmədiyinə görə milis (indiki yol polisi) saxlayır. Kimliyini və harada oxuduğunu soruşur. O da Firuzun adını, soyadını, atasının adını deyir və canını qurtarır. Milis də qaydaya əməl etməyən bu sovet tələbəsini tənbeh etmək üçün hadisəni protokollaşdırıb oxuduğumuz ali məktəbə göndərir. Firuz elə dekanlıqdaca məsələnin nə yerdə olduğunu başa düşmüş, ancaq səsini çıxarmamışdı. Odur ki, Məhərrəmə çatanda: “Mirzə, (Zarafatla bir-birinə belə müraciət edirdilər. O vaxt müəllimlərimiz Feyzulla Qasımzadə və İmran Babayevdən, necə deyərlər, “kopyalamışdılar”) Allah sənə lənət eləsin, məni biabır elədin”, - dedi.
    Firuz dekanlıqda baş verənləri, Məhərrəm də yol milisi ilə aralarında olan əhvalatı olduğu kimi danışdı. Hamımız gülüşdük. Arada isə heç bir inciklik olmadı”.

    Daraq məsələsi
    “Birinci kursda oxuyurduq. Əksəriyyətimiz kənd uşaqları idi, hər şeydən çəkinir, bütün hərəkətlərimizi yüz ölçüb-biçir, dərsdə səsimizi çıxarmırdıq və s. Ancaq Firuz hərəkətlərinin sərbəstliyi, dünyagörüşünün zənginliyi ilə bizdən seçilirdi. Bir dəfə başını ülgüclə daz qırxdırıb dərsə gəlmişdi. Adətən, qabaq partada oturardı. Bilmirəm, səs saldı, ya nə elədisə, müəllim əsəbiləşdi və Firuzdan yerini dəyişib arxa partaya keçməyi tələb elədi. O da dinməz-soyləməz arxadakı boş partalardan birində əyləşdi. Dərsdə gərgin vəziyyət yarandı, hamımız qorxmağa başladıq ki, onsuz da qan-qan deyən bu müəllim indi bizi dolaşdırıb hamımıza iki verəcək. Dərsin “şirin” yerində Firuzun gur səsi hamımızın diqqətini ona yönəlti. O, Məhərrəmə müraciətlə:
    - Mirzə, - dedi.
    Məhərrəm də qeyri-ixtiyari cavab verdi:
    - Can mirzə.
    - Mirzə, o darağı tulla bəri, saçlarımı darayım.
    Hamı, o cümlədən müəllim də Firuzun pəncərədən düşən işıqda par-parıldayan başına baxdı. Əvvəl özünü saxlaya bilməyən müəllimin, sonra da uşaqların qəhqəhəsi otağı bürüdü...”
    *
    Fəlsəfə dərsində
    “Fəlsəfə”dən (“Marksiz-leninizm fəlsəfəsi”ndən) bizə mərhum Həmid Əfəndiyev dərs deyirdi. O, tanınmış filosof Asif Əfəndiyevin doğmaca əmisi idi. Son dərəcə tələbkar, sərt olan bu müəllimdən qiymət almaq çox müşgül məsələ idi. Qatı kommunist idi, Kommunist Partiyasına, Sovet dövlətinə fanatcasına vurğun idi. Bir dəfə Məhərrəmdən soruşdu ki, hardansan? Məhərrəm də cəsarət və qürurla: “Gəncədənəm!”, - dedi (O vaxt bu şəhər “Kirovabad” adlanırdı). Kişini od götürdü, hikkəli-hikkəli az qala bir saat S. M. Kirovdan, onun Azərbaycan üçün əvəzsiz xidmətlərindən, Kompartiyanın ana xəttindən danışdı və Məhərrəm kimiləri nankorluqda, qədirbilməzlikdə suçladı. Firuzla Məhərrəm yenə dinc durmur, arada müəllimə atmacalar atırdılar. Həmid müəllim əsəbiləşirdi.
    Nəhayət, qorxduğumuz an – fəlsəfə imtahanı gəlib çatdı. Yuxarı kursun uşaqları Həmid müəllim və onun imtahandakı “əzazilliyi” haqqında o qədər danışmışdılar ki, qorxumuz birə on artmışdı. Əvvəlcə mən bilet çəkdim. Onun bir xasiyyəti var idi: sualı verirdi və konkret, kəsə cavab istəyirdi. Deyəsən, məndə alındı, sual-cavabdan pis keçmədim, qiymət kitabçama “beş” yazdı. Hələ üstəlik icazə də verdi ki, oturub o biri uşaqların cavablarına qulaq asım.
    Qrupumuzda Qərib adında bir oğlan vardı. Blet çəkib əyləşdi, nə isə cızma-qara elədi, ancaq cavab verə bilmədi. Həmid müəllim Qəribin qaralamalarına baxdı, başını buladı. Sonra yazılı cavab tələb etdi. Qəribin cavab əvəzinə kağızda çəkdiyi əcaib şəkillərə görəndə isə kişi başını tutub qışqırdı: “Sən Kommunst Partiyasını ələ salırsan, ona karikatura çəkirsən? Dur çıx!”. “İki” yazdı və səhv eləmirəmsə, elə o “iki” ilə də Qərib institutdan qovuldu.
    Açığı, Firuz fənlərin proqramı ilə o qədər də maraqlanmırdı, daha doğrusu, proqram çərçivəsinə sığmırdı. Geniş mütaliəsi var idi, çox vaxt proqramda olanları bir kənara qoyub, dünya ədəbiyyatından, fəlsəfə tarixindən... elə məsələləri öyrənərdi ki, onların çoxu heç proqramda olmurdu.
    Amma Həmid müəllimlə belə “zarafat” eləmək təhlükəli idi. Hər ehtimala qarşı ehtiyat tədbirləri görmək lazım idi. Müəllimlərimizdən biri gəlib elə imtahanın gedişi zamanı Firuzu “əzazil” müəllimimizə tapşırdı. Həmid müəllim daha da əsəbiləşdi. Firuz bilet çəkdi, elə oradaca biletin suallarına baxdı və: “Müəllim, olar cavab verim, tanış suallardır”, - dedi. Və çox gözəl də cavab verdi. O danışdıqca Həmid müəllimin təəccübü artırdı. Firuz qurtaran kimi Həmid Əfəndiyev: “Bəs sən “Fəlsəfə”ni bu cür yüksək səviyyədə bilirsən, utanmırsan, filan hörmətli adamı mənə xahişə göndərirsən?”, - dedi. Firuz dedi ki, o adamı mən göndərməmişəm özü gəlib, çünki sizin xasiyyətinizə bələddir. Həmid müəllim qiymət kitabçasına “5” yazdı, ayağa durub, Firuzun əlini çıxaraq təbrik etdi. (“5” alanları bu cür yola salmaq onun adəti idi). Sonralar dostum Firuz elə fəlsəfəni bir ixtisas və tədqiqat sahəsi kimi seçdi, ölkəmizin tanınmış filosoflarından biri kimi tanındı.
    *
    Mən Akif Məmmədovla bağlı xatirələrimə onula yazışmalarımın kiçik bir parçasını da əlavə edirəm. “Epistolyar janrın” bu kiçik nümunəsində Akif mənim bir tarixi dramım barədə söhbət açaraq yazır:
    Акиф Мəммəдов: ”Hörmətli Firuz bəy, çiyninizi çox çətin və təbii ki, məsuliyyətli bir yükün altına vermisiniz. Pyesi diqqətlə bir də oxudum. Gəldiyim ilkin qənaət: Siz təkcə bədii yox, həm də elmi-tarixi-ədəbi faktlarla zəngin bir elmi əsər yazırsınız. Ədəbiyyatşünaslıqda "lize dram" deyilən bir janr var, bu dram əsərləri səhnəyə qoyulmaq üçün nəzərdə tutulmur, Cavidin "Peyğəmbər" dramı kimi. Mən inandım ki, əsəri yazanda Siz də o cür janrın tələbinə uyğun olaraq tamaşaçını qətiyyən nəzərə almamısınız. Yəni yaxşı eləmisiniz. İnanmıram ki, adi tamaşaçı oturub birnəfəsə bu əsərə tamaşa edə və bu qədər faktları həzm edə bilsin. Əsər tamaşaya qoyulsa, teatra yalnız intellektual səviyyəli adamlar gələcək, kütəvi tamaşa olmayacaq. Qardaşım, sən yaz. Amma nəzərə al ki, sən Azərbaycanın nisbətən az öyrənilən tarixini yazırsan! Tələbəlik dostumuz Heyran Yusifova demiş, "Bu cetin,mesuliyyetli, İlahi missiyanin altindan ugurla, sherefle qalxacagina eminem"

    Mən Akifə belə bir cavab yazdım:
    Фируз Мустафа: “Əzizim Акиф bəy. Doğrudur, "lize dram"-qiraət (oxunmaq) üçün dramdır. Bunun ən parlaq nümunəsi Hötenin "Faust"u hesab olunur. Mən bu əsərdə qismən də olsa o dövrün (20-ci illərin) mənzərəsini yaratmaq istəyirəm. Əsərdə elmi-tarixi araşdırmalara da yer verilir. Həcmi geniş olacaq-təxminən üç yüz səhifə. Düz deyirsən, bu əsərdə bir neçə janrın "izi" hiss olunur. Elə əvvəldən nəzərdə tutmuşam ki, məhz bu cür olsun. Amma gələcəkdə bu əsəri həm də sırf dram əsəri kimi (səhnə üçün) işləmək istəyirəm. Yəni bəzi hallarda "dram içində dram" elementlərini qoruyub saxlayıram. Vaxt sərf edib oxuduğun və fikir dediyin üçün təşəkkür...”


    İndi Akif bu dünyada yoxdur. O, əbədiyyət karvanına qoşulub. Amma mən öz əziz dostum Akif Məmmədovu daim ehtiramla xatırlayıram. Onun gülər çöhrəsi gözlərimin önündən bir canlı portret kimi asılıb.
    Vaxt sürətlə keçir. Mənbəyi və mənsəbi bilinməyən zaman çayı sonsuzluğa doğru axır.
    Hərdən sıramızda olmayan dostları yada salarkən düşünürəm ki, bir tərəfdən bizi bir-birimizdən uzaqlaşdıran, aramızdan keçən zaman çayı, o biri yandan bizi həm də bir-birimizə yaxınlaşdırır.



























    Bir dostumu xatırladım...
    (Dünyadan nakam köçmüş tələbəlik dostum Məhəmməd Məhərrəmovun xatirəsinə)

    Dənizkənarı bulvarda qaçan yaşlı bir kişi mənim yaddaşımı təzələdi. Özümdən asılı olmayaraq uzaq illəri və o illərdən boy verən əziz bir dostumu xatırladım.

    Məhəmməd Tovuz rayonunun Böyükqışlaq kəndində anadan olmuşdu.
    Biz onunla eyni ali məktəbin eyni fakültəsində təhsil alırdıq. Müxtəlif qruplarda oxusaq da tez dostlaşmışdıq. Bir müddət eyni yataqxanada və eyni otaqda qaldıq. Az qala hər gün dərsdən sonra Axundov adına kitabxanaya gedər, acgözlüklə mütaliə edərdik. Təhsili başa çatdırandan sonra hər ikimiz eyni rayona- Sattlıya getdik. Əvvəlcə təyinatımızı kənd məktəbinə vermişdilər. Sonra iş yerini rayon məktəbinə dəyişildik. O, Səməd Vurğun adına məktəbdə çalışırdı, mən isə Əzizbəyov adına məktəbdə işləməli oldum. “Mərkəzə” gəlməkdə məqsədimiz o idi ki, tezliklə əsgərliyə gedək, sonra aspiranturaya daxil olaq. O zamanlar kənd məktəblərindən hərbi xidmətə aparmırdılar. Birlikdə kirayə ev tutduq. Çalışdığımız illərdə Saatlının küçələrini o ki var eninə-uzununa “ölçdük”.
    Daim bir yerdə olardıq. Məni tək görən tanışlar təəccüblə soruşurdular ki, bəs dostun hanı? Elə ona da həmin sualla müraciət edənlər olurdu.
    Məhəmməd zahirən yaraşıqlı bir oğlandı. Ucaboy, ağsifət, qaragöz-qaraqaş. Alnına tökülən uzun saçlarını tez-tez əli ilə arxaya daraqlayardı. Pianoçular kimi uzun barmaqları vardı. Maraqlı və ya məzəli bir şeydən danışanda əl-qolunu yana açarqaq qəhqəhə ilə gülər, bikef və düşüncəli vaxtlarında isə uzun qolları qolları sinəsinin üstündə çarpazlaşardı.
    Onun daxili aləmi zahiri görünüşünü tamamlayırdı. Yəni mənim dostum daxilən də gözəl bir insandı. Ədalətli, səmimi, düzünəqulu, ürəyigeniş...
    O, mənə “mirzə”, ya da “qoca” deyərdi, mən isə ona “gənc”.
    O, çox emosional və coşqun idi, mən isə nisbətən dinc.
    Öz aramızda nadanlara, cahillərə “çürük qafa” deyərdik.
    Yaltaqlara, yalaqlara, simasızlara “aftafa” deyərdik.
    İşdən sonra kiçik rayon mərkəzinin az qala yeganə geniş küçəsi- raykomun yerləşdiyi binanın həndəvərində gəzişərdik. Yaxınlıqdakı kiçik mehmanxananın müdiri- Seyid deyilən yaşlı kişi arabir bizi xəbərdarlıq edərdi: “Müəllimlər, xahiş edirəm keçin o biri küçəyə”. Biz onun bu sözləri nədən ötrü dediyini bilsək də yenə öz “əbədi” sualımızı verərdik: “Nə olub, yoxsa küçədən qoşun keçəcək?” Onun cavabı adətən qısa-konkret olardı: “Ordu keçsə nə vardı ki, müəllimlər? Bir azdan yoldaş Babayev yoldaş keçəcək”. Məhəmməd ciddi şəkildə, əslində isə zarafatyana, bu kişiyə hər dəfə bir söz tapıb deyərdi. Bir dəfə də lap ciddi görkəm alıb dedi: “Seyid, yoldaş Babayevə sizdən şikayət edəcəyəm”. Kişi qorxub soruşdu: “Nə üçün, axı mən neyləmişəm?” Məhəmmıd dedi:“Deyəcəm ki, Seyid sizin xətrinizi lazım olandan çox istəyir”. Kişi heyrətlə bizə baxıb başını buladı. Əlisahib Babayev o vaxtlar həmin rayonda-Saatlıda raykom katibi idi. Çox sərt, ciddi, inzibatçı, tələbkar bir adamdı.
    Çox zarafatcıl və hazırcavab idi Məhəmməd. Xüsusən, qadınlara xoş münasibət, diqqət yetirməyi xoşlayardı. Arada ona təxminən belə zarafatyana atmacalar deyərdim:
    -Cavan oğlan, gözəllərə yaman tez-tez vurulursan,
    Vurulandan sonrasa Axıncı tək durulursan.
    Yeri gəlmişkən, Axıncı çayı öz mənbəyini bizim tərəfdən götürüb onun doğulduğu Böyükqışlaq kəndindən keçirdi.
    Bəzən o da mənə zarafatla cavab verərdi:
    -Axıncı nə gəzir, sən Araza bax.
    Gələn yaza, nalə çəkən saza bax...
    O zamanlar şagird və müəllimləri pambıq yığımına aparırdılar. Təhsildən yayınan, əl-ayağını kol-kosun cızdığı, işləməkdən yorulub əldən düşən körpə balaları “şərəfli əməkdən” yayındırmağa cəhd etdiyimiz üçün dəfələrlə “yuxarılardan” xəbərdarlıq almışdıq. Şagirdlər daim onların tərəfini saxlayan, yüksək səviyyədə dərs deyən, gənclərin yolunda şam kimi yanan müəllimlərini- Məhəmməd Məhərrəmovu hədsiz dərəcədə sevirdilər.
    Bizi hətta rayon mərkəzində yerləşən təhsil ocağından belə, əsgərliyə aparmaq istəmirdilər. Çünki müəllimə ehtiyac çoxdu. Dediyim kimi, fikrimiz bu idi ki, əsgərlik xidmətini tezliklə başa vurub aspiranturaya daxil olaq. Buna görə Respublika hərbi komissarlığına ərizə ilə müraciət etdik.
    Nəhayət, günlərin bir günü bu arzumuza da çatdıq. Əvvəlcə Məhəmməd hərbi xidmətə getdi. O, Ukraynada- Lvov şəhərində qulluq etdi. Bir il sonra mən də hərbi xidmətə yola düşdüm. Uzaq Şərqdə, Xabarovskda qulluq etməli oldum. Dostumla tez-tez məktublaşırdıq.
    O, artıq Bakıda, Xırdalan rayonunda müəllim işləyirdi. Bir dəfə mənə məktubunda yazmışdı ki, işlərini aspiranturaya verib. Amma onun rəqibi Elmlər Akademiyasında “tanış” taparaq, özünə yuxarı qiymət yazdırıb. Elə həmin il həmin yerə onun rəqibi qəbul olundu. Mən ona məktub yazıb bir xeyli təsəlli verdim. Sonralar həmin yerə qəbul edilən adam maşın qəzasına düşüb həlak oldu.
    Sən demə ən böyük qəza hələ irəlidə imiş.
    Mən hərbi xidmətdən geri dönəndən sonra biz yenə tez-tez görüşməyə çalışırdıq. Lakin artıq vaxtımız məhdud idi. Çətin, ağır, amma maraqlı günlər yaşayırdıq. Mən qəzetlərə, radio-televiziyaya məqalələr, süjetlər, reportajlar yazır, qonorarla dolanırdım. O isə müəllimlik edirdi, dərs deyirdi. Mən “Ulduz” metrosunun yaxınlığında, o isə Xırdalanda yaşayırdı. Yenə kitabxanada bir araya gəlirdik. Aspiranturaya imtahan verməli idik... Planlarımız çox idi.
    Günlərin bir günü, daha doğrusu isti bir yay günü, dostlardan birinin verdiyi qəfil xəbər məni sarsıtdı. “Məhəmməd həlak olub”. Onu son mənzilə-doğulduğu kəndə aparmışdılar. Tələbə yoldaşımız Əsgər Quliyevlə axşam qatarına əyləşib Tovuza yola düşdük. Səhər tezdən stansiyadan maşın tutub birbaşa Böyükqışlağa yola düşdük... Artıq dostumuzu torpağa tapşırmışdılar.
    Biz həmin gün- yağışlı, çisəkli, şimşəkli yay günü Əsgərlə uzun bir məsafəni, Böyükqışlaqdan bizim kəndə, yəni İsalıyacan olan yolu piyada qət etdik. Heç birimiz danışmırdıq. Arada göylər öz ildırım və yağış dili ilə “danışırdı”. Mən yol boyu öz nakam dostumu, onun gözüm önündə keçən unudulmaz anlarını, qısa və mənalı ömrünü yada salır, qovrulurdum. Yəqin ki, Əsgər də həmin anlarda eyni hissləri keçirirdi. Sədaqətli, ləyaqətli, cəsarətli bir dost itirmişdik...
    Sonralar tələbə dostumuz, uzun illər polis orqanlarında işləmiç İsmayıl Həkimov mənə kiçik bir qovluq gətirdi. O qovluqda Məhəmmədin elə öz çmrü kimi yarmçıq, bitməmiş yazıları toplanmışsdı.
    Əgər xatırınızdadırsa, söhbətimin əvvəlində dedim ki, “Dənizkənarı bulvarda qaçan yaşlı bir kişi mənim yaddaşımı təzələdi”.
    Məsələ belə olmuşdu. Biz tələbə olarkən Məhəmmədlə Nabrana tələbə-idman düşərgəsində dincəlməyə getmişdik. Səhərlər Günəşi dənizin sahilində qarşılayırdıq. Demək olar ki, hər gün orada eyni mənzərənin şahidi olardıq; belə ki, Xəzərin qumlu sahili boyu arıq, yaşlı bir kişi, onun da arxası ilə kişinin özü kimi, arıq, tükləri tökülmüş bir it qaçardı.
    Bir dəfə Məhəmmədlə aramızda belə bir dialoq oldu:
    -Bu kişi hara qaçır belə?
    -Ölümdən qaçır.
    -Bəlkə də ölümə doğru qaçır.
    -Onda ölümdən ölümə qaçır...
    Bir müddət sonra dedilər ki, kişi suda, özü də sahilə yaxın, dayaz bir yerdə həyatla vidalaşıb.
    Elə mənim dostum Məhəmməd Bəhram oğlu Məhərrəmov da həyatını Xəzərdə qeyb etdi...
    O, işıqlı bir adam idi və mən düşünürəm ki, onun ürəyinin işığı bu gün də şölə salır. Çünki onun dərs dediyi şagirdlər arada mənə rast gələndə ehtiramla öz müəllimlərini xatırlayırlar və fəxrlə deyirlər: “Bizə Məhəmməd müəllim dərs deyib”. Mən o keçmiş şagirdlərin çöhrəsində Məhəmmədin qəlbinin ziyasını, işığını, nurunu görürəm.












    Unudulmayacaq...

    Tələbəlik dostum
    Svetlana xanımın
    xatirəsinə

    ... - Alо... Salam... Firuz müəllimdip?
    - Bəli... еşidipəm...
    - Mən Svеtlana müəllimənin оğluyam... Svеtlana Quliyеvanın... Sizin tələbə yоldaşınızın.
    Еlə bil bu anlapda qulağıma sıхdığım dəstəкdən çох gözlənilməz bir хəbər еşidəjəyimi кimsə ürəyimə pıçıldadı. Və istəp-istəməz dialоqu davam еtdirməli оldum.
    - Hə, еşidipəm, оğlum. Amma bizimlə охuyan vaхt Svеtlananın familiyası Əliyеva idi.
    "Bəs görəsən niyə özü zəng еtməyib?" Laкin bu sualı vеpəsi оlmadım.
    - Еlədip. Bilipsiniz... anam pəhmətə gеdib.
    Dəstəк еlə bil кösövə dönüb qulağımı , üz-gözümü qapsıdı. Sоnpa bu gizilti bütün vüjuduma yayıldı. Daha sоnpa Hijata bip-iкi sual da vеpdim. Amma indi nə о suallapı, nə də aldığım javabı düz-əməlli хatıplayıpam.
    ...Biz Svеtlana хanımla institutda еyni qpupda охumuşuq. О, özünün yüкsəк mədəniyyəti, хоş pəftapı, məlahətli danışığı, injə yumоpu ilə sеçiləpdi. Institutu quptapandan sоnpa ailə qupmuşdu. Iкi övladı vap idi. Həyat yоldaşı Tоfiq Quliyеv sənət adamı idi - musiqiçiydi, pеdaqоqdu. Svеtlana özü də bütün sоnpaкı talеyini pеdaqоji işə bağlamışdı. Apabip pastlaşanda оpdan-bupdan söhbət açap, tələbəliк illəpini хatıplapdıq. Həmişə öz talеyindən, ailəsindən, övladlapından ağızdоlusu danışapdı. О, özünü хоşbəхt hеsab еdipdi. Amma...
    Amma göpünüp кi, bu amansız dünyada хоşbəхtliк anlayışının özü də zahipi, кеçəpi bip ilğım кimiymiş.
    Sоnunju dəfə bu il may ayının 28-də göpüşdüк. Institutu quptapmağımızın 30 ilini qеyd еtdiк. Кеçmiş qpup nümayəndəmiz Sadəgül хanım zapafatla dеdi кi, baх, gələn dəfəкi tоplanışda da hamı bip nəfəp кimi iştipaк еtsin, yохsa gəlməyənləpə "qayıb" yazılajaq. Bu göpüşdə Svеtlana bip qədəp pəjmüpdə idi. Amma özünü tох tutupdu. Biz hamımız оna üpəк-dipəк vеpdiк. Sağlamlıq apzu еtdiк.
    Apada mənə zəng vupdu Dеdi кi, sənin "Buz üstə yazılmış sətipləp" кitabını охudum. Təzə nə yazıpsan...
    Bip nеçə gündən sоnpa еşitdim кi, оnun həyat yоldaşı Tоfiq pəhmətə gеdib. Zəng vupub başsağlığı vеpdim, səbipli оlmağı apzu еtdim. Dеdi кi, indi əvvəlкindən daha ipadəli, daha möhкəm, daha еnеpjilidip. Və əlavə еtdi: "Başqa jüp оla da bilməz. Aхı indi iкi оğlumun yеganə ümid yеpiyəm".
    Və еşitdiyim sоn хəbəp. Svеtlana yохdup. Tеlеfоn dəstəyində Hijatın sözləpi əкs-səda vеpip: "Sizin tеlеfоnunuzu anam özü vеpmişdi. Bəlкə оnun bapəsində bip-iкi кəlmə söz yazası оldunuz".
    Indi mənim üçün Svеtlana bapədə yazmaq оlduqja çətindip. О, bizim növbəti tоplantılapımızda iştipaк еtməyəjəк. Ad-familiyasının qapşısına bip кəlmə söz yazılajaq: "Gəlmədi" Mən və dоstlapım оnun ailəsinə səbip, təmкin apzu еdipiк. Və mən bip şеyə qəti əminəm кi, bizim əziz bajımız Svеtlana Quliyеvanın paplaq хatipəsi оnu tanıyanlapın qəlbində daim yaşayajaqdıp.


    “Kredo”, 20 avqust 2005-ci il





















    Vurğunluq. Vurğunsuzluq.
    Vurğun Əyyub dünyasını dəyişdi

    Sevginin, vurğunluğun çox "qısa", çox "sadə" bir yolu var.
    Gərək sən Adama vurulasan ki, Adam da sənə vurula.
    Gərək sən Xalqı sevəsən ki, Xalq da səni sevə... Bu aksiomu dərk etmək üçün təkcə həyat yox, ölüm də şəhadət verə bilər.
    Vurğunun ölümü belə bir sevginin “şəhadəti” oldu.

    Bir dövrdə oxumuşduq. Mən 3-cü kursda oxuyanda o, 1-ci kutsa təzə daxil olmuşdu. Söhbətimiz ilk gündən tutdu. Arıq, çəlimsiz, xarizmatik bir oğlandı. Yaxın dostları, qrup ( və ya kurs) yoldaşları - Fazil Mustafayev və Bədirxan Əhmədov ilə daim bir yerdə olardılar. Bu “üçlük” mənimlə də yaxın və doğma idi.
    Bəli, 45 ildən bəri tanıdığım adam idi Vurğun Əyyub.
    Prinsipal və mülayim idi. Ötkəm və sadə idi. Dözümlü və kövrək idi. Mübahisələrimiz də az olmurdu...
    Sonuncu dəfə Ankarada Atatürkün məqbərəsi önündə görüşdük. Məqbərədən çıxanda yağış bizi təpədən dırnağacan islatdı. Gülə-gülə ayrıldıq.
    Sonuncu dəfə iki ay əvvəl yazışmışdıq. Mükafat almağım münasibəti ilə məni təbrik etmişdi.
    Bu yaxınlarda ümumi dostumuz, tez-tez ona baş çəkən Fazil bəyə dedim ki, bəlkə dostumuzun xəstəliyini ictimailəşdirək? Fazil bəy bir neçə gündən sonra dedi:
    -Vurğun bəy dedi ki, buna ehtiyac yoxdur. Allahın verdiyi ömrdür. Bu ömrün əzəli də, sonu da Onun əlindədir.
    Bu da son...

    Arada görüşəndə zarafatla deyərdi:
    -Qağa, yenə dağlara çəkilmisən deyəsən?..
    Onun sualına adətən adını daşıdığı, çox sevdiyi şairin misraları ilə cavab verərdim:
    -Vurğunu da salar yada
    Düz ilqarlı bizim dağlar...
    Ürəkdən gülərdi.
    Ta o gülüş olmayacaq.
    Son qəmin olsun, Vətən. Vurğunlarından birini də itirdik.

    24.09.19
























    Rafiq Salmanov vəfat edib...

    Bir az nasaz olduğum üçün evdən çıxmamışam.
    Saytlarda oxudum ki, “Xalq qəzeti”nin əməkdaşı, fotojurnalist Rafiq Salmanov vəfat edib. Çoxdan tanıyırdım onu. Özü demişkən, “uşaqlarının anası” tərəfdən bir az qohumluğumuz da çatırdı. Qılıqlı, xoşsifət, zarafatcıl, əməksevər bir adamdı.
    Sonuncu dəfə bir neçə gün öncə Amaliya Pənahovanın dəfnində- “Azdrama”nın qarşısında rastlaşdıq. Ayaqüstü söhbət etdik...
    Bu gün isə artıq Rafiq yoxdur.
    Doğmalarına səbr arzu edirəm.
    29.11.18









    Обид Асомов böyük gülüş ustası idi

    Mənim zənnimcə o, 21-ci əsrin ən güclü komik aktyorlarından, gülüş ustalarından biri idi. Obidin ciddi gülüşündə gizli bir kədər, dərin bir faciə vardı. Dost və qardaş özbək xalqına başsağlığı verir, onların dərdinə şərik oluram. Qoy Obidin axirəti, əbədi məkanı cənnət olsun.
    14.12.18.
















    YARADICI ÖMRÜN ANLARI



    Bəxtiyar Vahabzadə 20 Yanvar günü

    Yazıçı-dramaturq Firuz Mustafa mərhum xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə ilə bağlı maraqlı fakt açıqlayıb.

    Strateq.az xəbər verir ki, o, "Facebook" səhifəsində mərhum şairin 20 yanvar hadisələrində rol alan general Ovçinnikovun üzünə tüpürdüyü tarixi hadisəni nəql edib. Yazıçı-dramaturqun statusunu olduğu kimi təqdim edirik:
    "20 Yanvar hadisələrinə görə Bəxtiyar Vahabzadənin AzTV-nin qarşısında üzünə tüpürdüyü adam Dubinyak yox, Ovçinnikov idi. Amma bəzi jurnalistlər bir az səhvə yol verirlər. Məsələ burasındadır ki, elə Bəxtiyar müəllim özü də söhbətlərində, habelə, yayımlanan məşhur lentdə Dubinyakın üzünə tüpürdüyünü deyir. Mən bir dəfə (kiçik bir məclisdə) bunu Bəxtiyar müəllimin özünə də dedim. O, mən deyəni təsdiq edib bildirdi ki, nədənsə Ovçinnikovun yox, bu alçaq Dubinyakın adı qalıb yadımda. Mən zarafatla dedim: "Bəxtiyar müəllim, görünür, bu "Dubinyak” adı "Dubinka” sözünə oxşadığına görə daha yaddaqalandır”.
    O, gülərək "Yəqin ki, elədir”, – dedi"".

    **
    Bəxtiyar Vahabzadənin üzünə tüpürdüyü general niyə onu güllələmədi? - AÇIQLAMA
    29.09.2015, 13:39

    Dünən dramaturq Firuz Mustafanın mərhum xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə ilə bağlı yazdığı kiçik xatirə maraqla qarşılanıb. 20 Yanvar hadisələrində xalq şairi ilə rus generalı arasında baş verən hadisənin təfərrüatına dramaturqun özü aydınlıq gətirib:
    “Dünən mən Facebook səhifəmdə gündəliyimdən bir parça paylaşmışdım. Orada yazılmışdı: “20 Yanvar hadisələrinə görə Bəxtiyar Vahabzadənin AzTV-nin qarşısında üzünə tüpürdüyü adam general Dubinyak yox, Ovçinnikov idi”.

    Firuz Mustafa bu gün o zaman generalın xalq şairini nə üçün güllələməməsinə aydınlıq gətirib. Modern.az həmin qeydi təqdim edir:
    “İndi isə onu açıqlamaq istəyirəm ki, general Ovçinnikov nə üçün Bəxtiyar Vahabzadəyə heç nə demədi, onu güllələmədi?Ovçinnikov üzünün tüpürcəyini siləndən sonra bir qrup adamı “özünün” Az.Tv-dəki “kabinetinə” yığdı. O, artıq Bəxtiyar Vahabzadənin kim olduğunu öyrənmişdi. General dedi: “Mən bu adamı tanımırdım. İndi məlumat verdilər ki, məni təhqir edən şəxs şairdir, akademikdir, deputatdır, universitet müəllimidir. Mən indi özümü çox xoşbəxt hesab edirəm ki, bu adama əl qaldırmadım. Düzünü deyim ki, mən onu hətta bu hərəkətinə görə güllələyə bilərdim. İndi Bakıda təsadüfi güllənin qurbanlarından biri də bu şair olacaqdı. Amma mən onun ötkəm hərəkətindən hiss etdim ki, qarşımdakı şəxs sıravi adam deyil, ağsaqqaldır, hörmət sahibidir. Mən özüm yetimxanada, özü də Daşkənddə müsəlmanların çörəyi ilə böyümüşəm. Oradakı qonşularımın bir qismi azərbaycanlılar idi. Mən onlarla dost olmuşam. Çoxu yetimliyin nə olduğunu bilmir. Mən kimsəsiz böyümüşəm. Şərqə bələd adamam. Məni bu şəhərə dinclik yaratmaq üçün göndəriblər, buradakı qırğın məndən əvvəl törədilib. Mən vicdanı təmiz adamam. Əgər bir balaca ehtiyatsızlıq edib öz adyutantıma işarə etsəydim sizin, lap elə bizim bu şair artıq həyatda yox idi. Mən xoşbəxtəm. Xoşbəxtəm ona görə ki, adım tarix kitablarında Dantesin və Martınovun adı ilə yanaşı çəkilməyəcək”.
    General bunu da əlavə etməyi unutmadı: “Yəqin ki, bilirsiniz, Dantes Puşkinin, Martınov Lermontovun qatili olub. Mən nə qatiləm, nə də cani...”.







    Namiq Abdullayev: “Əbülfət, məni girovluqdan azad et...”

    Bir vaxtlar televiziyada (indiki AzTv-də) fantastik əsərlər müəllifi Namiq Abdullayev və realist əsərlər müəllifi Əbülfət Misiroğlu eyni redaksiyada işləyirdi. Namiq bir qədər sadəlövh, Əbülfət zarafatcıl adam idi.
    O zamanlar Əbülfətin “Qaz 24”ü vardı.
    Bir dəfə xasiyyətcə müxtəlif olan bu maraqlı qələm əhli sübh tezdən harasa getməli olurlar. İndiki Hüseyn Cavid (o vaxtki N.Nərimanov) prospekti ilə Ə.Haqverdiyev küçəsinin kəsişdiyi yerdə iri meyvə-tərəvəz köşkünün yanından keçəndə Əbülfəz qəfildən maşının əyləcini basır.
    Xaraktercə səbrsiz olan Namiq həyəcanla ətrafa boylanıb soruşur:
    -Əbülfət, nə olub? Maşını niyə saxladın? Bəyəm QAİ var?
    Əbülfət gülümsəyib sakit tonda deyir:
    -Yox, əşi, QAİ kimdir ki, məni saxlasın. Orada pomidor satırlar..
    -Pomidorun sənə nə dəxli?
    -Dəxli odur ki, mən pomidor turşusunu çox sevirəm. Dəxli odur ki, evdəkilər mənə deyiblər pomidor görsən al... Dəxli odur ki, pomidor faydalı...
    -Mən nə deyirəm ki? Alırsan, al də... Ta bu qədər izahata nə ehtiyac?
    Əbülfət maşından düşür. Bir neçə iri yeşiyi seçib kənara qoyur. Sonra Namiqlə köməkləşib pomidor yeşiklərini maşının yük yerinə qablaşdırır. Realist yazıçı əlini cibinə atanda məlum olur ki, pul çatışmır. Satıcıya deyir ki, üstümdə pul azdır. Satıcı soruşur ki, bəs onda nə edək.
    Əbülfət deyir:
    -Onda belə edək. Mənim bu dostum hələlik qalsın sənin yanında. Pomidor yeşiklərini aparım evə, pul gətirim. Evim odur ey, orada universitetlə çörək zavodunun arasındadır. Uzaqbaşı beş-altı dəqiqəyə qayıdıb gələcəm.
    Namiq əsəbiləşir:
    -Mən nyə qalmalıyam burada, səninçün girov-zadam bəyəm?
    Əbülfət gülüb deyir:
    -Namiq müəllim, onda sən bu yeşikləri apar bizə, pul gətir, mənsə səni gözləyim burada.
    -Axı mən nə maşın sürə bilirəm, nə də sizin evi tanıyıram, -deyə, Namiq deyinir.
    Bir xeyli mübahisədən, götür-qoydan sonra Əbülfəzin dediyi həyata keçir.
    Realist yazıçı maşını sürüb gedir, fantast yazıçı yerdəki boş pomidor yeşiklərindən birinin üstündə əyləşib kəmali-ədəblə öz dostunu gözləməyə başlayır.
    Anlar, dəqiqələr, saatlar kötüb keçir. Axşam düşür. Əbülfət gəlmir ki, gəlmir. Çox mədəni və dürüst bir insan olan Namiq Abdullayev bir neçə dəfə pomidor satıcısına “saqqal tərpətməli” olur:
    -Əzizim, bəlkə icazə verəsiniz mən gedim? Sizi əmin edirəm ki, dostumu tapıb gətirəcəm, pomidorun pulunu da artıqlaması ilə ödəyəcəyik. O, elə adam deyil... Yəqin nəsə bir hadisə baş verib.
    Satıcı bu xoşməramlı təklifə qətiyyən razı olmur.
    Axşam düşən zaman Namiq birdən ilan çalmış adam kimi yerindən atılıb küçədən keçən maşının arxasınca götürülur və başlayır uca səslə qışqırmağa:
    -Əbülfət, Əbülfət! Əşi, bir maşını saxla görüm, hara gedirsən belə?
    Əbülfət Misiroğlu maşını saxlayıb təəccüblə həmkarının üzünə baxır:
    -Namiq müəllim, salam.
    -Əleykümsalam,-deyə, Namiq hiddət və qəzəblə dillənir.
    Əbülfət ciddi şəkildə soruşur:
    -Namiq müəllim, xeyir ola, bu tərəflərdə nə gəzirsən belə?
    Namiq Abdullayev hirsindən dili dolaşa-dolaşa deyir:
    -Əşi, sən də qəribə adamsan. Bəyəm bilmirsən nə gəzirəm burada? Bu səhərdən məni bu pomidorsatanın yanında “girov” qoyub getmisən. Hələ üstəlik soruşursan da ki, burada nə işim var. Pomidorun pulunu ver, qoy buradan, bu “girovluqdan”, bu “əsirlikdən” xilas olum.
    Realist yazıçı Əbülfət Misiroğlu and-aman edir ki, onu sübh tezdən burada qoyub getdiyini tamam unudub. Buna görə satıcıdan və dostundan üzr istəyir. Pomidorun pulunu artıqlaması ilə ödəyərək fantast yazıçını “girovluqdan” azad edir.






    “BURADA BİR BAŞIPAPAQLI YOXDUR?”
    (Yazıçı Ə.Hacızadı haqda kiçik xatirə)

    Yazıçı Əlibala Hacızadə ilə eyni bir qurumda çalışırdıq: o, Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq, mən isə Fəlsəfə (və Hüquq) institutunda. Bir gün dedi ki, bu gün qonaqlığa getməliyik. Soruşdum ki, hara, kiminlə? Dedi ki, sən, mən, bir də Nahid (Hacızadə) olacaq.
    Qonaqlıq yeri lap yaxınlıqda-“Sovetski” tərəfdə imiş.
    Ev sahibləri hörmətli qonaqları yüksək səviyyədə qarşıladılar.
    Stolun üstündə nələr yox idi? Necə deyərlər, quş iliyi, can dərmanı.
    Bir xeyli ordan-burdan söhbət etdik.
    Hörmətli yazıçılara yaradıcılıqla, gələcək planlarla bağlı da suallar verilirdi.
    Az sonra əllər süfrəyə doğru uzandı... Amma...
    Amma Hacızadələrin qanı xeyli qaraldı. Bunu mən o dəqiqə hiss etdim. Məsələ burasında idi ki, bu naz-nemətlə dolu masanın üstündə təkcə içki yox idi. Yazıçı dostlarıma işarə etdim ki, üstünü vurmasınlar. Bəlkə ev sahibi içkini sevən adam deyil, bəlkə şəriət əhlidir.
    Ortalığa çökən ağır, qara sükutdan ev yiyələri bir şey kəsdirə bilmədilər.
    Evin xanımı çəkinə-çəkinə astadan soruşdu:
    -Bəlkə nəsə çatışmır? Ürəyinizdən keçəni deyin, hazırlayarıq. Bizim sizdən əziz qonağımız olası deyil ki?
    Əlibala müəllim gülümsəyib dedi:
    -Hər şey var... Təşəkkür edirik. Amma tək bir şey çatışmır.
    -O çatışmayan şey nədir elə?-deyə kimsə soruşdu.
    Sənətkar stolun üstünə nəzər salıb dedi:
    -Burada bircə başıpapaqlı çatışmır.
    -Nə?-deyə evin kişisi dik atıldı.
    Qorxdum ki, ortaya qanıqaralıq, pərtlik düşər. Ona görə cəld tərpənib dostumuzun nəyə işarə etdiyini ev sahiblərinə “açıq mətnlə” çatdırdım:
    -Əlibala müəllim içki şüşəsinə adətən zarafatla “başıpapaqlı” deyir. Ürəyinizə ayrı bir şey gəlməsin.
    İçəridəkilər ürəkdən güldülər.
    Ev sahibi qəhqəhə çəkib servantın gözündən bahalı içki şüşəsini çıxara-çıxara dedi:
    -Sağolmuşlar, bunu bayaqdan deyin də.. Bizim arvad da deyir ki, işdi nəbadə birdən bilməyib bu hörmətli qonaqlara içki-filan təklif edərsən...
    Az sonra badələr cingildədi.

















    Oqtay Rza:
    “Sağ ol, bankomat...”

    Bu gün AYB-yə getmişdim. Mənim orada maaşsız bir vəzifəm var, dramaturgiya bölməsinin rəhbəriyəm. Mətbuatda daim bu təşkilatı söyənlərin bir çoxunu orada gördüm. Sözüm bunda deyil. Bir neçə gün öncə-noyabrın ilk günündə 81 yaşa qədəm qoymuş şair Oqtay Rza ilə rastlaşdım. Sənətkarı təbrik etdim. Şair təbrikdən məmnun olub dedi:
    -Ustad, istəyirəm bu mühüm günü, yəni üç gün əvvəl tamam olmuş ad günümü qeyd edək.
    Razılaşdım. AYB-nin lap yaxınlığında, M.F. Axundov kitabxanasının qarşısından keçəndə şairin gözü bankomata sataşdı.
    -Bəy, axı mənim pulum azdır. Bəlkə bu aparata yaxınlaşım... Maaşımı almamışam hələ. Amma aparata yaxınlaşmağa da qorxuram.
    -Niyə ki?
    -Əziz dost, birdən aparatda pul olmaz. Axı deyirlər büdcəmiz bir az zəifləyib.
    -Aparat şairə pul saxlamış olar,-deyə, ona ürək-dirək verdim.
    Oqtay Rza ürəklənib bankomata yaxınlaşdı. Məlum oldu ki, şairin maaşı artıq “aparat”a daxil olub. Sənətkar sevincək maaşını alıb bir neçə addım geri çəkildi, sonra təzədən bankomata sarı gəlib əllərini döşündə çarpazlaşdıraraq bankomatın qarşısında kəmali-ədəblə baş əydi:
    -Sağ ol, aparat. Qoy sənin için həmişə pulla, milli manatla dolu olsun.
    Deyəsən, bankomatın sonuncu müştərisi şair oldu. Çünki ondan sonra növbədə duranlar dedilər ki, artıq pul qurtarıb.













    Şair Oqtay Rza və Servantesin məşhur qəhrəmanı...

    Nahid Hacızadənin iş otağına daxil olanda içəridikilərin pərtliyini hiss etdim. Yazıçının “əbədi” dostları- Əlibala Hacızadə, İlyas Tapdıq və Oqtay Rza yenə onun əhatəsində idi. Bəs görəsən qanıqaralığın səbəbi nə idi?
    Hal-əhvallaşandan sonra Nahid müəllim dedi:
    -Oqtay Rzanın yubileyi münasibəti ilə məqalə yazmışam. Bir ona bax. Gör necədir, əyər-əskiyi yoxdur ki?
    Yazıçının mənə sarı uzatdığı qəzetdə şair haqda iri bir yazı dərc olunmuşdu. Dedim ki, evdə oxuyaram.
    Nahid müəllim israr etdi:
    -Yox, indi oxusan yaxşıdır. Özü də çalış diqqətlə oxu...
    Yazını oxumağa başladım. Ürəklə yazılmış bir yubiley məqaləsi idi. Doğrusu, yazıçının arada Oqtay Rzanı məşhur Don Kixotla müqayisə etdiyi məqamı oxuyanda ürəyimdə güldüm və hazırki pərtliyin nə səbəbə yarandığını özümçün təxmini müəyyənləşdirdim.
    Oxu işini başa çatdırandan sonra fikrimi qısa şəkildə bildirdim:
    -Yaxşı yazıdır. Müəllifi və yubilyarı təbrik etmək olar.
    Hacızadələrin hər ikisinin eyni açıldı.
    Nahid müəllim dedi:
    -Eşitdin, Oqtay Rza? Bayaqdan az qala bizi xalq düşməni çıxarmısan. Heç bunu gözləməzdim səndən...
    Mən soruşdum ki, nə baş verib?
    Oqtay Rza üzümə baxib özünəməxsus ciddi bir əda ilə dilləndi:
    -Mirzə, yəni bu yazıda sənə bir artıq-əskik ifadə-filan rast gəlmədi?
    -Yox,- deyə, cavab verdim.
    Şair narazı halda dedi:
    -Axı orada Don Kixotla bağlı sətirlər də vardı...
    İçəridəkilər astadan pıqqıldaşdı.
    Əlibala müəllim dedi:
    -Oqtay, bəyəm Don Kixot pis və ya mənfi adam olub?
    Nahid müəllim dostu deyəni təsdiq etdi:
    -Ay sağ ol. Bunu de də, Əlibala. Don Kixot kişi adam olub...
    Araya sükut düşdü. Hamı ehtiyatlı davranmaq istəyirdi. Axı artıq-əskik deyilə biləcək hər söz Oqtay müəllimin xətrinə dəyə bilərdi.
    Handan-hana İlyas Tapdıq dilləndi:
    -Əlbəttə, mənfi obrazdır. Kimin xoşu gələr ki, ona Don Kixot desinlər? Bu kişi müəllimdir. Auditoriyaya, tələbə qarşısına çıxır. Bu nə ifadədir bu boyda pedaqoq haqda yazılıb? Əlibala, Nahid, heç xoşunuz gələr ki, sizə Don Kixot desinlər?
    İlyas müəllimin “müdadiə”, “dəstək” təriqi ilə etdiyi çıxış sönməkdə olan “ocaöa” sanki təzədən kibrit çəkdi.
    Oqtay Rza onunla bir “cəbhədən” çıxış edən köhnə dostu İlyas müəllimlə əsəbi şəkildə həmrəylik nümayiş etdirdi:
    -Mənim ilk kitabımın redaktoru, o cümlədən iki şeirimin və üç rübaimin qəhrəmanı, xalq şairliyinə namizəd, Prezident təqaüdçüsü İlyas Tapdığın sualına cavab verin.
    Hacızadələr dedilər ki, hər adama Don Kixot olmaq xoşbəxtliyi nəsib olmur axı.
    Əlibala müəllim mənə göz vurub əlavə etdi:
    -Oqtay, sən İlyas deyənə niyə fikir verirsən? O, bayaqdan zarafat edir. Qoy görək gənc dostumuz nə deyir?
    Oqtay müəllim mənə sarı dönüb dedi:
    -Hə, Mirzə, yaxşı, sən bu məsələni necə qiymətləndirirsən?
    Mən vaxtilə Karl Marksdan oxuduğum sitatı yada salmalı oldum:
    -Oqtay müəllim, rəhmətlik Karl Marks yazırdı ki, mən Lamançlı Don Kixotun simasında cəngavərlik epoxasının süqutunu və xeyirxah bir insanın obrazını görürəm.
    Oqtay müəllim sevincək dedi:
    -Mirzə, Marks doğrudan belə deyib?
    -Bəli. Nəyə desəniz and içə bilərəm. Hətta, istəsəniz yazılı şəkildə də təqdim edə bilərəm.
    İçəridəkilər gülüşdü. Oqtay müəllim əllərini sinəsinin üstündə çarpazlayıb çiyinlərini çəkərək özünəməxsus bir yumorla dilləndi:
    -Mirzələr, madam ki, Marks mənə bənzəyən o dünyaşöhrətli qəhrəman haqda belə xoş sözlər deyib, bu, çox yaxşı haldır. Təklif edirəm ki, məqaləni “qeyd etmək” lazımdır. Özü də “yanacaqla”... Hamınızı qonaqlığa dəvət edirəm.
    İçəridəkilər ayağa durdu. Yeməkxana yaxında idi...




    Şair çimərlikdə
    (kiçik xatirə)

    Sovet dönəmində şair dostlarımdan biri ilə çimərliyə getmişdik. Özümuzü dalğaların qoynuna verib bir xeyli üzdük. Yorulanda sahilə çıxdıq. Özümüzü qumda basdırdıq. Yaxınlıqda iki sarışın xanim var idi və onlar da eyzən bizim kimi qum “yorğana” bürünmüşdülər. Görünür, dostum qadınlarla arada “dostluq körpüsü” yaratmaq üçün mənə sarı dönüb çox güman ki, xanımlar eşitsin deyə ucadan səsləndi:
    -Ey, sluşay, po moyemu eti devoşki priyezjiye…
    Mən ətrafa göz gəzdirib astadan dedim:
    -Əşi, ayıbdı, astadan danış… Görmürsən, yerli adamlardır…
    Şair dostum cəld ayağa durub qadınlara yaxınlaşdı, salamlaşdı və indi də mənə eşitdirmək üçün ucadan dedi:
    - Sluşayte, moy druq mne qovorit, cto vi mestniye, a ya qovoryu, cto vi priyezjiye. Skajite, kto prav?
    Sarışın xanımın ağzı açıldı, nə açıldı; yarı rusca, yarı azərbaycanca “döşəməyə” başladı:
    - Ayıb olsun sizə. Utanmırsız? Bizə sataşırsız?
    Ayağa durub onlara yaxınlaşdım:
    - Qızlar, siz allah bağışlayın. Mənim dostum sadəcə olaraq sizin həqiqətən buralar adamı olub-olmamağınızı müəyyən etmək istəyir…
    - Bunu müəyyənləşdirməkdə onun məqsədi nədir?
    - O, məşhur şairdir. Onu insanlar, onların milləti, dili, maraq dairəsi daim maraqlandırır.
    - Deyirsiniz bu, şairdir hə?
    - Bəli…
    - Biz müəlliməyik. Bax, bir müddət əvvəl bizim məktəbə bir şair gəlmişdi, bu şairlə onu müqayisə edəndə mən təəssüf hissi keçirməli oluram.
    - Niyə? Nə üçün?
    - Çünki mən şair deyəndə gözümün önündə həmin şəxs canlanır- öz yüksək mədəniyyəti, gözəl rəftarı, xoş ünsiyyəti, incə davranışı ilə… Yoxsa ki, bu…
    - Sirr deyilsə, həmin şairin adı nə idi?
    Xanımlar xorla şairin adını dedilər.
    Mən özümü saxlaya bilməyib ürəkdən güldüm.
    Qadınlar əsəbiləşdi:
    - Niyə gülürsünüz?
    - Bax, mənim bu dostum elə həmin şairin özüdür…
    Onlar heyrətli nida ilə dilləndilər:
    - Ola bilməz…
    Dostum tez özünü dalğaların qoynuna atıb cəld geri döndü. İndi onun üz-gözü açılmışdı: bayaqdan sifətini örtmüş qum dənələrindən nişanə qalmamışdı. Qadınlar şair dostumun “orijinalını” görüb ürəkdən güldülər:
    - Bıy, bu kişi doğrudan da bizim tərifli şairimiz imiş ki…







    ŞAMXALIN KONYAKI

    ...Ötənlərin söhbətidir.
    Ədəbiyyatın siyasətə, sözün cəmiyyətə meydan oxuduğu vaxt idi.
    O vaxtlar da indiki kimi gənc yazarlar vardı. Amma onlara o zaman “gənc yazar” yox, “gənc ədəbi qüvvələr” deyirdilər. İndikindən bir az fərqli olaraq həmin gənclərin tez-tez ədəbi toplantıları keçirilirdi. İndi o gənclərin bir çoxu dünyasını dəyişib, bəziləri yaşlaşıb, bir qismi isə yenə “gənc yazar” olaraq qalmaqdadır.
    Adətən, həmin yığıncaqlarda yüksək çinli dövlət məmurları da iştirak edərdi.
    Yadımdadır, bu cür toplantılardan biri 80-lərin əvvəlində Şüvəlanda, Yazıçıların Yaradıcılıq Evində təşkil edilmişdi. Mən həmin məclisə çalışdığım “Azərbaycan gəncləri” qəzetinin əməkdaşı kimi dəvətli idim. O zaman da yazarların böyük əksəriyyəti indiki kimi bir az yekəxana və iddialı idilər.
    Nə isə... Tədbir başladı. Hərə öz yazdığından bir şey oxuyub qurtardı. Mən də qəzet üçün öz qeydlərimi apardım. Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, cavan yzarlar hələ bir neçə gün burada, Yaradıcılıq Evində qalacaqdılar.
    Yığıncaq başa çatandan sonra evə getməyə hazırlaşdım. Axı yazını hazırlayıb növbəti nömrəyə çatdırmaq lazım idi.
    Tanışlarımdan bir neçəsi, o cümlədən o vaxtın gənc, istedadlı və təvazökar qələm sahibi, köhnə tanışım Şamxal Rüstəm mənə yaxınlaşdı.
    Şair özünəməxsus yumşaq, asta səslə soruşdu:
    -Xeyir ola, hara belə hazırlaşırsan?
    -Evə.
    Şamxal qonaqpərvər ev sahibi kimi irəli yeridi:
    -Evdə nə var, sağolmuş... Qal burada. Görürsən ki, yerimiz-yurdumuz da var gen-bol.
    -Yazını növbəti nömrəyə təhvil verməliyəm.
    -Nömrə qaçmır ki... Bir azdan dənizə gedəcəyik...
    -Mən yazı hazırlamalıyam axı.
    -Yaxşı, onda gedək yeməkxanaya. Nahar vaxtıdır. Sonrasına baxarıq...
    Yeməkxanaya getdik. Naharlanıb yola düşmək istəyəndə gənclərdən biri öz yazısını oxumaq istədiyini dilə gətirdi. Şamxal dedi ki, gedək şeiri mənim yaşadığım otaqda dinləyək.
    Razılaşmalı oldum. O zaman yarımmilyonluq tirajla çıxan “Azərbaycan gəncləri” qəzetində öz imzasını görmək hər bir gəncin müqəddəs arzusu idi.
    Xülasə, getdik Şamxal yaşayan otağa.
    Yenə şeirlər səsləndi, hekayələr oxundu. Mən gənclərin ad-soyadını qeyd dəftərçəmə yazdım.
    Bir azdan sonra otaqda cəmi üç-dörd adam qalmışdı.
    Şamxal fikirli, qayğılı idi. Səbəbini soruşdum.
    -Yaman dilxoram, -dedi.
    -Nə üçün?
    -Mən elə bildim ki, “ehtiyatım” qalıb. Amma heç nə qalmayıbmış.
    Şamxal şkafın və dolabın gözünü açıb oradakı boş şüşələri göstərdi.
    Hamımız gülüşdük.
    Şamxal lap əsəbiləşdi:
    -Burada gülməli nə var ki? Evə qonaq dəvət etmişik, “qeyd etməyə” bir şey yoxdur... Belə şey olar?
    Mən qapıya yaxınlaşdım.
    Şamxal üzümə baxıb dedi:
    -Bir dəqiqə ayaq saxla. Ürəyimə damıb ki, nəsə olacaq.
    Dayandım.
    O, küncdəki divana yaxınlaşıb əyildi. Divanın oturacağını qaldırdı. Oturacağın altındakı boşluqda kağıza bükülü bir bağlama vardı. Şamxal bağlamanı açdı: konyak və şokolad...
    Biz elə bildik ki, bu “tamaşanı” şair özü düzəldib. Amma o and-aman etdi ki, bu ideya onun ağlına indi gəlib. Və sonra izah etməyə başladı:
    -Bax məsələ belə olub... Biz tədbiri keçirməyə gələn gün burada yaşayanlar çıxıb getməyə hazırlaşırdılar. Məni inzibatçı bu otağa göndərdi, dedi ki, burada qalacaqsan. Gəldim. Gördüm ki, yaşlı bir ukraynalı özünə nisbətən cavan bir arvad ilə yır-yığış edir. Kişi üzrxahlıq edib dedi ki, biz bir az ləngimişik. Dedim ki, sizin bizə heç bir maneçiliyiniz yoxdur, hətta istəsəniz yenə burada qala bilərsiz, lazım gəlsə mən qonşu otaqların birində dostlarla gecələyərəm. Ukraynalılar dedilər ki, biz bu gün təyyarə ilə uçub getməliyik. Nə isə... Onlar yır-yığış edib ayağa durdular. Mən də hörmətli qonaqları qapıyacan yola saldım. Qapıdan çıxhaçıqda kişi dedi ki, inşallah, biz gələn il yenə buraya gələcəyik; cavan oğlan, əminəm ki, biz məhz burada yenə görüşəcəyik; biz sizin qonaqpərvərliyinizdən çox razıyıq; təəssüf ki, vaxt olmadı bir düz -əməlli tanış olaq; mən bu otaqda öz şirin xatirələrimi qoyub gedirəm; bu, çox bərəkətli, yaxşı auralı otaqdır və sair. İndi birdən ağlıma gəldi ki o gözəl insan nə demək istəyirmiş...
    Şamxal Rüstəm konyakı stolun üstünə qoyub dedi:
    -Amma gərək sabah bunun yerinə başqa bir konyak alıb qoyam. Axı kişi demişdi ki, gələn il də məhz bu otaqda qalmaq arzusundadır. Bəlkə də onunla birgə vuracağıq o konyakı.
    Otaqdakılar gülüşdü.





    Küləyin yerə atdığı portret...
    Bu, Brejnevin şəkli idi.
    (Səməndər Rzayev haqqında kiçik xatirə)

    Küləkli bir payız günü idi. Arada yağış çiləyidri. AzTv-nin foyesinə toplaşmış bir dəstə adam ucadan deyib-gülür, nəyisə müzakirə edirdilər. Mən də onlara yaxınlaşdım. Əksəriyyəti aktyorlar, bir də ədəbi-dram verilişləri redaksiyasının əməkdaşları idi. Deyəsən hansısa verilişin və ya tamaşanın çəkilişinə hazırlaşırdılar.
    “Dəstə”nin ortasında dayanmış Səməndər Rzayev ucadan, gur səslə danışır, ətrafındakılara nəyisə izah edirdi. Birdən qapı-pəncərələr şaqqıltı, guppultu ilə taybatay açıldı. Haradasa çiliklənən pəncərə şüşəsinin cingiltisi eşidildi.
    Adamlar diksindi. Güclü külək qalxmışdı. Sonra yaxınlıqda, lap qulağımızın dibində şağğıltı və tappıltı eşidildi. Sən demə, dəli külək divardan asılmış şəkli qoparıb yerə atmışdı.
    Heç kəs yerə düşmüş şəklə yaxınlaşmaq istəmirdi. Məsələ burasında idi ki, bu, Brejnevin yağlı boya ilə çəkilmiş iri portreti idi. Şəkildə masa arxasında əyləşmiş Baş katıbin qarşısında buğlanan pürrəngi çay, büllur külqaqbı təsvir olunmuşdu. Brejnevin barmaqları arasındakı siqaret tüstülənirdi. İnsafən, yaxşı bir rəssam işi idi. Bəlkə elə bu şəklə görə, daha doğrusu, siqaret tüstülədən Baş katıbə görə bu ciddi idarədə kişilər bir yana, elə qadınlar arasında da çəkənlərin sayı kifayət qədər idi.
    Bəli, külək Brejnevin şəklini divardan qoparıb mərmər döşəmənin üstünə atmışdı.
    Bayaqdan deyib-gülən adamların səsi sanki birdən-birə batdı. Yalnız küləyin uğultusu eşidilirdi. Şəklə yaxınlaşmaq istəyən cürətli bir kəs yox idi, zira bunun bir düşər-düşməzi ola bilərdi. Çərçivənin içindəki Baş katibinsə dünya vecinə deyildi, ləzzətlə öz siqaretini tüstülədirdi.
    Birdən Səməndər Rzayev asta, ehtiyatlı, ləngərli addımlarla şəklə sarı getməyə başladı, əyilib onu yerdən götürdü. Cibindən dəsmal çıxarıb şəklin üstünün tozunu aldı. Portreti divardan asa-asa özünəməxsus şirin, həlim, asta “bulaq” səsi ilə Baş katibə müraciətən danışmağa başladı:
    -Əziz Leonid İliç, biz sizi çox sevirik. İnanın ki, bu, bizim təqsirimiz deyil. Külək belə etdi. Bağışlayın bizim Bakı küləyini. – Onun ürəyi soyumadı, sanki Baş katib yaxşı “başa düşsün” deyə öz müraciətini rusca da ifadə etdi:- Doroqoy Leonid İliç, mı oçün lyubim vas. Mı zdes ne priçom. Veter vinovat... Prostite bakinskoqo vetra...
    Nəhəng vücüdlu aktyor şəkli divardan asıb yenə asta addımlarla geri çəkildi.
    Bir azdan külək sakitləşdi.
    Brejnevsə öz siqaretini tüstülətməkdə idi.
    Foyedə toplaşanlar dərindən nəfəs aldı.
    Mən də bir siqaret çıxarıb alışdırdım.













    Ağ-qara fotolar

    Şəkilpərəst olmasam da arada öz köhnə şəkillərimi, xüsusən də ağ-qara fotolarımı paylaşıram. Hətta, bu sıradan bəzi nümunələr mətbuatda da dərc edilib.
    Bəzi dostlarım belə güman edir ki, mən bu şəkillərə baxıb çox nostalji hisslər keçirirəm. Qətiyyən. Mən keçmişin xiffətini çəkmirəm. Niyə də çəkməliyəm ki? Bəlkə də, mənim ədəbi ruhum xiffət çəkərdi. Amma dialektikanı və zamanın geriyədönməzliyini qəbul edən zəkam buna imkan verməz. Ki yəni uzun illər fəlsəfədən dərs deyən və bu sahədə ciddi hesab edilə biləcək tədqiqatla məşğul olan adam keçmişi nə üçün xiffətlə xatırlamladır ki?
    Hə, onu deyirdim, mən ağ-qara şəkilləri nə üçün sevirəm? Ən çox sənət əsəri kimi... Axı peşəkar fotoqraf cəmi iki rənglə, yəni ağ və qara rənglərlə, bəzən az qala insanın parlaq psixoloji portretini çəkir.
    İkincisi, o ikirəngli fotolar bir növ ötən əsrin, yəni 20-ci yüzilliyin öz portretidir. Axı həmin dövrdə iki rəngin dominantlığı hər an, hər addımda hiss olunurdu.
    Və hər şəklin də öz tarixi və öz hekayəti olur. Mən arada foto-şəkillər haqda hekayələr də yazıram.
    Məsələn, o hekayələrdən biri belə adlanır:
    “Anam və mən” ...




















    Ümumiyyətlə,
    ithaf əsərlərinin heç birini bəyənmirəm...

    Xüsusən, bir çox şairlərin hər misrasından yaltaqlıq süzülüb tökülən şeir nümunələrini. (Burada "şair" və "şeir" sözlərini dırnaqda yazmaq daha düzgün olardı). Çünki bu cür şeirlər adətən təmənnalı olur: biri nazirinə, biri müdirinə, biri rektoruna, biri rəisinə, biri sədrinə, biri elmi rəhbərinə, biri opponentinə, biri bacısının ərinə... şeir ithaf edir. Hələ hansısa meşəbəyinə, kababçıya yazılan sicilləmələrı demirəm.
    Bu barədə vaxtiə, hələ sovet dönəmində yazmışdım: "Şair dostumun mənə hədiyyə etdiyi 365 səhifəlik kitabını təqvim kimi vərəqlədim. O kitabdakı şeirlərdən belə məlum olurdu ki, bu adam ilin hər günü bir vəzifəli adama şeir həsr edib. 365 gün+365 müdir+365 şeir".
    p.s. Belə hesab edirəm ki, istedadlı adam bir gəncliyində, bir də ki, qocalığında öz sevdiyi adama şeir ithaf edə bilər...
    Bəs siz necə düşünürsüz?





    Bu heykəl kimindir?..

    Yaxın keçmişdə Səməd Vurğun bağından keçirdim. Yanımdan ötüb keçən qalstuklu, qara eynəkli bir kişi mobil telefonda bağıra-bağıra kiməsə deyirdi:
    -Hə, indi heykəlin yanındayam. Hansı heykəlin? Düzü, bilmirəm bu hansı heykəldir, kimin heykəlidir.
    Bağırtısı bağı başına götürən kişi telefonu qulağından aralayıb mənə yaxınlaşdı:
    -Qardaş, bilmirsiz ki, bu heykəl kimindir?
    Başımı qaldırıb Səməd Vurğunun heykəlinə baxa-baxa dedim:
    -Deyəsən, bu, Puşkinin heykəlidir.
    Kişi sevincək mobil telefaonu qulağına yaxınlaşdıraraq təzədən qışqırmağa bağladı:
    -Hə, Puşkindi- Buşkindi nədi, onun heykəlinin yanındayam...





    Qısaca olaraq iki peyğəmbər haqda

    Buddizm. Bu, çox qədim dinlərdən biridir. Dinin yaradıcısı Siddharta Qautama (Budda) şahzadə olub. O, təxminən b.e.ə. 623 - 543 illərdə, yəni 2500 il öncə yaşayıb. Budda sözünün mənası "oyanmış adam” deməkdir. Ömrünün 29 ilini zənginlik və firavanlıq içində keçirən şahzadə, artıq 30 yaşından insan əzabının məhvi üçün çalışan bir gəzərgi dərvişə çevrilir. Buddanın başlıca qayələrindən biri nəfsə qarşı mübarizədir. Buddizm dindən daha çox meditasiya səciyyəsi daşıyır. Burada şəxsin ruhunun saflıq, məsumluq və mükəmməlliyi əsas amil hesab olunur.
    Buddizmın şaxə, qol və məktəbləri çoxdur. Deyilənə görə Qautama Budda 80 yaş ömür sürüb.
    Budda təlimində Allah haqda söhbət açılmır. Budda özü həm Allah, həm də peyğəmbər hesab oluna bilər.
    ... İsa peyğəmbər. Xristianlıqda Allahın canlı mücəssiməsi kimi təqdim edilir. İsanın möcüzələrinə xəstələrə şəfa verməsi, korların gözlərini açması, ölüləri diriltməsi, suyu şəraba döndərməsi, su üstündə gəzməsi, tufanı ram etməsi, beş min adamın beş və ya yeddi çörəklə doydurması, adamdan cinlərin qovulması və s. daxildir. Lakin İsaya inanmayan doğma Nazaret şəhərində o, heç bir möcüzə yarada bilmir...
    ...Çarmıxa çəkilmiş İsanın əziyyətləri təqribən altı saat davam edir. Onun ölümü günəş tutulması, Yerusəlimdəki məbəddə pərdənin cırılması və zəlzələ ilə nəticələnir. İsa öldükdən sonra Onun şagirdləri yas tuturlar. Lakin üçüncü gündə O dirilir və bir çox möminlərə görünür. Həvari Pavel bu haqda belə yazmışdır: "Özümün də qəbul etdiyim bu ən əhəmiyyətli təlimi sizə çatdırdım: Müqəddəs Yazılara uyğun olaraq, Məsih günahlarımız üçün öldü, dəfn olundu və Müqəddəs Yazılara uyğun olaraq, üçüncü gün dirildi. O əvvəl Kefaya, sonra On İki şagirdə göründü. Bundan sonra beş yüzdən çox bacı-qardaşa eyni anda göründü..." .
    İsa da təxminən Budda kimi həm Allah, həm də peyğəmbər hesab olunur.
    Və belə bir qənaətə gəlmək olar ki, az qala bütün peyğəmbərlərın həyatı və fəaliyyəti miflərlə doludur. Yalnız Məhəmməd peyğəmbər fəaliyyəti real tarixə söykənən konkret, qeyri-mifik şəxs olub. Bildiyimiz kimi, insanlar arasında yaşayan konkret adamın peyğəmbər səviyyəsinə yüksəlməsi çox müşkül bir məsələdir.
    ...Quranda Peyğəmbər Hz.Məhəmməd (s.ə.v.)ilə birgə Hz.İsa, Hz.Süleyman, Hz.Yusif, Hz.İbrahim və daha bir çox peyğəmbərdən xəbər verilsə də, Buddanın adı çəkilmir. Əslində, dediyimiz kimi, Buddanın təlimi dindən daha çox, meditasiya idi.









    Asif Ata haqqında bir-iki söz

    Belə bir filosof vardı: Asif Ata. (25.IX.1935 - 5.VI.1997) Özüm bilərəkdən “rəhmətlik” yazmıram, zira o, heç bir dini, o cümlədən “rəhmətlik” ifadəsini qəbul etmirdi. Amma bunun müqabilində öz dinini yaratmaq istəyirdi. Bəzi tərəfdarları hərdən onun din deyil, inanc və ya inam ocağı yaratdığını da söyləyir. Olsun. Düzdür, onun dini inamla əvəz etmək istəyi vardı. .Amma burası da var ki, o, özünü öz “inancının” mürşidi hesab edirdi. Asif vaxtilə çox məşhur olan bir “Ocaq” adlı cəmiyyət təsis etmişdi. Həmin cəmiyyət bir xeyli basqılara da məruz qalmışdı. Dünyasını dəyişərkən yetirmələri, şagirdləri, əgər belə demək caizsə, müridləri onu Beyləqanda məxsusi bir yerdə dəfn etmişdilər. Bu cür dəfn mərhumun vaxtilə öz arzusu olmuşdu. Sonra yaxın qohumlarının təhriki ilə onun nəşini Beyləqandan aparıb yenidən Ağstafada torpağa tap.ırdılar.
    Asif Ata ilə xoş münasibətimiz vardı. Həmkar idik. O da vaxtilə mən işləyən elmi-tədqiqat institutunda çalışmışdı. Orijinal təfəkkürlü, istedadlı, məğrur bir adamdı. Ətiacılığı və özündən müştəbehliyi də vardı.
    Asif Atanın (əsl soyadı Əfəndiyev idi) qardaşı Rasimi də tanıyırdım. Əmisi Həmid Əfəndiyev isə vaxtilə mənə “Diamat” dan dərs demişdi. Mənim tanıdığım Əfəndiyevlərin hamısı “ideologiyalaşmış”, tapındığı məsləkə cani-dildən bağlı adamlar olub. Məsələn, elə adını çəkdiyim Həmid Əfəndiyev kommunizmə, onun gələcək qələbəsinə ürəkdən inanan adam idi. Çoxlu qanadlı ifadələri vardı. Məsələn, “Mao mıyıldayaraq biz Sovet adamlarını qorxuzur”, “Bir addım gedi gedirəm, iki addım irəli getmək üçün”, “Boş nehrə kimi taqqıldayan içi boş adamlar” və sair. Onun qardaşı Bala Əfəndiyev də bu cür əqidəli, dönməz kommunistlərdən biri olmuşdu; amma buna baxmayaraq onu öz həmkarları, dostları 1937-ci ildə “antikommunist” kimi güllələmişdilər.
    Asif də xarakteri ilə prinsipal, dönməz əqidə və məslək adamı idi. O, özünün yaratdığı “mütləqə inam” adlı bir ideyaya tapınmışdı və bu ideyanın da bir xeyli tərəfdarları da vardı.
    Əslində Asif Əfəndiyev (Ata) fəlsəfə mütəxəssisi idi. Amma daha çox ədəbiyyatşünaslıqla, tənqidlə məşğul olurdu. Onun üçün sanki cəmi iki rəng mövcud idi: qara və ağ. Asifin ədəbi baxışlarında da bu iki “rəng” dominant idi. O, hər hansı bir əsər və ya müəllif haqqında söhbət açarkən ya tənqid, ya da tərif edərdi. Orta xətti qəbul etmirdi.
    Asif Əfəndiyev (Ata) danışanda bir qədər kəkələyirdi. Ermənistanda doğulmuş, orta təhsilini Ağstafada, ali təhsilini Moskvada almışdı.
    Bir vaxt Az.Tv-də apardığı verilişlər populyar idi. Həmin verilişlərin yayınlanmasında televiziyanın o vaxtkı sədri Elşad Quliyevın təşəbbasünü, Ədəbi-dram redaksiyasının Baş redaktoru (mənim dayım) Nahid Hacızadənin xeyirxahlığını unutmaq olmaz. Sonralar bu verilişlər “yuxarıların” təzyiqi ilə birdəfəlik bağlandı.

    Mən indi onun barəsində ətraflı nəsə yazmaq istəmirəm. Sadəcə, mətbuatda oxudum ki, bu gün Asif Əfəndiyev (Ata) dünyaya gələn gündür. O, 1935-ci ildə doğulub. Amma onun özünün yaratdığı bir təqvim də vardı. Orada aylar bir qədər “başqa” cür sıralanmışdı. Belə ki, həmin təqvimə görə il Mart ayının 1-dən başlayır. Mən vaxtilə mətbuatda dərc olunmuş həmin ay sıralanmalarını indi sizə də təqdim edirəm: Bu təqvimin birinci ayı “Günəş” adlanır. Həmin təqvim bax bu cürdür: 1. Günəş (I ay) - mart.2. Çiçək (II ay) - aprel.3. İşıq (III ay) - may.4. Şölə (IV ay) - iyun.5. Od (V ay) - iyul.6. Qürub (VI ay) - avqust.7. Ata (VII ay) - sentyabr.8. Xəzan (VIII ay) - oktyabr.9. Yağış (IX ay) - noyabr.10. Sərt (X ay) - dekabr.11. Qar (XI ay) - yanvar.12. Köçəri (XII ay) fevral.
    Təqvimdə həftənin günləri də yeni “qaydada” adlarladır: I. Arzu - həftənin I günü - bazar ertəsi.II. Ümid - II - çərşənbə axşamı.III. Dözüm - III - çərşənbə.IV. Mərhəm - IV - cümə axşamı.V. Qismət - V - cümə.VI. Murad - VI - şənbə.VII. İnam - VII - bazar.
    “Ocaq” təqviminin 1-ci (birinci) ili bizim indiki tarixin 1979-na uyğundur. “Ocaq” hərəkatı da Milad təqvimi ilə 1979-cu ildən (Mart ayından) fəaliyyətə başlayıb.
    Asif Əfəndiyev (Ata) daha çox şərqçi və türkçü idi. Amma o, gəncliyində Hegelin fanatı, yəni hegelçi olmuşdu.

    Asif Əfəndiyev (Ata) arada qanadlı ifadələr işlətməyi də sevirdi. Bir dəfə ziyalılarla bağlı verilən suala belə bir cavab vermişdi: “Bizdə əsasən iki tip ziyalı var. Onların bir qismi lotu, digər qismi isə mütidir”. Əlbəttə, mən bu fikirləri tam bölüşmürəm. Amma qismən razılaşmaq da olar. Qoy ruhlar aləmini öz ruhuna uyğun şəkildə interpretasiya edən, inam və mütləq adamı, mərhum Asif Atanın ruhu şad olsun.

    25.09.2015





    İçkiyə meyl...

    Ötən ilin başlanğıcında müşahidə etdiyim, daha doğrusu iştirakçısı olduğum bir hadisə bu gün də az qala olduğu kimi, bir az fərqli qaydada təkrar olundu...
    Arada şəhərin mərkəzindəki kafeyə gedirəm. Burada köhnə tanışlar da olur bəzən. Kafe deyəndə ki, indi bu tipli yerlərdə həm çay verirlər, həm də xörək. İçki də olur hətta. Nə isə... Ötən ilin elə bu günlərində həmin yerdə mənə iki gənc yaxınlaşdı. Adlarını bilmirdim. Amma üzdən tanıyırdım. Görünür, onlar da məni tanıyırmış. Jurnalistika ilə məşğul olduqlarını dedilər.
    Bu gənc oğlanları bəzən bu kafedə görürdüm. Özlərinin də adətən stollarının üstündə araq-çaxır... Dilucu salamlaşmağımız da vardı.
    Oğlanlar mövcud vəziyyətlərinin ağırlığından gileylənib, mənə iş üçün müraciət etdiklərini dedilər. İçkili idilər. Mən içkili adamlarla ciddi mövzuda söhbət etməyi xoşlamıram. Ona görə də bir az sərt formada “bəs içkiyə haradan pul tapırsız?”-deyə, onlardan soruşdum. Əvəzində gənclərdən: “Bunun kimə, o cümlədən Sizə nə dəxli, biz nə hesaba yeyib- içirik?” cavabını eşitdim.
    Təxminən bir il sonra, elə bü gün, buna bənzər bir hadisə baş verdi. Yaxınlıqdakı bir neçə yaşdaş tanışlarım kafedəki iri stol ətrafında əyləşib yeni ili qeyd edirdilər. Doğrusu, mən qonşuluqdakı kiçik stolun arxasında əyləşib çay içirdim. Çox gənc, boy-buxunlu bir oğlan həmin tanışların stoluna yaxınlaşdı. Üzdən tanıdığım adamdır. Yazı-pozu ilə məşğul olur. Ona da araq süzdülər. Gənc çıxış edib bəzi yaşlılardan giley-güzar etməyə başladı. Özümü saxlaya bilməyib bir qədər əsəbi və sərt şəkildə dedim: “Bura bax, a bala, ümumiyyətlə, sənin bu məclisdə nə işin var? Buradakılar yaşlı adamlardır, vaxtlarını keçirirlər. Sən niyə gedib öz iş-gücünlə məşğul olmursan?” O da əsəbi halda acı cavab verdi. Az sonra həmin gənci kənara çəkib dedim ki, mən sənin xeyrinə danışdım, sən isə bunu anlamaq istəmədin, axı içki heç kəsə xoşbəxtlik və istedad bəxş etmir, yaxşısı budur ki, öz üzərində çalışasan və s. O, işləmədiyini, ailə başçısı olduğunu dedi...
    ...Mən bilirəm ki, bir çox gənclərin çatışmayan, qüsurlu cəhətləri var. Amma insaf naminə, onu da deməliyik ki, bəzən gənclər cəmiyyətdə doğrudan da çıxılmaz vəziyyətə düşür. Nəticədə içkiyə meyl yaranır. Yəni bu məsələlrdə onların yaşadığı mühitin və mikromühitin də rolu az olmur. İşsizlik-bir fəlakətdir. Amma başqa fəlakətlər də var.
    Nə isə... Gəlin övladları içki, eyş-işrət adlı fəlakətlərdən, bir sözlə, pis vərdişlərdən qoruyaq. Mənim borcum deməkdir. Ən azından keçmiş bir pedaqoq kimi...
    01.01.15












    Demokratiya və vicdan

    Demokratiya haqda çox danışırlar; ən çox da seçkilər ərəfəsində. Nədir demokratiya? Ona qısaca belə tərif vermək olar: vətəndaşın birbaşa və ya seçdiyi nümayəndələr vasitəsi ilə dövlət səviyyəsində öz hüquq və azadlığını bərqərar və təmin etməsi. Başqa sözlə, çoxluğun azlıq üzərində hakimiyyəti. Bir az da başqa sözlə, cəmiyyətin hakimiyyət üzərində nəzarəti. Qısası, xalq hakimiyyəti.
    Bütün bunlar öz yerində.
    Bəzən deyirlər ki, dünyanın heç yerində demokratiya yoxdur. Bu, çox absurd bir iddiadır. Əgər çoxluğun azlıq üzərində, yəni idarəedilənlərin idarəedənlər üzərində hakimiyyəti təmin edilirsə, demək bu, artıq demokratiyadır.
    Şəxsən mən hesab edirəm ki, demokratiyanın əsas sütünunu vicdan təşkil edir.
    Bəs vicdan nədir?.. Elmdə vicdanın təxminən bu cür tərifi var: hər bir adamın onu əhatə edən mühit və cəmiyyət qarşısında mənəvi məsuliyyəti hissi.
    Qısası, vicdanlı adam həmişə demokratik olur. Ta bu məsələdə mürəkkəb sillogizmlərə nə hacət?
    Vicdanlı olun.























    “Zövq məsələsi...”

    Siyasət, poeziya və din haqda, hə, bir də saz havaları və muğamlarla bağlı, demək olar ki, heç kəslə mübahisə etmirəm. Daha doğrusu, mübahisə etməkdən qaçıram. Çünki bu konuda gedən mübahisənin bir konkret predmeti və rasional nəticəsi olmur. Axı nəyi sübut edəcəksən ki? Sən bir söz deyirsən, müsahibin başqa söz. İndi gəl öz dediyini sübuta yetir. Mübahisənin də ki, sonu yenə... mübahisə ilə başa çatır.
    Adətən deyirlər ki, bu deyilən sahələrdə zövq məsələsi daha önəmlidir... Zövqlər barədə mübahisə etməzlər. Yəni birinin sevdiyini digəri qəbul etməyə bilər. Hərçənd ki, burada başqa amillər də var. Qısası, bu mövzularda olan mübahisələrin sonu, ən yaxşı halda küsüşmə, ən pis halda isə dalaşma ilə bitir.
    Kimya, riyaziyyat, bilogiya ilə bağlı hansısa mübahisənin sonunda mütləq nəyisə isbat etmək olur. Və bu sahələrdə mübahisə edən tərəflər dava-şavasız ayrılırlar. Zatən küsüşməyin də öz ləzzəti olur...
    p.s.
    Yuxarıda A.Çexovun bir fikrini misal çəkdim: zövqlər barədə mübahisə etməzlər. Amma mən düşünürəm ki, əslində bütün mübahisələr zövqlər barədə olmalıdır...






















    Kant:
    təhsil, təlim və və qadınlar

    İmmanuil Kant (1724-1804), bildiyiniz kimi, böyük alman filosofudur. O, bəstəboy bir adamdı; lap dəqiq desəm, boyu 1,5 metr idi. Uşaq ikən xəstəhal olub, amma anasının səyi nəticəsində yaxşı təhsil alıb. Kant zahirən çirkin, cılız, adamayovuşmaz bir şəxs olsa da, öz dövrünün ən gözəl qadınlarının sevimlisi olub. Əlbəttə, bənzərsiz zəkasına, təkrarsız ağlına görə. Və bütün həyatı boyu inasan zəkası haqda bəşəriyyətin ən qiymətli fəlsəfi əsərlərini yazıb. Evlənməyib. Amma insanların və insanlığın mahiyyətini bütün çalarları ilə dərk edib. Alman xalqı məhz bu cür insanların hesabına dünyanın ən öndəgedən bir toplumuna çevrilib.
    Ümumiyyətlə, bəşəriyyət öz idraki qabiliyyətinin inkişafına görə almanlara və alaman fəlsəfəsinə çox borcludur.
    Bəli, Kant boyca kiçik olsa da, qadınlara böyük eşqlə yanaşırdı. Öz dövrünün tanınmış xanımları, məsələn, tanınmış ziyalı və cazibədar qadın Mariya Şarlotta onun aşiqlərindən biri idi.
    Bu “əbədi subay” kişinin qadın-kişi münasibəti, habelə evlilik haqda dediyi fikirlər bu gün də maraqlıdır.
    Kant yazırdı: “Evlilik həyatında bir-birinə qovuşan cütlük vahid bir mənəvi şəxsiyyət kimi birləşməlidir”.
    p.s. Mən hələ tələbə vaxtı Kantın qəbrini ziyarət etmişəm. O, Prussiyanın qədim paytaxtı Könsberq şəhərində doğulub və orada da dəfn olunub. Həmin şəhər indi Kalininqrad adlanır və Rusiya ərazisindədir.
    Çox qəribədir, müharibə zamanı mərmilərin alt-üst etdiyi şəhərdə Kantın qəbrinə bir güllə də dəyməyib.
    p.s.
    İmmanuel Kant yazırdı: “İnsan- tərbiyə edilməsi zəruri olan yeganə varlıqdır”.
    Doğrudan da... Heyvana, quşa, balığa, həşarata nə tərbiyə? Onların “tərbiyəsini” təbiət özü verir. Dərd budur ki, bizdə özünü insan hesab edənlərin bir çoxu tərbiyəni artıq şey hesab edir.



























    Müslüm Maqomayevin qızı...

    EA-nın fəlsəfə kafedrasında işləyirdim. Aspiranturaya qəbul olmaq istəyən dissertant və aspirantların minimum və qəbul imtahanlarını bizim kafedranın əmıkdaşları götürürdülər.
    Günlərin bir günü mənim əyləşdiyim otağa bir qız daxil oldu. Utana-utana asta səslə dedi:
    -Я хочу поступить в аспирантуру…
    Başımı qaldırıb baxdım. Qəddi-qamətli, qaraşın, gülərüz, zərif bir qızdı.
    Nəsə üz-gözündən tanış gəlirdi. Heç nə soruşmadım. “Adam adama tanış gələ bilər”-deyə, düşündüm.
    Bəzi məsləhəhətlər verdim.
    Qız çıxıb gedəndən sonra sənədlərinə, yazdığı referata baxdım. Ad-soyadını oxuyanda bu suyuşirin, utancaq qızın kim olduğunu, daha doğrusu, onu kimə oxşatdığımı dildim.: “Maqomayeva Marina Muslumovna”. Marina, səhv etmirəmsə, ADU-nun coğrafiya fakültəsinin məzunu idi.
    ...Bildiyimə görə, indi Marina Müslümovna Maqomayeva əri Aleksandr Kozlovski, anası Ofeliya və oğlu Alen ilə Amerikada yaşayır.
    ..Düşünürəm ki, balaca Alen böyük Müslümün yolunu davam etdirəcək. Necə ki, dahi müğənnimiz Müslüm öz babası dahi bəstəkar Müslüm Maqomayevin yolunu davam etdirib...



















    Azərbaycan Respublikasının
    Prezidenti Əbülfəz Elçibəyə
    M Ü R A C İ Ə T

    Cənab prezident! Ölkəmizdə müharibə hələ də davam edir. Düşmən daha da azğınlaşaraq torpaqlarımızı zəbt edir, kəndlərimizi viran qoyur. Hər gün sərhədlərimizdə neçə-neçə igid övladlarımızın qanı axıdılır.
    Bu gün sərhədlərimizdə elə döyüş nöqtələri vardır ki, orada şücaət göstərən qəhrəmanlarımız, həmçinin mərdliklə vuruşaraq canlarını fəda vermiş şəhid oğullarımız dövlət diqqətindən kənarda qalıblar. Bizim – bir qrup jurnalistin Sizə müraciət etməsinə əsas səbəb də elə bundan irəli gəlir. Qızılı torpaqları olan Şınıx da düşmənin şiddətli hücumuna məruz qaldı. Lakin düşmən mərd övladlarımızın ciddi müqavimətinə rast gəldi. Erməni daşnak yuvası olan Başkənd yerlə-yeksan edildi. Bunun nəticəsində Şınıx mahalının 28 kəndi düşmənin şiddətli hücumundan xilas oldu. Yoxsa Şınıx torpaqlarının da taleyi Şuşanın, Laçının, Xocalının, Zəngilanın taleyi kimi olardı. 28 kənd düşmən caynaqlarından xilas edildi. Amma bu bölgədə vuruşan əsgərlərimizdən heç birinə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adı verilməlidi. Əlbəttə, səngərlərdə vuruşan əsgərlərimizin hamısı qəhrəmanıdırlar. Məzahir Rüstəmov, İskəndər Aznaurov kimi qəhrəman oğullarımız ən çətin anda belə öz döyüş dəyirmanına su tökən təxribatçıların ümidlərini dəfələrlə puça çıxartdılar. Şınıx məhz ona görə heç bir təxribatın qurbanı olmadı. Şınıx döyüşlərində Məzahir Rüstəmov qəhrəmancasına həlak oldu. Onun döyüş yoldaşı İskəndər Aznaurov isə bu gün yenə də döyüşür. Özü kimi mahir topçular yetişdirib. Yaxşı olardı ki, bu iki igid döyüşçüyə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adı veriləydi. Bu, İskəndərin də Məzahirin də cəbhə yoldaşlarının arzusudur. Çünki məhz Məzahir Rüstəmov, İskəndər Aznaurov və eləcə də Şınıxda vuruşun igid oğullarımızın qəhrəmanlığı sayəsində Şınıx torpaqları düşmən işğalına məruz qalmadı, bir metr də olsun torpağımız düşmənə verilmədi. Əksinə, Azərbaycanın əzəli Başkənd torpaqları Ermənistandan geri alındı.
    Bəs niyə bu bölgədə vuruşan bir nəfər belə əsgərə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adı verilməsin?

    İmza edənlər:

    Firuz Mustafayev
    Mübariz Hümbətov
    Mübariz Musa oğlu
    Bulud Qasımov
    İsrail Rzayev
    Sabir Hüseynli
    Vaqif İsaqoğlu
    Müzəhim İsmayılzadə
    İkram Süleymanlı
    Vaqif Məmmədov
    Ənvər Məşədiyev

    “Axtarış” qəzeti 22 dekabr 1992 (say 53)








    ALLA AXUNDOVA: “MƏN AZƏRBAYCANLA NƏFƏS ALIRAM”

    “Son illərdə şeirləri xüsusilə fərqlənənlərdən Korjavin, Alla Axundaova və Samoylovun adlarını çəkmək istərdim”.
    Yevgeni Osetrov. (Alla Axundova ilə söhbətlər).
    “Voprosı literaturı”, №4, 1965-ci il.

    Moskvada yaşayan həmyerlimiz Alla xanımla söhbətimizin əsas mövzusu müasir ədəbiyyat idi. Məncə, A.Axundovanı geniş oxucu auditoriyasına təqdim etməyə ehtiyac yoxdur. Alla Nuru qızı Axundova Azərbaycanın Əməkdar incəsənət xadimi, Respublika Dövlət mükafatı laureatıdır. O, 20-yə yaxın kitabın, 10 filmin ssenari müəllifidir. Alla Axundova klassik və müasir ədəbiyyatımızın üzdə olan nümayəndələrinin əksəriyyətinin əsərlərini rus dilinə tərcümə edib. “Kitabi-Dədə Qorqud” onun gərgin əməyi sayəsində rusca “danışa bilib”. Beləliklə, soyuq dekabr gününün isti-ilıq söhbətini oxuculara təqdim edirəm.
    - Alla xanım, əvvəla Sizi qarşıdan gələn yeni il münasibəti ilə təbrik edirəm.
    - Sağ olun. Mən bütün xalqımızı təbrik edirəm.
    - Yaradıcılığınızla bağlı beş-on kəlmə desəydiniz, pis olmazdı.
    - Yaradıcılıq deyəndə ki… Mən əslində hər gün işləyirəm. Yazı-pozu mənim həyatımın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bildiyimiz kimi, mən həm şeir, həm nəsir, həm də ssenarilər yazıram. Bir çox səhnə əsərlərim də var. Lakin mənim yaradıcılığımın böyük bir hissəsi tərcümə ilə bağlıdır. Mən xalqımızın tanınmış və qismən tanınan neçə-neçə nümayəndəsinin əsərlərini rus dilində səslənməsi üçün əlimdən gələni əsirgəməmişəm. Sovet hökumətinin vaxtında mərkəzdə - Moskvada digər xalqların ədəbiyyatının planlı şəkildə tərcümə və nəşrinə diqqət yetirilirdisə, bu gün həmin iş başlı-başına buraxılıb. İndi hər yerdə olduğu kimi, Moskvada də ədəbiyyatı öz kortəbii stixiyası üzrə nəşr və təbliğ edilir.
    - Yəqin ki, siz tərcüməçilik fəaliyyətini yenə davam etdirirsiniz…
    - Əlbəttə, Azərbaycan nağıllarını rus dilinə tərcümə etmişəm. Bir neçə cilddən ibarətdir. Rusiyada bütün xalqların folkloruna, mifologiyasına həmişə böyük maraq olub. Bi həvəs elə indi də səngiməyib. Mən bilirəm ki, tərcümə etdiyim nağıllar çox yaxşı qarşılanar. Amma, təəssüflər ki, rus naşirləri həmin nağılların tərcüməsini çap etmək istəmirlər. Bir sıra səbəblərə görə - izahı asan və çətin olan problemlərdən dolayısı Azərbaycana münasibəti ikili səciyyə daşıyır. Müəyyən siyasi və qeyri-siyasi tendensiyaların təsiri altında Azərbaycana olan qeyri-sağlam mübasibət Azərbaycan nağıllarına da sirayət etməkdədir.
    - Son vaxtlar öz kitablarınızın nəşri ilə bağlı nə deyə bilərsiniz?
    - Moskvada, ümumiyyətlə Rusiyada, kitab nəşrini müxtəlif cür qruplaşdırmaq olar. Müəllif var ki, əsərləri çox şıdırğı oxunur (belələrinə əsasən detektiv yazanlar aid etmək olar), çap işində problem olmur. Elə yazıçılar da var ki, onların əsərlərinin nəşr işini nəşriyyat həll edir, amma müəllifə qonorar vermir (məsələn mənim “Otkrıtki s vidami” adlı poetik kitabımı “Stilistika” nəşriyyatı çap edib). Bir qism kitablar isə (bunlar çoxluq təşkil edir) müəllifin öz xərci hesabına nəşr edilir. Çox güman ki, kitab nəşri sahəsində mövcud olan hərc-mərclik müəyyən vaxtdan sonra aradan götürüləcək, əsil ədəbiyyata geniş meydan açılacaq.
    - Alla xanım, öz iş-gücünüz, dolanışığınız barədə nə deyə bilərsiniz?..
    - Bildiyiniz kimi, mən Rusiya vətəndaşıyam. Artıq təqaüdə çıxmışam. Amma, şikayət kimi səslənməsin, aldığım pul çox azdır. Hal-hazırda iri həcmli bir kitab üzərində işləyirəm. Bu kitabda mövcud olan dillər və dil qruplarının geniş və dar arenada təhlil-tədqiqinə xüsusi diqqət yetirilir. Burada Hind-Avropa dil qrupuna daxil olan anlayışların tədqiqinə də yer ayrılıb, fin-uqor dil qrupuna da... Əlbəttə, kitabda türk dilləri ailəsi aparıcı yeri tutur. Bu, əslində ensiklopedik bir əsərdir; orada tarix də var, dil də, insanlar da. Ərəb, kirill, latın transkriopsiyasında “canlandırılan” sözlər bizi insanlığın keçmişinə aparır. Məncə, bu kitab çap olunsa geniş əks-səda doğuracaq.
    - Bakı ilə, Azərbaycanla əlaqələriniz barədə…
    - Bu əlaqələr daimi və fasiləsizdir. Bax, bu yaxınlarda Bakıda idim – Dünya azərbaycanlılarının qurultayında iştirak edirdim. Bu saatı da orada hədiyyə etdilər (qolundakı saatı göstərir). Mən, Azərbaycanla – onun ədəbiyyatı, mənəviyyatı ilə nəfəs alıram. Bax, budur sənin dostun Abuzər Bağırov özü şahiddir ki, mən öz xalqımızın ədəbiyyat və incəsənətinin Rusiyada təbliği üçün əlimdən gələni əsirgəmirəm. 20 Yanvar hadisəsini mənim necə ağrı ilə qarşıladığıml da çoxları bilir. Və mən həmin qara yanvar gecəsi özümə yaxın, dost bildiyim məşhur yazıçılardan birinə zəng vurdum, Bakıdakı vəziyyətlə maraqlandım, dostumun arxayınlıqla dediyi: “narahat olmağa dəyməz, burada qayda-qanun bərpa olunur” – sözlərindən sonra onu söyüb dəstəyi yerə çırpdım və elə o vaxtdan həmin yazıçı ilə küsülüyəm. Bax belə. Yeri gəlmişkən, mən 20 Yanvar qurbanlarının ailə üzvlərinə bir daha başsağlığı verirəm.
    Alla Axundova ədəbiyyat və incəsənət problemləri ilə bağlı öz düşüncələrini bölüşür. Onun elmi və əbədi mülahizələri öz orijinallığı ilə istər-istəməz maraq doğurur.

    Yordaniyada müqəddəs bayram,
    Qan kimi qızaran üfüqlərə bax.
    Ya Rəbbim, nə olmuş Azərbaycanda –
    İyirmi yanvarda – bir müddət qabaq?

    Sən niyə qoydum ki, müqəddəs gündə
    Qırıb öldürsünlər insan oğlunu?
    İlahi! Bəlkə də günah edirəm –
    Heç vaxt bağışlaya bilmərəm bunu…
    A.Axundova
    “MƏDƏNİYYƏT” qəzeti, 12 yanvar 2002-ci il











    Tənqidçinin “alimə” dissertasiya yazmaqlığı

    Bir gün şəhərin sakit küçələrindən birində tənqidçi N. C. ilə rastlaşdım. O, istedadlı bir qələm əhli idi. Təbiətən nikbin, deyən-gülən bu şux adam, indi nəsə fikirli, qayğılı görünürdü. Bir az ordan-burdan söhbət edib dərdləşdik.
    Sözarası niyə bikef olduğunu soruşdum.
    O, sanki zorla gülümsəyib dedi:
    -Heç soruşmasan yaxşıdır. Dərdliyəm...
    -Hər halda dərdini danışan adam yüngülləşər. De görüm nə olub?
    Dostum bir siqaret alışdırıb dedi:
    -Mənim başıma qəribə bir iş gəlib? Desəm inanmazsan.
    Zarafata keçdim:
    -Deyirsən ki? De də... Qoy biz də bilək.
    O, ətrafa boylanıb sanki kiminsə eşidəcəyindən ehtiyat edirmiş kimi astadan dedi:
    -Səndən gizlətmirəm, yeri düşəndə mən ona-buna məqalə, dissertasiya yazıram.
    -Necə yəni “yazıram”? Kiminsə əvəzinə?
    -Hə də... Sən də qəribə adamsan. Guya bilmirsən ki, bizim akademiyanın işçilərinin çoxu bununla dolanır.
    -Yox, bilmirəm.
    -Qəribə adamsan sən də... Onda öz başıma gələni deyim, sən də bil... Tanışlarımdan biri mənə bir dissertasiya mövzusu təqdim etdi. İşin plan-prospektinə göz gəzdirdim. Doktorluq dissertasiyası yazmaq lazım idi. Bilirsən ki, mən jurnaldan, televiziyadan çıxandan sonra heç yerdə işləmirəm, vəziyyətim də ürəkaçan deyil. Gizlətmirəm, bir neçə dəfə ona-buna namizədlik işi yazmışam... Amma o vaxtacan ömründə kiməsə doktorluq dissertasiyası yazmamışdım. Mən bunu işi gətirən dostuma da dedim. O, məni bir xeyli tərifləyib dedi ki, bu, sənin kimi istedadlı adamın əlində su içimi kimi bir şeydir, istəsən yaza bilərsən. Razılaşmalı oldum. Şair demiş, “ehtiyac qul eylər qəhrəmanı da..” Çox sürətlə, bir-iki aya işi başa çatdırıb dostuma təhvil verdim...
    Mən zarafat etmək istədim:
    -Nədir, yoxsa dostun pulu vermədi?
    O da güldü:
    -Təki elə olaydı.
    -Bəs nə oldu?
    -Dostum pulu artıqlaması ilə verdi. Amma pul verən “alim” bilmirdi ki, bu işi mən yazmışam.
    -İndi bunun fikrini edirsən?
    -Yox ey.. Bilirsən məsələ nə yerdədir? Həmin adam “müvəffəqiyyətlə” doktorluq müdafiə etdi. Mən də onun banketində yeyib-içdim.
    -Ta nə istəyirsən? Yazdığının pulunu almısan, banketdə yeyib-içmisən..
    Dostumu od götrdü:
    -Yox ey, məsələ onda deyil.. Bu gün bir elmi yığıncaqda gördüm ki, dissertasiyasını yazdığım o bisavad “alim” ağlına gələni danışır, səfehləyir. Dözə bilməyib bir-iki cümlə ilə onun dediklərini təkzib etdim. Qayıdıb mənə nə desə yaxşıdır?
    -Nə dedi ki?
    -Dedi ki, “sən məni boyda alimi tənqid edirsən”?
    -Sonra?
    -Sonra mənə lap od qoydu.
    -Necə yəni “od qoydu”?
    -Bu nadan mənə dedi ki, “sənin elmdən başın çıxsaydı özünə bir namizədlik işi yazardın”. Ta qayıdıb deyə bilmədim ki, ay .. filankəs sənin o doktorluğunu mən.. filankəs yazmışam. Mən ölüm, indi sən düzünü de, mən o adamı söyməli idim ya yox?
    -Söydünmü?
    -Yox. Dedim ki, səni bağrıma basıb öpürəm...



















    RƏSSAM HİTLER

    Bildiyiniz kimi, Hitler gəncliyində rəssam olmaq istəyirdi. Kaşki elə fırça ustası olaydı... Vyana Rəssamlıq Akademiyasına daxil olmaq istəyən gələcək diktator imtahanlardan keçə bilməyib. Amma buna baxmayaqraq bir müddət rəssamlıqla məşğul olub. Onu daha çox yaşadığı şəhərin mənzərələri cəlb edirdi. Arada peyzaj və natürmortlara da müraciət edirdi. Çəkdiyi kiçik həcmli rəsmlər turistlər tərəfindən maraqla qarşılanır, yaxşı satılırdı. Şəkillərin alveri ilə Adolf Hitlerin gənclik dostu Reynqold Qaniş məşğul olurdu. Hər şəklin qiyməti orta hesabla 20 kron idi. Bu, o vaxt üçün yaxşı pul idi.
    Hitler 25 yaşında hərbi xidmətə çağırıldı. Birinci Cahan müharibəsində iştirak etdi. Müharibədən qayıtdıqdan sonra yaxın gələcəyin füreri yenə bir müddət fırçaya sarıldı. O, indi mənzərə və natürmortlardan daha çox, portretlərə üstünlük vürirdi. Yaradıcılığının bu dövründə Hitlerin naturadan çəkdiyi qadın portretləri bu gün də diqqəti
    çəkir.
    12.12.18























    İosif Stalinlə Adolf Hitlerin
    dostluğu...

    20-ci əsrin 30-cu illərinin sonunda SSRİ üçün ən böyük düşmən Almaniya deyil, Böyük Britaniya idi. Əslində həmin dövrdə Stalinlə Hitler bir çox məsələlərdə eyni mövqe və düşüncəyə malik rəhbərlər idi.
    1939-cu ilin avqust ayında Molotov-Ribbentrop paktına, daha doğrusu Stalin və Hitler razilaşmasına görə Avropanın iki yerə bölünməsi nəzərdə tutulurdu. (Həmin dövrdə İohim fon Ribbentrop Almaniyanın Xİ naziri idi). Gizli pakt bağlanışından sonra alman qonaqlara Kremldə banket təşkil olundu. Stalin həmin banketdə Hitlerin və Gimmlerin sağlığına badə qaldırdı.

    1939-cu ildə Alman xalqının əbədi füreri Adolf Hitler teleqram vuraraq Sovet xalqının əbədi rəhbəri İosif Stalini anadan olmasının 60 illiyi münasibəti ilə təbrik etmişdi və həmin təbrik həmin ilin 23 dekabr tarixli sayında “Pravda” qəzetinin 1-ci səhifəsində dərc olunmuşdu. Stalin öz ideya dostuna göndərdiyi teleqramda Alman- Sovet dostluğunun daimi olacağına inam bəslədiyini bildirirdi.
    Bəli, tezliklə Avropanın “bölüşməsi” başladı. Hitler Polşanı işğal etdi. Stalin Pribaltikanı ələ keçirdi. Bu münasibətlə hər iki “dost” dövlət və onların rəhbərləri bir-birini təbrik etdi.
    17 sentyabr 1940-cı il tatixdə sovet və alman ordusu Brestdə birgə parad keçirdi.

    Kommunizm və natsizm ideyaları zahirən bir-birinə yad olsa da mahiyyətcə bir-birinə doğma idi.
    1939-41-ci illər arasında SSRİ Almaniyaya 1,5 mln ton neft, 1,5 mln ton taxıl, habelə külli miqdarda digər xammal məhsulları ixrac etdi. Bu alış-veriş ta müharibə başlayan günəcən davam edib.
    Həmin dövrdə Sovet pilotları Almaniyada təlim keçirdi, birgə kimyəvi sınaqlar keçirilirdi, birgə tank və aviasiya məktəbləri fəaliyyət göstərirdi.
    Hər iki rəhbərin dünyanı qamarlamaq iştahı böyük idi. Düzdür, əvvəlcə almanlar hücuma keçdilər. Amma bu olmasaydə belə, gec ya tez ruslar almanların üzərinə hücuma keçəcəydilər.
    Ən maraqlısı budur ki, Almaniyaya taxıl aparan sonuncu sovet eşalonu Teraspola 22 iyun 1941-ci ildə, müharibənin başlamasına bir neçə dəqiqə qalmış daxil oldu. Taxıl öz ünvanına çatdırıldı. Az sonra alman qoşunları hücuma keçdi.
    Və indiyəcən almanlar sonuncu eşalonda aparılan sovet taxılının ödənişini etməyiblər... Bir də ki, kimə ödəsinlər axı?.. Ta SSRİ yoxdur. Daha doğrusu, SSRİ dağıldı. Əvəzində isə bir zaman dağılmış, parçalanmış Almaniya təzədən birləşdi.














    QƏZZAFİNİN
    UKRAYNA PAYIZI

    Səhv etmirəmsə, 2008-ci il payızının sonu idi. Kiyevin küçələri boyu uzanan qazon və yaşıllıqların üstünə “əl gəzdirən” dümağ qırov artıq qapını kəsdirən qışın ilk əlamətlərindən xəbər verirdi. O vaxt Ukraynada Yuşşenko prezident, Timoşenko isə baş nazir idi. Xatırlayıram, həmin günlərin ən mühüm hadisələrindən biri Obamanın Amerikada prezident seçilməsi idi. Seçkidən bir gün sonra Kiyevdəki qaradərili adamların hamısı-ali məktəb tələbələrindən tutmuş bazarlardakı alverçilərəcən, bütün gecəni fişəng atıb mahnı oxudular, çalıb oynadılar.
    Həmin günlərin yaddaqalan hadisələrindən biri də Liviya lideri Qəzzafinin Kiyevə gəlişi idi.
    Yadımdadır, Ukraynanın Yazıçılar Birliyinə getməli idim. Səhər tezdən durub qəlyanaltı etdim. Sonta televizotda yerli xəbərlərə qulaq asmağa başladım. Proqramlarda Qəzzafinin Kiyevə gəlişi barədə informasiyalar verilirdi. Mən heç yerə tələsmirdim. Görüşəcəyim yazıçı ilə də xüsusi bir işim yoxdu. Bir də ki, bu yazı-pozu tayfasının əksəriyyətinin təndəl olduğuna, günortayacan yatmağına olan inamımdan dolayı, özümçün hoteldən bir az gec çıxmağı qərarlaşdırmışdım.
    Nəhayət, günorta oldu. Gödəkcəmi geyib küçəyə çıxdım. Avtobusa minib şəhərin mərkəzinə yola düşdüm; Yazıçılar Birliyi orada yerləşirdi.
    Avtobusdan düşüb yolu keçdim. Geniş prospektlə züyuxarı getməyə başladım. Nəhəng inzibati binanın qənşərindən keçərkən polisin mənə gəldiyim yolu, daha doğrusu, istiqamətimi dəyişmək barədə işarə etdiyini gördüm. Görəsən nə baş vermişdi belə?.. Ayaq saxlayıb ətrafa göz gəzdirdim. İrəlidə möhtəşəm bir çadır qurulmuşdu. “Görəsən toydur, yoxsa yas?”- deyə, ürəyimdən keçirdim. Polis nəfərinin kürəyinin arxasında, çadırın ətrafında dolaşan ucaboy, qaraşın, silahlı qızlar diqqətimi çəkdi. Yox, deyəsən nə toy idi, nə də yas. Möhtəşəm, zəhmli çadır elə uzaqdan adama... “get-get” deyirdi.
    Az sonra yolüstü köşkdən aldığım yerli qəzetlərdə öz-özümə verdiyim suala cavab tapa bildim: sən demə, gördüyüm o nəhəng çadır Liviya lideri üçün qurulubmuş. Axşam televizorda göstərilən geniş bir reportajda isə Qəzzafi və onun çadırı barədə ətraflı məlumat verdilər. O da məlum oldu ki, diktatoru qırx bakirə qız qoruyur. Qəzzafinin düşüncəsinə görə, bu cür qızlarda hissetmə, duyma qabiliyyıti yüksək olur.
    Baş nazir Timoşenko ağ paltarda bədəvi çadırına, məşhur qonağın görüşünə gəlmişdi.
    Həmin gün mənim yadımda həm də digər bir hadisə ilə qalıb. Amma bu, sırf mənim özümlə bağlı olan bir faktdır. Həmin gün, daha doğrusu gecə, televizorun pultundakı düymələri basıb Bakı kanallarını gözdən keşirməyə başladım. Ekranda mədəniyyət yeniliklərindən bəhs edən xəbərlər verilirdi. Əl saxladım. Aparıcı elan etdi ki, Dövlət Gənclər Teatrında “Su pərisi” adlı əsərin uğurlu premyerası olub. Əsərin müəllifi Firuz Mustafa, rejissoru Rəhman Əlizadədir. Sonra əsərin lentə alınmış bir parçası göstərildi.
    Həmin ilin soyuq Kiyev payızı yadımda bax bu cür qalıb.




    Soyad
    Bu, çox ciddi bir məsələdir

    Amma artıq bu məsələni müzakirəyə çıxarmaq da gecdir
    Hər bir tanınmış şəxsiyyətin, o cümlədən söz adamlarının adı (soyadı və təxəllüsü) həm də onun yaradıcılıq pasportunun bir hissəsidir. Hətta, adlar var ki, bu bir brenddir, simvoldur.
    Fikrimi sadə şəkildə belə izah edərdim. Lap bu son illərə qədər böyük mütəfəkkirimiz Mirzə Fətəlinin soyadı Axundov kimi, dahi bəstəkarımız Üzeyir bəyin familiyası isə Hacıbəyov kimi yazılırdı. Bildiyiniz kimi, indi bu soyadlar demək olar ki, bütün müvafiq mətnlərdə dəyişdirilərək Axundzadə və Hacıbəyli kimi yazılır.
    Mən bu məsələyə öz şəxsi münasibətimi bildirmədən çox vacib bir detalı qeyd etmək istəyirəm. Məsələ burasındadır ki, qonşu məmləkətlərin bir çox ədəbi-elmi mənbələrində bəzən bu “ikilik” dolaşıqlıq yaradır. Belə ki, bizim ədəbiyyat və mədəniyyət tariximizə o qədər də dərindən bələd olmayanlar elə hesab edirlər ki, Axundovla Axundzadə, habelə Hacıbəyov və Hacıbəyli eyni şəxslər yox, ayrı-ayrı isimlərdir. Bilirəm, bir çox dostlarım etiraz edib deyə bilərlər ki, vaxtilə, yaradıcılıqlarının ilkin dövrlərində həmin sənətkarlar bu imzalardan istifadə ediblər və hazırki ifadə tərzi bir növ ədalətin bərpasına xidmət edir. Amma, ancaq, lakin, fəqət...
    Düzünü deyim ki, hələ Sovetlər dönəmində də bu cür “ikili standarta” təsadüf olunurdu. Belə ki, kənar ölkələrdə nəşr olunan bir çox almanax, qəzet və jurnallarda müəyyən hallarda Hüseyn Arif və Hüseyn Hüseynzadə, İsa Hüseynov və İsa Muğanna, Məmməd İbrahim və Məmməd Araz, Məstan Əliyev və Məstan Günər, Nahid Hacıyev və Nahid Hacızadə, habelə bir çox digər qələm adamlarımızın adı dolaşıq salınır, əksərən bu adamlar eyni mətndə iki müxtəlif imza kimi təqdim olunurdu.
    Zahirən çox sadə görünən bu məsələ əslində heç də sadə bir nəsnə deyildir.
    Artıq dediyim kimi, mən bu məsələyə öz subyektiv münasibətimi bildirmək niyyətində deyiləm. Və özümü də konservativ adam hesab etmirəm. Sadəcə olaraq onu demək istəyirəm ki, heç olmasa gəlin indən sonra böyük şəxsiyyətlərimizin adını, bir çox şəhər, kənd və küçələrimiz kimi iki gündən bir dəyişməyək.





















    Ədəbi nəsillər haqda

    Ədəbiyyatda "olum, ya ölüm" məsələsi zatən bu cür olmuş:
    30-cular 10-cuları söyürdü (10-cular gülümsəyirdi), 60-cılar 30-cuları söyürdü (30-cular gülümsəyirdi), 90-cılar 60-cıları söyürdü (60-cılar gülümsəyirdi), 2000-cilər 80-cıları söyür (80-cılar gülümsəyir)...
    Bir azdan gələn nəsil... söyməyə bir nəsil tapmayacaq.. Çünki belə bir nəsil yox... Təbii ki, heç müdrikanə "gülümsəyən" nəsil də olmayacaq.
    Fakt bu.
    Bəlkə düz demirəm?
    p.s.
    Bir-birini didib qıran "ədəbiyyat adamları" üçün fatihə duası...









    Şairin kölgəsi

    İsti avqust. Səməd Vurğun heykəlinin arxa tərəfində iki nəfər adam böyük şairi “təhlil” edirdi. Söhbətlərindən hiss olunurdu ki, şair olmaq istəyirlər və ya istəyiblər.
    Biri tərini silə-silə deyirdi ki, bu şair axı düz-əməlli nə yazıb?
    O biri də dəsmalla üz-gözünü yelpikləyərək onun sözünü təsdiq edir və “sübuta” yetirirdi ki, Səməd Vurğun heç zad yazmayıb, yazıbsa da zəif şeylər yazıb.
    Görünüşündən hiss olunurdu ki, bu adamlardan biri Səməd Vurğun yaşına çataçatdadır, o birisi isə Səməd Vurğun yaşını çoxdan ötüb. Və əl-qollarını ölçə-ölçə danışmalarından o da hiss olunurdu ki, yaşları az olmayan bu adamlar “gənc şairlərdir”.
    Maraqlı burası idi ki, üz-gözlərinin tərini qurulayan bu adamlar şairin kölgəsinə sığınmışdılar. Yox, məcazi mənada demirəm. Onlar parlaq yay Günəşindən daldalanmaq üçün Səməd Vurğunun heykəlinin arxasında kölgələnirdilər. Həmin an şairin bir misrası yadıma düşdü: “Günəşdən gizlənən yarasalardır...”
    Və düşündüm ki, dahi Vurğun heykəlinin və yaradıcılığının kölgəsinə sığınanlar hələ çox olacaq- həm məcazi, həm də müstəqim mənada.
    30.08.14



















    Böyük pullar haqda kiçik müşahidə

    BÖYÜK PULLAR:
    Şərqdə:
    Böyük vəzifə+böyük pul= (əsasən) böyük faciə.
    Qərbdə:
    Böyük pul+böyük vəzifə= (əsasən) böyük xeyriyyəçilik.
    Ki yəni, Şərqdə böyük pulun arxasınca çox vaxt məlakə cildində fəlakət kabusu sürünür. Qərbdə isə böyük pulun arxasınca fəlakət cildində məlakə kabus addımlayır.
    Hər cür seçimin müəllifi zaman və taledir.
    Bizimkilər isə, az qala bütün hallarda şəхsi istək, tələbat və istеhlak məsələlərinin həlli kоnusunda didişdirilir. Оnlar aşağı və yuхarılardan daha bоl diqqət, qazanc, yеm, ad-san, qayğı umurlar. Bеlədə qarın qardaşı üstələyir. Хalq yaddan çıхır. İdеallar məzhəkə оbyеktinə çеvrilir. «Mən» «biz»i üstələyir. Bu cür hallar islamın bərqərar оlduğu ölkələrdə daha çох müşahidə оlunur. Yеri gəlmişkən, mən еlə əksər ziyalılar kimi, əksər din хadimlərinin də Bakı küləyi sayağı gündə bir səmtə əsməyini yada salmaq zоrundayam.
    …bir-biri ilə öz «mən»i uğrunda (mənliyi uğrunda yох ha!) müharibə еdən ziyalıların bir çoxunu bir vaхt (sоvеtlər dönəmində!) ölkənin о vaхtki rəhbəri öz bağına tоplayaraq barışdırmaq istəmişdi. Amma müvəqqəti «barışan»lar tеzliklə yеnə «küsüşdülər».
    Bəlkə milli barışıq еlan еtməyin zamanı gəlib?..

















    Praqmatik ağsaqqal

    Ötən yay qonşu kənddə yaşayan ahıl bir kişi ilə yol yoldaşı oldum. Ağsaqqalın yaşı doxsanı təzəcə keçmişdi. Beli bir az əyilsə də hələ qıvraq idi. İş-gücü, dolanışığı ilə maraqlandım. Gümrah bir ovqatla danışmağa başladı:
    -Dolanışığım pis deyil. Arı, inək, qoyun saxlayıram. Toyuq-cücəm də var. Arvad rəhmətə gedib. Uşaqların hamısı şəhərə üz tutub. Xaricdə olanlar da var... Hə, özüm də yüzsəksən manat pensiya alıram.
    -Pensiyan özünə bəs edirmi?- deyə, soruşdum.
    Ağsaqqal dedi:
    -Əlbəttə, çatır. Amma evlənsəm çatmaz. Arvadların xərci çox olur.
    -Yəni belə bir fikrin də var?
    -Hər şey ola bilər.
    -Eybi yox, o da öz pensiyası ilə dolanar.
    Kişi bic-bic güldü:
    -Mənim nəyimə lazımdır pensiyaçı arvad?
    Ta heç nə soruşmadım. Gördüm ki, çox rasional-praqmatik düçüncəli ağsaqqaldır.
    26.11.18


























    Kontuziya almış polkovnikin öncəgörməkliyi...

    Keçmiş mətbuat adamları yəqin ki, haqqında qısaca danışmaq istədiyim adamı xatırlayırlar.
    Ötən əsrin 80-ci illərində bir müddət “Azərbaycan gəncləri” qəzetində çalışmışam. Redaksiyaya müxtəlif adamlar gəlirdi. Həmin adamların içində qəribə, elə ilk baxışdan diqqəti cəlb edən yaşlı, arıq, qəddi azacıq əyilmiş bir kişi də vardı. Onun nimdaş, əzik-üzük xaki rəngli hərbi mündirinin yaxasına orden-medallar düzülmüşdü. Köhnə paqonuna taxılmış ulduzlardan polkovnik olduğu bilinirdi. İkinci cahan müharibəsindən çıxmışdı. Adətən onun qoltuğunda lülələnmiş kağız olardı. Müharibədə ağır kontuziya almış bu keçmiş hərbçi zabit redaksiyalara baş çəkər, öz bildiklərini adamlara “öyrətməyə” çalışardı. O, hər binanın altında “daldalanacaqlarin” tikilməsini vacib sayırdı.
    Polkovnik bəzən eyni redaksiyaya bir gündə iki-üç dəfə baş çəkıərdi. Bəlkə də bunu anlamaq olardı. Yaşlı adamdır, yaddaşı korlanıb. Əsas məsələ onun qoltuğundakı lülələnmiş kağızla bağlıydı. Bu kağızda nələrin olduğunu təsvir etmək üçün gərək çox geniş izahat verəsən. Amma qısa təsvir etsəm, həmin kağız yarımxəritə, yarımdöyüşplanı, yatımhərəkətistiqaməti idi. Ən maraqlısı bu idi ki, qalın kağızlardan hazırlanmış həmin iri “kartaya” (kişi öz əsərini belə adlandırırdı) kiçicik lampalar bərkidilmişdi. Bəli, əsl elektrik lampaları. Və həmin lampalar vahid bir qovşaqda birləşmişdi. Keçmiş hərbçi elekrtik naqilinin ucuna bərkidilmiş “çəngəli” cərəyana birləşdirəndə kağızın üstünə bərkidilmiş rəngbərəng kiçik lampalar bərq vurardı.
    Qısası, kişi hər dəfə böyük bir həvəslə özünün gələcək döyüş plan və manevrlərindən söhbət açardı.
    Redaksiya işçiləri kişinin xətrinə dəyməzdilər. Amma iş-gücdən ayrılmaq da olmazdı. Bu çağrilmamış qonaq isə sərt hərbçi xarakteri ilə hamını intizamlı olmağa, onu diqqətlə dinləməyə dəvət edərdi.
    Cavan jurnalistlər bir-biri ilə gözləşib xısın-xısın gülər, nisbətən yaşlı qəzetçilər təəssüflə başlarını bulayardılar.
    Növbəti “görüşlərin” birində şair Şahmar Əkbərzadə kişinin dediklərini bir müddət diqqətlə dinlədikdən sonra gur səslə dedi:
    -Bura baxın, yoldaş polkovnik. Deyin görək sizin bu “dərslər”, bu “karta” bizə nə vaxtsa lazım ola bilərmi?
    Kişi pozuq bir ləhcə ilə, yarırus-yarıazərbaycan dilində cavab verdi:
    -Koneşno, koqda-to mojet priqoditsya. Bəyəm mənə inanmursuz?
    Şahmar dilucu dilləndi:
    -Niyə ki, inanırıq.
    Yaxşı yumor duyumu olan digər şair, Tofiq Mütəllibov tez yerindən söz atdı:
    -Bəyəm yenə müharibə olacaq, polkovnik?..
    Kişi dilləndi:
    -Bəli. Koneşno. Olacaq.
    Şair təəccüb dolu bir təbəssümlə soruşdu:
    -Biz kiminlə müharibə edəsiyik ki? Bəyəm bizim düşmənimiz var?
    Keçmiş hərbçi lülələnmiş kağızı titrək barmaqları ilə sığallayaraq qısaca cavab verdi:
    -Koneşno, var. Bəs ermənilər kimdir?..
    Və kişi kağızı qoltuğuna vurub redaksiyanı tərk etdi.
    Sonralar qonşu dövlətlə qanlı münaqişələr başlayanda redaksiyada həmin keçmiş hərbçini tez-tez xatırlayanlar olurdu.























    Gürcülərin qadınlara verdiyi bayram “qonaqlığının” sonluğu necə oldu?

    Bu olmuş əhvalat əslində çox maraqlı bir hekayəyə bənzəyir...
    Aspiranturada oxuyan zaman gənclik dostlarımdan biri ilə Kislovodsk şəhərinə istirahətə getmişdik.
    Turbazada dincəlirdik. O il istirahətə gələnlərin sayı çox olduğundan bizim qaldığımız kiçik otağa müvəqqəti olaraq yaşlı bir adam da yerləşdirdilər. Adətən, cavanlar qocaları o qədər də sevmir. Amma biz tezliklə öz yaşlı otaq yoldaşımızla elə dostlaşdıq ki, sonralar onu qonşuluqda boşalan otağa köçürmək istəyənlərə “müqavimət” göstərməli olduq. Şair demiş, “belə qacalasan qocalanda da...” Çünki həyatda elə qocalar da görmüşəm ki, (yəqin ki, elə siz də belələrini görmüsüz), yaşadıqları illərdə yalnız məkr, hiylə, fırıldaq yığmaqla məşğul olublar.
    Qısası, bizim bu sadə, mehriban, təvazökar dostumuz istefada olan polkovnik idi. Vaxtilə Tiflisdə Zaqafqaziya sərhəd qoşunları komandanlığında qulluq edibmiş.
    Bu ucaboy, ağsaç, mavi gözlü, güləş sifətli, ələlxüsus yumoru sevən qoca “çekistin” familiyası Çekmaryov idi.
    Dostumuz Çekmaryov bizə hərdən başına gələn maraqlı əhvalatlardan danışırdı. Onun danışdığı diqqətiçəkən hadisələrdən biri mənim bu gün də xatırımdadır.
    -Hə, uşaqlar, çoxdan başıma gələn bir əhvalatı indi sizə də danışmaq istəyirəm. Gərək ki, səkkiz mart günü idi. Zastavada birgə xidmət etdiyimiz ukraynalı dostumla qərara aldıq ki, həmin gün arvadlarımızla birgə restorana gedək, qadınlar bayramını qadınlarla birlikdə qeyd edək. Amma tərs kimi bu ərəfədə bizi təcili olaraq zastavaya çağırdılar. Xidməti işlərdə belə axmaq hadisələr tez-tez olur. Biz xanımlarımıza dedik ki, axşam saat filanda Tiflisin “Araqva” restoranında görüşək. Onlar da bizimlə razılaşdılar. İşimizlə bağlı bir xeyli ləngiməli olduq. Xülasə, işimizi bir təhər yoluna yoluna qoyandan sonra gec də olsa vədələşdiyimiz restorana getdik. Artıq qaranlıq düşmüşdü.
    Restorana girəndə gözümüzə inanmadıq: hər ikimizin xanımımız restoranda stol arxasında rahatca əyləşib nahar edirdilər. Yox, məsələ bunda deyil. Əsas məsələ burasındadır ki, arvadlarımız iki nəfər lopa bığlı gürcü ilə birgə deyə-gülə yeyib-içirdilər. Bizim gəlməyimiz sanki burada heç hiss olunmadı. Çaşıb qalmışdıq. Bu əsnada xanımım mənə altdan-altdan göz vurdu. Bu, o demək idi ki, hələ üstünü vurma, burada iş var. Mən öz arvadımı yaxşı tanıyıram. O da mənim kimi yumoru sevən bir adamdır.
    Ukraynalı dostumla keçib qonşu stolda əyləşdik. Yemək sifariş verdik. Dostum bərk pərt idi. Mən ona dedim ki, narahat olma, mənim xanımım gözlənilməz sürprizlər etməkdə mahirdir. Bir də ki, burada nə var axı, Allaha şükür, sevimli xanımlarımız gözümüzün qabağında, qonşu stolda əyləşib içtaha ilə yeyib-içirlər. Əlbəttə, bu sözlər təskinlik üçün idi. Hələ heç özüm də bilmirdim ki, bu həngamə niyə və nə üçündür.
    Arada arvadımla onun rəfiqəsi, yəni dostumun arvadı, “bığlı qonaqların” stolunu tərk edib hansısa bir bəhanə ilə eşiyə çıxdılar. Mən tez özümü onlara çatdırdım. Arvadımdan soruşdum ki, bu, nə həngamə, nə məsələdir belə?
    Xanımlar tez-tələsik vəziyyəti izah etdilər. “Biz burada bir xeyli sizi gözləməli olduq. Stol arxasında əyləşib kofe sifarişi verdik. Bir qədər sonra isə bu iki bığıburma gürcü oğlan bizə yaxınlaşdı. Bizimlə tanış olmaq istədiklərini bəyan etdilər. Biz onlara dedik ki, burada öz ərlərimizi gözləyirik. Onlar buna inanmaq istəmirdilər. Elə hesab edirdilər ki, biz “ova” çıxmışıq. Biz nə illah etdiksə bir nəticə hasil olmadı, bunlar qır-saqqız olub yaxamızdan əl çəkmədilər. Hətta, israrla onu da dedilər ki, ərləriniz gəlib çıxsa bizi onlarla tanış edərsiz, biz onlarla dost olarıq... İndi siz gəlmisiz, bir deyin görək innən sonra biz nə edək?”
    Mən xanımlara dedim ki, işinizdə olun. Yəni öz “rolunuzu” oynamaqda davam edin.
    Hə, təzədən salona qayıtdım. Gürcülər bizim xanımları rəqsə dəvət etdilər.
    Xanımlar könülsüz də olsa öz “kavalerləri” ilə rəqs etməli oldular...
    Hər şeyin əvvəli olduğu kimi, bir sonu da olur.
    Yemək-içmək başa çatdı. Gürcü oğlanlar stolun xərcini səxavətlə ödəyib təzədən stola yaxınlaşdılar. Onlar arxayın-arxayın əlllərini centelmensayağı arvadlarımıza uzatdılar: yəni gəlin birlikdə gedirik. Arvadlarımız yenə altdan-altdan bizə baxırdılar. Mən gülümsədim, başımla işarə etdim ki, hələ sakit olun, biz də sizinlə çıxacağıq.
    “Lopabığlılar” deyə-gülə qadınların qoluna girib qapıya yaxınlaşdılar.
    Ukraynalı dostum hər ehtimala qarşı pencəyinin altındakı silahı qurdalayanda mən ona göz basıb sakit olmağını astadan rica etdim.
    Bəli, gürcü oğlanlarla bizim xanımlarımız qol-qola restorandan çıxdılar. Mən tez-tələsik öz stolumuzun hesabını ödəyib dostuma dedim ki, tez arxamca gəl.
    Bəli, cəld çıxdıq eşiyə. Gürcülər qapının ağzında xanımlarla nə barədəsə danışaraq ucadan gülüşürrdülər. Mən başımla dostuma təcili hərəkətə keçmək haqda göstəriş verdim. Hər ikimiz eyni vaxtda irəli şütüdük. Gürcüləri dirsəyimizlə kənara itələdik. Hərə öz xanımının qoluna girdi. Bütün bunlar bir andaca baş berdi. “Lopabığlılar” çaşıb qalmışdılar. Onlar əvvəlcə bizimlə dava etmək istəyirdilər. Xanımlar vəziyyəti izah etməli oldular. Arvadım öz “bığlısına” dedi ki, qatso, bəyəm bayaq biz sizə demədik ki, burada öz ərlərimizi gözləyirik, bəyəm siz demədiniz ki, ərləriniz gəlib çıxsa bizi onlarla tanış edərsiz, biz onlarla dost olarıq... İndi bax budur ərlərimiz gəlib çıxıblar, buyurun tanış və dost olun”.
    Onlar çox pərt olmuşdular. Əsəbdən hər ikisinin bığı titrəyirdi. Onlar elə düşünürdülər ki, bu “səhnəni” biz özümüz qəsrən düzəltmişik. Biz vəziyyəti ətraflı izah etdik. Onlar hər şeyi anladılar. Bir azdan kefləri açıldı və qəhqəhə çəkib güldülər.
    Hətta gürcülərdən biri zarafatla dedi ki, yaxşı, qatso, biz sizin bu xanımlara bir xeyli xərc çəkib diqqət göstərmişik, bəs bunun əvəzində indi nə edək?
    Mən də gülüb onlara belə dedim: “Siz pul xərcləyib xanımlara qonaqlıq vermisiz, amma bundan sonra onlarla nə etməyin lazım olduğunu biz özümüz ayrılıqda müəyyən edəcəyik”.
    Hərə öz xanımının qoluna girib öz evinə getdi.
    Bax belə.
    Dostumuz Çekmaryov söhbəti bitirib astadan güldü:
    -Hə, necədir, maraqlı əhvalatdırmı, uşaqlar?
    Biz qəhqəhə çəkib bir xeyli müddət güldük.




















    Yazmışdım, yenə yazdım

    Dostlarım, bilirsiz, bu gün cəmiyyət(lər)də ən tragikomik hal nədir?
    Praqmatiklik, rasionallıq, praktiklik, reallıq... bir sözlə, həqiqət və həqiqətə yaxın ideyalar tükənəndən sonra həm alimlərin, həm siyasətçilərin, həm iqtisadçıların, bir sözlə adi və ali adamların "köməyinə" kor, xəstə, pəltək Vanqa qarı gəlir...
    Yox mən qətiyyən rəhmətlik Vanqa xalanın fiziki qüsurlarına istehza etmək istəmirəm. Bu, tanrının işidir. Allah o xanıma rəhmət eləsin.
    Amma məsələ budur ki, bu rəhmətliyin qızının özü tanrının işinə qarışırdı axı. Bu, həm İncilə ziddir, həm Tövrata, həm də Qurana. Lap elə Buddaya da.
    p.s. ən çox da qonşu Rusiyada Kaşpirovskinin "öncəgörənliyi" iflasa uğrayandan sonra Vanqaya ehtiyac yarandı.





    Fotolardakı kim idi?

    Bu, maraqlı bir hadisədir. Özü də həyatda baş vermiş hadisə. Amma danışacaqlarımı qələmə alınmamış bir maraqlı hekayə fabulası kimi də qəbul edə bilərsiniz.

    ...Onlarla bir qurumda çalışırdıq. İş yerində onların “gizli eşqi” barədə gizli bir pıçıltı dolaşmaqda idi. Sonra bu pıçıltını açıq söz-söhbətlər əvəz etməyə başladı.
    Məsələ burasında idi ki, bizim həmkarımız olan, yəni bir-birləri ilə “dostluq” edənlərin hər ikisi, yəni kişi ilə qadın evli idi. Bu, öz yerində. Onlar həm də ailəvi dostlar idilər. Yaxın əhatədə olan adamların dediyinə görə, onları gecikmiş, amma odu hələ korun-korun közərən bir eşq birləşdirirdi. “Gecikmiş” deyirdilər ona görə ki, hələ ilk gənclik illərində sevişiblərmiş, amma nədənsə, hansısa səbəbə görəsə o vaxt bu sevda çin olmayıbmış.
    İllər atını çapıb gedəndən sonra tale onları eyni məkanda, növbəti iş yerində təzədən qarşılaşdırmışdı. Ötən illərin tozanağında kişi ilə qadının saçlarına qırov ələnsə də, hər ikisinin gözlərində bir gənclik qığılcımı parlamaqda idi.
    Arada gəzən söz-söhbətə aydınlıq gətirmək üçün onlar öz yaxın dost-tanışlarının yanında and-aman edib demişdilər ki, bizi birləşdirən yalnız köhnə dostluq, mənəvi yaxınlıqdır. Onların dediklərinə inananlar da olmuşdu, inanmayanlar da...
    ...Yay ayında nəhəng Şimal şəhərinə bir dostumla məzuniyyətə getmişdik. Axtarıb-arayıb kirayədə qalmaq üçün bir mənzil tapdıq. Mənzilin sahibi 19-cu əsrin sonlarında doğulmuş, yaşlı, nəinki yaşlı, hətta deyərdim ki, tarixin özü kimi qocalıb əldən düşmüş arıq bir bir qadındı. Yaşına baxmayaraq güclü yaddaşı vardı. O, bizə qalacağımız iri, səliqəli otağı göstərdi. Otaqda iki dəmir çarpayı, iki ağac dolab, bir kitab rəfi vardı. Ev sahibəsinin özü isə bizimlə qonşuluqdakı çox darısqal bir otaqda qalırdı. Qadının qaldığı həmin kiçik, pəncərəsiz, alaqaranlıq otaq, mənzildən daha çox, müxtəlif cür ərzaq və pal-paltarların yığıldığı anbara bənzəyirdi.
    Nə isə, yerbəyer olduq.
    Bir-iki gün sonra qadın bizim haradan gəldiyimizlə maraqlandı. Təbii ki, biz də haradan və nə məqsədlə gəldiyimizi bildirdik. O, nədənsə məmnun-məmnun gülümsədi. Ötən əsrin nimdaş yadigarı olan həmin xanım dedi:
    -Hə, bir müddət əvvəl siz tərəflərdən mənim iki nəfər qonağım da gəlmişdi. Ər-arvad idilər. Bəlkə də tanıyırsız onları, özlərinin dediklərinə görə, tanınmış adamlardır. Qoy əvvəlcə şəkillərini göstərim. Görüm tanıyırsızmı?
    Qadın keçib öz kiçik “arxiv-anbarından” bir qalaq şəkil gətirdi. Biz dostumla heyrətə gəldik. Bu fotoların hamısında cəmi iki adam vardı: bizim iş yoldaşlarımız olan “dostlar”... kişi və qadın. “Mənəvi cəhətdən yaxın dostlar”.
    Qadın dedi:
    -Hə, onlar mənim çox əziz qonaqlarım idi... Amma bir şey deyim. Yaşları elə az olmasa da, onlar özlərini lap yeni ailə qurmuş, hətta deyərdim ki, təzəcə sevişən gənc oğlan-qız kimi aparırdılar... Bura baxın, siz onları təsadüfən tanımırsız ki?
    Biz dostumla bir-birimizin üzünə baxıb tərəddüdlə susduq. Elə yaxşı olub ki, susmuşuq. Niyəsini indi deyim.
    Qadın öz “ər-arvad” qonaqlarının fotolarını göstərərək söhbətinə davam edirdi. İndi onun bayaq gülümsəyən çöhrəsinə bir qəm pərdəsi də çökmüşdü.
    -Onlar buradan gedəndə nədənsə bu şəkilləri özləri ilə götürüb aparmadılar. Dedilər ki, qoy qalsın, onsuz da tezliklə yenə qayıdıb gələcəyik. Aradan illər keçib, di gəl ki, onlardan bir xəbər yoxdur. Yaxşı ki, sizi, yəni onun yerlilərini gördüm. Onların ünvanı, telefonu məndə olmalıdır. Bəlkə bu şəkilləri verim sizə, o ər-arvada çatdırasız? Ümumiyyətlə, görəsən onlar sağ-salamatdırlarmı?
    Biz dostumla susub heç nə demədik.
    Onlardan, bu iki nəfərdən biri artıq vəfat etmişdi.
    Əlbəttə, biz bu barədə qarıya heç nə demədik. Və uzun müddət susduq.





    “Mənim məhəbbət adlı xəstəliyim var...”

    Bayaq radioda eşitdiyim mahnını siz də “dinləyin”:
    “Axı məni yaşadan kimim var?
    Mənim məhəbbət adlı xəstəliyim var...”
    Tam ciddi. Oxuyan da xanım idi. Hər halda qadın səsi ilə ifa olunurdu.
    İndi məni bir sira suallar düşündürür:
    Görəsən, bu “şedevrin” mətnini hansı “dahi” şair qələmə alıb?
    Görəsən, “mahnıya” hansı “əvəzolunmaz” bəstəkar musiqi bəstələyib?
    Görəsən, bu “bəstəni” hansı “korifey” oxuyurdu?
    Və nəhayət. Bu cür “xəstələnənlər” efirə və ekrana necə yol tapırlar?
    Yeri gəlmişkən, “xəstə” ifadəsi mənim deyil, “əsəri” meydana gətirənlərindir. Axı mahnıda elə-belə də deyilirdi:
    “Mənim məhəbbət adlı xəstəliyim var...”
    03.05.18




    NAQQAL

    Şimal rayonlarından birində keçirilən tədbirdən qayıdırdıq. Rayon rəhbərliyinin şanlı qonaqlığından sonra kiçik, rahat avtobusda hərə “öz yerinə” tutmuşdu. Qabaq sırada əyləşən iki jurnalist xısın-xısın söhbət etsə də, əsasən, nisbi sakitlik idi. Rayona gələn baş hamı əsrarəngiz təbiətin sehrinə düşmüşdü. Amma indi təbiəti seyr edənlər az idi. Şəhərə sarı üz tutan maşındakıların əksəriyyəti xumarlanırdı. Birdən avtobusun salonunda hay-küy qopdu. Kimsə ucadan qışqırırdı. Hamı dönüb “hadisə yerinə” sarı baxdı. Sən demə,bayaqdan xısınlaşan jurnalist dostlarımız nəyə görəsə mübahisə edirmiş və onlardan birinin dediyi o birinin “boğazından keçmirmiş”. Az sonra bu “nəyə görəsənin” əsl səbəbi məlum oldu; məlum oldu ki, müsafirlər “əsl ədəbiyyat uğrunda” savaş açıblarmış. Birinin “ədəbi arqumentləri” o birisini qane etmədiyinə görə, bu mübahisə əl-qol davasına çevrilməkdə idi. Cavan jurnalist qismən yaşlı həmkarının üstünə qeyzlənib ayaq üstə az qala Hamlet monoloqu söyləməkdə idi:
    -Bəyəm onlar yazıçıdır, şairdir? Heç nədir onlar... Heç nə...
    Bundan sonra gənc həmkarımız, haqqında mübahisə açdıqları görkəmli sənətkarların ruhunu və onların yazdıqlarını, kobud küçə söyüşləri ilə təhqir etməyə başladı; o, öz “monoloqunda” dörd görkəmli sənətkarın adını təkrar-təkrar çəkərək onların ruhuna nifrin yağdırırdı.
    Mən dözə bilmədim, ayağa durub qeyri-ixtiyari onun üstünə qışqırdım:
    -Bura bax, ağlına gələni danışma. Bu saat avtobusu saxladıb səni bayıra ataram ha...
    Həmkarım mənə sarı çevrildi:
    -Nə üçün?..
    -Ona görə ki, sən həm avtobusdakıları təhqir edirsən, həm də hamının sevdiyi sənətkarları...
    -Avtobusdakılardan üzr istəyə bilərəm... Amma o ölən yazıçıların sizə nə dəxli? Onların müdafiəçiləri olsa-olsa öz uşaqları ola bilər...
    Mən bir az duruxub dedim:
    - Əvvəla, təhqir yaxşı şey deyil axı. İkincisi, içkili başda ağıl olmaz. Üçüncüsü...
    -Hərə özünə cavabdehdir...
    -Dedim ki, ağzını təmiz saxla...
    -Onların qoy öz övladları müdafiə etsin. Sizə nə düşüb ki...
    -Tutaq ki, onlardan üçünün (mən həmin sənətkarların adlarını çəkdim) övladları tanınmış yazıçıdır, lazım gələndə öz valideynlərini müdafiə edə bilirlər. Amma sən bayaqdan dörd yazıçının adını çəkirsən... Cabbarlını niyə söyürsən?
    - Bəyəm Cabbarlının sizə bir dəxli var?
    -Əlbəttə, var...
    -Qohumunuzdur? Axı mən bilən siz ayrı bölgədənsiz...
    -Səhv edirsən. Cabbarlı mənim çox yaxın qohumumdur.
    O, çaşıb qalmışdı:
    -Özü də “yaxın qohum”. İnanmıram... Dəqiq bilirəm ki, sizi birləşdirən heç nə yoxdur.
    -Var...
    -Nə?
    -Dramaturgiya.
    Həmkarım susub yerində əyləşdi.




    Başın köçürülməsi...

    Artıq dünya təbabətində bu əməliyyat da sınaqdan keçirildi. İtaliyalı cərrah Sercio Kanavero başı bədəndən ayırıb başqa bədənə köçürməyin mümkünlüyünü sübuta yetirib. Düzdür, ilk sınaq meymunlar üzərində aparılıb. Lakin artıq başını başqa, daha “münasib” və mütınasib bədən üzərində görmək istəyən adamlar növbəyə yazılır. Söz yox ki ki, bu arzuya düşənlərin çoxu bədəncə əlil və xəstə olanlardır...
    Təbabətin inkişafı qarşısıalınmaz bir proses, insanların sağlam can istəməsi təbii bir haldır... Amma...
    Məni bir yazıçı və sosioloq kimi bir məsələ daha çox narahat edir.
    Tutaq ki, bədəni ya vəlvələdən, ya zəlzələdən, yəni bə və ya digər xəstəliklə əlaqədar sıradan çıxmış imkanlı bir adam öz başı üçün “layiqli” bədən axtarır. Belə bir “xoşagələn” bədən üçün kimisə öz başından məhrum etməkmi gərək olacaq? Yəni belə bir zərurət- baş və ya bədən axtarmaq, bu sahədə bədnam “biznes qurmaq” dövrü gələ bilərmi?
    p.s. Başın köçürülməsi məsələsi mənim pyeslərimdən birində də əks olunub. Amma bir az başqa səpkidə.























    HÖCCƏTQULULAR...

    Virtual və vizual aləmdəki dost-tanışlarım arasında bir xeyli dərəcədə radikal, ifrat düşüncəli adamlar var. Belələri daha çox höcətləşməyi sevirlər. Və ən maraqlısı da budur ki, həmin adamlarin əksəriyyəti özlərini talerant və demokrat hesab etsə də yalnız hökmlə danışır, heç bir alternativ fikri qəbul etmirlər.
    Bu cür adamlara mən bir ad da tapmışam: Höccətqulu...
    Dədə Qorqud bağışlasın..













    Otellonun əlcəyi...

    SSRİ Xalq artisti Ələsgər Ələkbərov Şekspirin “Otello” faciəsində baş rolun mahir ifaçılarından biri olub. Moskvadakı qastrolda böyük aktyor həmin obrazı məharətlə oynayır. Amma birinci pərdədən sonra ona deyirlər ki, “sifətin qrimlənsə də əlinin qrimlənməsi unudulub”. Axı Otello zənci idi və təbii ki, zəncinin üzü kimi əlinin üstü də qara(şın) olmalıdır. Aktyor iradla razılaşır. Doğrudan da onun əlinə qara qrim çəkilməyibmiş. Amma o, təzədən səhnəyə çıxanda hamı görür ki, bu “rəng” məsələsi yenə əvvəlki səhnədə olduğu kimi qalmaqdadır: yəni Otellonun sifəti kömür kimi qapqara, əlləri isə pambıq kimi dümagdır. Bu, rejissorun və bir çox tamaşaçıların diqqətindən yayınmır.
    Amma əsərin finalına yaxın Otello, yəni Ələsgər Ələkbərov nümayiçkaranə şəkildə əlindəki ağ əlcəyi çıxarıb kənara atır və əlcəyin içindən çıxan qapqara zənci əlləri görünür. Bu, hamını təəccübləndirir. Sən demə, böyük aktyor fasilə zamanı əlinə qara qrim çəkdirib üstündən də ağ əlcək geyinibmiş ki, tamaşaçılar çaşbaş düşməsin. Hər şey daha təbii və inandırıcı alınır. Və, onun düşündüyünün əksinə olaraq, tamaşaçılar daha çox çaş-baş qalırlar...






















    Poroşenkonun qələbəsi...

    Sərlövhədən tez-tələsik nəticə çıxarmağa tələsməyin. Bəli, əslində Ukraynada keçirilən seçkidə Poroşenko qalibdir, Zelenski sadəcə çox səs toplayıb.
    Poroşenko öz prezidentliyi dövründə söz azadlığının bərqərar olması, demokratik təsisatların formalaşması, Avropaya inteqrasiya, aşkarlığın təmin edilməsi sahəsində böyük işlər görmüş, ən baçlıcası, seçkilərin saxtalaşdırılmasına imkan verməmişdir.
    Deməli, bu seçkidə Poroşenkonun qələbəsi danılmazdır. Çünki o, öz istəyinin mühüm bir qisminə nail olmuşdur.
    Zelenski sadəcə çox səsə toplayıb.
    21.04.19.








    Qaş düzəltmək istəyirdilər...

    Biləcəridə təzə “Dardanel boğazı” əmələ gəlib.
    Biləcəri enişi (spuskası) deyilən yerin sonunda bir dairə var. Bu dairəni (kruqu) son 10 ildə, yalan olmasın bəlkə 11 dəfə söküb, sonra da təzədən tikiblər. Beləliklə, dairə gah kiçilib- gah böyüyüb, gah “kökəlib”- gah da “arıqlayıb”.
    Bir neçə gün əvvəl əlikülünglü-belli-xəkəntazlı-lomlu adamlar, habelə ağır-yüngül texnika, dairəyə hücum çəkdi, onu və onun ətrafındakı yollları dağıdıb alt-üst etdi. Bu tərəflərdə yaşayanlar bu mənzərəni görüb mat-məəttəl qaldılar. Axı yol elə də pis deyildi. Sonra adamlar fikirləşdi ki, eybi yox, yəqin yolu genişləndirirlər, dairəni kiçildirlər. Axı bu ətrafdakı yollarda arada tıxac yaranırdı.
    Amma... Sən demə, məqsəd başqa imiş. Dünən təzə “kruq” və təzə asfalt örtüklə yamanmış yol istismara verildi. Bəlkə də inanmazsız, köhnə dairənin qabağına bir “yarımdairə” də əlavə edib yolu lap daraltdılar. Təsəvvür edin, əvvəllər dairənin yanından keçən yoldan yan-yana 5-6 maşın rahatca keçirdisə, indi həmin yoldan böyür-böyürə 2 maşın zor-bəla ilə, özü də bir-birinə sürtünə-sürtünə keçir. Necə deyərlər, qaş düzəltdikləri yerdə...
    Dünəndən bəri həmin dairəyə yeni ad da veriblər: Dardanel boğazı.
    Bəli, dünəndən bəri bu “yeniləşmiş” yolda elə bir tıxac yaranıb ki, gəl görəsən. Bu nəqliyyat qaragürühundan və xaosundan yaxa qurtarmaq istəyən maşın və sürücülər Biləcəri qəsəbəsinin aralıq yollarında nalə çəkib, inildəyə-inildəyə özlərinə təzə yollar arayırlar.
    Görəsən, “abadlıq” adı altında aparılan bütün bu bərbadlıq, bu biabırçılıq kimə lazım olub?
    Budur, həmin dairə boyu ard-arda düzülüb tıxacda haray-həşir qoparan maşınların siqnal səsi aləmi başına götürüb.
    Həmin dairənin yaxınlığında yol çəkilişi ilə məşgul olan bir idarə də var. Heç olmasa bu dairəni və yolu bu günə salmazdan əvvəl həmin idarə ilə məsləhəşəydilər... Amma... Allah bilir, bəlkə də elə o “məsləhətləşmədən” sonra bu vəziyyət yaranıb.
    p.s. Əslində bu yazını mən yox, nəqliyyat və yol ekspertləri yazmalı idilər.
    05.05.19






















    Söyüşü gözdən salmaq olmaz...

    Deyir ki, bizi söyənləri biz də söyməliyik.
    Rəhmətlik Mirzə Fətəlinin “Mürafiə vəkillərinin hekayəti” əsərində personajlardan biri, səhv etmirəmsə vəkil-hüquqşünas, yanına gələn şikayətçilərə təxminən bu cür məsləhətlər verir: “Qonşu sənin atının gözünü çıxarıb? Get sən də onun atının gözünü çıxart”. “Sənin qardaşını öldürüblər? Get sən də onların qardaşını öldür”.
    Təsəvvür edin ki, aradan 150 il vaxt keçib. Elə hələ də o cür düşünənlər var.
    Amma... hərə başını aşağı salıb öz iş-güzüylə vicdanla məşğul olsa, heç söyüşə və döyüşə də ehtiyac qalmaz.
    Söyüşü gözdən salmaq olmaz. Təəccüblənməyin. Az qala bütün dillərdə belə bir ifadə var: “Söyüşün biri bir qəpik idi...” Yəni bəzən onun qiymətini ucuzlaşdırırlar. Deməli, söyüşün də öz qiyməti var. Onun dəyərini azaldıb gözdən salmaq olmaz.
    Bütün bunlar öz yerində.
    Çalışın nə özgəsini söyün, nə də özünüzü söydürün.
























    "Zaman" pyesim yadıma düşdü...

    Mən uzun illər bundan əvvəl "Zaman" adlı bir pyes yazmışam.
    Yazıldığı il dəqiq yadımda deyil, amma 14-15 il öncə kitabımda nəşr olunub.
    İndiyəcən teatrlar bu əsəri tamaşaya qoymağa tərədddüd edirlər.
    Nə üçün?
    Əsərin qəhrəmanı ehtiyatda olan gənc zabidir. Adi həyata uyğunlaşa bilmir, özünə iş tapammır. Nəhayət, müharibə gedən ölkələrin birinə gedib legioner dəstədə vuruşur. Aradan zaman keçir və əsərin qəhrəmanı Zamanın ölüm xəbəri gəlir. Amma əslində o, sağ imiş...
    Bu əsər yazılanda Suriyada sakitlik idi və bizim vətəndaşlar hələ oraya döyüşə getmirdi...
    Mənə elə gəlir ki, bu əsəri tamaşaya qoya bilən bir cəsarətli, istedadlı rejissor tapılacaq.
    P.S. Mənim indiyəcən otuzdan çox pyesim tamaşaya qoyulub. Əsərlərimin qarşısına "daş" qoymaq istəyənlər olsa da, sonda həqiqət yerini tapıb. İndiki halda şikayətim, narazılığım yoxdur. Sadəcə, qəfildən "Zaman" pyesim yadıma düşdü. Ona görə ki, bizim bəzi "patriotlar" Suriyada vuruşur.
    02.04.17























    ƏDƏBİYYATDA XƏSTƏLİK SİNDROMU...

    Mənə tez-tez AYB-nin qalıb -qalmamasına dair sual verir, bu məsələyə münasibətimi soruşurlar. Fikrim belə izhar edirəm:
    -AYB-nin mövcud olması heç kəsə ziyan gətirmir. Əksinə, bu təşkilatda çalışan bir xeyli istedadlı (və eləcə də, təbii ki, istedadsız) adam maaş alır, necə deyərlər- dolanır və ya ailəsini saxlayır . .. İstedad demişkən, heç bir təşkilat (o cümlədən AYB) istedad əkib becərmir, dahi-zad da yetişdirmir. Məsələn, 19-cu əsrdə Rusiyada indi təsəvvür etdiyimiz təşkilat yox idi. Amma Tolstoy, Turgenev, Saltıkov-Şedrin, Dostoyevski, Qoqol, Qonçarov, Leskov, Çernışevski, Çexov vardı. Hələ mən bir neçə nasirin adını çəkirəm. Dahi şairlərin də ki adı hamıya bəlli... Bu ədəbi intibah bizim ədəbiyyatda da olub, amma bir az gec, yəni 20-ci əsrin əvvəllərində.
    Qısası, ədəbi döyüşlərdən daha çox ədəbi söyüşlərlə məşğul olanlara tövsiyyəm budur: oturub əsərlərinizi yazın. Yaxşı yazsanız yaxşı da qarşılanacaq... Amma təəssüf ki, bir çox "yazarların" bütün yaradıcılığı hamıya "ilişməkdən", heç kəsi bəyənməməkdən ibarətdir.
    Görünür, ədəbiyyatda da bir "nartsizm" xəstəliyi var...




















    İnternet sürprizləri

    Bəzən internet adamlara, o cümlədən də mənə, sürprizlər bəxş edir.
    Məsələn, bir çox pyeslərimin gözləmədiyim halda hansısa bir teatrda oynanıldığını dəfələrlə mənə bu gözəlim internet çatdırıb.
    Bayaq gözümə dramaturgiya ilə bağlı bir başlıq rast gəldi. Dünya dramaturqlarının elektron kataloqu idi. Bildiyim xarici dil rus dilidir. Dedim qoy baxım görüm bu siyahıda Azərbaycan dramaturqlarına yer ayrılıbmı. Baxdım. Hətta, azca sevindim də (Çünki bütöv sevinməyə səhhətim imkan vermir hələ)) . Orada həm dramarurgiyamıza, həm də mənim yaradıcılığıma xeyli yer ayrılmışdı.
    Uzaqdan özümə baxdım...)
    Мустафа Фируз (азерб. Mustafayev Firuz Qədimalı oğlu, 18 февраля 1952, село Исали Кедабекского района Азербайджанской ССР) — азербайджанский писатель, драматург, философ
    Категория:Драматурги по странам























    Mənim
    “Qapı”m haqda

    Mən dindar və din adamı deyiləm. Amma dinimizə ehtiramla yanaşıram. Hər halda dünyada insandankənar bir harmoniyanın (qüvvənin, enerjinin) mövcudluğuna inanıram.
    Hələ çox gənc ikən Hüqonun “Səfillər”, Tolstoyun “Serqo ata”, Dostoyevskinin “Karamazov qardaşları” əsərlərindəki din xadimlərinin müsbət obrazları ilə tanış olandan sonra məndə belə bir sual yaranmışdı: “Bəyəm bizdə belə cürətli, ləyaqətli insanlar olmayıb?”
    Şübhəsiz ki, teoloji sistemlərdə öz ideyası yolunda ölümə məhkum olunmuş ateistlər kimi, ateistlərin hakimiyyəti dönəmində “qırmızı repressiya” zamanı) əsassız yerə öldürülmüş minlərlə, milyonlarla dindar olmuşdu. Müəyyən mənada elə bu səbəbdən də “..QAPI...” adlı romanı yazdım. Sovet dövrü idi. Romanı bizim qalın jurnallar, nəşriyyatlar nəşr etmədi.
    Yalnız Sovet hakimiyyəti çökəndən sonra-90-cı illərdə həmin əsər işıq üzü gördü. Səhv etmirəmsə, ədəbiyyatımızda ilk müsbər din xadiminin obrazı məhz “...QAPI...” da yaradılıb.
    “Qapı” haqda indiyəcən onlarla məqalə yazılıb...





















    PUTİNİN KİTABI və...

    Dostlarımın məsləhətinə ehtiyacım var
    On beş il öncə ruscadan “Birinci şəxsdən. Vladimir Putinlə söhbətlər” adlı bir kitab tərcümə etmişəm. Tərcümə işində tanınmış ağsaqqal qələm adamları Nahid Hacızadə və İlyas Tapdıq da mənə yardımçı olublar. Onlar özləri də təsdiq edə bilərlər ki, həmin kitabı mən, gecəni-gündüzə qatıb demək olar ki, çox qısa bir vaxt ərzində dilimizə çevirmişəm. Çünki sifarişçilərin arzusu belə idi. Əsər 2000-ci ildə “Diplomat” nəşriyyatında çap olunub.
    Kitabın sifarişçisi o vaxtki Ali Diplomatiya Kollecinin rektoru Nazim Hüseynli və həmin təhsil ocağının (o zamankı) prorektoru İlham Rəhimli idi. Bilənlər bilir, İlham müəllim Putinin tələbə yoldaşı olub.
    Sözümün canı var. Məsələ burasındadır ki, mən bu ötən 15 il ərzində öz qonorarımı, zəhməthaqqımı bu adamlardan ala bilmirəm.
    Mənə az-çox bələd olanlar bilir ki, insani ləyaqəti hər şeydən üstün tutan adamam. İndiyəcən minlərlə tələbə və aspiranta dərs demişəm. Onların bir çoxu indi həyatda və sosil şəbəkələrdə mənimlə ünsiyyət saxlayır, dostluq edir. Onlardan da xahiş edirəm ki, əgər kimsə mənə hansısa bir “hörməti” edibsə (bizdə “rüşvətin” adı belə hörmətə mindiriblər) ləngimədən bunu yazsınlar, ucadan desinlər. Pulu öz şərəflərindən üstün sayan adamlar olsun ki, mənim bu sözlərimə qəhqəhə çəkib gülsünlər. Qoy olsun. Mən kiminsə cibinə girən müəllimləri həmişə “oğru” adlandırmışam.
    Təbii ki, öz həyat kredomla bağlı olaraq dediyim bu sözlərin adı yuxarıda çəkilən hörmətli alimlərə bir dəxli yoxdur. Yəni ictimaiyyət bu adamları dürüst, səxavətli, mədəni şəxslər kimi tanıyır.
    Yaxşı bəs, əcəba, 30-dan çox pyesi tamaşaya qoyulan, 50-dən çox kitabı nəşr olunan, sözün qısası, bütün dolanışığı sözdən çıxan bir adamın pulunu niyə vermir bu ziyalı dostlar?
    p.s.
    Soruşa bilərsiz ki, alacağın qonorar niyə indi, birdən-birə, 15 ildən sonra yada düşdü? Haqlı sualdır. Amma and olsun inandığınız bütün müqəddəslərə ki, əvvəla, bu məsələ ilə bağlı mən bu adamlara dəfələrlə ismarış göndərmişəm. İkincisi, sosial setlərdə bu barədə yazmışam. Üçüncüsü, hər dəfə bu mövzuda yazanda mətnə əlavə olaraq 1-2 metaforik cümlə də artırıram. Və nəhayət, hazırda ciddi müalicəyə ehtiyacım olduğu üçün bütün borc və qonorarlarımı cəmləmək niyyətindəyəm. Axı indi həkimlər də pulsuz xəstəyə yaxın gəlmir.
    İndicə dedim axı, hər dəfə yazanda 1-2 cümlə əlavə edirəm. Bu dəfəki yazının bir neçə parafrazı var: “Pul çox şeyə qadirdir, amma hər şeyə qadir deyildir”.














    Bu günlərdə rusiyanın iki qüdrətli
    yazıçısı vəfat etdi

    Yola saldığımız həftə ərzində Rusiyanın iki böyük söz adamı dünyasını dəyişdi. Onların əbədi gedişi ilə ədəbi bir epoxanın mühüm səhifəsi qatlandı.
    Onların hər ikisinin 96 yaşı vardı. Hər ikisi 1924-cü il təvəllüdlü idi.
    Söhbər Yuri Bondarev və Leonid Zorindən gedir.
    Onların hər ikisi Azərbaycanı sevirdi.
    Yuri Bondarevin vaxtilə “Sahil” romanını böyük maraqla oxumuşdum. Əsər müharibə və onun dəhşətləri haqqında qələmə alınmış ən gözəl əsərlərdən biridir. Bu romanın əsas qəhrəmanlarından biri yazıçıdır və hadisələrin çoxu onun dilindən nəql olunur. Vaxtilə bir-birini sevmiş, artıq yaşa dolmuş insanların uzun illərdən sonra baş tutan görüşünü həyəcansız oxumaq olmur... Belə hesab etmək olar ki, bu əsər avtobioqrafikdir və məhz müharibə alovlarından çıxmış yazıçının dünyaya baxışıdır. Bu baxış bəlkə də subyektivdir, amma insani, bəşəri bir baxışdır.
    Leonid Zorin isə, ümumiyyətlə, özünü bakılı hesab edirdi, çünki o, Bakıda (indiki Şəmsi Bədəlbəyli küçəsindəki köhnə evlərdən birində) doğulmuş, orta məktəbu burada bitirmişdi. Gələcək yazıçı 9 yaşında ikən M.Qorki ilə görüşmüş, 17 yaşında AYB-nin üzvü olmuşdur. Sonralar Zorin öz uşaqlıq və gəncliyini xatırlayaraq Səməd Vurğunla xoş münasibətinin olduğunu, hətta vaxtilə Azərbaycan dilində oxuyub-yazdığını qeyd edirdi.
    Zorin dünyada əsərləri ən çox oynanılan dramaturqlardan biridir.
    Zorinin “Varşava melodiyası” əsəri çox məşhurdur. Bu əsərdə vaxtilə bir birini sevən və 30 ildən sonra görüşən iki gənc haqqındadır.
    Yeri gəlmişkən, bu pyes elə Yuri Bondarevin “Sahil” romanının qəhrəmanları yada salır. Hər iki əsərin qəhrəmanları eyni bir taleni yaşamalı olur. Hər iki əsərin qəhrəmanları ayrı-ayrı dövlətlərin (kişi qəhrəmanlar SSRİ-də, qadın qəhrəmanlar Avropada) vətəndaşlarıdır. Hər iki əsər sovet senzurasının təpkisi ilə qarşılanmışdır.
    Hər iki yazıçının- Yuri Bondarev və Leonid Zorinin əsərləri uzun illər maraqla oxunacaq, seviləcək.
    Onların xatirəsi oxucuların qəlbində əbədi yaşayacaq.
    29-31 mart 2020


























    Sanki adamların bir çoxu
    öz tərbiyəsizliyi ilə “gündəmi” zəbt etmək istəyir


    Bir xeyli pedaqoji təcrübəm var. Orta məktəbdə uşaqlara, ali məktəbdə yeniyetmələrə, aspiranturada gənclərə dərs demişəm. Müşahidə etmişəm: oxumayan dəcəl uşaqlar oxuyanlara sataşır, onlarla “məzələnirlər”, bir söz deyəndə də şitənirlər (yəni daha şit hərəkətlər edirlər). Hələ bu bir yana, onlar öz yersiz hərəkətləri ilə auditoriyanın diqqətini cəlb edir, indiki anlamda desək “gündəmə” gəlmək istəyirlər.
    Müşahidə edirəm: son vaxtlar təkcə uşaqlar deyil, elə böyüklərin də bir çoxu bu cür yersiz hərəkətlər edir, tərbiyədən uzaq sözlər danışır, bir söz deyəndə isə uşaq kimi şitənirlər.
    Sanki adamların bir çoxu öz tərbiyəsizliyi ilə “gündəmi” zəbt etmək istəyir.
    İndi həyatımızın bir çox sahələrində bu cür “saqqallı uşaqlar” meydan sulayır. Belələrinə təkcə küçədə və ya ictimai nəqliyyatda deyil, ekranda, efirdə, auditoriyada da rast gəlmək mümkündür.
    Sizi bilmirəm, mən belələrinə elm və sənət sahəsində də rast gəlirəm.
    Ədəbdən kənar hərəkətlər... pardon, ədəbsiz sözlər ədəbiyyatda da eşidilməkdədir.
    Sanki “ədəbsizlik” gündəmi zəbt etməklə məşğuldur.
    Şitlər və şitənənlər yaman çoxalıb.
















    Qulam müəllimin dedikləri...

    Qocaman jurnalist, Mollanəsrəddinçi Qulam Məmmədlinin tədqiqatları, xatirələri və müsahibələri həmişə maraq doğurub.
    Mənim o kişi ilə çox yaxşı ünsiyyətim vardı. “Dostluğumuz” Axundov kitabxanasından başlamışdı. Hətta, bir neçə dəfə evlərində olmuşam. Çay içib söhbət etmişik. Ondan müsahibə də götürmüşəm. Qulam müəllimin bir xasiyyəti də vardı: öz qonaqlarından özü haqda fikirlərini evindəki qalın rəy kitabına (dəftərə) yazmağı xahiş edərdi. Mən də bu böyük tədqiqatçı haqda öz fikrimi həmin dəftərə yazmışdım. Sonralar bu dəftərdəki rəylər (o cümlədən mənim rəyim də daxil olmaqla) toplanıb ayrıca kitab şəklində çap olundu. Yaşı yüzə yaxın olan bu nəhəng, ucaboy adamın güclü yaddaşı vardı.

    Qulam müəllim Mirzə Cəlili, Nərimanovu, Cabbarlını, Üzeyir bəyi çox sevirdi və onlar haqda sanballı tədqiqat əsərləri yazmışdı. Amma o, nədənsə Məmməd Səid Ordubadini sevmirdi. Səbəbini də belə izah edirdi: “Ordubadi Mirzə Cəlilə nifrət edirdi, mən isə Mirzəni çox yüksək qiymətləndirirəm”.
    Bu günlərdə saytlardan birində vaxtilə Qulam Məmmədlidən götürülmüş müsahibəni oxuyanda bu insanı bir daha xatırladım.
    Qulam müəllim demişdir:
    “1922-ci ilin dekabrında (əslində isə noyabrında-F.M.) birinci nömrə (Mirzə Təbrizdən qayıdandan sonra) çıxdı. Nömrədə Azərbaycan sağmalı inək şəklində təsvir edilmişdi. Əli vedrəli, bankəli, qab-qacaqlı kim varsa, inəyə hücum edib onu sağmaq istəyirdi. Bunlar İngiltərə, Fransa, İtaliya, ABŞ, Rusiya idi. Karikatura böyük hay-küyə səbəb oldu. Mirzə Cəlil bunlara cavabında deyirdi: "Azərbaycan neftini kəndlərimiz gedib qonşu respublikalardan birə on qat baha alıb yandırırlar ki, qaranlıqda qalmasınlar".
    Çox danışıqlar getdi, uzun söz-söhbətlər oldu. Mirzə Cəlil təslim olmadı. M.S.Ordubadini jurnalın üstündə hərbi komissar təyin etdilər. Ondan icazəsiz heç bir yazı gedə bilməzdi.
    Ordubadi hələ keçmişdən jurnalın əleyhinə yazanlardan biri idi. Mirzə Cəlil bir dəfə Ordubadiyə yazdığı məktubunda belə deyir: "Səid, bildiyini elədin, gələn nömrədən mənim adım redaktor kimi o jurnalda yazılsa, mən bilirəm hara şikayət edəcəyəm".
    Ümumiyyətlə, Mirzə Cəlil və məsləkdaşlarının buraxdığı "Molla Nəsrəddin"in ən qəddar düşməni Ordubadi olub. Sübut üçün 20-30 sənəd göstərərəm”.
    Bu sözləri Qulam müəllim deyib.
    Bu da bir tarixdir.
















    Bu qadın
    mənim yazılarımdan hansınınsa qəhrəmanı ola bilər(di)


    Yaşı 18-ə çatmayanların oxuması məsləhət görül(m)ür...
    “Monoloqunu” təsadüfən dinlədiyim bu qadın mənim yazılarımdan hansınınsa qəhrəmanı ola bilər(di).
    -Mənə “dilənçi” də deyən var, “reket” də. Qoy kim nə deyir desin. Adamların ağzını tikə bilmərəm ki... Əslində isə, mən nə dilənçiyəm, nə də reket. Ailə saxlayıram. Zəmanənin üzü qara olsun, təqaüdüm ailəmə bəs eləmir. Ona görə də məcburam kiməsə ağız açam. Yox, mən əl aça bilmirəm. Əl açmaq ayrıdır, ağız açmaq ayrı.
    Mən yolda oturub dilənən deyiləm. Amma pula ehtiyacım var. İndiki dövrdə pul kimdə olur? Vəzifə sahiblərində. Allaha şükür, onları da hamı tanıyır. Vəzifə sahibləri isə müxtəlif cür olur. Pisi var, yaxşısı var, xəsisi var, səxavətlisi var...
    Deyəcəksiniz ki, bəs mən bu adamları haradan tanıyıram? Toydan, yasdan. Mən xeyir-şər evlərinin az qala hamısını tanıyıram. Vəzifəli adamlarsa elə vəzifəlilərin toyuna-yasına gəlir. Elə uşaqlarını da bir-birinin uşağına verirlər. Mən nazirlərimizin hamısını televizordan tanıyıram. Bilirəm ki, kim nə üzrə nazirdir.
    Məsələn, qaza baxan nazir var e, pis adam deyil. Bir-iki dəfə toydan çıxanda yaxalamışam. Səxavətinə bələdəm.
    Təyyarəyə-vertalyota baxan nazir ondan da səxavətlidir. Allah onu var eləsin. Özü də güləruz adamdır.
    Uşaqların oxumağına baxan nazir bir az xəsisdir. Bir-iki dəfə hüzrdən çıxanda ona yaxınlaşmışam. Hər dəfə eyni sözü deyir: “Ay xanım, məndə pul nə gəzir?” Guya mən onu tanımıram. Ta bilmir ki, televizorda hər çıxışına qulaq asıram. Özüm də nəvələrimə süpürgə pulu verməkdən yorulmuşam.
    Şairlərin naziri var ey. O da televizorda tez-tez görünür. Yaxşı adama oxşayır. Özü də ciddi, zəhmli şairdir. Amma həmişə başı aşağı gəzir. Bir başını yuxarı qaldırmır ki, nəsə xahiş edəm ondan.
    Ən yaxşı nazir xəstələrin, yox ey, həkimlərin naziridir. O, əsl kişidir. And olsun Allaha, doğru sözümdür. Heç əvvəlki nazirə yaxınlaşmaq olmurdu ki; onun yanındakı cangüdənlər adamı təpikləyib qovurdular. Amma indiki nazir... O, kişilər kişisidir. Bir dəfə toydan çıxanda onu yaxaladım. Yanında bir xanım vardı. Yəqin ki, arvadı olardı. Hiss etdim ki, kişinin kefi yaxşıdır. Özümü irəli atıb dedim ki, vəziyyətim pisdir, mənə kömək lazımdır. Əlini cibinə atıb bir dəstə pul çıxartdı. Şəstlə mənə üç dənə yüzlük uzatdı. Gözüm az qala kəlləmə çıxdacaqdı. Mən indiyəcən heç bir nazirdən bu qədər pul almamışam. Onun yanındakı qadın hirsləndi: “Əşi, dilənçiyə də bu qədər pul verərlər?” İstədim onun cavabını verəm. Dişimi dişimə sıxıb sadəcə bunu deyə bildim: “Xanım, mən dilənçi deyiləm”. Qadasın aldığım nazir özü o xanımın cavabını yerindəcə verdi: “Görmürsən, bu xanım dilənçi deyil? Onun pula ehtiyacı var. Sən də onun yerinə ola bilərdin. Elə o da sənin yerinə ola bilərdi. Sakit otur yerində, allahına da şükür elə”. Cəld pulu cibimə qoydüm. İstədim o kişinin boynunu qucaqlayıb üzündən öpəm. Özümü zorla saxladım. Öpmədim. Yanında qadın var idi. Qorxdum ki, bu da söz-söhbət yaradar...
    ...“Monoloqunu” təsadüfən dinlədiyim bu qadın mənim yazılarımdan hansınınsa qəhrəmanı ola bilər(di).
    (Oktyabr 2012-ci il)






















    “Siz bu kitabları
    necə yazmısız?”

    Bəzi dostlarımı və oxucularımı əsərlərimin necə yazılmasından daha çox , onların nə cür nəşr edilməsi maraqlandırır...

    Otuz cilddən ibarət “Seçilmiş əsərləri”min 1-ci cildinin təqdimatı və imza günü oldu. Törənə gələn və gəlməyən bütün dostlara, bütün oxuculara, bütün tamaşaçılara bir daha öz dərin təşəkkürümü bildirirəm.

    Tədbirdən ötən bu bir həftə ərzində mənə ən çox verilən sual bundan ibarətdir:
    -Bu qədər əsəri necə nəşr etdirəcəksiz?
    Əlbəttə, bu sualı verənlərin bir qismi öz səmimi düşüncələrini bildirir. Onlar mənim dostlarımdır. Və mən onların narahatlığını anlayıram.
    Sualı verən ikinci qismi isə daha çox mənim “qazancım” düşündürür. Belələrinin “narahatlığının” səbəbini merkantil maraqlarda aramaq daha düzgün olardı.
    Mənə kitablarla bağlı nə yaxşı ki, hərdən bu cür suallar da verirlər:
    -Siz bu kitabları necə yazmısız? Siz nə zaman yatırsız? Bu qədər yazı-pozunun müqabilində Siz nə zaman yaşamısınız?

    Hesab edirəm ki, bu cür sualların müəlliflərini mənim özümün və yazılarımın taleyi daha çox maraqlandırır. Onlar çox yüksək bir mədəniyyət və həssaslıqla məndən o biri cildlərin nə zaman çıxacağını soruşurlar. Nə yaxşı ki, belə dostlar var.
    Birinci suala konkret cavabım belə olur:
    -Mən bir kitabın satışından əldə olunan vəsaitlə o biri kitabı nəşr etmək niyyətindəyəm. Əgər ömür imkan versə bu sistem son cildə qədər davam etdiriləcək. Əlbəttə, kitablar alınmasa və oxunmasa cildlərin nəşri də dayanacaq.
    Yəni əslində mən olanı, həqiqəti deyirəm.
    İkinci sualı verənlərə isə adətən cavabım bu cür olur:
    -Mən bu kitablardakı bütün yazıları ürəyimin hökmü ilə yazmışam və onların necə yazılmasını heç özüm də hiss etməmişəm. Bu barədə birinci cildin əvvəlindəki “Müqəddimə əvəzində” yığcam şəkildə məlumat vermişəm.
    Mən bu cavabı da ürəyimin hökmü ilə verirəm. Amma orası da var ki, bütün bunların arxasında günü-gündən zəifləyən səhhət, sıradan çıxan əsəblər, daha nələr-nələr dayanır...
    Əminəm ki, növbəti cildlər mənim oxucularımın arzusu və dəstəyi ilə işıq üzü görəcək.

    P.S.
    Məzahir müəllim (Məzahir Süleymanzadə nəzərdə tutulur-F.M.) , belə hesab edirəm ki, bu gün yazılan hər bir ciddi SÖZ, dəyərli fikir özümüzdən sonra gələn nəsillər üçündür. Kitabsız millət KİTABSIZ qala bilər... Təbi ki, söhbət təkcə mənim kitablarımdan getmir.... Hər kitabdan qonorar gözləmək də doğru deyil. Bir anlığa təsəvvür edək ki, heç vaxt qələmhaqqı almayan Sabir, Mirzə Cəlil heç nə yazmayaydı... Onda ədəbiyyatımızın günü nə kökdə olardı.?.. SÖZü olmayan millət sözsüz qalar... Daim SÖZ keşiyində sayıq durduğunuza görə sağ olun....
    19.11.16




    Prinsip belədir...

    17 ноября 2015 г. в 10:53 •
    Sən məni gör, mən səni görüm.
    Sən mənim adamımı işə götür, mən də sənin adamını işə götürüm.
    Qısası, prinsip belədir: "Əl əli yuyayr, əl də üzü".
    İndi gəl belə bir acınacaqlı sosial durumda Hegeldən dərs keç bu topluma...
















    Kimdir haqlı?
    Nazir yoxsa Həsənqulu kişi?

    Akademik nazir deyir ki, aylıq cibxərcliyim üçyüzmin (300.000.000) manat olub, hələ bu dolanışıq üçün kifayət etməyib.
    Deputatlar da bunu eşidib haray qoparır ki, biz ayda cəmi iki min (2.000) manat qazanırıq, dolana bilmirik.
    Həsənqulu kişinin pensiyası cəmi yüzəlli (150) manatdır. Özü də qətiyyən şikayətlənmir. Deyir ki, qazandığım ailəmə gen-bol çatır.
    İndi gəl kimin haqlı olduğunu bil...
    20.11.16











    Mənə qarşı təzyiqlər çoxaldıqca
    daha cox işləyirəm

    Dostlarım, xeyir-duanız mənimlədir. "Üç canavar" adlı dramı çox qısa bir vaxtda bitirmək üzrəyəm. Bu, paralel hadisələr üzərində qurulmuş, gərgin süjetli bir əsərdir. Qəhrəmanlar: adama çevrilən canavarlar və canavara çevrilən adamlardır.

    Xatırladım ki, indiyəcən 30-dan çox pyesim tamaşaya qoyulub. Amma nədənsə, kim(lər)insə "məsləhə(lər)ti" iləsə son iki ildə rejissorlar mənim yazdıqlarıma az müraciət edirlər.
    Həmin o "məsləhətçilərə", yeri gəlmişkən, ürəkdən təşəkkür edirəm.
    Mən təzyiqlər çoxaldıqca daha cox işləyirəm.

    Qışa divan tutan səmum yelləri
    Bir bahar şamını söndürə bilməz.
    Od-alov içində bərkiyənləri
    Heç kim çəkic altda sındıra bilməz.



    Qiymətləşmə

    8 ноября 2015 г. в 13:00 •
    İctimai nəqliyyatda "elmi söhbət".
    -Namizədlik indi sizdə neçəyə yazılır?
    -Ta namizədlik yoxdur. İki dəfə doktorluq yazılır. Birinci doktorluq on min, ikinci doktorluq iyirmi min civarında. Bahadır bəyəm?
    -Yox, elə də baha deyil. O günü bir "iribuynuzlu" o birinin toyuna otuz min pul yazılıbmış...














    Axır ki...

    Şükürlər olsun, iqtisadiyyat və vergilər qurumunun yüksək səviyyəli nümayəndələri innən sonra rahat nəfəs ala bilərlər. Çox hörmətli bir deputatımız cəsarət nümayiş etdirərək kölgəli iqtisadiyyatın və vergidən yayınma hallarının obyektini və subyektini aşkarlayıb.
    Obyekt- yeraltı keçid. Subyekt-həmin keşiddə popkorn satan yetim qızcığaz.
    p.s. Qalır təkcə əlaqədar təşkilatların bu fövqəladə məsələ ilə bağlı təcili ölçü götürüb tədbir görməsi.
    07.05.19











    Mənim bir fotoşəklim var...

    Şəkildə lap gənc olan dövrüm əks olunub.
    Həmin fotonu nə vaxt görürəmsə qüssələnirəm. Daha doğrusu, özümü yox, o fotoda əynimdəki kostyumu görəndə...
    Bu kostyumu mən ötən əsrdə, tələbə ikən, lap dəqiq desəm, sonuncu kursda oxuyarkən almışdım. Təbii ki, özümün yox, valideynlərimin pulu ilə.
    Əslində bu, bir az uzun əhvalatdır. Hadisənin qısa məzmunu bundan ibarətdir: başqa şəhərdə yaşayan yaxın bir adamdan borc pul götürüb o dövr üçün çox qiymətli hesab edilə biləcək bu kostyumu almışdım. Bakıya dönəndən sonra pulu göndərdiyim adamın ünvanını onun doğma qardaşından öyrəndim. Və elə bu qardaşın və onun bir dostunun iştirakı ilə həmin adama poçt vasitəsi ilə borc aldığım məbləği qaytardım.
    Aradan bir müddət keçdi. Məlum oldu ki, pul, göndərdiyim ünvana yetişməyib. Bu, necə ola bilərdi axi? Az qala Rabitə Nazirliyinə qədər müraciət etdim. Dedilər ki, belə bir ünvana pul göndərilməyib. Çox mütəəssər oldum. Həmin məbləği təzədən birtəhər düzəldib həmin adama göndərdim. Uzun müddət borc ödəyəsi oldum... Sadə həyat tərzi keçirən bir adam üçün bu heç də az məbləğ deyildi.
    Nə isə...
    Budur, aradan on illər keçəndən sonra, bu ilin yayında yanıma bir adam gəldi. Mən onu zorla tanıdım. Məlum oldu ki, mən poçt vasitəsi ilə ünvanına pul göndərdiyim adaman qardaşının yanındakı bu dolubədənli insan imiş. O, xeyli yaşlaşmış, kökəlmiş və keçəlləmişdi. Köhnə tanışımın tutqun, boğuq sifətində sanki qara buludlar oynaşırdı. Bu adam aradan illər keçəndən sonra üstünü toz basmış bir həqiqəti yadıma saldı:
    -Müəllim, Sizin bəlkə də çoxdan unutduğunuz bir hadisəni indi yadınıza salmaq istəyirəm.
    Mən təəccüblənib soruşdum:
    -O nə hadisədir?
    Adam ciddi şəkildə dedi:
    -Əgər yadınızdadırsa, Siz tələbə olanda bir kostyum almışdınız.
    Mən güldüm:
    -O, nə kostyumdu elə?
    Adam bir az duruxub dedi:
    -İndi yadınıza salaram o kostyumun tarixini. Səhv etmirəmsə, sonuncu kirsda oxuyurdunuz. Siz bir yaxın adamdan borc götürmüşdünüz. Həmin pulu təcili qaytarmaq istəyirdiniz. Xasiyyətinizə bir az bələdəm, bilirəm ki, borc almağı xoşlamırsız. Amma həyatdır də, olur belə şeylər... Gəlib həmin adamın ünvanını onun doğma qardaşından öyrəndiniz. Mən də orada idim. Bilirəm ki, yadınızdadır bu əhvalat.
    Boynuma almalı oldum:
    -Bəli, yadımdadır.
    Adam gülümsəyib dedi:
    -Əgər o da yadınızdadırsa, elə həmin dostumuzun və mənim iştirakımla poçta getdik. Düzünü deyin, bu, yadınıza düşdümü?
    Yaddaşımın tozu təmizlənməyə başladı. Dedim:
    -Bəli. Yadımdadır. Biz poçta getdik. Mən orada yüz alıtmış manat pulu ödədim. Qəbzi də alıb o dostumuza verdim. Dedim ki, qardaşınıza zəng edib deyin pul ödənilib, bu da əlimdə qəbz.
    Adam sözünə bir qədər fasilə verib dilləndi:
    -Mən bilirəm ki, Sizin göndərdiyiniz o pul o adama çatmayıb. Bunu məndən qabaq Siz özünüz də bilirsiz.
    Təəccübləndim:
    -Siz bunu haradan bilirsiz?
    Adam astadan dedi:
    -Xahiş edirəm, məni düzgün başa düşün və diqqətlə dinləyin. Əslində mən Sizin yanınıza elə bunu demək üçün gəlmişəm... Yəqin ki, yadınızda olar, biz pulu poçt vasitəsi ilə yola saldıq. Siz qəbzi bizim ümumi dostumuza verdiniz. Onsuz da pul onun adından göndərilmişdi onun qardaşının ünvanına. Sonra biz sizdən ayrıldıq, həmin dostla gedib bir restoranda yaxşıca yeyib-içdik. Dostumuz dedi ki, bayaq pul göndərdiyimiz poçtda işləyən qadın mənim tanışımdır. Gəl ora gedək. Getdik. Dostumuz poçtdakı qadına yaxınlaşdı. Ona nəsə dedi, az sonra əlində bir dəstə pulla geri qayıtdı. Mən soruşdum ki, bu, nə puldur belə? O, dedi ki, yüz altımış manatdır. Mən əvvəlcə heç nə anlamadım. Dostumuz mənə dedi ki, bu, bayaq kostyum üçün yola saldığımız puldur, geri almışam, gəl gedək yeyib-içək, dincələk, kef edək özümüzçün... Mən az qala onunla əlbəyaxa oldum... Biz düşmən kimi ayrıldıq. Bax belə... O vaxtdan həmin adamla əlaqəni üzdüm. Sonra mən uzun müddət başqa şəhərdə yaşamalı oldum. Sizi görə bilmədim. Başımıza gələn bu əhvalat məni daim narahat edib. Həmişə ürəyimdən keçib ki, Sizi görüb şahidi, müəyyən mənada iştirakçısı olduğum bu hadisəni təfsilatı ilə danışım. Adam gərək namuslu həyat yaşasın... Elə deyilmi?.. Hə, bildiyiniz kimi, o “dostumuz” artıq çoxdan rəhmətə gedib.
    Bilmədim aradan illər keçəndən sonra bir zamanlar bu cür hərəkətə yol vermiş, çoxdan vəfat etmiş “dostumuz” haqda nə deyim?
    Hər ikimiz uzun zaman susduq.
    Bu həqiqəti deyən adam gözümdə dağ kimi ucaldı. Bir daha inandım ki, zaman bütün gizlinləri üzə çıxaran zamandır.
    Biz görüşüb təzədən ayrıldıq. Bayaq sifətində buludlar oynaşan adamın sanki üz-gözü işıqlanmışdı.





    Kimə gülürsən?

    -Cavan oğlan, kimə gülürsən?
    -Dayday, sizə gülmürəm, o neqrə gülürəm ey.
    -O “neqrə” nə olub ki? Adi bir zənci balasıdır. Öz yoluynan gedir.
    -Yoxey, dayday, mən onun rənginə gülürəm. Qapqaradır. Kömürdən də qara...
    -Onun rəngi qaradır, amma üzündən xoşbəxtlik tökülür. Səninsə üzünə baxanda bilinir ki, günün qaradır. Get öz gününə gül, bala. Ya da ki, ağla...













    Apostrof xiffəti

    Deyəsən, son vaxtlar bizdə apostrofun qohumları tapılıb. Onu gündəmə gətiriblər. Hə də, apostrof işarəsini deyirəm.
    Bizə bu işarə lazımdır, ya yox? Deyəsən, bir dəfə ətraflı yazmışdım, bu dəfə qısa və kəsə deyim.
    Dilimizdə apostrofa bir ehtiyac yoxdur. Niyə? Əgər dilimizə və onun tarixinə az-çox bələd olanlar varsa bilməlidirlər ki, ötən əsrin birinci yarısında məsələn, bir çox hallarda Cəfər, Sənan və s. bu tipli sözlərdə də həmin işarədən istifadə olunurdu. Sonralar bir çox sözlərdən bu işarə ixtisara düşdü. Amma bu yaxınlara qədər apostrof qalmaqda idi. Və nəhayət bir neçə il öncə həmin işarə rəsmi qaydada dilimizdən yığışdırıldı. Düz qərar idi.
    Di gəl ki, bir çoxları yenə apostrofun nostaljisi ilə yaşayırlar. “Arqument” kimi də bir neçə sözə isnad edilir. Məsələn, “səy” sözünü götürürlər. Bu söz apostroflu olanda bir məna, apostrofsuz olanda başqa məna verir. Eləcə də “bəzən” sözü həmin “ifa”dadır, yəni iki məna daşıyır...(Yeri gəlmişkən, elə “məna” sözündə də vaxilə apostrof vardı və bu sözün “səy” sözü kimi başqa, alternativ bir mənası yoxdur; bəs onda həmin sözdə niyə apostrof işlənməlidir?) Bəyəm işlənmə yerindən asılı olaraq “səyin” mənası bilinmir?
    Bəli, dilimizdə iki, üç, hətta bəzən artıq məna daşıyan sözlər çoxdur. Məsələn, götürək “çəkmə” sözünü? Görün bir, bu söz neçə məna ifadə edir? “Çəkmə”- uzunboğaz çəkmə. “Çəkmə”-şəkil çəkmə. “Çəkmə”-dərd çəkmə. “Çəkmə”- nazını çəkmə. “Çəkmə”- yrmək növü. “Çəkmə”-dartmaq mənasında və sair. Yaxşı, əziz apostrofsevənlər, onda bu “çəkmələrin” üstündə neçə vurğu və ya apostrof işarələri qoyaq? Misalları kifayət qədər artırmaq olar.
    Qısası, apostrof işarəsinə qətiyyən ehtiyac yoxdur. Onun xiffətini çəkməyin. Onsuz da çəkməyə o qədər dərdlər var ki...




    Restoran hara, Müşfiq hara?

    Bu gün yolum təsadüfən talesiz şairimiz Mikayıl Müşfiqin heykəli səmtdən düşmüşdü. Bildiyiniz kimi, o tərəfdən yeni yol xətti çəkildiyinə görə böyük sənətkarın abidəsinin yerini dəyişdirilib. İndi heykəli bir az geriyə, daha doğrusu, aşağıya doğru çəkiblər. Abidənin arxasında “EveRest” restotanı yerləşir. Həmin restoranın yerində vaxtilə şəxsən mənim tez-tez baş çəkdiyim zəngin bir kitab dükanı vardı. İndi o kitab dükanı və həmin dükandakı kitabların harada olduğu yəqin ki, heç kəsə məlum deyil.
    Restoran hara, Müşfiq hara?
    Yaxşı, madam ki, şairin abidəsinin yerini dəyişiblər, onda heç olmazsa lap yaxınlıqda münasib bir yer tapmaq olmazdımı? İndi isə icazənizlə yaxınlıqdakı o “münasib yerlərin” adını mən çəkim, siz də bilin: 1.Pedaqoji Texnikum, 2.Bank, 3.Gözəllik salonu, 4.Statistika İdarəsi, 5Supermarket. Sonra baxıb gördüm ki, abidənin lap yaxınlığında təzə bir “obyekt” də açılıb: 6.“Azərkitab” (kitab mərkəzi).
    İndi siz özünüz deyin, Müşfiqin yerindən götürülmüş abidəsini bu müəssisələrdən hansının önündə yerləşdirmək olardı? Şəxsən mən sonuncu (6-cı) yerin adının üstə dayanardım. Bəs siz necə?






















    İddiali, yekеxana edebiyyat cigirdashlari

    derin bir mubahiseye girishmishdiler.
    Biri drdi:
    - Manaf Suleymanovun Cek Londondan tercumeleri zeifdir.
    O biri dedi:
    - Semed Vurgun "Yevgeni ve Onegini" pis gune qoyub.
    Onlari dinleyen adam birinciden sorushdu:
    - Sen ingilis dilini bilirsen?
    - Yox.
    Ikinciden sorushdu:
    - Sen rusca bilirsen?
    - Yox.
    Oradaki adam dedi:
    -Barı heç olmasa Pushkinin eserinin adini diz de be, ay axmaq...








    İtin dişləməkliyi...

    Və ya şikəst olmaqdan necə qurtuldum?
    Bu günlərdə yayılan məlumata görə, Səbail Rayon Polis İdarəsinin müstəntiqi küçə itlərinin hücumuna məruz qalıb. Heyvanlardan biri müstəntiqin sağ ayağının dizdən aşağı hissəsini gəmirərək parçalayıb.
    Xəsarət alan müstəntiq xəstəxanaya yerləşdirilib. Ona quduzluq əleyhinə vaksin vurulub və yarasına 24 tikiş qoyulub.
    Xatırlayıram, məni də bir dəfə küçədə it dişləmişdi...

    Yaxşı yadımdadır, Kars Marksın heykəlinin yanından keçirdim. İlini dəqiq xatırlamasam da, orası dəqiq yadımdadır ki, həmin vaxt artıq proletariatın dahi rəhbərinin heykəli götürülmüşdü, postamentin də yeri boş idi.
    Yaxınlıqda uşaqlar futbol oynayırdılar. Qəflətən arxa tərəfdən ayağıma nəyinsə toxunduğunu hiss etdim. Ani olaraq beynimdən keçdi ki, yəqin uşaqların topu dəyib ayağıma. Geri çevrilib “topu” geri qatarmaq istəyəndə şalvarımın balağından yapışan qıllı itin iri başını və zəhmli gözlərini gördüm. İti təpikləməyə başladım. Nə qədər humanist və insanpərvər... bağışlayın, heyvanpərvər olsam da belə, özümü müdafiə etməli idim. Bayaqdan kəllə vuran it, indi hirslənib iti dişlərini ayağıma saplamağa çalışırdı. İtlə əlbayaxa olduq.
    Sən demə, həngamə geridə imiş. Bir cavan, sarışın oğlan itə sarı qaçaraq hündürdən söyə-söyə haray-həşir salmağa başladı. Düşündüm ki, yəqin bu gənc mənə kömək eməyə tələsir. Sən demə, oğlan doğrudan da köməyə tələsirmiş, amma itin köməyinə. İt də həşir qoparmağa başladı.
    Oğlan rus idi. İt isə öz sahibini görüb daha da şitənmişdi.
    Oğlan iti birtəhər sakitləşdirdi. Belə məlum oldu ki, bu rus uşağı bu itin sahibidir. Mən əsəbi halda dedim ki, niyə ağzına ağızlıq-burunluq keçirilməmiş itlə bayıra çıxmısan? Oğlan dedi ki, kefim belə istəyir. Mən irəli yeriyib bu həyasız oğlana itin həmlə etdiyi ayağımla bir təpik ilişdirmək istədim. Oğlan qırımımı başa düşüb geri çəkildi. Deyəsən, it oğlanın qorxub öz mövqeyindən geri çəkiləcəyini və bizim mübahisə etdiyimizi hiss etmişdi. İt təzədən həşir qoparmağa başladı. Yaxınlıqda futbol oynayan uşaqlar bizə yaxınlaşaraq iti və onun sahibini qovmağa başladılar. İtlə rus uşağının səsi bir-birinə qarışmışdı.
    Yoluma davam etməyə başladım.
    Az sonra ayağımda agrı qarışıq gicişmə duyub ayaq saxladım. Sən demə, şalvarın balağı şilimlənmiş, itin iti dişi isə ayağımım arxasını siyiribmiş.

    Baş verənlərə çox da fikir verməməyə çalışırdım. Amma bir müddət sonra rastlaşdığım dostuma (Tofiq Xəlilə) bu barədə danışanda, o, mənə dedi ki, belə şeylə zarafat etmək olmaz, gedək həkimə müraciət edək. Getdik. Bizi ixtisasca neftçi olmuş bolşevik Semaşkonun adını daşıyan xəstəxanada qocaman bir həkimin yanına apardılar. Həkim köhnənin adamı idi. Sifəti kobud baltanın yonduğu ağaca bənzəyirdi. Pırpız qaşlarının altından muncuq boyda kiçik-dəyirmi gözləri işıldayırdı. O anlarda gözümün qarşısında məni dişləyən itin zəhmli suratı (yəni sifəti) canlandı. Az sonra həkimin yanında gənc bir “medsestra” xanım da peyda oldu.
    Həkim qalın şüşəli eynəyini taxıb sıyrılan yerə baxdı və başladı öz “şərtlərini” diktə etməyə:
    -Bilirsən, cavan öğlan, məsələ qəlizdir. Biz sənin ayağının bu hissəsini deşib oradan nümunə götürəcəyik. Səni qorxutmuram ha... Nə desən ola bilər. Sonra həmin nümunəni tədqiq etməyə göndərəcəyik... Səni qorxutmuram ha... Sonra o nümunəni əkəcəyik... Səni qorxutmuram ha... Nümunə diqqətlə öyrəniləcək... Səni qorxutmuram ha...
    Bu yorucu söhbət əsnasında başımı qaldırıb həkimin arxasında dayanaraq mənə müəmmalı şəkildə göz-qaş edən “medsestra” xanıma baxmalı oldum. O, deyəsən, mənə “qarğa dilində”, daha doğrusu pontomim üsulla, müəmmalı işarələrlə nəyisə izah edtmək istəyirdi. Arxa planda gedən “oyundan” təbii ki, bixəbər olan qocaman həkimsə hələ danışmağında idi. O, işə başlamaq üçün mənim razılığımı almaq istəyirdi.
    Həmin vaxt “medsestra” xanım əlini sağa-sola yellədib “yox de”, “razı olma” işarəsini verdi. Mən onu anlayıb həkimə dedim:
    -Yox, doktor, mənim elə uzun-uzadı proseduraya baş qoşmağa vaxtım yoxdur... Məsləhətinizə görə təşəkkür edirəm.
    Qısası, qocaman həkimi “razı salıb” tibb baçısının əyləşdiyi kabinəyə getdik. Ondan nə üçün mənim müalicəyə razılıq verməməyimi işarə ilə də olsa izah etməsinin səbəbini soruşdum.
    Xanım dedi:
    -Bu adam indiyəcən neçə-neçə adamı az qala şıkəst edib. Pulgirin diridir. Yaşlı adamdır. Huşu-zadı qalmayıb. İşdən də çıxara bilmirlər, çünki yuxarıda adamı var. Ona görə sizə işarə elədim ki, bunun dediyinə qəti razılıq verməyin.
    Xanima təşəkkür edib xəstəxanadan çıxdıq.
    Dostum gülüb dedi:
    -Şikəst olmaqdan yaxşı canını qurtardın.
    Gülüşdük.
    13.11.17






    Özünüzü dilənçilərdən qoruyun

    Bu gün 96 nömrəli marşrutla işdən evə qayıdarkən belə bir mənzərənin şahidi oldum: iki nəfər gənc, şikəst “dilənçi” avtobusa daxil olub ucadan, həm də müdhiş bir səslə sərnişinlərdən imdad diləməyə başladılar. Avtobusdakı körpə uşaqlardan bir neçəsi onların səs-küyündən qorxub ağlamağa başladı. Sərnişinlərdən biri, orta yaşlı kişi sürücüdən tələb etdi ki, avtobusu saxlayıb camaatın yaxasını bu həyasız dilənçilərdən xilas etsin. Sürücü deyilənlərə qulaq asmadı. Bu əsnada bayaqdan şikəst adamlar kimi əsən “dilənçilər” avtobusu saxlamağı tələb edən kişinin üstünə hücum etdilər. Onlar kişi ilə əlbəyaxa oldular. Mən baxib gördüm ki, “dilənçilərdən” biri əlini cibinə atıb bıçaq çıxarır. İrəli yeridim. “Dilənçilərin” vurmaq istədiyi adam, mənim köhnə dostum, tanınmış jurnalist (indi İTV-də çalışır) Kamil Muradov idi. Biz, bir neçə sərnişin, ağızlarından kəskin spirtli içki qoxusu gələn dilənçiləri avtobusun salonundan qovmaq istədik. Sürücü maşını “Şamaxinka” deyilən yerdə saxladı. Sərnişinlər bu “dilənçi mafiyasının” üzvlərindən üç-dördünü avtobusdan zorla qovdu. Amma bunun bir xeyri olmadı. Çünki...bu zaman avtobusda yeni “dilənçi dəstəsi” peyda oldu. Onlar daha qorxunc səslə qışqırmağa, “dilənməyə” başladılar. Heç nə, heç kəs onların veclərinə deyildi. Sən demə, bizdə dilənçilər həm də qoçuluqla məşğul olurmuş. Dilənçilərdən ehtiyatlı olun. 12. 07.12
















    Gələcək Baş nazirlər duelə çıxmışdılar

    Nəsib bəy Usufbəyli müstəqil Azərbaycan Respublikasının Baş naziri ( və eyni vaxtda daxili işlər naziri) olmuşdu. Sonra iş elə gətirdi ki, bolşevizm dövründə Nəriman Nərimanov da Azərbaycan SSR-in Baş naziri oldu.
    Bəlkə də çoxları bilmir ki, əvvəllər onların hər ikisi eyni cəbhədə dururdu. Sonralar yollar ayrıldı. Onların fərqli cəbhələrə keçməsində fərqli milli-siyasi baxışlarla yanaşı, sırf subyektiv-şəxsi amillər də rol oynayırdı. Belə ki, vaxtilə Nəsib bəylə Nəriman bəy Odessada eyni vaxtda oxumuşdular. Hər ikisi İsmayıl bəy Kaspirinskinin qızı Şəfiqə xanımı sevirdi. Hətta, onların arasında dava düşmüşdü və gələcək Baş nazirlər silah götürüb duelə çıxmışdılar. Şəfiqə xanımsa sonucda Nəsib bəyi sevib seçmişdi...
    Bəs ictimai- siyasi baxışlarına, seçdikləri hədəfə, getdikləri yola görə onlardan hansı daha haqlı idi?
    Tarix göstərdi ki, ... hər ikisi haqlı imiş... Amma hər biri öz dövrünə görə...



    Dostoyevski və Turgenevin “davası”...

    Bəzən “böyük” adamların da “xırda” hərəkətləri olur.
    İki məşhur rus yazıçısı- Dostoyevski ilə Turgenev qədər dünyada bir – birinə nifrət edən başqa adam təsəvvür etmək çətin məsələdir. Bunun səbəbləri kifayət qədər çox idi. Əvvəllər hər iki yazıçının bir-biri ilə münasibəti yaxşı olub.
    Amma zaman keçdikcə...
    1846-cı ildə nəşr edilən Fedor Mixayloviçin “Bədbəxt adamlar” kitabının cəmiyyət tərəfindən rəğbətlə qarçılandı. Həmin əsəri, hətta, Birinci Nikolay da bəyənmişdi. Az sonra Dostoyevskinin “Oxşarlar” əsəri işıq üzü gördü. Belinskinin gənc Dostoyevskinin əsərini oxuyandan sonra onu “gələcəyin dahisi” adlandırmışdı. Və elə həmin vaxtlar Turgenev (Nekrasovla birgə) bu barədə bir həcv (epiqramma) də yazmışdı. Həmin həcvdə onlar öz həmkarlarının xəstəliyinə də (Dostoyevskidə ürəkgetməsi vardı, epilepsiyaya mübtəla olmuşdu-F.M.). işarə vurmuşdular. Bundan bək inciyən, üstəlik də hədsiz dərəcədə ruspərəst və İsa Məsih dəlisi olan “Cinayət və cəza”nın müəllifi də dinc durmamışdı. O da öz növbəsində “Ərəfə”nin müəllifini Qərbpərəstlikdə ittiham etmiş və demişdi: Yaxşı olar ki, Turgenev bir teleskop alıb Rusiyaya uzaqdan tamaşa eləsin.
    Amma tale onları bir neçə dəfə “yaxınlaşdırmışdı”. Belə ki, “İqrok”un (“Qumarbaz”ın) müəllifi bir dəfə Almaniyada o vaxt kurort və kazinolar şəhəri hesab edilən Visbadendə özünün olan-qalan pulunu və arvadının az-çox pula gedən bəzək əşyalarını uduzandan sonra naəlac qalıb “Dvoryan ocağı”nın müəllifinə müraciət etməli olmuşdu.
    Dostoyevski yazıçı həmkarından beş taler pul istəmişdi. (“Sizi narahat etdiyim üçün üzr istəyirəm. Hərəkətimdən utanıram, xəcalət çəkirəm. Amma məcburam. Adam batanda nə etməlidir?”)

    Bu, həm Turgenev, həm də o vaxt üçün o qədər də böyük məbləğ deyildi- 3 manatlıq alman gümüş pulu idi. Amma, necə deyərlər, “düşmən” qapıya gəlmişdi. Turgenev “dostuna” cəmi beş taler vermiş və onlar “mehribanlıqla” ayrılmışdılar.
    Di gəl ki aradan az keçməmiş Dostoyevski öz həmkarını, onun yaradıcılığını yenə, həmişə olduğu kimi, orda-burda gözdən salmaq üçün aşkar və gizli “təbliğat” aparırdı. Keçmiş dostunun “qərbyönlülüyü”, “dələduz” almanlara rəğbət bəsləməsi onu açmırdı. Turgenev hirslənib ona demişdi: “Almanlar haqda ağzınıza gələni danışmayın. Siz bununla məni də təhqir etmiş olursunuz. Mən özümü artıq rus yox, alman hesab edirəm”.
    Aradan on il keçəndən sonra Tugenev əsəbiləşib verdiyi pulu tələb etdi və aldı da.
    Hər iki yazıçı ömürlərinin sonunacan küsülü qaldılar. Daim Turgenevi təhqiramiz ifadələrlə “xatırlayan” Dostoyevski bir dostuna göndərdiyi məktubda belə yazmışdı: “Tugenev cındır adamdır, mən onu əvvəldən sevməmişəm”. («Тургенев - дрянной человек, я и прежде его не любил...»)
    Bax belə.
    p.s. o vaxt Turgenev Qərbdə və Rusiyada daha çox sevilirdi. Sonralar Dostoyevskinin şıhrəti onu üstələməyə başladı.
    p.p.s. yeri gəlmişkən, hər iki yazıçı türk kökənlidir. Dostoyevskinin ulu babası Aslan Murza (Mirzə) və Tugenevin ulu babası Mirzə Turgen Qızıl Ordanın nüfuzlu adamları olub. Yeri gəlmişkən, mənim bu barədə, yəni onların tarixi qohumluq əlaqəsi ilə bağlı araşdırmam var.



















    Balzakın
    “sevdiyi yaş”.
    Yazıçının ilk və son məhəbbəti...

    Bəlkə də bir çoxları həmin romanı oxumayıb. Amma əminəm ki, hər bir kəs belə bir qanadlı ifadəni çox eşidib: “Бальзаковский возраст”... Adətən bu ifadə dahi fransız yazıçısı Onore de Balzakın “Otuz yaşlı qadın” adlı məşhur romanına və o romanın Jüli adlı qəhrəmanına bir işarə kimi işlədilir.
    Balzakın qadınlarda sevdiyi yaş... Çox adam elə düşünür ki, qeyd olunan yaş həddini, yəni 30 yaşı və ya həmin yaşda olan xanımları yazıçının özü də sevib.
    Əslində isə heç də elə deyil.
    Maraqlı burasıdır ki, Balzakın atası Berner Fransua Barsa (Balzak) 52 yaşında olarkən 19 yaşlı Anna Şarlotta ilə ailə qurub. Son zamanlar Balzakın tədqiqatçılarından biri Fransua Tayyandye yazır ki, əslində gələcək yazıçının “gizli atası” qonşuluqda yaşayan de Marqona adlı imkanlı bir adam olub.
    Fakt budur ki, kiçik Onoreyə hələ uşaqlıqdan anasının münasibəti çox soyuq olub. O, daim ana nəvazişinə ehtiyac duyub. Görünür bu ehtiyacdandır ki, yazıçı ilk gəncliyində daha çox özündən yaşlı qadınlara maraq göstərib.
    Balzakın ilk vurulduğu qadının yaşı 30 yox, 40-dan da çox idi. Bu qadın cazibədar Lore de Berni idi və onun 42 yaşı, üstəlik də 9 övladı vardı. O vaxtlrsa gələcək dahinin cəmi 20-21 yaşı vardı.
    Balzakın böyük istedadını da ilk dəfə görüb qiymətləndirən məhz bu qadın olmuşdur.
    ...Sonralar Balzak bir neçə dəfə vuruldu. Onun sevdiyi qadınlardan ən məşhuru və sonuncusu qrafinya Evelina Qanskaya (Hanskaya) idi. Dahi ədibin bu xanımla coşqun və bir qədər də mistik sevgisinə aid çoxlu əsərlər yazılmış, filmlər çəkilmişdir. Məsələ burasındadır ki, onlar fasilələrlə 20 il ömrü olan bir eşq yaşamışdı.
    Əslən polyak olan Evelina ərli idi, beş uşq anası idi, zəhgin bir xanımdı. Onların tanışlığı məktublaşma ilə başlamışdı. Sonralar bu “epistolyat roman” hər ikisinin həyatını dəyiuşmişdi. Onore Parisdə, sevgilisi isə Ukraynada yaşayırdı. Bu uzaq məsafə, onların eşqinə nə soyuqluq, nə də biganəlik qata bilməmişdi.
    Evelinanın əri öləndən sonra sevgililər evlənmək qərarına gəldilər. Onların nikahı 14 mart 1850-ci il tarixdə sübh tezdən kiçik əyalət şəhəri Berdiçebdə baş tutdu. Kilsəyə keşişdən başqa heç kəs dəvət olunmamışdı.
    Həmin ilin may ayında təzəevlililər Parisə qayıtdılar. Az sonra, lap dəqiq desək, avqust ayının 19-da Balzakın ürəyi əbədi susdu.
    Belə bir şayiə dolaşırdı ki, Parisə gələndən sonra Balzak arvadının bəzi hərəkətlərindən çox əsəbiləşir, narazılıq edirdi. Deyilənə görə Balzak can verərkən Evelina qonşu otaqda rəssam Jan Jiqu ilə eyş-işrətdə imiş. Əlbəttə, bütün bunlar uydurma da ola bilər. Amma fakt budur ki, sonralar Juqi ilə Evelina uzun illər dost olmuşlar.









    Rusiyada rəsmi statistikaya görə,
    1,5 milyon şizofreniyaya
    mübtəla olmuş adam var

    Bu, təxminən əhalinin 1 faizini təşkil edir. Bilmirəm bizdə nə qədər bu cür xəstə var.
    Son zamanlar arada təbabətlə maraqlanıram. Oxuyub bildiklərimə əsaslanıb deyə bilərəm ki, bəzi xəstəlikləri, hətta, adamların üzündən və davranışından oxumaq mümkündür. O cümlədən şizofreniyaya mübtəla olanları.
    Qısası, bunu demək istəyirəm: biz hər gün küçədə, nəqliyyat vasitələrində, iaşə ocaqlarında onlarla bu cür xəstələrlə rastlaşırıq. Hər təbəqədə, hər cinsdə, hər yaşda, hər sənətdə və hər vəzifədə belə xəstələrin olması mümkündür. Və bizdə belələri heç də az deyildir.
    Bu xəstəlik son zamanlar uşaqlar arasında da yayılmaqdadır. Səbəb kimi irsi amillərlə yanaşı, qorxu faktoru da önəmlidir. Mən buna “sosial faktor” da deyə bilərəm.
    Uşaqlarınızı “film ujasa” (qorxulu filmlərə) baxmaqdan, gərgin hadisələri seyr etməkdən, dava-şavadan, səs-küydən çəkindirin və uzaqlaşdırın.

























    Üfiqi və şaquli yaltaqlıq

    …Yaltaqlar cürbəcür оlur; amma onların arasında üfiqi (horizontal) və şaquli (vertikal) istiqamətdə hərəkət еdən yaltaqlar daha qabarıq nəzərə çarpır.
    “Üfiqi” yaltaqlar zümrəsinə ( zümrə sözünü bilərəkdən dırnağa almıram) əsasən, hakimiyyətə gələn konkret bir kоmanda ilə birlikdə üfüqə parıldayıb sоnra yох оlan (kоmanda ilə birlikdə) kəslər daхildir. “Şaquli” yaltaqlar bütün kоmandalarda оynayanlardır: bеlələri köhnə kоmandanı yоla salandan sоnra da eyni məmnuniyyət və həvəslə yеni оyun qaydalarını qəbul еdirlər. Bеlə оyunçuları tamaşaçılar оn illərdən bəridir ki, az qala hər gün tеlе-еfir və qəzеt səhifələrində görürlər. Siz hələ bu еlmi-siyasi-mədəni… şulеrlərin (fırıldaqçıların) sifətlərində dərin kök atmış ifadə cizgilərinə baхın! Оnlar sanki yеni (gələcək) оyun-döyüşlərə hazırlaşırlar.




    Şəxsi tələbat

    Başqa millətlərin ziyalıları əsasən ictimai-sоsial məsələlərdəki fikir ayrılıqlarına görə bir-birini ittiham еdirlər. Bizimkilər isə, az qala bütün hallarda şəхsi istək, tələbat və istеhlak məsələlərinin həlli kоnusunda didişdirilir. Оnlar aşağı və yuхarılardan daha bоl diqqət, qazanc, yеm, ad-san, qayğı umurlar. Bеlədə qarın qardaşı üstələyir. Хalq yaddan çıхır. İdеallar məzhəkə оbyеktinə çеvrilir. “Mən” çox vaxt “biz”i üstələyir. Bu cür hallar islamın bərqərar оlduğu ölkələrdə daha çох müşahidə оlunur. Yеri gəlmişkən, mən еlə əksər ziyalılar kimi, əksər din хadimlərinin də Bakı küləyi sayağı gündə bir səmtə əsməyini yada salmaq zоrundayam.
    …bir-biri ilə öz “mən”i uğrunda (mənliyi uğrunda yох ha!) müharibə еdən ziyalıların bir çoxunu bir vaхt (sоvеtlər dönəmində!) ölkənin о vaхtki rəhbəri öz bağına tоplayaraq barışdırmaq istəmişdi. Amma müvəqqəti “barışan”lar tеzliklə yеnə “küsüşdülər”.
    Bəlkə milli barışıq еlan еtməyin zamanı gəlib?..


























    Gözəl kimdir?

    Gözəllik haqda hərənin bir təsəvvürü var. Bu anlayışın akademik tərifi, etik-estetik izahı mənə yaxşı məlumdur. Hər halda uzun illər fəlsəfədən mühazirələr oxumuşam.
    Sözümün canı var.
    Bəzən görürsən ki, yenicə tanış olduğun bir adam (kişi və ya qadın) haqda məlumat əldə etmək üçün soruşurlar: “Necə adamdır? Gözəldirmi?”
    Düzü, mən bu suala çox nadir hallarda cavab tapıram.
    Məsələ burasındadır ki, kimin qəşəng olduğunu mən ilk görünüşdən müəyyən edə bilirəm. Amma gözəlliyi müəyyən etmək üçün on illər vaxt gərək olur. Bilirəm gözəlliyi nisbi hesab edənlər də var. Amma düşünürəm ki, o, kifayət qədər konkret anlayışdır və artıq qeyd etdiyim kimi, ilk baxışdan kimin gözəl olduğunu demək əmri-mahaldır.
    Təbii ki, bu, mənim subyektiv fikrimdir.



    “Razborka” sözünü ilk dəfə haçan eşitmişəm?

    Tələbə olarkən başıma gələn bir əhvalatı xatırlayıram.
    O zaman tez-tez şəhərdəki kitab dükanlarına baş çəkirdim. Ən böyük kitab bazarı isə şübhəsiz ki, indiki “Fəvvarələr meydanının” yaxınlığında yerləşən “Kitab pasajı” hesab olunurdu. İndi həmin yerdə pal-paltar satılır.
    Bəzən defisit kitabları əlaltdan tanışlıqla oradan, məhz həmin “pasajdan” alırdıq. (Yeri gəlmişkən, o zaman kitab satıcısı işləyən gələcəyin görkəmli şairi Zəlimxan Yaqubla da həmin mağazada tanış olmuşduq).
    Nə isə, bir dəfə yenə həmin “Kitab pasajı”na yolum düşmüşdü. Fasilə olduğu üçün sürahiyə söykənib gözləməli oldum. Əlimdəki çantanı yerə qoyub təzə aldığım qəzetləri nəzərdən keçirməyə başladım.
    Bu əsnada bir hay-küy eşitdim. Gözümü qəzetdən çəkib baxdım. Yaxınlıqda yekəpər bir kişi ilə qəşəng, sarışın bir qadın bərk mübahisə edirdi. Kişinin həm yaşı, həm gövdəsi, həm də çəkisi məndən təxminən iki dəfə artıq olardı.
    Birdən sanki yaxınlıqda güllə açıldı. Kişinin vurduğu şapalaq qadını yerə sərdi. Cavanlıqda adam çılğın olur. Özümdən asılı olmayaraq tez əlimdəki qəzeti bir kənara atıb irəli cumdum. Kişinin arxası mənə tərəf idi. Nə edəcəyimin fərqində deyildim. Sadəcə qadını növbəti zərbədən yayındırmaq istəyirdim. Arxadan kişinin enli çiyinlərini qucaqladım və elə bu an özüm də qorxuya düşdüm; çünki zalım balasının əzələli qolları daş kimi möhkəm idi. Elə bil ki, sal qayanı qucaqlamışdım. Hiss olunurdu ki, bu heyvərə indinin olmasa da, ən azından çox yaxın keçmişin idmançısı olub.
    Təbii ki, belə bir qəfil hücumu gözləməyən bu yekəpər adam qanrılıb geri baxmq, heç olmasa “hücumçunun” kimliyini müəyyən etmək istəyirdi. Çənəm kişinin “qranit” peysərinə dirənmişdi. Mən onu məhkəmcə qucaqlamışdım. Qorxurdum ki, o məmim qucağımdan, daha doğrusu, qollarımın arasından çıxıb ya qadını, ya da məni, lap elə hər ikimizi tapdasın.
    Birdən kişi çiynini öynadıb yerindəcə fırlanda. Mən də, təbii ki, kişi ilə birlikdə havada dairə cızdım. O, qollarını “sarıqdan” xilas etmək istəyirdi. Kişi başı kəsilən heyvan kimi xırıldayıb əzələli qollarınının dirsəyini yan tərəflərə doğru eşməyə başladı. Mən kişini arxadan qolları qarışıq nə qədər bərk-bərk qucaqlasam da, müvazinətimi sonacan saxlaya bilmədim; belə ki, kişi növbəti dəfə yerində gərdiş edib fırlananda əlim onun boynundan üzüldü. Havada uçub yaxınlıqdakı çantamın yanına düşdüm.
    Həndəvərdən keçən adamların bir-ikisi yaxınlaşıb aramıza girmək istədi. Kişi çox qızmışdı. Hədəqəsindən çıxan gözlərindən sanki qan damırdı. Köpüklü dodaqları səyriyirdi. Bizə yaxınlaşanlar geri çəkilməli oldular...
    Nə isə. Sürahidən yapışıb ayağa durdum, üst-başımı çırpdım.
    Bayaqdan çul kimi yerə sərilmiş qəşəng, sarışın qadın özünü mənə yetirdi. Elə bildim ki, nəsə dil-ağız edəcək. Amma nə eşitsəm yaxşıdır? Qadın hiddətlə üstümə yeriyib dedi:
    -Adə, ay uşaq, yolunla düz gedə bilmirsən? Bu, mənim öz ərimdir. Sən nöş ortaya atılmısan? Sən nəyimsən mənim? Qorxmursan ki, kişi səni vurub öldürər?
    Hiss etdim ki, bu anlarda kişinin hirsi-köpü bir az yatdı. O, əzələli qollarını məşq edirmiş kimi yüngülcə oynadaraq, möhkəm peysərini döndərib çəpəki halda məni süzdü. Sonra bir idmançı təmkini ilə sakit, xırıltılı səslə dedi:
    -Cavan oğlan, çalış heç vaxt başqasının ailə “razborkasına” qarışma... Yoxsa...
    Bax “razborka” sözünü ilk dəfə onda eşitdim.














    Mən sanki paralel olaraq
    iki dünyada
    yaşayıram

    Birinci dünya mənim fiziki olaraq yaşadığım bu real dünyadır. Burada məni saysız-hesabsız qayğılar gözləyir. Mən burada xəstəliklərdən, əzab və ağrılardan da xali deyiləm. Hələ yaşamağa məhkum olduğum bu dünyada məni aldadan mühiti, bəzi xəyanətkar dostları... ayrılıqları, həsrəti, hicranı, ölümü-itimi demirəm. Mən burada bəzən adamlar arasında da tənhalıqdan əziyyət çəkirəm.

    Yaşadığım ikinci dünya isə mənim təkcə özümə və özümün yaratdığım obrazlara məxsusdur. Mən təkbaşına yaratdığım həmin bu ikinci dünyamda özümü daha rahat və azad hiss edirəm. Birinci dünyamda qarşılaşdığım adamlardan çox, özümün yaratdığım “adamlarla”-personaj və obrazlarla daha yaxşı dil tapıram.
    Mən birinci dünyada sıxılıram, darıxıram.
    Mən ikinci dünyada sərbəstəm, azadam.
    12.12.12


























    İçi boş olanlar

    ...vaxtilə çəkdirdiyi fotoşəkildə qoluna taxdığı saatı, barmağına keçirdiyi üzüyü iri planda göstərmək dəb idi... bəli, belə "kişilər" vardı...
    ...indi isə avtomobil önündə şəkil çəkdirib bunu paylaşmaq az qala bir dəb olub. ən utanc verəni isə budur ki, indi belə bayağı şəkilləri daha çox "arabalı" "xanımlar" paylaşır...
    içi böş olanlar çöllərini nümayiş elətdirir... bəlkə mən səhv nəticə çıxarıram?

    p.s. Düzü ta bilmədim bu işlər manatla, dollarla, yoxsa avro ilə icra olunur. Soruşmağa da utandım. Tanımadığım adamlar idi..








    Neçə dövlət növü var?

    P l a t o n a görə, onun yaşadığı dövrdə 6 dövlət növü mövcud olub:
    1. Monarxiya - bir nəfərin ədalətli hakimiyyəti
    2. Tiraniya- bir nəfərin ədalətsiz hakimiyyəti
    3. Aristokratiya- azlığın çoxluq üzərində ədalətli hakimiyyəti
    4. Oliqarxiya- azlığın çoxluq üzərində ədalətsiz hakimiyyəti
    5. Demokratiya- çoxluğun ədalətli hakimiyyəti
    6. Timakratiya- çoxluğun ədalətsiz hakimiyyəti; bu cür hakimiyyət polis, ordu, hərbi güc vasitəsi ilə həyata keçirilir.
    Platona görə,
    7-ci dövlət növü də vardır, bu, gələcəyin dövlətidir, həmin dövləti Platon İdeal dövlət adlandırırdı.
    A r i s t o t e l ə görəsə 6 dövlət növü mövcud olub:
    1. Monarxiya
    2. Tiraniya
    3. Aristokratiya
    4. Oliqarxiya
    5. Oxlokratiya (İzdihamın idarə etdiyi hakimiyyət)
    6.Politiya (Orta oliqarxiya ilə orta demokratiyanın qarşılıqlı idarə etdiyi hakimiyyət).





















    DƏNİZ OĞRUSU
    Bəlkə də təkrardır...

    Vaxtilə bir hekayə yazmışdım. Di gəl ki, əlyazmansını tapa bilmirəm.
    Bilmirəm indi neyləyim?
    "DƏNİZ OĞRUSU" adlanan həmin hekayənin məzmunu belədir: ata yük maşınında oğlu ilə kənddən şəhərə, yəni Bakıya gəlir.
    Onlar Xəzərin sahilinə çatırlar. Ata əlini yana uzadıb deyir ki, oğlum, bax dəniz o tərəfdədir. Hər şeyə maraq göstərən uşaq maşının pəncərəsindən nə qədər boylanırsa dənizi görə bilmir. Səbəb də məlum, çünki dəniz bütün sahil boyu hasara alınıb. Ata-bala xeyli yol gedirlər. Amma dənizi görmək mümkün olmur ki, olmur. Kişi hirslənir:
    -Axı əvvəllər bu tərəfdə dəniz vardı. İndi bu zəhrimar niyə yoxa çıxıb? O boyda suyu gizlətmək olar?
    Uşaq deyir:
    -Bəlkə dənizi oğurlayıblar?
    Ata maşını saxlayıb kuzova, yəni bana qalxır. Oradan uzun nərdivanı, yəni laydırı götürüb hündür hasarlardan birinə dirəyir. Və oradan aşağı baxıb uca səslə uşağa deyir ki, yuxarı qalx, gəl buradan dənizə bax.

    Oğlan nərdivanla yuxarı dırmaşır. Boynunu uzadıb yaxınlıqdakı dənizə baxmaq istəyir. Bu zaman igid gözətçi və ya qəhrəman polis özünü yetirib “cinayətkarları” yaxalayır. Sən demə, bu hasarın o biri üzü hansısa “bərkgedən kapitalist-oliqarxın” evi imiş.
    ...və nəhayət məlum olur ki, bu “oğrular” ... "dəniz öğrusu" imiş.
    Beləliklə, oğrunca dənizə baxmaq istəyən ata-oğul məhkəməyə verilir.
    ..və sizcə bu "dəniz oğruları üçün şanlı məhkəmə hansı qərarı çıxarır?..

    (Düzü, bilmirəm, bu itmiş hekayəni təzədən yazım, ya yazmayım?))







    "Altiayaqli" adli bir hekayəm vardı...

    Şox axtardım, tapa bilmədim o hekayəni.
    Mən yazılarımın, əlyazmalarımın üstündə çox əsirəm. Amma iş elə gətirib ki, obyektiv və ya subyektiv səbəblər ucabatından, ən çox da kirayədən-kirayəyə köçməyimdən dolayı bəzi yazılarım it-bata düşüb. Bunun da öz maraqlı və kədərli tarixçəsi var. Amma indiki halda söhbət mənim həmin o itkin hekayəmdən gedir.
    Bəs nə haqdadır o kiçik hekayə?
    Hekayənin qəhrəmanı vəzifə, kreslo sahibi olan bir adamdır. Təbii ki, onun da hər bir normal adam kimi iki ayağı var. Amma hekayənin qəhrəmanı özünü əyləşdiyi kresloya qaynaq etdirib. O, yeridikcə kreslosu da onun arxasınca sürünür... Qısası, ikiayaqlı adam dönüb olur altıayaqlı həşarat.
    Bu, satirik-fantastik bir hekayədir.
    Deyəsən, dünya ədəbiyyatında belə bir janr yoxdur. Hə, xatırladım, var. Amma ortada nümunələr azdır.




    Arzusuz uşaqlar...

    Kompyuterinde “yanmış” bir hekayəmin qısa fabulası..

    Uşaq ağlayıb atasından oyuncaq maşın istəyir. Ata uşağın əlindən tutub öz şəxsi maşın salonundakı avtoları göstərib deyir ki, bu maşınların hamısı sənindir.
    Uşaq oyuncaq qayıq istəyir. Ata bağ evinin qarşısındakı bütün ərazini hasara alıb-dənizin bir hissəsi də həmin hasarın içindədir. O “dənizdə” bir neçə qayıq, yaxta, hətta gəmi var. İmkanlı ata deyir ki, bax bu gəmi də, bu qayıqlar da, bu yaxta da sənindir.
    Uşaq təyyarəyə minmək istəyir. Ata deyir ki, bax o təyyarə pilot qarışıq sənindir.
    Uşaq kinoya baxmaq istəyir. İmkanlı ata məşhur kino və teatr aktyorlarını yığıb oğluna təqdim edir. Deyir ki, bu aktyorlar sənin qulluğunda hazırdır.
    Uşaq zooparka getmək istəyir. Ata uşağa öz şəxsi heyvanxanasını göstərib deyir ki, bu heyvanların hamısı sənindir...
    Xülasə, uşaq nə arzulayırsa ata onun arzularını virtual yox, vizual qaydada yerinə yetirir.
    Uşağın bu dünyada heç bir arzusu qalmır.
    Uşaq heç nə istəmir.
    Əslində uşağın bütün arzuları ata tərəfindən məhv edilir.
    Arzusuz uşaq böyüyür.
    Bundan böyük nə faciə?
    Amma bu uşağın yaşıdı olan başqa bir uşaqsa başqa bir ailədə böyüyür. Həmin uşaq da atasından xahiş ediir ki, ona oyuncaq maşın, oyuncaq qayıq alsın, onu kinoya, zooparka aparsın. Bu pulsuz, kasıb ata övladın arzusunu yerinə yetirə bilmir.
    Bundan böyük nə faciə ola bilər?

    P.S.
    Mən vaxtilə bir hekayə yazmışdım. Adı da elə bu cür idi: “Arzusuz uşaqlar”. Həmin hekayə kompyüterim “yanarkən” sıradan çıxdı. Amma məzmunu indi yazdığım kimi idi.
    Doğrudan da indi bizdə arzusu məhv edilən uşaqların sayı –hesabı yoxdur. Özü də hərəsi bir cür.
    Hekayənin qəhrəmanı olan hər iki uşağın valideyni öz oyuncaq almır. Daha doğrusu, birinin bunu almağa imkanı yoxdur, digərininsə həvəsi.
    Sonucda hər iki uşaq arzusuz böyüyür... Biri elə, biri də belə arzusuz...





















    Nazim Hikmət: “Mən şairəm, filosof deyiləm...”

    Nazim Hikmətin sevgili Azərbaycana, doğma Bakıya hər gəlişi böyük maraq və sayqı ilə qarşılanırdı. Ölkəmizdə şairi ürəkdən sevənlər çox idi.
    Bir dəfə oxucularla görüş zamanı gənc şairlərdən biri ayağa durub Nazim Hikməti bir xeyli tərif edəndən sonra deyir:
    -Nazim əfəndi, bilirsizmi biz Sizi həm də nə üçün bu qədər sevirik?
    Nazim gülümsəyib soruşur:
    -Bilmirəm nə üçün?.. Deyərsən, səbəbini mən də bilərəm.
    Gənc şair deyir:
    -Çünki Sizin şeirləriniz fəlsəfidir. Siz filosof şairsiniz.
    Şairin üzündəki təbəssüm çəkilr. O, ciddiyyətlə deyir:
    -Mən şairəm, filosof yox. Şeirlərim də fəlsəfi deyil. Kim fəlsəfə ilə tanış olmaq istəyirsə gedib filosofların əsərlərini oxusun. Bu dünyada o qədər gözəl filosoflar var ki...
    ...İndi bizdə “filosof-şairlər” və “fəlsəfi şeirlər” yaman çoxalıb...
    Allah özü kömək etsin.
    p.s.
    Təxminən bir on-onbeş il əvvəl bir qocaman tanış şairin kitabı elə bu cür adlanırdı: “Fəlsəfi şeirlər”. Bir-iki şeir oxudum. Səfsəfə idi. Nazim Hikməti xatırladım. Doğrudan da gərək şeir şeir olsun.



















    İşgəncələr və qətllər əleyhinə
    SOS- roman

    “Qapı” romanı ötən əsrdə, 80-ci illərin ortalarında qələmə alınıb. Əsəri bitirəndən sonra nəşriyyat və redaksiyalara müraciət etdim. Hamı çapdan boyun qaçırırdı. Nə üçün?
    Məsələ burasında idi ki, bu əsərdə tariximizin müəyyən dövründə baş verən repressiya, qətl və işgəncələr qələmə alınmışdı.
    “Qapı”nın əsas qəhrəmanı ölüm hökmünü icra edən adamdır. Yəni bu adam cəllad “vəzifəsində” çalışır. Öz “işini” şərəflə yerinə yetirir... Naşirlər ehtiyat edirdilər. Axı hələ repressiya qorxusu çəkilməmişdi.
    On ildən sonra bu əsər Azərbaycan və rus dillərində dəfələrlə nəşr olundu.
    Hesab edirəm ki, dünyamızda nə qədər repressiya və haqsız cəzalar varsa, bu əsər oxucusunu və ya oxucu bu əsəri tapacaq...
    06.02.19



    Səliqə-sahman yaxşı şeydir. Amma...

    Bilmirəm müşahidə etmisizmi: adamların bir çoxu zahiri görkəmlərinin, habelə geyim-kecimlərinin qeydinə daha çox qalır və tez nəzərə çarpan çatışmazlıqları aradan qaldırmaq üçün müxtəlif “üsullara” əl atırllar. Əlbəttə, özlüyündə səliqə-sahman sahibi olmaq yaxşı əlamətdir. Amma məsələ burasındadır ki, artıq dediyimiz kimi, geyim-gecimlərindəki “tez nəzərə çarpan” zahiri nöqsanlarını islah etmək istəyənlər özlərinin çatışmayan mənəvi cəhətlərini maddi şeylərlə ört-basdır etmək, “tamamlamaq” istəyirlər. Məsələn, nadanlar daha çox parıltılı-işıltılı ziynət əşyalarına, dayazlar daha çox gurultulu məclislərə can atırlar. Amma bu natamamların tamlığa can atmaları əmri-mahaldır. Çünki bu dünyaya natamam gələnlərin hansısa bir gözlənilməz möcüzə nəticəsində “tamlaşmağı”, əslində şeytanın mələyə çevrilməsi kimi bir şeydir.




    İnsanın iki cür paltarı olur

    O paltarlardan birincisini hər kəs əyninə geyir.
    Bu paltar insanın bədənini hifz edir, qoruyur.
    Bu paltar insanı abırlı, həyalı göstərir.
    Bu paltarı soyunanub ictimaiyyət içinə çıxanlara “utanmaz” deyirlər.
    Bu cür paltarların gündə birini almaq, satmaq, geymək, dəyişmək, kənara atmaq mümkündür. Bu məsələdə hər kəsin tez-tez dəyişən zövqü və seçimi ola bilər...
    İnsan digər bir “paltarı” isə daxilən geyir.
    Həmin “geyimin” adı vicdandır.
    Bu “geyim” də elə o birisi geyim kimi adamı abırlı, həyalı göstərir.
    Adi gözlə görünməyən bu “iç paltarın” şəfəqləri adi gözlə görünən “üst paltarın” rənglərinin üstündən xətt çəkir. Bu paltar hər kəsə əzəmət verir.
    Amma bu “iç geyimi” yalnız bir dəfə “əldə etmək”, bir dəfə “soyunmaq”, bir dəfə atmaq mümkündür. Və bundan sora onun yenisini, təzəsini əldə etmək mümkün olmur.


    Kimin boyu nə qədərdir?

    Bəs bunun nəticəsi nə?
    Nəhənglik boya görə ölçülmür ki.
    Söhbət məşhurlardan gedir...
    Çox nəhəng “qabaritli”, ucaboy-enlikürək, lay divar Qulliversayaq adamlar var ki, Cırtdan da cırtdandırlar, yəni zahirən nəhəng görünsələr də,içləri bomboşdur.
    Kiçik boylu adamlar olub ki, az qala tarixə və dünyaya təsir göstəriblər.
    Eksklüziv misallar:
    Makedoniyalı İsgəndər- 1.50 m.
    Əmir Teymur- 1.45 m.
    Balzak- 1.63 m.
    Kant- 1.53 m.
    Puşkin- 1.66 m.
    Napoleon- 1.68 m.
    Yesenin- 1.68 m.
    Buxarin- 1.55 m.
    Kalinin- 1.55 m.
    Xruşşov 1.60 m.
    Stalin- 1.63 m.
    II Yekaterina 1.57
    Əksinə də ola bilir. Məsələn:
    1-ci Pyotr – 2.02 m.
    2-ci Nikolay- 2.05 m.
    Qısası, boy heç nəyi həll etmir. Hər şeyi ağıl, idrak həll edir.
    p.s. Mənim boyum 1.74 m.






















    Yavuz Bülend Bakiler

    Yavuz Bülend Bakilerle mənim tanışlığım ötən əsrin 90-larına gedib çıxır. Bir şair, publisist, teleaparıcı, ən əsası da bir Azərbaycan sevdalısı kimi onun imzası mənə əvvəldən tanış idi.
    Amma bizi ilk dəfə rəhmətlik şair dostum Şahmar Əkbərzadə daha yaxından, necə deyərlər, “əyani” tanış etmişdi. Qaynar, enerjili, emosional bir adamdı. Ziyalılığı, aydınlığı elə ilk baxışdan hiss olunurdu. Dilimizdə çox şirin, təmiz bir ləhcə ilə danışırdı. İlk tanışlığımız zamanı mənim doğulduğum yerlə, bölgə ilə maraqlandı. Zarafatla dedim ki, lap bizim Azərbaycan türkləri kimi davranırsız, axı biz də adətən bir adamla tanış olanda onun kökü, yeri-yurdu barədə məlumat öyrənməyi xoşlayırıq. Yavuz bəy ciddi şəkildə dedi ki, yanılmamısan, mən əslən, azərbaycanlıyam, özüm də Agrdam bölgəsindənəm. Elə bildim ki, o, bu sözləri zarafatla, Şahmara görə deyir, çünki Şahmar bəy də ağdamlı idi. Amma tezliklə onun zarafat etmədiyini bildim.
    Mən Yavuz bəyə dedim:
    -Yaxşı, mən sizin həqiqətən Azərbaycan türkü olduğunuza inandım. Amma soyadınızdan daha çox Bakı kökənli olduğunuz görünür.
    O, dedi:
    -Yəqin ki, Bakilər sözünə görə deyirsiz.
    -Bəli.
    O, gülümsədi. Əvəzində Şahmar izahat verdi:
    - “Bakilər” soyadı “Qarabaqilər” sözündən götürülüb. Yavuz bəy əsl, köklü-köməcli qarabağlıdır. Soyadı da buna bir möhürdür.
    ... Tanrı Yavuz Bülend Bakilere uzun, yaradıcı, məhsuldar bir ömür əta etsin...
    p.s. Bu kiçik qeydi Vilayat bəyin paylaşdığı foto-informasiyadan sonra qələmə aldım.









    Rusiya çökür, yoxsa inkişaf edir?

    Bu barədə bir neçə dəfə yazmışam. Yazmışam ki, Rusiya çöküşdədir.
    Mənim dediklərimi təsdiq edənlər də olub, təkzib edənlər də. Hətta, çox obyektiv mövqe sərgiləyən dostlardan bəziləri haqlı sual da veriblər: “Bəyəm buna görə sevinmək lazımdır?”
    Bəli, sual yerində verilib.
    Əvvəla, gəlin görək “çökmək” necə olur? Məsələn, ayrıca bir fərdin, bir adamın çöküşü nədən bilinir? Məncə, bu, özünü daha çox üç cəhətdən göstərir: fiziki, mənəvi və iqtisadi cəhətdən.
    Elə cəmiyyətin çöküşü də bu amillərlə bağlıdır. Bu günkü Rusiyanın fiziki durumu ürəkaçan deyil. Mənəvi aşınma göz önündədir. Ən əsası iqtisadiyyatdır ki, o da faciəvi durumdadır.
    Gəlin, qısaca da olsa hər üç “amilə” nəzər salaq.
    Bu gün Rusiyanın hətta 19-cu əsr səviyyəsində intellektual şəxsiyyətləri yoxdur. Varsa adını çəkin. Hal-hazırda Puşkin, Tolstoy, Getsen, Turgenev, Nekrasov, Çexov, Qorki, Bunin, Blok səviyyəli söz adamı varmı Rusiyada? Varsa deyin.
    Yenə söhbəti o konuda davam edirəm. Bu gün Rusiya musiqisində 19-cu əsrdə yaşamış Qlinka, Borodin, Çaykovski, Skryabin, Raxmaninov səviyyəli bəstəkar varmı? Varsa deyin, adını xatırladın.
    Bəlkə yenə həmin dövrdə yaşamış Brüllov, Ayvazovski, Repin, Şişkin, Surikov səviyyəli rəssamlar var Rusiyada? Varsa, zəhmət olmasa adını deyin.
    Keçək elm sahəsinə. Zatən indi, yəni 21-ci əsrdə, vaxtilə, yəni iki əsr öncə (19-cu əsrdə) yaşayib fəaliyyət göstərmiş Labaçevski, Piroqov, Pavlov, Mendeleyevi, Butlerov, Seçenov, Zinin səviyyəli elm adamları da yoxdur Rusiyada. Varsa, adlarını yada salın.
    Gəlin, indi “mənəvi” və “fiziki” duruma belə kiçik “ekskursiyadan” sonra, ötəri də olsa bu gün dünya iqtisadiyyatı, daha doğrusu dünyanın bəzi ölkələrinin büdcəsi fonunda Rusiya iqtisadiyyatına nəzər salaq.
    “Kiçik” İsveçrənin büdcəsi 275 milyard, “kiçik” Avstriyanın büdcəsi 198 milyarddır.
    Hələ Amerikanın büdcəsi: 3,5 trilyon, “kiçik” Yaponiyanın büdcəsi 2 trilyona yaxın. Almaniyanın büdcəsi 1,7 trilyon. İtaliyanın büdcəsi isə 1 trilyona yaxındır.
    Rusiya ilə Türkiyənin büdcəsi eynidir: 190 milyard civarında.
    Bu gün Rusiyada silah-sursat və araq-çaxır istehsalından başqa nəzərə çarpan istehsal sahəsi yo kimidir.
    Dediyim kimi, soruşulur və ya soruşula bilər: “Bəyəm buna görə sevinmək lazımdır?”
    Cavabım qısadır: Xeyr. Sevinmək lazım deyil.
    Əvvəla, Rusiya ilə biz qonşu ölkəyik.
    İkincisi, bizi çoxəsrlik bağlar birləşdirir.
    Üçüncüsü, Rusiya mədəniyyətinin daimi müsbət təsirini hiss etmişik.
    Sevinmək lazım deyil. Təəssüf etmək lazımdır. Ona təəssüf etmək lazımdır ki, Rusiyada demokratik cəmiyyət qurulmadı. Axı bu böyük ölkənin “küləyi” bizi daim tutur. Həm soyuq, həm də isti küləyi.
    Təəssüf etmək lazımdır ki, Rusiyada şovinizm meylləri qalmaqdadır.
    Təəssüf etmək lazımdır ki, Rusiya az qala bütün dünyanı silahla hədələyir.
    Təəssüf etmək lazımdır ki, Rus ziyalıları başqa ölkələrə axın edir. Yeri gəlmişkən Sovet hakimiyyəti çökəndən sonra Rusiyadan 5 milyon, təkcə ötən ilsə (2017-ci ildə) yarım milyona yaxın adam xarici ölkələrə köçüb gedib. Rus miqrantları dünyanı başına götürüb.
    Çökmək təkcə ərazi itirməkdən ibarət deyil ki. Çökmək elə budur.
    http://aziya.info/dunya/615-tekce-oten-il-500-min-insan-rusiyani-terk-edib-firuz-mustafa.html
    "Təkcə ötən il 500 min insan Rusiyanı tərk edib" - Firuz Mustafa

    http://inform.az/index.php?newsid=29671










    Yazıb -yaratmaq mənim
    həyat tərzimdir....

    “Özünü niyə üzürsən? Kimin üçün yazırsan? Bəyəm indiki dövrdə kitab oxuyan var?”
    Bu, mənə tez-tez ünvanlanan suallardır.
    Dəqiq bilirəm ki, bu sual sahiblərinin heç də hamısının niyyəti eyni deyildir.
    Ki yəni, biri mənə həqiqətən ürəyi yandığına görə belə deyir.
    Bir başqasının “tövsiyyəsində” iztehza elementi aydın duyulur.
    Başqa bir kəsinsə və ya kəsiminsə “məsləhətində” dərin bir paxıllıq, yumşaq desəm, qibtə hissi yatmaqda...
    Yazıb -yaratmaq mənim adi həyat tərzimdir, əziz məsləhətverənlərim. Artıq mən bu “məcnunluq” yolundan geri dönə bilmərəm.








    Mən məxsusi olaraq “status” yazmıram...

    “Birisi, "Yaş artdıqca yalnız təcrübə artır, ağıl artmır"-deyir.
    Bunu ancaq "xəlvət dərə"də demek olar- deyir.... Məntiq elminde xüsusi anlayışlar daha ümumi anlayışın "alt çoxluğu" adlanır. Burda da "təcrübe" nisbeten xüsusi anlayış olub, daha ümumi olan "ağıl"ın alt çoxluğudur. Deməli təcrübə də elə ağılın tərkibidir. Yani ki, tecrübenin artması elə ağlın da artması deməkdir...”
    Bu sözləri öz səhifəsinə birisi mənim bir frazam haqda yazıb.
    Mən həmin “birisinin” adını gizlətmək istəmirəm. Bu adam fb-də Uluxan Ozadli kimi çıxış edir. Soyadı Ozadlı olsa da öz soyadını gizlədir. Əlbəttə, hər kəsin öz aşkarlıq limitinin bir dərəcəsi ola bilər ki, bu da sırf şəxsi səciyyə daşıyır.
    Bu Uluxan Ozadli dostumuz deyəsən hələ indiyəcən mənim fb-də paylaşdığım deyimlərin məğzini düz-əməlli anlamayıb. Ona elə gəlir ki, mən burada “elmi fikirlərimi” təbliğ edirəm.
    Bilənlər bilir, mən ədəbi yaradıcılıqla yanaşı uzun illər elmi fəaliyyətlə məşğul olmuşam. Fəlsəfə, psixologiya, dünya ədəbiyyatı tarixi kurslarından dərs demişəm. Bir sıra elmi monoqrafiyaların müəllifiyəm.
    Dediyim odur ki, elmi dartışmalardan qaçmıram. Amma sosial şəbəkəni mən geniş elmi disskusiya üçün əlverişli meydan hesab etmirəm. Çünki burada adamlar lakonik fikirlərə üstünlük verirlər. Məhz buna görə də mən Markın verdiyi bu fürsətdən yaralanaraq daha çox öz kiçik həcmli yazılarımı paylaşıram. Bunlarsa adətən, deyim, fraza, hekayə və pritçalardan ibarət olur.
    Bir çox dostlarımın xahişi ilə burada ssenarilərim əsasında çəkilmiş film və tamaşaya qoyulmuş pyeslərimin paylaşımını da edirəm ki, onların da sayı onlarladır.
    ... Və qayıdıram Ozadlinın “ağıl məsələsinə”.
    Əgər mən ağlın elmi mahiyyəti barədə yazası olsaydım heç şübhəsiz ilk növbədə klassik tərifi xatırlatmalı olardım. Ki yəni deyərdim ki, insanın düşünmə, dərketmə, mühakiməyürütmə, habelə bu və ya digər problem barədə fikir bildirmə qabiliyyətinə ağıl deyilir.
    Mütləq orasını da yada salaydım ki, insan yaşa dolduqca onun ağlı da inkişaf edir.
    Gərək sonra mən ağlın keyfiyyətləri barədə məlumat verəydim və bu konuda ağlın müstəqilliyi, tənqidiliyi, çevikliyi, genişliyi, dəqiqliyi haqda danışaydım.
    Nə isə...
    Mənim məqsədim artıq dediyim kimi, burada elmi mübahisə yaratmaqdan ibarət deyil. Bu bir. İkincisi də, Ozadli səhifəmdə yazdığım qeydləri oxusaydı bəlkə də bəzi şeyləri anlayardı. Zira mən orada yazmışam: “Dostlar, oxuduğunuz FİKİRLƏRİN müəllifi mən olsam da, həmin fikirlərin heç də hamısının tərəfdarı deyiləm...”












    MÜƏLLİFİ MƏN OLSAM BELƏ, HEÇ DƏ BÜTÜN DEYİMLƏRLƏ ŞƏRİK DEYİLƏM

    Mən məxsusi olaraq “status” yazmıram. Məsələ burasındadır ki, oxuduğunuz fikirlərin əksəriyyəti mənim personajlarımın replikalarıdır. Bu yazıların bir qismi isə mənim VAXTİLƏ NƏŞR OLUNMUŞ "Buz üstə yazılmış sətirlər" və “Sklerozlar üçün yaddaş” adlı kitablarımın özəyini-kvintessensiyasını təşkil edir.
    Bəzi deyimlərsə gələcək kitabımdan sətirlərdir.
    Bunu ona gorə yaziram ki, mənə ünvanlanan məktubların bir çoxunun müəllifləri bu deyimlərə görə məni ya tərifləyir, ya da qınayır. Mən hamınıza təşəkkür edirəm. Var olun.”







    Flüger...

    Nədir flüger?
    Əlbəttə, yaxşı bilirsiz nədir.
    Bu, küləyin istiqamətini təyin etmək üçün işlədilən bir cihazdır.
    Ki yəni külək hara əsirsə, flügür də o səmtə yön alır.
    İndi sanki bu cihazı adamların əxlaqında, davranışında, şüurunda, təfəkküründə, bir sözlə qafasında quraşdırıblar.
    Və bu “flügerli” başı çiynində daşıyan adamlar nəinki güclü küləyin, hətta, adi mehin səmtinə görə gündə öz istiqamətlərini bir neçə dəfə dəyişirlərlər.
    Yox, mən demirəm ki, insan tam dəyişməz olmalıdır. Zira dialektika əbədi inkişafı tələb və təqdir edir. Lakin bu o demək deyil ki, sən flügür olasan. Vətənin, millətin, cəmiyyətin taleyüklü məsələlərində dəyişənləri və dəyişmələri anlamaq mümkündür.
    Amma böyük auditoriyalarda öz kiçicik şəxsi marağı naminə, bir az kobud səslənsə də necə deyərlər, öz “qarnı” üçün öz ideyalarını dəyişən yaramazları, gündə bir dona girən buqələmunları, nəhayət “ictimai-siyasi”, sosial-məişət, habelə ədəbi-estetik yönümlü təlxəkləri, daha doğrusu “flügerləri” görəndə qanım qaralır.
    Çalışın flüger olmayın.
    Çalışın bir üzünüz, bir sözünüz olsun.
    Çalışın bütün situasiyalarda özünüz olasız.
    **
    Milli televiziyamızın canlı ensiklopediyalarından biri, ustad rejissor, gənclik enerjisi ilə yaşayıb-yaradan, 80-in kürəyini yerə vuran, Əməkdar İncəsənət Xadimi, hörmətli Nazim Zeynalovla hər söhbət maraqlıdır, hərçənd ki, məlum olmayan səbəblərə görə, daha doğrusu həyatın və vaxtın dinamikası ilə uyğunlaşa bilmədiyimiz üçün tez-tez görüşə bilmirik...
    Bu, həmin rejissordur ki, vaxtilə onun AzTv-də hazırladığı "Gənclik estradası", "Gəl səhərim", "Sən bir nəğmə", "Telemarofon" və digər verilişlərinin milyonluq auditoriyası vardı. Çoxumuz onun çox böyük peşəkarlıq və ilhamla hazırladığı proqramları bu gün də məmnuniyyət hissi ilə xatırlayır, onlara baxır, onlardan nələrisə əxz edirik. Mən dostumuza Nazim bəyə cansağlığı arzu edirəm...
    26.10.2017

























    Fəlsəfə mənə fərdi planda nə öyrədib?

    Çox şey. İndiki halda onlardan, yəni o “çox şeydən” cəmi iki “kateqorial anlamı” qeyd edə bilərəm.
    Dünyada oz konkret vəzifə və yerimi müəyyənləşdirmək. Həmin vəzifə və yerin isə öz ölçüləri vardır. Bu, nədən ibarətdir?
    Vəzifə: bu dünyada aza qane olmaq zənginliyi, o dünyaya gedərkən bu dünyada qoyub getdiklərinə daxili sakitlikdən başqa heç bir miras qoymamaq.
    Yer: bu dünyada iki kvadrat metrdən ibarət yatacaq yerinə malik olmaq və elə o biri da dünyada həmin ölçüdə, yəni iki kvadrat metrdən ibarət məzara sakitliklə sakinlik etmək.
    Bunlar mənim fəlsəfədən əxz etdiyim düşüncələrin sadə və mürəkkəb yekunudur, insani qənaətdir, manifestdir, kredodur, bir sözlə az qala dəyişməz substansiyadır.
    Axı özünü filosof hesab edən şəxs, Onore de Balzakın yaratdığı acgöz Qopsek obrazı kimi bu dünyadan o dünyaya əli açılmış vəziyyətdə gedə bilərmi?..



























    “Kül sənin başına” və
    “Медвежья услуга”
    ifadələrinin ilkin mənbəyi haqqında

    Hər ifadənin bir yaranma səbəbi və ya mənşəyi olur.
    Məsələn, bəlkə də bir çoxları bir-birini sevməyən adamların az qala söyüş kimi işlətdiyi bir ifadənin haradan qaynaqlandığını bilmir. Söhbət “Kül sənin başına” idiomundan gedir. Bu sözü kimə desən, əsəbiləşər. Hətta, bunun üçün onların “əsasları” da var. Bəs ifadənin “mənbəyi” haradandır?
    Məsələ burasındadır ki, çox qədim zamanlarda, hələ İslamdan əvvəl dünyasını dəyişən adamı dəfn edərkən başına və gözünün üstünə bir ovuc kül qoyurdular. Beləliklə, “Kül sənin başına” ifadəsinin mənası öz-özünə məlum olur: yəni, “görüm səni öləsən...”

    Və yaxud, ruslarda geniş işlədilən bir söz var: “Медвежья услуга”. Bu, hərfi mənada “ayı xidməti” deməkdir. İki kəlmədən ibarət olan bu frazeoloji ifadənin mənası bir adaman xahiş-minnətsiz əl-ayağa düşüb başqa bir adama (Allah qoymasa) kömək etmək fikrinə düşməsi və bu “köməyin” xeyirdən daha çox ziyan gətirməsidir.
    İndi bu ifadə ruslar arasında geniş işlənsə də müəllifi fransızdır.
    Bu ifadəni ilk dəfə ədəbiyyata özünün “Ayı və bağban” təmsili ilə fransız təmsilçisi Jan Lafonten gətirib. Sonralar həmin ifadə rus təmsilçisi İvan Krılovun “Ayı və güşənişin” təmsilində işlənmiş və geniş danışıq dilinin dövriyyəsinə keçmişdir. Təmsilin məzmunu təxminən belədir ki, Ayı bağda uzanıb özü üçün dincələn guşənişin Zahidin alnına qonmuş milçəyi vurub öldürmək istəyir; güclü zərbədən milçəklə birgə Zahid də ölür.
    Amma tədqiqatçıların dediyinə görə, bu məşhur pritça Hindistanda yaranıb və orada ayının yerinı əvvəllər meymun tuturmuş...
    Qısası, ayı xidməti göstərməyin sonu çox vaxt faciəvi sonluqla bitir.
    Bunlar öz yerində. Bəs bu ifadənin dilimizdə qarışığı nədir?
    Bəzən həmin fraza geniş publikanın dilində yaltaqlanan, yarınan, şiniyən, girici, hamam suyundan özünə dost tutan, özünü gözə dürtən, döşəklənən, dovşanlanan, tulalanan və s. bu kimi ifadələrlə interpretasiya olunur. Məncə, bunlar yarımçıq “tapıntılardır”.
    Qalanını siz özünüz tapıb deyə bilərsiniz...




















    Birinci hansıdır: istedad ya pul?

    Bu yaxınlarda Rusiya ictimai araşdırma mərkəzinin keçirdiyi sosioloji sorğuda məlum olub ki, rus qadınlarının böyük hissəsi kişilərdə ilk növbərə istedadı, zəkanı (51%), bundan sonra isə pul qazanmaq qabiliyyətini (42%) qiymətləndirib.

    Mən həm də sosiloqam. Çox güman ki, bizim məmləkətdə bu cür sorğu aparilmayıb. Ehtimal ki, bizim qadınlar arasında belə bir sorğu keçirilsəydi, cavablar eyni olacaqdı. Yəni xanımlar istedada və pula üstünlük verəcəydilər. Yalnız cüzi bir fərqlə: belə ki, bir neçə faiz üstünlüklə bizim xanımlar kişilərdə ilk növbədə pul qazanmaq istedadını, ikinci növbərə isə zəkanı, istedadı qiymətləndirəcəkdilər.
    p.s. Bəri başdan deyim ki, şəxsən bizim tərəfdə istedada daha çox üstünlük verirlər...
    30.02.18
    Əziz dostlar, indi isə fürsətdən istifadə edib, ünvanıma gələn cavablara öz münasibətimi bildirmək istəyirəm. Əvvəla, burada qoyulan sualın müəllifi mən deyiləm- rus sosioloqlarıdır. Elə cavab da ruslara, daha doğrusu, rus qadınlarına məxsusdur. İkincisi, mən qoyulan suallara bizdə necə cavablandırılacağını təxmini də olsa əvvəlcədən bilirdim. Üçüncüsü, əlbəttə, hər kəs öz cavabında sərbəstdir. Dördüncüsü, heç bir cavab quran ayəsi deyildir. Beşincisi, bəzi cavabların səmimiliyi də bir az şübhə doğurur.
    Beləliklə, mənim subyektiv fikrim belədir: hər bir insanın müəyyən bir sahədə istedadı olur. Amma qapalı, totalitar cəmiyyətlərdə həmin cəhət tam dolğunluğu ilə üzə çıxmır. Fəlsəfədə iki müham kateqoriya sizə məlumdur: imkan və gerçəklik. Ki yəni, imkanın gerçəkliyə çevrilməsi üçün şərait lazımdır.
    Əlbəttə, pul pis şey deyil. Ən azından insanın fiziki yaşamaq vasitəsidir. Amma çoxdan, lap çoxdan yazdığım bir əsərdə personajlarımdan biri belə deyirdi: “Pul çox şeydir, amma hər şey deyil”. Burada bəzi cavablarda pulun hər şey olduğu vurğulanır. Eşşəyin nə qədər pulu olsa da eşşəkdir.
    Məcburam tarixə baş vurum. Roma imperatoru Kaliğula geniş imkanlı və pullu idi. Amma bədbəxt idi, heyvərə idi, tiran idi və tarixdə də bu cür qaldı.
    Yunan filosofu kasıb idi, pulu yox idi, hətta arada döyüş zamanı əsir düşüb qul kimi satılmışdı. Amma xoşbəxt idi. Məşhur çəlləyində yaşasa belə. O, ən azından özünü xoşbəxt hesab edirdi.
    Qısası. Qadınlar həssas olurlar. Mən onlara istedadlı (zəkalı) və az-çox maddi imkanlı (pullu) həyat yoldaşı və sevgili insanlar arzu edirəm. Amma seçim edəndə diqqətli olsunlar. Mən artıq bu iki amildən hansının daha önəmli olduğunu son cümlənin sıra düzümündə dedim.
    p.s. Pullar çox vaxt cinayət yolu ilə qazanəlır, ağılsa yox.
    Pulu ağılla qazanmaq olur, ağılı isə pulla almaq olmur.







    Dəniz avtobusları
    (təkrar)

    Bəli, mənim əsas vəzifəm, missiyyam elmi və bədii yaradıcılıqla məşğul olmaqdır. Amma arada zərurət yarananda az bələd olduğum və ya heç bələd olmadığım sahələrə də baş vururam. İndi də elə bu “bələd almadığım” bir sahədən söhbət açmaq istəyirəm. Beləliklə, nəqliyyat haqda...
    Doğrusu, yolun məsələn, hər kilometrinə nə qədər xərc çəkmək lazım olduğu, ona xərclənən pulun, habelə qumun, betonun, asfaltın miqdarı barədə də məlumatsızam. Amma buradakı yeyintilər barədə mətbuatda tez-tez oxuyuram. Bu da ayrı bir söhbətin mövzusu...
    İndilikdə qısaca onu deyə bilərəm ki, bizim nəqliyyat sistemində bir xaos mövcuddur. Hər gün saatlarla davam edən tıxaclar... Ac qoyunlar kimi mələşən maşınlar... Abtobus və metrolarda basabas...
    Görəsən, niyə bizdə dəniz nəqliyyatından istifadə olunmasın?
    Qonşu və qardaş Türkiyədə bir görün nəqliyyat necə tənzimlənir. Məsələn, götürək İstanbulu. Abtobus, havobus, metrobus, tramvay xəttləri qətiyyən bir-birinə mane olmur. Dəniz nəqliyyatı da ki, öz yerində. Müxtəlif həcmli gəmilər (vapurlar) sərnişinləri şəhərin bir nöqtəsindən müxtəlif yerlərə fasiləsiz daşıyıb aparır. Bəlkə nəqliyyat başçıları qonşu ölkələrə ezam olunsunlar? Olsun ki, bu təklif kiminsə şəninə toxuna bilər. Yeri gəlmişkən, Rusiya çarı rəhmətlik Pyotr öz məmurlarına etibar etməyərək Hollandiyada gəmiçiliyin və gəmi nəqliyyatının sirlərini öyrənməyə gedibmiş...
    Düzü, mən bilmirəm, məsələn, Bakıdan ölkədaxili regionlara gəmilər işləyirmi? Məsələn, Lənkərana, Astaraya, Xaçmaza...
    Zənnimzə, Bakının bu başından o başına su nəqliyyatından istifadə etmək yolların yükünü xeyli azalda bilər. Məsələn, Azneftdən Əhmədliyə, Ziğa, Sahil qəsəbəsinə, Ələtə gəmilərlə getmək problemə çevrilməz.
    Görəsən bu dediklərimdə siyasətə toxunan bir şey yoxdur ki?
    Keçirəm təklifimin mabədinə.
    Deyə bilərlər ki, bizdə bə qədər gəmini haradan, necə, hansı pulla əldə etmək olar?
    Doğru sualdır.
    Olsun ki, nəqliyyat nazirliyinin bu qədər vəsaiti yoxdur. Amma elə bu sətirləri yazib təklifimi yekunlaşdırarkən gözümə sataşan maraqlı bir məlumatı oxuyarkən düşündüm ki, “vəsaitin” tapmaq elə də çətin iş olmasın gərək.
    Həmin məlumatı tam oxumasam da bu bu cümlələr diqqətimi çəkdi: “Nəqliyyat Nazirinin keçmiş müavini Arif Əsgərovun oğlu Elnar Əsgərovun 49 milyon borcu olub. Daha sonra Əsgərovlar ailəsi 29 milyon manatı zərərçəkmişlərə ödəyiblər. (Sanki söhbət ərzaq dükanına 49 manat borcu olan qonşu Şəmməd kişinin həmin borcun 29 manatını verib yüngülləşməsindən söhbət gedir-ling aşağıda).
    Görəsən, bu dediklərimdə siyasətə toxunan bir şey olmadı ki?
    Görəsən, 49 milyon manata neçə dəniz abtobusu, sərnişin gəmisi almaq olar?



























    “Xaşistı...”

    Yazıçı Əli Səmədli danışırdı ki, yaradıcılıq evində dincəlirdik. Orada bir çox millətlərin nümayəndələri vardı. Həmkarlarımız arasında qafqazlılar daha çox idi. Biz tez-tez bir yerə yığışıb kabab çəkir, şən məclislər təşkil edirdik. Günlərin bir günü səhər tezdən durub xaş hazırladıq. İri qazanı yeməkxanaya gətirib stolun üstünə təzəcə qoymuşduq ki, bir də gördük dünya şöhrətli böyük sənətkar Çingiz Aytmatov qapıdan içərə keşir. Hamımız ayağa durub onu salamladıq. Aytamatovu süfrəyə dəvət etdik. O, soruşdu ki, nə yeyəcəksiz belə? Biz dedik ki, gözəl bir xaş hazırlamışıq.
    Çingiz Aytmatov gülərək zarafatla dedi:
    -Ax, vı xaşistı...








    Geni dəyişdirilmiş adamla da olur...

    Mən TV-lərə nadir hallarda baxıram. Amma dost-tanışların söhbətindən, mətbuatda gedən yazılardan efir-ekran məkanında baş verənlərin bir çoxundan xəbərdaram.
    Bu gün dostlardan biri soruşdu ki, bəs dünən filan kanalda gedən filan verilişə baxmamısız ki? İndi sizə izah etdiyim “vəziyyəti” ona da izhar etdim. Və bu sualı nə səbəbə verdiyini soruşdum.
    Dostum dərindən ah çəkib dedi:
    -Müəllim, dünən axşam dediyim həmin verilişə baxırdım. Çıxış etmək üçün oraya bir yeniyetmə də dəvət etmişdilər. Az sonra məlum oldu ki, bizim bu yeniyetmə soydaşımız dilimizdən bixəbərdir. Yox, o, dilsiz-ağılsızın birisi deyildi. Rus və ingilis dillərində qırıldadırdı. Amma bu bədbəxt öz doğma dilində danışa bilmirdi... Təəssüf ki, biz təkcə efirdə deyil, elə həyatda da tez-tez bu cür tiplərlə qarşılaşırıq.
    Dostum söhbətinə ani fasilə verib azacıq gülümsədi:
    -Müəllim, bilirsiz, mən bu cür adamları görəndə nə düşünürəm? İstəyirəm nə düşündüyümü konkret misalla izah edim. Bax, tez-tez geni dəyişdirilmiş meyvə və tərəvəz məhsulları haqda söhbət aşırlar. Məncə yalnız bitkilərin deyi, elə bir çox adamların da genində bu cür dəyişmələr baş verir...
    Deyəsən, həqiqətən, genidəyişdirilmiş adamlar da olur bu dünyada...
    27.11.2018
















    “...hökmdarın hüzurundasan”

    Bəzən diktatorlar, tiranlar da doğru sözə, yumora ehtiyac duyurlar. Doğru sözü isə onlara daha çox qələm adamları deyib.
    Stalinin məşhur rus yazıçıları Qorki ilə, Bednı ilə, Bulqakovla, Şoloxovla, Fadeyevlə, Simonovla çoxsaylı görüşləri olub. Hətta diktatorun yazıçılarla zarafatları da məlumdur.
    M.C. Bağırov əyalət diktatoru idi. Amma o da öz rəhbəri kimi yeri düşəndə söz adamları ilə görüşür, onlara “partiya” göstərişləri verirdi.
    Həmin görüşlər haqda bəzi məlumatlar mətbuatda dərc olunub.
    İki hadisəni təqdim edirəm.
    Məmməd Rahim: “Rus yazıçıları da içir...”
    Xalq yazıçısı Ə.Məmmədxanlı öz gündəliyində yazırdı ki, bir gün Bağırov yazıçıları öz kabinetinə çağırıb xeyli “məsləhət” verdi. Daha sonra bir çox söz adamlarını arada camaat işində “içdiklərinə” görə tənqid edib. Şair M.Rahim söz alaraq deyib ki, yoldaş Bağırov, axı rus yazıçıları da içir, amma onlara bunu bir irad tutan yoxdur. Birinci katib əsəbiləşərək deyib:
    -Bəli, rus yazıçıları içir. Bu, ruslarda bir ənənədir. Rahium, bəyəm sənin atan-baban içən olub? Sən nə üçün içməlisən ki?
    Hamı susub.
    İkinci əhvalatı yaşlı yazıçılar nəql edir.
    Əliağa Vahid: “Doyunca içmirik...”
    Əliağa Vahid hazırcavab, düzünəqulu bir adam idi. M.C. Bağırov onun xətrinə dəymirdi. Hərra, Birinci katib şairə fəxri ad vermiş, onu növbədənkənar mənzillə təmin etmişdi.
    Hansısa toplantıda Bağırov əsəbiləşib o vaxtkı Yazıçılar İttifağının üzvlərini kəskin tənqid edir:
    -Eşitdiyimə görə, bizim bəzi sənətkarlar hər gün içirlər...
    Vahid söz alıb ayağa durur və deyir:
    -Yoldaş Bağırov, içməyinə içirik ey, amma doyunca içə bilmirik axı...
    M.C. Bağırov özünü saxlaya bilməyib qəhqəhə çəkir.



    Bir daha ədəbi tənqid haqqında

    Nə zamansa yazdığım qeydləri nəzərdən keçirirəm.
    ... Tənqidçi zümrəsi çox zaman, sözün bütün mənalarında imkanlı adamlardan, bir az da dəqiq desək vəzifəli və pullu qələm sahiblərindən birbaşa asılı olur. Yazıçı və ya şair var ki, əlinin altında və ya əlinin üstündə bir dəstə şəxsi tənqidçi saxlayır. Əslində belələrinə tənqidçi yox, tərifçi və ya məddah demək daha doğru olardı.
    ... Dünyadakı yazıçıların bir çoxu ədəbi janr hesab olunan tənqidi qətiyyən qəbul etməyiblər.
    ... Tənqid lazımdır, yoxsa yox? Şəxsən mən tənqidin mövcud olmasının tərəfdarıyam. Amma bu barədə müəyyən qeyd, irad və düşüncələrim var.
    Tənqid bir janr, metod, termin və istilah kimi sırf rus hadisəsi hesab oluna bilər. Əlbəttə, hər bir xalqın mədəniyyət spektrində tənqid, bir fenomenal mahiyyət kimi mövcud olub. Amma ruslarda olduğundan xeyli fərqli.
    Adətən, ideolji təfəkkürdə tənqid ədəbiyyatın güzgüsü, barometri, hətta az qala ölçü vahidi kimi qiymətləndirilib.
    Xüsusən, sovet dövr tənqidinin missiyası daha məsul və ağır idi.
    Elə ilk səslənişindən məlum olur ki, əslində təhlilə cəlb olnmalı əsər mütləq “tənqid hədəfinə” çevrilməlidir. Bəs necə, axı bunu ən azı janrın adı tələb edir: tənqid. Janr bədii məhsula elə isti-isti mütləq öz “gücünü” göstərməli, ona öz “həddini” anlatmalı, onu öz “yerində” oturtmalıdır.
    ... Mənim tənqid janrı ilə bağlı öz qənaətim var. Hesab edirəm ki, tənqid heç zaman obyektiv ola bilməz. Bu, həm də tənqidin (və tənqidçinin) səviyyəsi ilə bağlı bir məsələ deyil. Hətta, ən hazırlıqlı, ən istedadlı tənqidçi belə, istər-istəməz subyektivizmə yol verməlidir. Bu, əsasən, onunla bağlıdır ki, ədəbi tənqidin tədqiq etdiyi obyektinin özü, yəni ədəbi əsərlər, sırf subyektiv düşüncənin məhsuludur. Fikrimi bir az da ənənəvi qaydada ifadə etməyə çalışaraq deyə bilərəm ki, ədəbiyyat gerçəkliyin obrazlı inikasıdır. Yəni burada “obrazlılıq” aparıcı mövqedə dayanır. Obrazlılığın dərki və ifadəsi isə həmişə subyektiv olmuşdur.
    Amma elmi dərk nisbətən obyektiv səciyyə daşıyır. Yəni obyektin elmi dərki və şərhi çox nadir hallarda mübahisə doğurur. Məsələn, Eynşteynin nisbilik nəzəriyyəsi kimi.
    Elə buna görə də hətta, ən məşhur və əfkar-ümumun qəbul etdiyi ən populyar əsər (və onun müəllifi) belə, zaman-zaman tənqidə məruz qalır və ya məruz qala bilər.
    Bir sözlə, ədəbiyyat inikas edirsə, tənqid də inikası inikas edir. Burada mütləq obyektivizmdən danışmaq absurddur.














    Yazıçı Gəray Fəzlini andıq...

    Gəray Fəzli ötən əsrdə yaşamış istedadlı qələm adamlarından biri olub. Müharibədə ağır yara almış, səsini itirmişdi. Ona həsr olunmuş bir çox yazılarda bu barədə ətraflı söz açılıb. Xalq şairi Nəriman Həsənzadə vaxtilə öz dostuna həsr etdiyi poemaya maraqlı bir sərlövhə seçmişdi: “İtirilmiş səs”.
    Bəli, Gəray müəllimin səsi gülləyə tuş gəlmişdi. Amma onun səsi olmasa da, sözü vardı. “Kəhrəba işığında”, “Yeddi ulduzlu səma”, “Gecə günəşi” romanları, şeir və poemaları vaxtilə Bakı və Moskva nəşriyyatlarında yüksək tirajla nəşr olunub.
    Bir zamanlar mən AzTv-də veriliş aparırdım. O vaxt Gəray Fəzli Ədəbi-dram verilişləri Baş redaksiyasında çalışırdı. Bizi həmin redaksiyanın Baş redaktoru, mənim dayım Nahid Hazızadə tanış etmişdi. Sonralar Gəray Fəzli ilə yaxın dost olduq, bir müddət birlikdə çalışdıq, bir-birimizin yazılarını redaktə etdik.
    Onun sözlərinə bəstələnmiş bir çox mahnılar bu gün də maraqla dinlənilir.
    Yeri gəlmişkən. Çoxları bilmir ki, “Xalq qəzeti”nin adını əbədiləşdirənlərdən biri də Gəray müəllim olub. Mərhum Baş redaktor Tofiq Rüstəmov “Kommunist” qəzetinin adının dəyişdirilməsi məsələsində israrlı idi. Yaxşı xatırlayıram, 91-ci ildə ilkin variantda qəzetin adı “Xalq” kimi düşünülmüşdü. Bu ad məsələsi ilə bağlı bir xeyli mübahisə də olmuşdu. Gəray müəllim adla bağlı mənim də rəyimi soruşdu. Mən “Xalq qəzeti” adının daha münasib olduğunu dedim və onu da əlavə etdim ki, bu yaxınlarda Belorusda da belə bir qəzet nəşrə başlayıb-“Narodnaya qazeta”.
    Bəli, bu gün “Yaşıl bağda” Gəray Fəzlini andıq. Xatirələr söyləndi. Yaddaşlar təzələndi. (Təəssüf ki, tədbirə gələn yaşlı şairlərdən birinin boğazını yaşlamasından dolayı boy alan əcaib-qəraib hərəkətləri bir qədər yerinə düşmədi, qalan hər şey normal oldu).
    Hə, sonda səslənən “Sən olmuşam” sədaları altında həm o mahnını ifa edən müğənni Hüseynağa Hadıyev, həm o mahnını bəstələyən Emin Sabitoğlu, həm də şeirin müəllifi Gəray Fəzli yada düşdü.
    İndi onların heç biri yoxdur...
    Sevinən, gülən mən olmuşam
    Sirrini bilən mən olmuşam,
    Mən olmuşam...
    Sən gedən yolların yolçusuyam mən,
    Sən gəzən dağların ovçusuyam mən,
    Sən baxan göylərin ulduzuyam mən,
    Səninçün alışan, sönən olmuşam
    Mən özüm deyiləm, mən sən olmuşam...

    Alışan, sönən mən olmuşam
    Özüm deyiləm sən olmuşam,
    Sən olmuşam...
    17.12.18














    Sərvət Gürcan-
    özü boyda Azərbaycan...
    Onunla tanışlığımın tarixi ötən əsrin sonu, bu əsrin əvvəllərinə təsadüf edir.
    Yadımdadır, biz tanış olan zaman Sərvət bəy qaraqaş-qaragöz, qətran saçlı, gülərüz, çevik, zarafatcıl bir adamdı. Aradan illər keçsə də, mənim köhnə dostum, sözün müsbət mənasında, çox az dəyişib. Zaman onun yalnız siyah saçlarına öz bəyaz əlini çəkib. Yəni indi Sərvət vəyin başı uca, qarlı zirvəyə bənzəyir. Əslində elə dostumuzun üzü, yolu, yönü, yəni yaradıcılıq fəaliyyətinin istiqaməti də zirvəyə doğrudur.
    Sərvət bəy Türkiyədə, İğdır mahalında dünyaya göz açıb. Qəribə və xoş bir təsadüfdür ki, mən İğdırda ilk dəfə Sovetlər Birliyi dönəmində olmuşam. Bu, mənim qardaş məmləkətə ilk səfərim idi. Elə Sərvət bəy haqqında da ilk dəfə iğdırlı dostlardan eşitmişəm.
    Sərvət Gürcan uzun illər Türkiyədə məsul vəzifələrdə çalışıb. O, Mədəniyyət nazirinin, habelə Turizm nazirinin müşaviri olmuş, TRT-də genəl müdirlik uzmanı-strateji uzman vəzifəsində çalışmış, TİKA Eyitim Kültür qurumunda fəaliyyət göstərmişdir.
    Sərvət bəy 1991-ci ildə Azərbaycan Araşdırmalar mərkəzinin əsasını qoymuşdur. O, bütün fəaliyyəti boyu Azərbaycan mədəniyyətini və ədəbiyyatını təqdir və təbliğ etmişdir. Onun şəxsi təşəbbüsüynən Türkiyədə vətənimiz və onun şanlı övladları ilə bağlı bir sıra nəşrlər işıq üzü görmüşdür.
    Sərvət Gürcanın məmləkətimizə olan sevgisi həm də onun kökündən qaynaqlanıt. O, əslən Azərbaycan kökənlidir. Babası erməni qətliamı zamanı Yerevandan çıxmalı olmuşdur.
    Sərvət bəy istedadlı bir adamdır. O, bir sıra poetik kitabların müəllifidir. Ötən əsrdə onun iki kitabı nəşr edilib. 1971-ci ildə “Kavğaya şiirlər”, 1974-cü ildə “Maviye çağrı” adlı şeirlər kitabı hələ o zaman oxucuların və ədəbi ictimaiyyatın diqqətini çəkib. Məsul dövlət işlərində çalışdığı zaman Sərvət Gürcan öz kitablarının nəşrinin qayğısına çox da qalmayib. Amma bütün bu ötən illər ərzində o, daim ədəbiyyatla, poeziya ilə nəfəs alıb.
    Mərhum şairimiz İlyas Tapdıq Sərvət bəyin yaxın dostlarından biri idi. Şair bir müddət Ankarada yaşayarkən Sərvət Gürcanın səyi və dəstəyi ilə türk mətbuatında və televiziyalarında çıxışlar etmişdir.
    Dostumuz Sərvət bəy hələ ilk gəncliyində, tələbəlik illərində Azərbaycan ədəbiyyatı ilə daha yaxından tanış olmaq məqsədi ilə kiril əlifbasını da öyrənib. Bizim üzdə olan elə bir söz adamımız, elə bir ziyalımız yoxdur ki, Sərvət Gürcan onun yaradıcılıq fəaliyyəti ilə tanış olmasın.
    Artıq qeyd etdiyim kimi, Sərvət bəyin ilk ədəbi-poetik yaradıcılıq nümunələri ötən əsrin 70-ci illərində nəşr olunub. Və yenə yuxarıda dediyim kimi, bu ötən illər ərzində Sərvət Gürcan qətiyyən ədəbiyyatdan uzaq olmayıb. Bir neçə il öncə, daha dəqiq desəm 2010-cu ildə, Türkiyədə onun növbəti kitabı nəşr edilib. Kitabın adı çox rəmzi məna kəsb edir- “Aşk imiş”. Məcmuədə gedən şeirlərdə onun insana, torpağa, vətənə, dostlara, doğmalara sevgisi şirin poetik dillə əks olunub.
    Lap bu yaxınlarda 2018-ci ilin ilk günlərində Bakıda Sərvət Gürcanın yeni bir kitabı nəşr olundu. “Sən eşqsən” adlanan bu kitab Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Bədii tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzinin “Ulu Çinar” jurnalının nəşridir. Kitabın redaktoru Elxan Zal, şeirləri dilimizə çevirənlər isə İbrahim İlyaslı, Əfqan Nəsirli və Elvin Rüstəmovdur. Kitab “Ekoprint” nəşriyyatında basılıb.
    Yeni kitabda gedən şeirlər “Eşq imiş hər nə var aləmdə”(Füzulidən iqtibas), “Niyə böylə dəlicə sevdim bilmədim”, “Bir ikindi vaktıbir zaman”, “İmkansız bir aşkdı bizimki”, “Ki ürəgim tutuşub-tutuşub yanmaqdadır”, “Aşk denilən bir tükənməz dil buldum”, “Sevinc doğsun gündüzünə”, “Hər şeyi var edən O-nun nəfəsi” başlıqlı bölümlərdə toplanıb.
    Sərvət bəy kəm klassik, həm folklor, həm də modern formada şeirlər yazır. Onun üçün “forma” bir növ formal səciyyə daşıyır. Bu şeirlərdə daxili dinamika, məna, mahiyyət daha önəmli xarakterə malikdir.
    Sərvət Gürcanın şeirləri onun özü kimi səmimi, isti, həssas və doğmadır.
    Onun “Yollar” şeirində oxuyuruq:

    Yollar necə çəksin yaxamızdan əl,
    Get-gəl olmayanda tikanlar dolur.
    Yollar sərhəd qoymur, olmayır əngəl,
    Ürəksiz yollara sərhəd qoyulur.

    Zənnimcə, çox gözəl ifadədir: “Ürəksiz yollara sərhəd qoyulur”. Bu, həqiqətən belədir; yalnız ürəksiz gedilən yolların səddi-sərhəddi olur.
    Bu yaxınlarda, yəni yeni ilin ilk günlərində AYB-də Sərvət Gürcanın yeni kitabının təqdimat mərasimi keçirildi. Bu maraqlı tədbirdə ölkəmizin bir sıra ədəbiyyat, siyasət və sənət adamları ilə yanaşı, qardaş ölkədən gələn aydınlar da iştirak edirdi. Türkiyədən məxsusi olaraq kitabın təqdimat mərasiminə gəlmiş əski Turizm naziri İlhan Aküzüm öz dostu, həmkarı və məsləkdaşı Sərvət Gürcanın fəaliyyəti barədə söhbət açarkən yadıciddi-yarızarafat şəklində dedi: “Mən dosum Sərvət bəyin şair olduğunu və belə maraqlı əsərlər” yazdığını bilməmişəm”. Bu, həm də Sərvət Gürcanın təvazökarlığına bir işarə idi.
    Mən dostumuz Sərvət Gürcanı bir daha təbrik edirəm. Və həmişə görüşəndə qəlbimdən keçən bir sözü indi ucadan deyirəm:
    “Sərvət Gürcan-özü boyda Azərbaycan...”














    “Yekə döşlər, iri budlar”. Yox bir...
    Mo Yan məşhur Çin yazıçısıdır. 2012-ci ildə ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb. Onun haqqında yazanlar adətən yazıçını ya mahik realizmin, ya da hallüsinasiayalı realizmin nümayəndəsi hesab edirlər. Əslində o, həqiqətən realist yazıçıdır və özü də sərt realistik, lap elə məncə naturalist nəsrin nümayəndəsidir.
    Nobelçi yazıçının əsl adı Guan Moyedir. Özü də Çin kommunist partiyasının üzvüdür. Mo Yan onun təxəllüsdür, çin dilində mənası “sus”, “danışa” deməkdir.
    Mo Yan dünyada öz romanları ilə tanınır. Onun ən məşhur romanlarından birinin qəhrəmanı qadındır. Bu əsər rus dilində bu cür səslənir: «Большая грудь, широкий зад». Yazıçı haqda vikipediya bazasının Azərbaycan dilində gedən məlumatında həmin əsərin adı belə tərcümə edilib: “Yekə döşlər, iri budlar”. Bəlkə də bu cür təqdimatın üstündən sükutla keçmək olardı. Dərd orasındadır ki, ardınca həmin roman haqqında müxtəsər məlumatda oxuyuruq: “əsər qadın bədənindən bəhs edir”...
    Bu cür təqdimat təkcə vikipediyada gedən “məqalə”yə aid deyil. Az qala bütün qaynaqlarda əsərin adı və haqqında gedən məlumatlar bu minvalla biri-digərini təkrar edir.
    Zahirən romanın adı rus dilindən düzgün tərcümə edilib. “Yekə döşlər, iri budlar”... Amma tərcüməçilər yaxşı bilir ki, çox vaxt əsərin adı onun mahiyyətindən doğur. Buna aid istənilən qədər misal gətirmək olar. Məsələn digər Nobelçi Mixail Şoloxovun məşhur romanı (“Поднятая целина”)
    ilk variantda “Şumlanmış torpaq” kimi getsə də, sonralar dilimizdə daha düzgün variant tapıldı: “Oyanmış torpaq”.
    Elə Mo Yanın romanını da diqqətlə oxuyandan sonra onun “adını” düzgün müəyyən etmək olardı. Bəli, onu da yazırlar ki, “əsər qadın bədənindən bəhs edir”. Qətiyyən...
    Yadımdadır, bir neçə il öncə əsər yüksək mükafata layiq görülən zaman ədəbiyyat sahəsində tanınan bir neçə “alim” vay-şüvən qoparmışdı ki, bəs Mo Yanın romanı başdan-ayağa parnoqrafiya və erotikadır...
    Yalandır.
    Çin yazıçısının haqqında bəhs etdiyimiz əsərinin qəhrəmanı doğrudur qadındır, doğrudur orada sevgi də var, nifrət də, zorakılıq da...
    Amma, ancaq, fəqət, leyk və lakin.
    Bir çox dünya klassiklərinin əsərləri ilə müqayisə olanan bu romanın qəhrəmanı min bir məhrumiyyətə dözən, necə deyərlər öz kirpiyi ilə od götürən, döşündən öz balalarına süd verən çinli qadın Şanquan anadır.
    Əsərdən belə bir ideya ortaya çıxır ki, qadın- xalq deməkdir, kişi isə ideya. Xalqla ideyanın birliyi, vəhdəti isə həmişə müsbət nəticə verə bilər.
    Qayıdaq romanın adına. Əsəri oxuyub başa vurduqdan sonra təqdim edilən ad və məzmunun düzgün olmadığı qənaətinə gəlirik. Və belə hesab edirik ki, haqqında bəhs etdiyimiz romanın adı belə tərcümə edilməlidir: “İri sinə, möhkəm arxa”. Buna bənzər digər variantlar da istina edilə bilməz...
    Etməyib tənbəllik əsərin Çin dilində adının necə olduğunu da tapdım və dilmanc vasitəsi ilə tərcümə etdim. Orijinalda adı verirəm, tərcüməsini isə özünüz taparsız: 莫言 “丰乳肥臀






    Bir az da fəlsəfə haqqında...
    Dostum Hacı Hacılıya qısa cavab məktubu
    Əzizim Hacı bəy, salamlar.
    Şadam ki, virtual qaydada da olsa görüşürük. Buna da şükür.
    Əvvəla, onu deyim ki, qətiyyən fəlsəfədən uzaqlaşmamışam. Əksinə, bir az da yaxınlaşmışam. “Əsərləri”min 40 cildliyinin elektron variantını hazırlamaqdayam ki, onun da 3 cildi (23,24,25-ci cildlər) fəlsəfi yazılar, traktat, esse və tədqiqatlardan ibarətdir.
    İkincisi, bildiyin kimi, mən son illər dramaturgiya ilə daha intensiv şəkildə məşğulam. (Vaxtilə sən həmin pyeslərdən bəzilərini teatr səhnələrində görmüsən). Əslində, öz ideyalarımın bir çoxu həmin əsərlərdə bədii vasitə və obrazlarla bu və ya digər şəkildə inikas olunmaqdadır. Heç də təsadüfi deyildir ki, 20-ci əsr yazıçı və ən çox da dramaturqların əksəriyyəti məhz peşəkar filosoflar olub. Məsələn, sənin də yaxşı tanıdığın İonesko, Kamyu, Sartr, Bekket və b. buna misal ola bilər. Bundan başqa, vaxtilə bir fikir adamının dediyi kimi, elə bir sahə ilə məşğul olmaq lazımdır ki, orada səni ya əvəz edəcək və yaxud sənə konkurent (rəqib) ola biləcək adam olmasın. Bu sahədə rəqibim demək olar ki, yoxdur.
    Üçüncüsü, sənin barəsində söhbət açdığın “Ruhun femomenologiyası” əsəri Hegelen, gələcək konseptual-nəzəri baxışlarının mahiyyətini özündə əks etdirən, ilk böyük fəlsəfi “araşdırmasıdır”. Bu, Hegelin mütləq idealizmini təcəssüm etdirən, qapsayan, özündə ehtiva edən bir əsərdir. Əslində “Ruhun femomenologiyası” bir sistemdir, baxışlar sisremi. Burada Hegel öz dahi sələfi Kantdan fərqli olaraq empirik idrakın hüdudlarından kənara çıxmaqla, əsasən, insan idrakının keçdiyi təkamül və evalyusiyon yolu tədqiq etməyə çalışmışdır. Hegelə görə, real-gerçək aləm ideyanın, ruhun təzahürüdür. Hegel hesab edirdi ki, təbiət və cəmiyyətdə baş verən hadisələrin əsasında mütləq ideya və ya dünya zəkası, dünya ruhu dayanır. Bu əsərdə Hegel ilk dəfə dialektikanın (geniş mənada fəlsəfənin) qanun və kateqoriyalarını vermiş, məntiq və idrak nəzəriyyəsini vəhdətini əsaslandırmışdır.
    O ki qaldı bizim gənc dostumuz Rəşad bəyin özü və yaradıcılığı haqqında söhbər açdığı digər alman filosofuna, yəni Edmund Husserlə (və ya Gusserlə)... deməliyəm ki, onun yaradıcılığının ruhun femomenologiyası sisteminə bir dəxli yoxdur, bir az da dəqiq desəm, dolayısı ilə dəxli var, o mənada ki, o, öz metodunda həmin sistemi “qabaqlamaq” istəyir, bir az da konkretləşdirsək Kanta və Hegelə qayıtmaq istəyənləri bir az da “irəliyə”- “ilkin təcrübəyə” qayıtmağı tövsiyə edir.
    Edmund Husserl “ruhun femomenologiyası”nı deyil, öz “fenomenologiyanı” qəbul, təqdir və təbliğ etmişdir. Sadə şəkildə izah etmək istəsəm, onun “təmiz fenomenologiyasında” və ya “fenomoloji fəlsəfəsində” irəli sürdüyü metodun əsasında “universal fəlsəfə” və yaxud “universal elm” yaratmaq ideyası dayanır. Bu ideyanın da əsasən 3 pillədən ibarət struktur vardır ki, onlar üzərində geniş dayanmaq xeyli vaxt aparar, indiki halda isə elə bir vaxt imkanım yoxdur. Bir sözlə, Edmund Husserl mövcud olan bütün elmi-fəlsəfi dəyər və baxışlar sisteminin bir “çətir” altında birləşdirilməsini təqdir edirdi.
    Edmund Husserl “fenomenoloji metodunun” əsas prinsipləri onun “Kartezian düşüncələri” və digər əsərlərində təqdim edilmişdir.
    Qısa şəkildə də olsa bunları deməyi özümə borc bildim.
    27.08.2020












    Yeni pyes:
    "Savaş fəsli və yaxud Ənvər Paşa"
    Artıq "Savaş fəsli və yaxud Ənvər Paşa" adlı tarixi faciəni yazıb başa çatdırdım. Adından göründüyü kimi, əsər Türkiyənin görkəmli sərkərdəsi, vaxtilə Müdafiə naziri olmuş Ənvər Paşadan, daha doğrusu onun həyatının son iki ilindən bəhs edir. Pyesin Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi artıq başa çatıb. Tərcüməci Abdurrahman Karakose, tərcümənin redaktoru isə Hikmət Elpdir. Dramın ruscaya tərcüməsi də nəzərdə tutulur.
    Teatrların indi “mürgüləyən” dövrüdür. Əksər teatrlara əsər təqdim etsəm də hələlik bir səs-soraq yoxdur. Güman edirəm ki, teatrların tabe olduğu əlaqədar qurumun iş və fəaliyyətində mühüm islahatlar olacaq.
    Amma bütün bunlara baxmayaraq əsəri təcrübəli rejissor, Xalq Artisti Mərahim Fərzəlibəyova təqdim etdim. O, oxuyandan sonra əsər haqda müsbət rəyini, habelə bəzi iradlarını bildirdi.
    Əsər barədə Türkiyədə yaşayan bir çox dostlar, o cümlədən Ənvər Paşanın nəvəsi Arzu xanım Ənvərdən də razılıq rəyi gəldi.
    Əminəm ki, bu əsər uğurlu səhnə taleyi yaşayacaq.
    15.09.2020













    Oğurlanmış tarix...

    Düz yüz süz...
    Düz yüz ildir zaman yerindəcə donub qalıb.
    Düz yüz ildir intəhasız zamanın içində yüzillik bir ara var.
    Yüzillik fasilə, yüzillik yuxu, yüzillik mürgü, yüzillik aldanış, yüzillik illüziya...
    Əslində öz mövcudluğu dövründə “zaman çəlləyi” ağzınacan liməlim dolmalı idi. Amma o “çəllək” boşdur. Çünki orada düz yüz çatışmır. Yəni düz yüz il. Yəni düz bir əsr.
    Yüz ildir ki, biz tarixdə ara kimi qalmış o yüz ili tapıb yerinə qoya bilmirik.
    Zaman donub yerindəcə qalıb. Rəsulzadə, Xoyski, Topçubaşov, Ağaoğlu, Yusifbəyli, Sultanov, Şeyxzamanovlar, Hacınskilər o yüzillikdən bu yüzilliyə addımlayıb keçə bilmirlər.
    1920-dən sonra gələn zaman, sosial bir vakuum, sosial bir zaman boşluğu yaradıb.
    Tarixin düz içindən yüz il qeybə çəkilib. Hətta, o yüzillikdən bu yana addımlayıb keçən Nərimanov, Ağamalıoğlu, Mirzə Cəlil, Üzeyir bəy, Cabbarlı belə, bu günə elə həmin “o tayda qalmış” tarixdən boylanmaqdadır.
    Cavid, Müşfiq, Çəməncəminli, Simurq, Seyid Hüseyn, Mümtaz, Sanılı, Ömər Faiq tarixdə ara kimi qalmış o uçurumun girdabıına yuvarlanaraq “yoxa çıxmışlar”.
    Yüz il tarix arabasından diyirlənib düşüb. Sanki dünyanın bu itikdən xəbəri yoxdur.
    Tarixin içindən tarix “buxarlanıb”.
    Tarixdən düz yüz il oğurlanıb.
    Tarix yağmalanıb.
    Düz yüz ildir intəhasız zamanın içində yüzillik bir ara var.
    Tarixin “çəlləyinə” yüzillik bir zaman süzməyimiz lazım.
    Tarix bərpa olunmalıdır.
    Tarix yerinə qayıtmalıdır.
    Tarixin arasındakı uçurum götürülməli, zaman öz əbədi məcrası ilə axaraq öz dəhnəsini, öz “çəlləyini” doldurmalıdır.
    Düz yüz süz...
    28.04.2020




    Oxucuma müraciət
    Beləliklə, 40-cildlik seçilmiş əsərlərimin tam nəşri başa çatdı. Bilmirəm buna heç nəşr demək olarmı? Çünki hələlik hər cilddən “siqnal”, “qaranquş” və ya nümunə hesab edilə biləcək məhdud sayda kitab, yəni bir neçə nüsxə çapdan çıxıb. Kitabların bir qədər çox sayda və ya kütləvi tirajla nəşr edilməsi isə bundan sonra artıq Sizdən, sizin tələbinizdən asılıdır.
    Doğrusunu deyim ki, mən bu cildlərin necə yazıldığını sanki “hiss etməmişəm”. Başqa sözlə, çoxu yazı masası arxasında keçən ömrümün yaradıcılığa sərf olunan hər bir günü, hər saatı, hər anı mənim üçün bayram olmasa belə, hər halda əzablı da olmayıb. Ən azı, yazmaqdan zövq almışam, ruhən dincəlmişəm. Amma etiraf edim ki, yarım əsr ərzində yazılanları qısa bir vaxt ərzində nizama salmaq, onları sistemləşdirmək, janrlar üzrə qruplaşdırmaq, çapa təqdim etmək mənim üçün heç də asan olmadı. Üstəlik, az qala bütün yazıların kompyuterdə yığıcısı, habelə cildlərin mütləq əksəriyyətinin tərtibçisi, redaktoru, korrektoru, dizayneri və rəssamı da özüm olmuşam.
    Bəli, yorulmuşam. Amma mənən və ruhən yox, fiziki anlamda.
    Bu ona bənzəyir ki, bağban uzun illər ərzində böyük bir eşq və həvəslə böyüdüb-bəslədiyi ağacların meyvəsini yığarkən usanır, əldən düşür, bezir.
    Əlbəttə, yazmaq həm də enerji itirməkdir. İlk növbədə elə fiziki və zehni enerjini deyə bilərəm. Təbii ki, bu “enerji itkilərinə” müəyyən mənada ürək və zəka enerjilərini də əlavə etmək olar.
    Yazılarımın bir çoxu it-bata düşüb, bir qisminin yazıldığı vərəqlər didilərək sıradan çıxıb. Bir xeyli yazılarımı, xüsusən gündəliklərimin əksəriyyətinin əlyazmasını isə özüm cırıb ardım. Niyə məhz gündəliklərimin? Əvvəla, belə bir qənaətə gəldim ki, hər kəsin özəl həyatı yalnız onun özünə məxsus olmalıdır. İkincisi isə, gündəliklərdə adı keçən adamların bir çoxunun bu keçən illər, ən azı yarım əsr ərzində gözümün qarşısındaca hədsiz dərəcədə “dəyişikliyə” məruz qalması məndə xəyal qırıqlığı yaratdı. Bir az da sadə dillə izah etməyə çalışsam belə deyərdim: haçansa qulliver hesab etdiklərimin əksəriyyəti tədricən cırtdana çevrildi, kiçildi, cılızlaşdı. Və əksinə. Adamların bu cür deqradasiyası, mənən aşınması məni zaman-zaman sarsıdıb. Beləliklə, ümidlərin çoxu puç olub. Bütün bu ağrılı müşahidələrin sənədli yazılarda nəşrinə, yayılmasına nəhayətdə bir ehtiyac duymadım. Axı onsuz da mənim əksər bədii yazılarımın qəhrəmanları məhz bu cür “metamorfozaya” uğramış adamlardır. Bu adamları və ya bu adları “sənədləşdirməkdənsə”, onları “bədiiləşdirmək” daha düzgün deyilmi?
    Bəli, mən ikinci yolu tutmağa üstünlük verdim. Beləliklə, sənədli müşahidələrimin çoxundan, yəni “gündəlik”lərimin əksər hissəsindən könüllü şəkildə imtina edəsi oldum. Yalnız bir cilddə (39-cu c.) gündəliklərimdən müəyyən parçaları saxlamaq qərarına gəldim.
    Bəzən mənə deyirlər ki, yaman çox yazırsan. Düzü, mən yaradıcılıq məsələsində “az” və ya “çox” arasında hansı meyarın, hansı səddin dayandığını dəqiq bilmirəm. Bircə onu bilirəm ki, ciddi yaradıcılıqda hansısa öhdəlikdən, plandan söhbət belə gedə bilməz.
    Mən indi üst-üstə qalaqlanmış bu “kağız piramidaya”, yəni “seçilmiş” cildlərimə baxanda həyəcanlanıram. Axı bunların hamısı hərf-hərf yazılıb. Və bu hərflər arada mənə maddiləşmiş nəsnələri, lap elə daş və metal zərrələri xatırladır. Bu “zərrələr” söz-söz, kəlmə-kəlmə, cümlə-cümlə birləşərək o “piramidaları” əmələ gətirib.
    Tam səmimiyyətlə deyirəm ki, mən özümü heç də “məhsuldar” yazıçılar sırasında görmürəm. Mənə elə gəlir ki, daha çox işləmək, daha çox yazıb-yaratmaq olardı. Amma orasını da deməliyəm ki, başqa sahələrdə “tənbəllik” etsəm də yazı-pozu məsələsində astagəl olmamışam. Həmişə çox sürətlə yazıram. Gecənin bir aləmində qəfildən yadıma düşən hansısa bir fikri, bir sərti, bir misranı, bir dialoqu, bir epizodu qələm götürüb yazmağa ərinməmişəm. Hərdən ağ kağızın üstündə bəziləri səf düzülüb sıralanan, bəziləri pərən-pərən düşmüş sətirlərimə baxanda ürəyimdən ən qəribə metaforolar, təşbehlər keçib. Belə ki, ard-arda sıralanan bu sətirləri gah torpaq üstə açılan şuma, gah səmada çaxan şimşəyə, gah da ürək ritmlərinin əks olunduğu kardioqrama bənzətmişəm.
    İş elə gətirib ki, mən əksər əsərlərimi gecələr yazmışam. Gündüzlər daha çox konkret iş-gücümlə məşğul olmuş, elmi-tədqiqat institutunda çalışmış, redaktorluq etmiş, radio-televiziyada verilişlər aparmış, müxtəlif təhsil ocaqlarında aspirant və tələbələrə mühazirələr demişəm. Daim zəhmətlə yaşamağa üstülük vermişəm. Kiminsə qazancına göz dikməyi, əlinə baxmağı özümçün əskikilik bilmişəm. Kitablarımın bir qismini vaxtilə, Sovetlər dönəmində dövlət nəşriyyatları nəşr edib və müəllif qonorarı verib. Sonrakı mərhələdə əksəriyyəti az tirajla çap olunan kitablarımın əsas “sponsoru” tamaşalardan aldığım qələmhaqqı olub. Sponsor demişkən, Azərbaycan və rus dillərində nəşr edilmiş kitablarımdan bir neçəsinin işıq üzü görməsində adlarının hallanmasını istəməyən xeyirxah dostlarım dəstək verib ki, onlara da öz təşəkkürümü bildirirəm.
    Bu cildlərdə toplanan yazıların hər birinin öz taleyi var. Mən bəzi qeydlərimdə bu barədə də söhbət açmışam. Amma indiki halda mənə hələ uşaqlıqdan kitabları sevdirən, hər bir yazıma görə fərəhlənən, bununla yanaşı məni də fərəhləndirən və yazmağa sövq edən mərhum pedaqoq valideynlərimin adını xatırlamağı özümə borc bilirəm. Cari məişət qayğılarına və problemlərinə bəlkə də lazımı səviyyədə diqqət göstərə bilmədiyim ömür-gün yoldaşıma və övladlarıma da təşəkkürüm sonsuzdur. Mən bu əsərləri təkcə lampa işığında deyil, həm də onların ürəklərinin və çöhrələrinin işığında yazmışam.
    Bu yazılar mənim “sandıq ədəbiyyatına” aid ediləcək yaradıcılıq nümunələrim deyil. Küllliyyata daxil edilmiş bütün əsərlər dəfələrlə kitablarımda çap olunub.
    Mən 40-cildliyimi ənənəvi qaydada “Əsərləri” adlandırmışam. Əslində bu əsərlər “seçilmişlərdən seçilmişlərdir”.
    Və nəhayət.
    Artıq dediyim kimi, 40 kitabdan ibarət külliyatın elekrton variantı hazırdır. Qırxcildliyə irili-xırdalı yüzlərlə əsər daxil edilib. Doğrusu, bütün əsərləri saymağa hövsələm çatmadı. Hər halda yazıların sayı bir neçə yüzdür.
    Bəs bu cildlərin ənənəvi-kağız variantı işıq üzü görəcəkmi və həmin cildlər öz “ünvanına”, yəni oxuculara çata biləcəkmi?
    Bəs bu kitabların çap xərci (hələ digər xərcləri demirəm) öz borcunu ödəyəcəkmi?
    Əlbəttə, sivil dünyada yaradıcı adamların bu işlər (yəni kitab satışı, maliyyə, reklam, nəşr, menecer, tərcümə və s.) üzrə köməkçiləri olur. Təbii ki, mənim bu cür köməkçi və “əlavə vasitələrim” yoxdur. Ona görə də imkanlarımı nəzərə alaraq belə qərara gəlmişəm ki, kitablar istehlaka, tələbata uyğun olaraq nəşr edilsin. Yəni cildlər əvvəldən verilən sifarişin müqabilində çap olunacaq. Rəsmi sifarişə və sənədli müqaviləyə ehtiyac yoxdur. Mənim üçün oxucularımın sözü daha etibarlı və önəmlidir. Mənim üçün SÖZ hər şeydir.
    Aşağıda janrlar üzrə qruplaşdırılıb nəşr olunmuş cildləri sıra qaydası ilə təqdim edilmişdir.












    40 CİLDLİYƏ DAXİL EDİLMİŞ ƏSƏRLƏRİN
    siyahısı:

    1-ci cild: Pyeslər
    Monopyeslər

    Mündəricat:
    Çoxcildliyə qısa müəllif müqəddiməsi
    s.3
    Dramlara ön söz
    s.12
    MÜQƏVVА s.13
    İFRİTƏ s.69
    MUSİQİLİ MƏKTUBLAR
    s.108
    FOTOQRAF s.154
    MƏRUZƏçi s.206
    SİFƏT s.241
    QIFIL
    s.275
    LAMPA MƏSƏLƏSİ
    s.305

    2-ci cild: Pyeslər
    MÜNDƏRİCAT:

    MARİAN ÇÖKƏKLİYİ
    s.3
    ÇARDAQDA ZİRZƏMİ
    s.53
    QARA ULDUZLAR
    s.122
    ÜÇ CANAVAR
    s.212
    SEHRBAZ
    s.282


    3-cü cild: Pyeslər
    MÜNDƏRİCAT:

    QARIŞQA TƏLƏSİ
    s.3
    PAYIZ MEŞƏSİNDƏ VALS
    s.79
    ADSIZ
    s.125
    TIXAC
    s.197

    4-cü cild: Pyeslər
    MÜNDƏRİCAT:

    “АMAZONKA” və yахud Tаriхin o biri üzü
    03
    QARA QUTU
    s.82
    ƏQRƏB BÜRCÜ
    s.158
    İLĞIM
    s. 225


    5-ci cild: Pyeslər
    MÜNDƏRİCAT:

    PƏLƏNG İLİ
    s.3
    ZAMAN
    s.103
    BİR NƏFƏR ÜÇÜN TАMАŞА
    və yаxud QАRАBАSMАLАR
    s.193
    AYI TƏBƏSSÜMÜ
    s.291

    6-cı cild: Pyeslər
    MÜNDƏRİCAT:

    NЕYTRАL ZОNА
    s.3
    VİDA MARŞI
    s.105
    BƏYАZ КÖLGƏLƏR
    s.198
    GÜNƏŞİ QORUYANLAR
    s.285




    7-ci cild: Pyeslər
    MÜNDƏRİCAT:


    SAVAŞ FƏSLİ və yaxud Ənvər Paşa
    s.03
    ÜÇÜNCÜ SAHİL və yaxud
    “Sonuncu instansiya”
    s.96
    QƏFƏS
    s.189
    OXŞARLAR
    s.275

    8-ci cild: Pyeslər
    MÜNDƏRİCAT:

    AĞILLI ADAM
    s.3
    SAFARI və ya Aslan ovu
    s.73
    KİŞİLƏRİ QORUYUN
    s.203


    9-cu cild: Pyeslər
    MÜNDƏRİCAT:


    SU PƏRİSİ
    s.3
    DƏhLİZ
    s.116
    KÜSƏNLƏR BARIŞANDA
    s.187
    SEVMƏSƏN ÖLƏRƏM
    s. 247


    10-cu cild: Pyeslər
    MÜNDƏRİCAT:

    Müəllifdən
    Səh. 3
    TARİXİN KÖLGƏSİ
    və yaxud Gələcəkdən gələnlər
    Səh. 10

    11-ci cild: Pyeslər
    MÜNDƏRİCAT:



    AĞRI
    s.3
    Müəllifdən
    s.74
    SƏ¬NƏ SÖ¬ZÜM VAR
    s.75
    QIFIL
    s.137
    ALIN YAZISI
    s.167
    FİNAL
    s.219

    12-ci cild: Pyeslər
    Mündəricat:

    PARLAMENTDƏ TOY
    s.03
    TA¬BUT
    s.248


    13-cü cild: Nəsr
    Mündəricat:
    Romanlar
    Müəllifdən (ön söz)
    s.3
    QАPI (каntаtа. rоmаn)
    s.7
    Müəllifdən (“Qapı” haqda)
    s.212
    Müəllifdən (“Cənnət çiçəyi” haqda)
    CƏNNƏT ÇİÇƏYİ (roman-pritça)
    s.215

    14-cü cild: Nəsr
    Mündəricat:
    Povestlər
    Müəllifdən
    s. 3
    DÜNYANIN RƏNGİ
    s..4
    PAYIZ SÜVARİSİ (kinopovest) s.151



    15-ci cild: Nəsr
    Mündəricat:
    Povest və hekayələr
    Povest
    DƏNİZ KÖÇÜ
    s.03
    “Dəniz köçü” əsəri haqda rəylər s.128

    Hekayələr
    BƏYAZ RƏQS s.147
    HARAY s. 168
    İŞIQ s.175
    AĞIR YÜK s.191
    AĞI s.218
    KÜÇƏ NƏĞMƏSİ s.229
    “QЕYRİ-KAFİ” s.238
    YAY…SAZAĞI s.252
    YAŞILLIQ s.279
    GÖYƏM KOLLARI. ÇİSKİN s.292
    ŞƏKİL s.331
    MARSDAN TELEFON ZƏNGİ s.345
    ALIN YAZISI s.385

    16-cı cild: Nəsr
    Mündəricat:
    Hekayələr
    DƏRMAN ŞÜŞƏSİ s.03
    NƏMİŞLİК s.16
    DURNA OVU s.31
    BU YОL HARA GЕDİR? s.46
    YUХU КİMİ s.58
    CƏZA s.76
    OKEAN s.90
    KOSMONAVT s.110
    “MİŞA DAYI” s.132
    QIŞ QATARI s.147
    AT GÜNÜ (hekayə - triptix) s.167
    MATƏM MUSİQİSİ s.204
    GÖZÜ YAŞLI AĞACLAR s.223
    QATİLLƏR s.237
    ÖLÜ DİLDƏ SEVGİ MƏKTUBLARI s.244
    QAĞAYI KİMİ s.256
    HASAR s.266
    KÖHNƏ KİTABLARA ELEGİYA s.277
    ÇİN OLAN YUXULAR
    s.287
    SİQARET ÇƏKƏN İLAN s.301
    UÇURUM s.313
    TAPANÇA s.326
    KİRAYƏ EV, ŞƏN MƏSLİS VƏ… s.337
    KİÇİK s.361
    LİMON s.368
    KÜT BALTA s.379
    DİNOZAVR KÖLGƏSİ s.389

    17-cı cild: Nəsr
    Mündəricat:
    Yarıfantastik hekayələr
    FANTAST YAZIÇININ MARSDA DƏFNİ
    03
    YAĞIŞ s.44
    HAMLETIH ATASI s.60
    DUMAN s.81
    QEYRİ-ADİ UÇUŞ s.113
    MƏN NİYƏ ÖLDÜM? s.120
    “KƏHRƏBA” s.126
    Monohekayələr
    Avtobus-dövlət
    s.131
    Bir qəpik
    s.138
    Baş
    s.146
    Ağsaqqal
    s.151
    Şərikli uşaq
    s.156
    Çalma
    s.162
    Xalq adamı
    s.166
    Partiyadüzəldən
    s.173
    Filosof
    s.180
    Virtual arvad
    s.188
    Əcdadlarımız
    s.194
    “İmtahan kabinələri”
    s.199
    Biz, yaponlar və qılınc
    s.206
    Dekret yeri
    s.210
    “Saşa”
    s.214
    Ağı
    s.218

    Minihekayələr
    Kürk s.229
    İntiharın müəllifi s.232
    Təbəssümlü foto-şəkil
    s.237
    Adam yediyinin pulunu verər
    s.246
    Qonaqla nahar
    s.245
    “Ömür üçbucağı
    s.243
    Ayaqqabı s.249
    Köpəyin qocalığı s.251
    Cinayətsiz cəza s.255
    Güzgüdəki qadın s.259
    “Kabinet” əbləhi s.262
    Kontr-admiralın arvadı s.265
    Ağasif kişinin siyasi yuxusu s.271
    Telefon olmaq faciəsi s.276
    Keçmişdən gələn qadın
    s.283
    Əyyaşın “gündəliyindən” s.285
    Pis adamlara görə uzun yaşamaq arzusu s.291
    Ağlayan foto-şəkil s.297
    Səttar müəllimin yol xəritəsi s.308
    Qəmli mahnı
    s.311
    Qatil telefon
    s.314
    Qoca, İt və Pişik
    s.316
    Jest
    s.320
    Yol
    s.321
    Roman
    s.322
    Bir ssenari və onun itməkliyi
    s.315
    Mələklər susanda
    s.325
    Minarə
    s.354
    “Cökə” əməliyyatı
    s.377
    18-cı cild: Nəsr
    Mündəricat:
    ÇƏHRАYI TUNЕL
    s.3
    NUHUN ÖLÜMÜ
    s.174

    19-cu cild: Nəsr
    Detektiv
    Mündəricat:
    1.
    QUM SААTI
    “Teatr Meydanı”
    s.3
    2.
    Teatr Meydanı
    s.140

    20-ci cild: Nəsr
    Detektiv
    Mündəricat:

    3.
    QARA HEYKƏLLƏR

    21-ci cild: Poeziya
    Mündəricat:

    Müəllifdən. Poeziya və Mən
    s.03
    DÖRDLÜKLƏR
    s.08
    ONLUQLAR
    s.100


    22-ci cild: Poeziya
    Mündəricat:

    “Köhnədəbli şeirlər” kitabından
    s.03

    KÖHNƏDƏBLİ SEVGİ ŞEİRİ s.04
    Ölümə öyrəşdim s.06
    Məni bağışlayar dostlar, tanışlar s.08
    Mənim danışmağa yoxdu macalım s.11
    Bir daha gördüm ki s.13
    Soyuqluq s.15
    Mənə yer üzündə s.17
    Gözlərim içimə açılan qapı... s.19
    Yaltaqlar qurultayında
    şərab haqqında s.20
    Ayrılıq s.21
    Bəxtəvər it s.22
    İllər pəncəsini qoydu... s.24
    Qara qutu s.26
    İlk dəfə görüşüb tanış olmuşuq... s.28
    Yuxu s.29
    Xitab s.30
    Sevgi duası s.31
    Görüş yerində yazılan şeir s.33
    Vergi müfəttişinə məktub s.35
    Eşşəyə məktub s.39
    Soyunub qapqara matəm donunu... s.43
    Susur telefonun s.44
    Kölgə s.46
    Məni soruşsanız... s.47
    Ömrün qürubunda… s.49
    Sən yaşa dolduqca... s.51
    Hər axşam kölgətək s.53
    Mən s.54
    Əlahəzrət ölüm s.55
    Mənim planlarım s.57
    Mənə ağıl vermə, ağıllı alim s.59
    İnsan-Dünya s.61
    Sevgi qurultayı s.63
    Ruh qocalmayır s.65
    Paravoz dartınır, tərpənir qatar... s.67
    Qayıt gəl s.68
    Bağışla, mən olmayacam s.69
    “Sevirəm” deyəmmədim s.71
    Cənab Tamada s.72
    Köhnə fayton s.74
    Dəyər s.75
    Çəkdi s.76
    Ağrıyır s.77
    Qurbanın olum s.78
    Görmüşəm s.79
    Olmaz s.80
    Xitab s.81
    Mən s.82
    Qadası s.83
    Doymadım s.85
    Mən olmayanda s.87
    Allahın olsun s.88
    Sənin s.89
    Ölməyə dəyər s.90
    Mənəm s.91
    Bu yaşda s.92
    Ola s.93
    Gülürlər s.94
    Xanım s.95
    Sənə s.97
    Bəllidir s.98
    Başqa s.99
    Gözəldir s.100
    Niyə qısqandım səni s.101
    Apar məni s.102
    Nəvə s.104
    Qocalma, gözəl, qocalma s.106
    Axtar məni, gəz məni s.107
    Ucadır s.108
    Mən bir dar ağacı,
    mən dərd ağacı s.109
    Vətəndir s.111
    Qaça bilməzsən s.113
    Darıxmışam s.114
    Əbədidir eşqimiz s.115
    Baxışın qayıt deyir s.116
    Səninlə qalsın s.117
    Yazığım gəlir s.118
    Olmasaydı s.119
    Doğru sözümdür s.120
    İnanan daşa dönsün s.121
    Bivəfasan s.122
    Olmuşam s.123
    Təbrik edirəm s.124
    Rəqs eləyək s.125
    Mən o gülü dərəcəyəm s.126
    Nələr gördüm s.127
    Sevənlərlə bir yaşadım s.128
    Sən deyən olmayacaq s.129
    Göz yaşım ol s.130
    Qisas qalmaz qiyamətə s.131
    Bizə gəldik s.132
    Utanıram s.133
    Kaş o şeiri mən yazaydım s.134
    Sən mənim göz dağımsan s.135
    Bu güllərin gözləri nəm s.136
    Gecikirsən s.137
    Asın s.138
    Güləmmədim s.139
    Dözüm yoxdur s.140
    Gülüm s.141
    Salam olsun s.142
    Təkcə səninlə xoşbəxtəm s.143
    Dəlisən s.144
    Gül, ay Şahmar s.145
    Unutma s.147
    Gitara s.148
    Yazığım gəlir s.149
    Bizdən başqa s.150
    Divar saatı s.151
    Bu sevgidir, deyəsən s.152
    Dünyam s.154
    Salam olsun s.155
    Məni tək qoyma s.156
    Yuxuya gedib s.157
    Kimi sevmə, kimi sev s.159
    Bilmədim s.160
    Deyirsən, bağışla s.161
    Biz olmasaydıq s.162
    Yadındamı? s.163
    Neyləyim, mən səni
    sevə bilmədim s.164
    “Sevir-sevməyir?” s.166
    Son görüş s.167
    Öz sözün olsun s.168
    Allah s.169
    Qurtara bilməzsən... s.171
    Güllər s.172
    Bu mənəm, əzizim s.173
    Günəş kimi alışırsan s.174
    Hələ harasıdır s.176
    Nənələr s.178
    Şınıxda s.179
    Təzədən başlayaq s.180
    Ər dağı s.182
    Zərrələr s.183

    İTHAFLAR s.188
    Yaqut xanım s.190
    Gördük s.193
    Olsun s.195
    HƏRBİ MARŞLAR s.196
    Düzlən, komandir gəlir s.197
    Tankçılar marşı s.198
    Vətən oğlu, qalx ayağa s.199
    Bir-iki, sol s.201
    Vətən əsgəriyik biz s.203
    İrəli s.204
    Ürək s.205
    Günəş s.206
    Avtoportret s.207
    ŞUŞA. Elegiya s.208

    Müəllif haqqında s.209
    Firuz Mustafanın əsərləri s.215



    23-cü cild: Fəlsəfə
    MÜNDƏRİCAT:
    I.
    1.QLOBALLAŞMA VƏ MƏDƏNİYYƏT
    s.3
    2.PRELYÜDİYA
    s.4
    3.ƏVVƏLCƏ SİVİLİZASİYALAR HAQQINDA BİR NEÇƏ SÖZ
    s.9
    4.RAKURS: ÜFİQİ VƏ ŞAQULİ QLABALLAŞMA
    s.25
    5.QLOBALLAŞMANIN “RADİUSU”
    s.38
    6.XAOSDA NİZAM
    s.50
    7.İNSANIN ZAMANI. ZAMANIN İNSANI
    s.70
    8.SEÇƏNLƏRİN VƏ SEÇİLƏNLƏRİN TARİXİ
    s.93
    9.BİR DAHA QƏRB VƏ ŞƏRQ HAQQINDA
    s.104
    10.QLOBALLAŞMA: ƏVVƏLİN SONU VƏ SONUN ƏVVƏLİ
    s.130
    11.HEGEL VƏ ÇAĞDAŞ DÜNYADÜZÜMÜ
    (Şərq və Qərb papradiqması müstəvisində)
    s.136
    12.GƏLƏCƏYƏ EPİTAFİYA
    s.154
    13.QLOBALLAŞMA: SEVİNCDƏN DOĞAN QORXU
    s.164
    14.TARİXİN VƏ ZAMANIN “DURNA YOLU
    s.168
    SƏRHƏDSİZ DÜNYA (tractatus)
    s.174
    “SƏRHƏDSİZ DÜNYA” əsəri haqda rəylər
    s.272


    24-cü cild: Fəlsəfə
    MÜNDƏRİCAT:
    Esse və məqalələr

    Şərq və Qərb (dixotomiya)
    s.03
    III.
    SEVGİ (elmi-fəlsəfi esse)
    s.08
    IV.
    SƏNƏT VƏ SEVGİ
    s.29
    V.
    DİN – MƏNƏVİYYAT, MƏDƏNİYYƏT HADİSƏSİDİR
    s.36
    VI.
    FƏLSƏFİ FİKİR TARİXİNDƏN YARPAQLAR. MİFİK TƏSƏVVÜRDƏN FƏLSƏFİ TƏFƏKKÜRƏ
    s.39
    Çin müdriкləri
    s.42
    Yunan dahiləri
    s.53
    Sokrat
    s.61
    VII.
    AVESTA. AVESTA
    TARİXİN “AVESTA” QİTƏSİ (1)
    s.71
    AVESTA: Xe¬yir¬lə Şə¬rin əbədi mü¬ba¬ri¬zə-si (2)
    s.81
    AVESTA: gizli kodları (3)
    s.88
    AVESTA: mənəvi abidə (4)
    s.97
    AVЕSTA SEHRİ (5)
    s.109
    NİTSŞE VƏ AVESTA
    s.115
    VIII.
    TARİXİN FƏLSƏFƏSİi, fəlsəfənin tarixi
    Hegel belə deyirdi
    s.125
    Nitsşe qayıdır
    s.146
    FRЕYD haqda
    s.157
    Yuxular haqqında
    s.170
    IX.
    YADDAŞIMDAKI müasirlərim
    s.176
    MAKOVELSKİ zirvəsi
    s.177
    ŞİMŞƏK ÖMRÜ (Filosof Cahangir Nağıyevin xatirəsinə)
    s.190

    SADƏLİYİN MÜDRİKLİYİ (Akademik Firudin Köçərli haqqında) s.200
    BÖYÜK ALİM, BÖYÜK VƏTƏNDAŞ (Akademik Tofiq Köçərli haqqında) s.215
    Bizim Camal müəllim
    (Filosof-pedaqoq Camal Mustafayev haqda) s. 223
    İŞIQLI ADAM (Professor Tofiq Rəsulov haqda)
    s.237
    Müdrikliyin gənclik dövrü (Professor Cəmil Əhmədli haqqında)
    s.246
    HƏQIQƏTƏ SЕVGI (Yusif Rüstəmov haqda)
    s.253
    Özü boyda ürəkdi Babək (Babək Qurbanov haqda)
    s.259
    ZƏHMƏTLƏ DОLU ILLƏR (Ağayar Şükürov haqqında)
    s.274
    DÜNYANI GÖZƏLLİK, GÖZƏLLİYİ İSƏ ƏDƏBİYYAT XİLAS EDƏCƏK (Sabir Bəşirov haqqında)
    s.279
    “Kəfənimi kipriyinlə tikərsən...” (Əmrəli İsmayılov haqda)
    s.292
    SABAHLA YAŞAYANLAR
    SADƏLİYIN ANATOMİYASI (Prof. İzzət Rüstəmov daqqında)
    s.298

    25-ci cild: Fəlsəfə
    Dissertasiya

    MƏNƏVİ TƏLƏBAT VƏ BƏDİİ MƏDƏNİYYƏT

    MÜNDƏRICАT:
    Müəllifdən səh. 3
    AAK-a təqdim edilmiş sənədlərin mətni (rus dilində) səh.10
    Аттестационнное дело Мустафаева Фируза Гадималы оглы с.12

    GİRİŞ səh.98
    Mövzunun aktuallığı səh.98
    Problemin işlənmə səviyyəsi səh.104
    Tədqiqаtın məqsəd və vəzifələri səh.105
    Tədqiqаtın еlmi yеniliyi səh.108
    Tədqiqаtın nəzəri və еlmi prакtiк əhəmiyyəti
    səh.118
    İşin аprоbаsiyаsı İşin struкtкuru
    səh.119
    I fəsil
    Tələbаt, оnun mаhiyyəti və struкturu səh.120
    § 1.Tələbаt sоsiаl-fəlsəfi каtеqоriyа кimi
    səh.120
    § 2. Mənəvi tələbаt: mübаhisələr, mülаhizələr, qənаətlər səh.144
    II fəsil
    Mənəvi tələbаtın fоrmаlаşmаsındа bədii mədəniyyətin rоlu səh.177
    III fəsil
    Mədəniyyət sistemində bədii mədəniyyətin yeri və funksiyası səh.220

    § 1. «Mədəniyyət» аnlаyışı, оnun mаhiyyəti və məzmunu səh.220
    § 2. Bədii və еstеtiк mədəniyyətin spеsifiк хüsusiyyətləri və оnlаrın qаrşılıqlı əlаqəsi
    səh.237
    IV fəsil
    ЕTI şərаitində bədii-еstеtiк mədəniyyətin inкişаf istiqаməti səh.285
    § 1. Cəmiyyətin müаsir inкişаf mərhələsində ЕTI və
    siviliyаzisiyаnın əlаqəsi prоblеminin bəzi хüsusiyyətləri səh.285
    § 2. Bədii mədəniyyətin еlmi idаrəоlunmаsı və prоqnоzlаşdırılmаsı səh.311

    V fəsil
    Mədəniyyət-sоsiоlоgiyаnın tədqiqаt оbyекti кimi
    (Tаriхi аspекtdə) səh.339

    NƏTİCƏ səh.358
    BİBLİОQRАFİYА səh.367

    26-cı cild: Ədəbiyyatşünaslıq
    MÜNDƏRİCAT:

    I.NƏZƏR və NƏZƏRİYYƏ

    NƏSRİN İNKİŞAF TRAYEKTORİYASI
    s.3
    DÜNYANIN BÜTÜN DİLLƏRİNDƏ ƏDƏBİYYAT...
    s.18
    “Qadin poeziyası” varmı?
    s.24
    Ədəbi əsəri qiymətləndirməyin əsas meyarı nədir?
    s.29
    ƏDƏBİYYATIN ƏYRİ GÜZGÜSÜ
    s.33
    ƏDƏBİYYATDA “BAZAR QANUNLARI...”
    s.39
    КÖLGƏ ƏDƏBİYYATI
    s.47
    ƏDƏB(iyyat) SÖHBƏTİ
    s.53
    ATƏŞ XƏTTİNDƏN KƏNARDA
    s.58
    “İSКЕS RIDISКЕS”
    s.97
    "İTƏH VAХT" MÜƏLLİFİHƏ uğulu bəxt
    s.103
    HƏDƏF DÜZGÜN MÜƏYYƏNLƏŞİB
    ( “Ulduz” jurnalının dekabr sayı haqda)
    s.109
    Şəhər və kənd ədəbiyyatı
    s.130
    YARADICILIQ ZƏHMƏT TƏLƏB EDİR
    s.132
    OXUCUN KİMDİR, ƏLAHƏZRƏT YAZAR?
    s.136
    SÖZ AZADLIĞI BƏ ÇƏRƏNÇİLİK
    s.141
    TARİX ÖZÜNƏ QİYMƏT VERİR
    s.146
    Ədəbi əsəri qiymətləndirməyin əsas meyarı nədir?
    s.152
    ƏDƏBİYYAT: ONU KİM YARADIR?
    s.156
    II.ƏDƏBİ AKSİOMLAR
    Millətin Mirzəsi
    s.162
    S.S.AXUNDOV VƏ XALQ MAARİFİ
    s.173
    Nərimanov əlindən gələn, gücü çatan hər şeyi edib
    s.179
    HÜSEYN CAVİDİN QİSASI BELƏ ALINDI
    s.183
    Qürbətdə uyuyan Yusif Vəzir
    s.197
    CABBARLI POEZİYASI
    s.210
    Səməd Vurğun haqqında:
    1.UŞAQLARIN BÖYÜK DOSTU
    s.215
    2.“İldırım” təşkilatının üzvləri niyə həbs edilmişdi?
    s.221
    3. Səməd Vurğun haqqında. Və təkcə onun haqqında yox
    s.226
    4.Gəlin tarixi təhlil edək, amma təftiş etməyək...
    s.230
    5.Bəyəm bu gün tənqid olunan və ya tənqid edənlər yoxdur?
    s.232
    6. “Çox xəbislər elə bildi Səməd gəldi...”
    s.245
    7. Köhnə və təzə bir hekayə(t)dir
    s.241
    8.SƏMƏD VURĞUN “XOFU”
    s.244
    9.SƏMƏD VURĞUNUN DOSTLARI VƏ ...
    s.249
    10.BİR ŞERİN SİQLƏTİ
    s.258
    GƏNCLIYIMIZIN SЕVIMILI YAZIÇISI
    s.265
    HƏYATDAN KİTABA, KİTABDAN HƏYATA
    s.274
    İSMAYIL ŞIXLI BÜTÖVLÜYÜ
    s.285
    Vəli Axundovdan gənc qələm sahiblərinə ...
    s.300
    İŞIQ AXTARAN ADAM
    s.309
    BÖYÜK ÜRƏYİN NAĞILI
    s.318
    Nəğməkar şair
    s.323
    “Hərdən Xəlil Rzanı da tənqid etmək lazımdır...”
    s.340
    ÖZ QƏHRƏMANLARINA BƏNZƏYƏN YAZIÇI
    (Nahid Hacızadə haqda düşüncələr)
    s.351
    Anarın yaradıcılıq baharı
    s.365

    27-ci cild: Ədəbiyyat və dil
    MÜNDƏRİCAT:
    GEDƏNLƏR.GƏLƏNLƏR
    ZƏHGIH YARADICILIQ YОLU
    s.03
    “RUH FAKTORU”
    s.13
    YÜKSƏLİŞ
    s.18
    1.“ÇƏNLİBEL”
    s.28
    2.ZİYALI ÖMRÜ
    s.32
    Yurdumuzun nəbzi döyünür
    s.35
    50 YAŞIN İŞIĞI
    s.38
    KÜRÜN ƏSGƏR OĞLU
    s.40
    Nəriman Əbdülrəhmanlı haqda söz
    s.44
    Nisə Bəyimin özü və sözü
    s.46
    SÖZLƏ YAŞAYAN ADAM
    s.63
    “DON JUAN”: BİR ROMANIN ƏKS-SƏDASI
    s.56
    Pоеtiк həqiqətə gеdən yоl
    s.59
    POETİK BƏNZƏRSİZLİK
    s.63
    SƏSDƏN SÖZƏ
    s.72
    Ədəbi məsuliyyət hissi
    s.76
    GİZLİNLƏR GİZLİ QALANDA
    s.80
    Şahlo Qasımova haqqında
    s.93
    Bəzən əksinə də olur
    s.95
    Uğurlu yol.
    ХAОSUN BƏDİİ HARMОNIYASI
    s.96
    POETİK DƏRDİN AD GÜNÜ
    s.99

    ÇAPARAQ
    Axundovun milli mənsubiyyəti haqda
    s.104
    Cavidlə birgə sürgündə olan qəribə adamla ötəri görüş
    s.107
    Oxumadığım əsəri necə “redaktə” etmişəm?
    s.112
    ƏDƏBİYYATIMIZIN AYDIN SABAHI
    s.116
    BİZDƏ SƏNƏT DƏ VAR, QONORAR DA...
    s.124
    SÖZ VƏ SAQQIZ
    s.128
    MƏDƏNİYYƏT BAĞLARI
    s.131
    UNUDULMAQ QORXUSU
    s.135
    YAZIÇI HARADA YAŞAMALIDIR?
    s.139
    ÖMÜRDƏN BİR AY
    s.147
    BEŞ-ON KƏLMƏ
    s.153
    KİTABSIZ TƏRƏQQİ...
    s.157
    “OĞUZNAMƏ” HAQQINDA QEYDLƏR
    s.160
    SÖZ QARŞISINDA MƏSULİYYƏT
    s.169
    Türk və hindu dillərinin kök yaxınlığı haqda bəzi qeydlər
    s.173
    BİZƏ “DİL POLİSİ” DƏ LAZIMDIR?
    s.181
    Cəmi bir hərfin dəyişməsi və ya ixtisarı büdcəmiz üçün neçəyə başa gəlir?
    s.186
    Dil islahatı əhalinin böyük hissəsini əsaslı qorxuya salıb...
    s.190
    Dahiyanə bir şeirin tarixi...
    s.200
    Dil islahatı kimə sərfəlidir?
    s.207
    Düşüncənin miqyası...
    s.209
    Sərvət Gürcan-özü boyda Azərbaycan...
    s.211
    Nə qədər günahsız ağac zay kitabların badına gedir...
    s.217
    FİKİR AXARINDA
    (ədəbi-bədii etüdlər)
    SƏNƏT və MƏDƏNİYYƏT SÖHBƏTLƏRİ
    s.225

    28-ci cild: Ədəbiyyat və incəsənət
    MÜNDƏRİCAT:
    KİTAB ALƏMİ

    MİXAİL ŞOLOXOV və onun “İnsanın taleyi” əsəri
    s.3
    "İNSANIN TALЕYI"
    s.6
    Bir yazının taleyi
    “LEV TOLSTOY VƏ AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI”
    s.16- 20
    “RAST”DA RASTLAŞDILAR
    s.27
    ŞAİRİN GÖRDÜKLƏRİ
    s.31
    AĞ İŞIQDAN KEÇƏN QIRMIZI XƏTT
    s.36
    İNSANA VƏ TƏBİƏTƏ SEVGİ
    s.48
    Rоmantizmin tədqiqinə həsr оlunmuş...
    s.52
    “YARPAQLAR ALTINDA GİZLƏNƏN ŞEİR...”
    s.56
    TALЕYƏ YAZILAH HƏĞMƏLƏR
    s.70
    “ ALNINA BİR ŞEİR SIXACAM SƏNİN…”
    s.76
    YARADICI ÖMRÜNÜN ANLARI
    Namiq Abdullayev: “Əbülfət, məni girovluqdan azad et...”
    s.86
    “BURADA BİR BAŞIPAPAQLI YOXDUR?”
    s.91
    Oqtay Rza: “Sağ ol, bankomat...”
    s.94
    Şair Oqtay Rza və Servantesin məşhur qəhrəmanı...
    s.96
    Şair çimərlikdə
    s.101
    ŞAİRİN KONYAKI
    s.104
    Küləyin yerə atdığı portret...
    s.109
    Bəxtiyar Vahabzadə 20 Yanvar günü
    s.112
    “Dahiyanə” bir şeirin tarixi...
    s.116
    Əsər necə yarandı?

    (Dörd hekayənin yaranma tarixçəsi)
    1.“Okean” necə yarandı?
    s.123
    2.“Alın yazısı” necə yazıldı?
    s.126
    “Bəyaz rəqs” necə meydana gəldi?
    s.129
    4.“Dekret yeri” necə yarandı?
    ƏDƏBİ ÜFÜQLƏR

    DÜNYANIN PUŞKİNİ
    s.137
    Dostoyevski türkdürmü?
    s.154
    DÜMA DÜHASI, DÜMA UZAQGÖRƏHLİYİ
    s.161
    Cek London və Martin İden
    s.166
    QRİQOL ROBAKİDZE VƏ ONUN ÜÇÜNCÜ SAHİLİ
    s.169
    RƏSUL HƏMZƏTOVDAN GÖTÜRMƏDİYİM MÜSAHİBƏ
    s.189
    Mən onu tanıyırdım... (Andrey Voznesenski)
    s.200
    Böyük rus şairi vəfat etdi (Bella Axmadulina)
    s.205
    Anatol İMERMANİS:
    “AZƏRBAYCANLILAR TƏMKİNLİ ADAMLARDIR”
    s.208
    Oljas Suleymenov:
    “AZƏRBAYCAN HƏMİŞƏ ÜRƏYİMDƏDİR...”
    s.222
    SALİH QURTUYEVİN ƏDƏBİ BİOQRAFİYASI
    Balkar xalqının taleyi fonunda
    s.236
    ƏDƏBİ HƏŞARAT
    s.251
    GÖRKƏMLİ SİYASİ XADİM, DÖYÜŞÇÜ, ŞAİR: ZƏLİMXAN
    s.258
    Camal Kamal haqda söz
    s.261
    Özbək xalqına başsağlığı verirəm…
    s.267
    DİSSİDENT yoxsa XƏSTƏ?
    s.271

    İNCƏSƏNƏT
    ƏBƏDİYYƏT DÜSTURU
    s.275
    SƏS HAQQIHDA ХATİRƏ
    s.280
    SEHRLİ ÇUBUĞUN QÜDRƏTİ
    s.287
    FESTİVAL ÖZ QALİBLƏRİNİ ELAN ETDİ
    s.295
    "MİХAYLО BAКIDADIR"
    s.303
    SƏNƏTKAR ÖMRÜNÜN PİLLƏLƏRİ
    s.313
    ÖRNƏK FİLMLƏRİN PARLAQ “RƏNGLƏRİ”
    s.317
    POLİQRAFİYA, TELEVİZİYA, PORNOQRAFİYA
    s.320
    “TEATR? TEATR... TEATR!” ... ƏLBƏTTƏ, TEATR
    s.324
    “ULDUZ MÜHARİBƏSİ”
    s.331
    “REKLAM PAUZASI”
    s.334
    Hüseyn Arif borc və ölən adam haqda
    nə dedi?
    s.337


    29-cu cild: İncəsənət
    MÜNDƏRİCAT:

    AZƏRBAYCAN DRAMATURGİYASI
    qurultaylararası dövrdə (məruzə)
    səh.03
    Dramaturgiya haqda eskizlər (əlavə)
    səh.58
    HÜSEYNAĞA HAQQINDA KEÇMİŞ ZAMANDA DANIŞMAQ DÜZGÜN DEYİL (gündəlikdən parcalar)
    səh.63
    KÖHNƏ MUZEY YENİ ÜNVANDA QƏRARLAŞDI
    səh.67
    KEF ELƏ...
    Dayazlığın təntənəsi?..
    səh.70
    HACIQABULDA BİR ABİDƏ VAR...
    səh.73
    XOCALI FACİƏSİ
    s.79
    ÖMÜR SARAYININ KƏRPİCLƏRİ
    s.81
    BALACALARIN NƏĞMƏ ÇƏLƏNGİ
    s.85
    ÇAĞDAŞ MƏDƏNİYYƏTİN MƏNZƏRƏSİ. RESPONDENTLƏR CAVAB VERİR
    (SOSİOLOJİ SORĞUNUN NƏTİCƏLƏRİ)
    s.88
    AKTRİSA VƏ DÖYÜŞÇÜ
    s.94
    ŞEKSPİR YENİ AMPLUADA L.O.V.E. ("MƏHƏBBƏT HEKAYƏSİ") BAKIDA Bir tamaşanın təəssüratı
    s.99
    Yeni jurnal. “Yada düşdü” jurnalı kimləri yada salacaq?
    s.106
    EKRAN ƏXLAQI VƏ...
    s.108
    SON GÜNLƏRİN QƏZƏB HƏDƏFİ:
    JURNALİSTLƏR
    s.112
    KİTABLAR VƏ ADAMLAR
    s.115
    “KLİP-KLİP” OYUNU
    s.118
    MAARİFLƏNMƏYƏ HAMININ EHTİYACI VAR, ƏN ÇOX DA SİYASƏTÇİLƏRİN
    s.121
    FELLİNİNİN ÜRƏYİNİ OĞURLAYAN QADIN
    s.125
    DAHİ (Rejissor Yoji Qrotovski)
    s.129
    BÖYÜK YAPON REJİSSORU AKİRA KUROSAVA
    s.136
    MÜSLÜM MAQOMAYEVDƏN
    MÜSLÜM MAQOMAYEVƏCƏN
    s.139
    GƏNC HEYKƏLTƏRAŞIN EMALATXANASINDA
    s.142
    Teatr ruh və əqidə qovşağında (Əd.Vəliyevin kitabı haqda)
    s.146
    SƏHNƏ ONUN UÇUŞ ZOLAĞI İDİ (Əli Salahlı haqda)
    s.161
    BİZƏ (İNCƏ)SƏNƏT LAZIMDIRMI?
    s.165
    BALACALARIN NƏĞMƏ ÇƏLƏNGİ
    s.174
    DİN – MƏNƏVİYYAT, MƏDƏNİYYƏT HADİSƏSİDİR
    s.177
    OXUYUR SƏDAQƏT AĞAYEV
    s.180
    OXU, XEYRANSA, OXU...
    s.183
    NƏBZ
    GÖZƏLLƏR VƏ GÖZƏLLİK...
    s.187
    NƏBZ
    İCTİMAİLƏŞDİRİLMİŞ BURUN
    s.190
    NƏBZ
    KƏPƏNƏK ÖMRÜ
    s.193
    “TULLANTILARA” QARŞI MÜHARİBƏ ELAN EDƏK. “Qorxulu filmlər” qorxulu nəsil yetişdirir
    s.196
    ELEKTRON İNFORMASİYA VASİTƏLƏRİ MƏDƏNİYYƏTİ NECƏ TƏBLİĞ EDİR?
    "MƏDƏNİYYƏT" (TV) KANALININ AÇILMASINA EHTİYAC DUYULUR
    s.199
    SƏNƏT SÖHBƏTLƏRİ
    s.203
    ERMƏNİ RƏZALƏTİ TÜRK MELODİYASINA QARŞI HÜCUMA KEÇİB
    Bu dəfə rus ladında
    s.209
    TÜRKMƏNLƏR BALETƏ BAXMAQ ÜÇÜN BAKIYA GƏLƏCƏKLƏR?
    s.212
    İCTİMAİ TELEVİZİYANIN BİR LAYİHƏSİ HAQQINDA TAMAŞAÇI SÖZÜ
    s.217
    “KLAS-KLAS” oyununda KLASSİKA söhbəti və yaxud “ÖLÜLƏR”DƏN DİRİLƏRƏ
    s.221
    TEATR DİREKTORUNUN “SƏVİYYƏSİ
    s.232
    “İsrafil İsrafilov teatra “problemlər repertuarı” gətirib"
    s.240
    MƏNTİQƏ SIĞMAYAN “MƏNTİQ”
    s.242
    ƏCAİB TƏQDİMAT. Gədəbəydən olan “dünya şöhrətli” bəstəkar. Syuni Qriqor Mirzayanı tanıyan varmı?
    s.250
    MONOTAMAŞALARDA MONOTONLUQ HİSS OLUNMURDU
    s.254
    DRAMATİK PAUZALAR
    SƏHNƏ İŞIQLARI
    s.262
    Hacı Əbdül haqda bir neçə kəlmə
    s.275
    M.F.Axundovun (və ya Axundzadənin) milli mənsubiyyəti haqda
    s.282
    Anjela Devisi xatırlayan varmı?
    s.288
    Klassiklərə “əlavə”...
    s.290
    Şərqlə Qərbin kəsişdi və ayrıldığı nöqtə
    s.293
    Neopostmodernizm...
    s.295
    Cücən və cücənlilər haqqında
    s.297
    Şoloxovun məşuqəsi – xanım Yejova...
    s.301
    “Azərbaycan teatrının problemləri hamımızı narahat etməlidir” sərlövhəli yazının taleyi
    s.303
    Azərbaycan teatrının problemləri hamımızı narahat etməlidir
    s.304
    ARTО TЕATRI
    s.329
    ARTUR MİLLER: "BRODVEY NİYƏ BAHALAŞIB?"
    s.333
    Bruк tеatrı
    s.339
    ŞƏХSIYYƏT.Aкtyоr şəхsiyyəti.
    Aкtyоr хaraкtеri.
    s.342
    “Maniken” tamaşası Beynəlxalq Teatr Festivalında mükafat alıb
    s.344
    “Ədəbi əsərdə neçə obraz iştirak etməlidir?”
    s.345
    Salahovun qızının toyu
    s.347
    Ölüm haqdı və ya ölüm haqda…
    s.350
    Savadsızlığın faciəsi
    s.352
    Sokrat acgözlük haqda
    s.354
    SÜNNƏT TOYLARI...
    s.357
    Ərəfə
    s.360
    "Milyon-milyon qızılgül" mahnısının müəllifi kimdir?
    s.360
    YAZIÇI HARADA YAŞAMALIDIR?
    s.364
    Sənətin gününə ağlamaq
    s.370
    Lap fimlərdəki kimi
    s.175
    Pepinov haqqında
    s.178
    “Gündəmə” gəlmək istəyənlər...
    s.375
    VAQİF küçəsi haqda
    s.380

    30-cu cild: Müsahibələr
    Mündəricat:

    “Təkcə yazıçının özünün yox, elə hər bir əsərin öz tərcümeyi-halı olur”
    s.03
    “Hər bir milli ədəbiyyatın öz “qan qrupu” var...”
    s.11
    Tərbiyəvi əhəmiyyətə malik proqlamlara
    xalqımızın böyük ehtiyacı var
    s.15
    “İndiki kitab təqdimatları indiki toylara bənzəyir...”
    s.18
    “Böyük ədəbiyyatda bu bölgülər ikinci plandadır”
    s.21
    Rusiya iki il əvvəl Ədəbiyyat ili elan etdi
    s.24
    “Yazıların gələcək zamanla bir əlaqəsi olmur...”
    s.27
    “Canavara yem olacaqdım, yaxşı ki...”
    s.30
    Yenə Nobel ödülü haqda
    s.32
    Firuz Mustafa yeni roman yazıb
    s.34
    Ədəbiyyat nədir?
    s.36
    Lap pis gündə deyil…
    s.42
    Pyeslərim niyə oynanılmır?
    s.45
    “Bütün dəyərlərin ölçüsü istedaddır…”
    s.47
    Vəziyyət ruscadır?..
    s.50
    “Qonşu ölkələrdə birinin barmağı qanasa,
    bundan bütün dünya xəbər tutur”
    s.53
    “ELM VƏ SƏNƏT ARASINDA İNTEQRASİYA GEDİR”
    s.56
    “Gerçəkləşməyən arzular” layihəsində
    s.62
    Döyüşkən adam deyiləm
    s.71
    Qonağımız yazıçı-filosof Firuz Mustafadır
    Dəyişmək istərdinizmi?
    s.77
    “BƏŞƏRİYYƏTİ BƏLALARDAN YALNIZ BEYNƏLXALQ PARLAMENT XİLAS EDƏ BİLƏR”
    s.82
    BİZİM İSTİNAD NÖQTƏMİZ AĞLIMIZDIR
    s.90
    “KÖHNƏ KİŞİLƏR BÜTÜN SÖZ-SÖHBƏTİ, UMU-KÜSÜNÜBİR TİKƏ DUZ-ÇÖRƏYƏ QURBAN VERİBLƏR”
    s.101
    AZƏRBAYCAN HEKAYƏSİ. Üçüncü söhbət.
    s.110
    “ALLAH HƏR ŞEYDƏN YÜKSƏKDƏ DURUR, VİCDANIMIZ DA ALLAHDAN YÜKSƏKDƏ
    s.134
    “VƏTƏN GÖZƏLDİ, AMMA GÖZƏL VƏTƏN DAHA GÖZƏLDİ”
    s.144
    LAYİHƏNİN ADI: 33 ZİYALIYA 33 SUAL
    s.153
    “Mənim kəndim" – Firuz Mustafa: “Təkcə dağlar dəyişməyib...”
    s.165
    Anarın 77 yaşı oldu - Ad günü təbrikləri
    s.178
    “Kitaba ən çox tələbəlik və aspirantlıq dövründə pul xərcləmişəm...”
    s.180
    “Əsgərlikdə eşq macəram olmayıb...”
    s.182
    Hüquqi dövlətdə əxlaqi-mənəvi mədəniyyət
    s.186
    Hansı Cümhuriyyət qəhrəmanının həyatı romanlaşmalıdır?
    s.188
    "Heç də xoşbəxtliyə doğru getmirsən"
    s.190
    “...uzun illərdir ki, televizorum... yoxdur...
    s.191
    “Zamanın keçməsi ömrə bolluq gətirmir...”
    s.192
    “O, oğlunun işindən çox nigaran idi”
    s.194
    “Vətəndaşların sosial fəallığı deyəndə...”
    s.198
    Hansı əsəri ekranda görmək istərdik?
    s.201
    Kənd qəbiristanlıqlarındakı “şəhərlilər”
    s.203
    “Niyə çağdaş dövrdə “roman bumu”
    yaşandı, amma “dram bumu” yaşanmadı?
    s.205
    “...bəzi teatrlarda mənə soyuq bir münasibət var”
    s.208
    "İndi musiqi təsərrüfatı bir-birinə “korifey” deyən
    s.210
    “Məncə ən ciddi janr komediyadır”
    s.212
    “Hindu dilləri məhz bu ailəyə daha yaxındır...”
    s.215
    Səhvlərimizi təkrar etməyək
    DİALOQ
    s.219
    “XALQI SİYASƏT YOX, ELM XİLAS EDƏ BİLƏR”
    s.233
    SÖZ TÜKƏNSƏ BELƏ, İDEYALAR TÜKƏNMİR
    s.243
    “Teatrlarda böyük islahatlara ehtiyac duyulur”
    s.250
    “Tamaşaçı həmişə haqlıdır”
    s.260
    “Tеаtр-dünyаnыn моdеlidir”
    s.270
    “Gəncləri teatrların həndəvərinə yaxın qoymurlar...”
    s.275
    "Bütün dünyаdа fəаliyyət göstərən tеаtrlаr...”
    s.288
    Tеatrı qanunlardan daha çох ənənələr yaşadır...
    s.299
    “Tetr muzeyi xatırlatmamalıdır”
    s.314
    “Biz istedadlı adamlara daha çox öləndən sonra diqqət və qayğı göstəririk”
    s.326
    “Mənim imkanım olsa bütün teatrlara sponsorluq edərəm”
    s.337

    31-ci cild: Müsahibələr

    MÜNDƏRİCAT:
    DİALOQLAR.müsahibələr

    “Mən kütlə üçün yox, oxucu üçün yazıram...”
    s.3
    «Son illərdə yüngül əsərlərə meyl artıb»
    s.13
    “Tufandan sonar” əsərindən əvvəl özüm tufan qoparmalı olacağam”
    s.23
    "Bəlkə tamaşaları maliyyə naziri hazırlamalıdır?"
    s.32
    “Cari ildə teatrlar yeni əsərimə müraciət etməyib”
    s.42
    “XƏSTƏYƏ GÜLMƏK DOĞRU DEYİL”
    s.49
    “BİR JANRDAN DİGƏRİNƏ KEÇMƏK MƏNƏ ÇƏTİN DEYİL”
    s.54
    “Hansısa səhnə əsərinin geniş müzakirəsinə təsadüf olunmur”
    s.68
    Dramaturgiya xarakter və hadisələrin savaş meydanıdır
    s.74
    “Mən istəməzdim ki, istedadlı gənclər kiminsə məddahına çevrilsinlər…”
    s.87
    “Dramaturgiyaya dövlətin strateji məsələsi kimi baxıram”
    s.94
    Teatrlar kimlərinsə monopoliyasına keçir
    s.104
    “Müraciət etdiyim janrlar arasında da elə bir “çin səddi”, “dəmir pərdə” görməmişəm”
    110
    “İsrafil İsrafilov teatra “problemlər repertuarı” gətirib"
    s.120
    "Teatr asılqandan deyil, tamaşaçıdan başlayır"
    s.122
    “ƏMİNƏM Kİ, BÜTÜN DRAMATİK DÜYÜNLƏR AÇILACAQ...”
    s.133
    FƏLSƏFƏ VƏ DRAMATURGİYA
    s.142
    “DÜNYA GETDİKCƏ BALACALAŞIR”
    s.149
    TAMAŞAÇI UŞAQ YAŞLARINDAN YETİŞMƏLİDİR
    s.158
    “İsrafil İsrafilov teatrı amirlik üsulu ilə idarə edir”
    s.168
    Dramaturgiya xarakter və hadisələrin savaş meydanıdır
    s.176
    “İstedad tanrı vergisidir...”
    s.189
    “Biz istedadlı adamlara daha çox öləndən sonra diqqət və qayğı göstəririk”
    s.194
    Əsər seçimini kim edir: nazirlik, yoxsa teatr?
    s.205
    “Ədəbiyyatda bütün fəsillər olub…”
    s.207
    Dram əsərləri az oxunsa da…
    s.211
    "Hətta ölüm də hər şeyin sonu deyil"
    s.214
    Teatrlara dövlət qayğısı kimi və niyə qıcıqlandırır?
    s.231
    “Dövlətin teatrlara qayğısını hər zaman təqdir edirəm”
    s.242
    “Müraciət etdiyim janrlar arasında da elə bir “çin səddi”, “dəmir pərdə” görməmişəm”
    s.256
    “Direktor açıq dialoqdan qaçır”
    s.266
    UŞAQLIQDAN REPORTAJ
    s.280
    “Bəlkə İsrafilovla dəfələrlə görüşən o adam mənim “oxşarım” olub...”
    s.289
    “Hesab edirəm ki, əksər qəhrəmanlarım həmişə haqqın, adalətin yanındadır”
    s.303
    Dram əsərləri az oxunsa da…
    s.315
    “Qobustan” jurnalında dramaturgiya söhbəti
    s.318
    Müraciət forması
    s.335


    32-ci cild: Müsahibələr
    Mündəricat:

    “Bəzən öz qəhrəmanlarımdan da nəsə öyrənmək istəyirəm”
    s.03
    "Ədalət"in vaxtı: Firuz Mustafa ilə
    s.14
    “Heç vaxt kiçik stəkanda “böyük fırtınalar” qoparmaq niyyətim olmayıb”
    s.28
    "Tənqid dağıdıcı, məhvedici yox, ehtiyatlıvə ehtiramlı olmalıdır..."
    s.40
    “ƏDƏBİYYAT SİZİF ƏMƏYİDİR”
    s.52
    Bu əsərin baş qəhrəmanı zamandır “Sakit Don” romanı haqqında)
    s.63
    “Yazıçı özünü plan doldurmağa məhkum etməməlidir”
    s.83
    “Yaradıcılıqla məşğul olmaq ... intihara hazırlıq kimi bir şeydir”
    s.90
    “İstedadlı gənclərin əksəriyyəti depressiya içindədir”
    s.105
    “YAZIÇI ÖZ DÖVRÜNÜN KARGÜZARIDIR”
    s.116
    “Yаrаdıcılıqdа gələcəк yохdur, kеçmiş vаr...”
    s.126
    "İndi kitablarını özü satan Məhəmməd Hadiyə heç kəs acımır, çünki yazarların günü ondan da betərdir"
    s.138
    “Yazıçı öz əsərlərinin qəhrəmanları ilə birgə nəfəs almalıdır”.“Təəssüf ki, təkcə ömrü planlaşdırmaq olmur”
    s.150
    “Bədən üzvlərinin siyahısının sadalanmasının ədəbiyyatdan çox, anatomiyaya dəxli var...”
    s.175
    “Yazıçı yazacaqları haqqında yox, yazdıqları haqqında danışmalıdır...”
    s.190
    “Mənim bir əsərim Nobelə təqdim olunub...”
    s.204
    “Belə hesab edirəm ki, mən özüm və mənim əksər qəhrəmanlarım həmişə haqqın, adalətin yanında olmuşuq...”
    s.211
    “Yaxşı adət-ənənələri bəzən məcburi öyrətmək lazımdır”
    s.221
    “Hamıdan narazıyam... Ən çox da özümdən...”
    s.232
    “Yazıçı da öz əsəri ilə əsgərin yanında olmalıdır”
    s.243
    “İnsanlar haqqında yalnız yaxşı şeylər düşünün”
    s.251
    DEBAT
    s.264
    TƏHSİL.“Orta təhsil islahatları proqramlarının məzmun baxımından təhlili və qiymətləndirilməsi (yeni dərsliklər, kurikulumlar, müəllim hazırlığı)”
    s.286
    ƏXLAQ.Təvazökarlıq hissi
    s.334
    UŞAQLARIN TƏRBİYƏSİNƏ DİQQƏTİ ARTIRAQ
    s.339
    MÜƏLLİM MƏNƏVİYYATI (GƏLİN MÜZAKİRƏ EDƏK)
    s.344
    QURUB YARADAN ƏLLƏR
    s.349
    MÜƏLLİM ÜRƏYİ
    s.352
    Vəziyyət qaneedicidir...
    s.356
    Səbəb mənə tam aydın deyil
    s.358
    Firuz Mustafa: „Heç kəsə sirr deyildir ki…“
    s.360
    “Bəs bir vaxt niyə ya susur, ya da “başqa nəğmə” oxuyurdunuz”
    s.361
    Bu, geniş təhlil tələb edən mövzudur...
    s.362
    “Qorkinin sənə verdiyi yazıçı bileti haramın olsun"...
    s.363
    Oxucular üçün yazırsız, yoxsa ədəbiyyatçılar üçün? – Sorğu
    s.367
    Cizgi filmlərimiz zəifdir
    s.369
    Özüm haqqında tənqidi məqaləyə rast gəldim...
    s.371
    Aktyorla dramaturqun polemikası
    s.373
    Xalq teatrları varmı?
    s.375
    "Bu gün im¬kan¬lı şəxslər te¬at¬ra da¬yaq ol-ma¬lı¬dır"
    s.376
    “Sosial şəbəkələri iti bıçaqla müqayisə etmək olar... Baxır o bıçaq kimin əlindədir”
    s.378
    Sorğu
    “Ömrün getməsinə görə neyləmək olar?”
    s.383
    “Hansı əsər(lər) olmasaydı Azərbaycan ədəbiyyatı yoxsul görünərdi?”
    s.384

    33-cü cild: Publisistika
    Mündəricat:

    ALƏM CƏNNƏTƏ DÖNSƏ... və ya Qaçqınlar üçün… otel
    s.3
    Ala-bula demokratiya
    s.11
    “KAMANÇA”NIN HƏDƏFİ ÖZÜMÜZÜK
    s.14
    SÖZ QARŞISINDA MƏSULİYYƏT
    s.19
    "Qаtilin pоrtrеtinə əlаvə cizgilər"
    s.23
    “BƏY”, “MÜƏLLİM”, “ƏMİOĞLU”
    s.2
    Аrхеtiplər (mеntаl söhbəti)
    (8 məqalə)
    s.33
    “AĞ ÖLÜM”ÜN QARA KÖLGƏSİ
    s.54
    ŞINIX HAQDA
    s.58
    BİR DAHA AZADLIQ HAQQINDA
    s.68
    TƏBİƏTƏ QƏSD VƏ YAXUD
    s.72
    BƏLƏDİYYƏ SEÇKİLƏRİNƏ SÖZARDI
    s.76
    BİZ NƏYİN UĞRUNDA DÖYÜŞÜRÜK?
    s.79
    UŞAQLARI HANSI RUHDA BÖYÜTMƏLİYİK?
    s.83
    ÇAĞDAŞ MƏDƏNİYYƏTİN MƏNZƏRƏSİ
    s.87
    CIRCIRAMA VƏ ... BİZ
    s.93
    DAĞITMAQ SƏLAHİYYƏTİ?..
    s.95
    BİZƏ “DİL POLİSİ” DƏ LAZIMDIR?
    s.100
    ALLAHA RÜŞVƏT, YOXSA...
    s.105
    DÜŞMƏN
    s.115
    “ƏXLAQ POLİSİ”?
    s.118
    FƏRQ
    s.122
    FEVRALDA BİZİ NƏ GÖZLƏYİR?
    s.127
    İS –TE – FA
    s.130
    KÖHNƏ İLƏ SON SÖZ
    s.134
    QAÇQINLARIN TALEYİ MƏTBUATDA NECƏ İŞIQLANDIRILIR?
    s.137
    ASTARADA MUĞAM MÜSABİQƏSİ
    s.140
    MÜƏLLİM MƏNƏVİYYATI
    s.143
    ÖLKƏYƏ NECƏ NAZİR GƏRƏKDİR?
    s.148
    OXUCUN KİMDİR, ƏLAHƏZRƏT YAZAR?
    s.151
    OXUCUYA İLK SÖZ (“Maarifçi” nəşrə başlayır)
    s.156
    ÖMRÜMÜZ QISA DEYİL
    s.161
    BƏNZƏRLİK
    s.166
    ƏN YAXŞI MÜBARİZƏ ÜSULU
    s.169
    “HÖRMƏTLİ ƏFQANLAR...”
    s.172
    KİMİNLƏ BİRLƏŞMƏLİ?
    s.177
    PULUMUZ NİYƏ HÖRMƏTDƏN DÜŞÜB?
    s.181
    RUS-ÇEÇEN SAVAŞI…
    s.184
    BİR AZ DA RÜŞVƏT HAQQINDA
    s.188
    SOS! SOS! SOS!
    s.192
    SÖZ AZADLIĞI BƏ ÇƏRƏNÇİLİK
    s.196
    BEŞ-ON KƏLMƏ
    s.201
    TOYLARIMIZ: SEVİNCİ ÇOXDUR, YOXSA...
    s.204
    1.BƏLİ, YENƏ “TEST” HAQQINDA
    s.208
    2.TESTƏ QARŞI HÜCUM?
    s.212
    YOL. SƏRNİŞİN. NƏQLİYYAT
    s.215
    YOLLAR, PULLAR... VƏ SUALLAR
    s.220
    YOLUMUZ HAYANADIR?
    s.224
    Mədəni inqilab?
    s.230
    “APREL TEZİSLƏRİ”
    s.234
    BANAN HAQQINDA BALLADA
    s.237
    BİR SAAT ELMLƏ MƏŞĞUL OLMAQ...
    s.241
    ÇÖRƏK AĞACI
    s.244
    DAĞILAN TİFAQIN... TİKİNTİ MATERİALLARI
    s.248
    “DÜŞMƏN” ANLAYIŞI
    s.255
    ETİBAR OLMAYANDA...
    s.261
    FESTİVAL QALİBLƏRİNİ ELAN ETDİ
    s.265
    BALACALARIN NƏĞMƏ ÇƏLƏNGİ
    s.273
    “GÜCLÜ ŞƏXSİYYƏT” SORAĞINDA
    s.276
    LOKAL MƏSƏLƏLƏRƏ QLOBAL MÜNASİBƏT
    s.280
    DÜNYA- TEATR MODELİ… və yaxud əksinə
    s.290
    ASTARADA MUĞAM MÜSABİQƏSİ
    s.348
    VƏDƏ ƏMƏL OLUNACAQ
    s.355
    TƏŞƏBBÜSÇÜLƏR
    s.357
    VƏRƏQLƏRİN YADDAŞI
    s.361
    SABAHIN VƏTƏNDAŞI, YOXSA “VƏTƏN DAŞI” ...
    s.365
    YOL
    s.368


    34-cü cild: Publisistika
    MÜNDƏRİCAT:
    STALİNİN QIZI
    s. 3
    STALİNİN QISQANC ARVADI
    s.9
    Stalinin oğlu və Hitlerin bacısı oğlu...
    s.19
    Leninin sevgilisi... Krupskayanın əri...
    S22
    Molotovdan ta... “Molotov kokteylinə” qədər...
    s.27
    TROTSKİNİN TÜRKİYƏDƏKİ EVİ
    s.37
    Landau- dahi fizik və qadın “ovçusu”...
    s.47
    Yüz yaşlı alim yardıcılığının çiçəklənmə dövrünü yaşayır
    s.53
    AZƏRBAYCAN SEVDALISI
    s.58
    ARZULARIN ÇİN OLSUN, MƏZAHİR MÜƏLLİM
    s.71
    ÖZÜMÜZƏ MƏKTUB
    s.79
    Bizdə niyə dəniz avtobusları yoxdur?
    s.83
    Beriyanın arvadı
    s.87
    Hitlerin islam dini haqda dedikləri
    s.89
    İNQİLAB: QƏLƏBƏ, YOXSA MƏĞLUBİYYƏT?
    s.91
    Gör-götür dünyasıdır
    s.102
    “ÖRNƏK” SÖZÜNƏ EPİTAFİYA
    s.105
    POLİQRAFİYA,TELEVİZİYA, PORNOQRAFİYA
    s.110
    BİRCƏ “TORBAMIZ” ÇATMIRDI
    s.113
    DAĞITMAQ SƏLAHİYYƏTİ?..
    s.117
    “DÜŞMƏN” ANLAYIŞI
    s.122
    FƏRQ (SƏN VƏ ONLAR)
    s.128
    SƏNƏT ÖZ FƏDAİLƏRİNİ GÖZLƏYİr
    s.133
    SƏDAQƏT
    s.141
    TARİXƏ VƏ MİLLƏTƏ LAYİQ OLAQ...
    s.149
    YENİ İNSAN VƏ KÖHNƏ KİŞİ...
    s.156
    HAKİMİYYƏT VƏ XALQ...
    s.163
    Ermənini öldürmək lazımdır, ya yox?
    s.172
    Sözümün canı var
    s.174
    “BİZDƏ ÇOXLARI İNTERVÜ XƏSTƏLİYİNƏ TUTULUB”
    s.177
    Firuz Mustafa bizim suallarımıza cavab verir
    s.180
    GÖZƏLLƏR VƏ GÖZƏLLİK...
    s.182
    GÖMRÜKXANADA
    s.185
    HAMIMIZ QOHUMUQ
    s.193
    MÜHARİBƏNİN ONUNCU GÜNÜ
    s.200
    İQTİDARIN MÜBARİZƏ TAKTİKASI
    s.207
    KÖHNƏ İLƏ SON SÖZ
    s.213
    KÖHNƏ MUZEY YENİ ÜNVANDA QƏRARLAŞDI
    s.216
    KƏPƏNƏK ÖMRÜ
    s.219
    “KİŞİLƏRİN GÖZÜ İLƏ”
    s.222
    KÖKLƏR VƏ BUDAQLAR
    s.231
    QAÇIŞ
    s.242
    QAZANCIĞIMIZ BİR “MALADES” OLACAQ
    s.246
    Davranış mədəniyyəti...
    s.253
    MƏDƏNİYYƏT VƏ BAZAR
    s.256
    “MƏDƏNİYYƏT”İ KİM OXUYUR... KİM OXUMUR?
    s.259
    MİLLİ MƏCLİS ÖZ FƏALİYYƏTİNİ GƏNCƏDƏ DAVAM ETDİRƏ BİLƏR
    s.261
    SOSİAL PROQNOZLAR
    MARTDA BİZİ NƏ GÖZLƏYİR?
    s.253
    92-Cİ İLDƏ BİZİ NƏ GÖZLƏYİR?
    s.258
    FEVRALDA BİZİ NƏ GÖZLƏYİR?
    s.265
    TALEYİMİZDƏ İZLƏR
    s.279
    HƏFTƏNİN MOZAİKASI
    Böyük rus yazıçısı
    s.289
    HƏFTƏNİN MOZAİKASI
    Almaniyalı jurnalist qadın
    s.297
    HƏFTƏNİN MOZAİKASı
    Azərbaycanın sərhədboyu rayonlarına
    s.291
    HƏFTƏNİN MOZAİKASI
    Kuabas şaxtaçıları indi də
    s.301
    HƏFTƏNİN MOZAİKASI
    ABŞ Ermənistan respublikasına
    s.305
    HƏFTƏNİN MOZAİKASI
    1982-ci ildən bəri İraqa
    s.314
    HƏFTƏNİN MOZAİKASI
    s.321
    NOVRUZ. O, HƏR CÜR PARTİYANIN FÖVQÜNDƏDİR
    s.335
    OXUCU VƏ KİTABXANA
    s.338
    ŞINIX
    s.339
    SOFİKO ÇİAURELİ: “MƏN KÖHNƏ OPTİMİSTƏM”
    s.347
    Genlər haqqında
    s.364
    Yuxu haqqında...
    s.367
    İran eskizləri
    1.Xəyyamın vətənində.
    s.370
    2. Zəncan şəhərində və ya çılğın bir eşq etirafı
    s.373
    35-ci cild: Tərcümələr
    MÜNDƏRİCAT:

    MÜƏLLİFDƏN
    s.03
    Aleksandr Blok (Rusiya)
    s.4
    Sergey Yesenin (Rusiya)
    s.24
    Byornsterne Byornson (Norveç)
    s.51
    Fridrix Nitsşe (Almaniya)
    s.70
    Musa Cəlil (Tatarıstan)
    s.75
    Dоnat Şayner (Çехiya)
    s.76
    Pablо Neruda (Çili)
    s.83
    Nquеn Din TХI (Vyеtnam)
    s.89
    Tхan Txao (Vyеtnam)
    s.87
    Marin Soresku (Rumuniya)
    s.112
    Yuri Andropov (Rusiya)
    s.90
    Yevgeni Yevtuşenko (Rusiya)
    s.92
    Anatoli Peredreyev (Rusiya)
    s.94
    Vladimir Sokolov (Rusiya)
    s.96
    Marina Ahmedova-Kolyubakina (Rusiya. Dağıstan)
    s.97
    Andrey Aleynik (Belorus)
    s.99
    Mariyan Şeyxova
    s.101
    Azərbaycan poetik meridianda
    s.106
    Tural Həsən oğlu Xəlilov (Rusiya)
    s.107
    Lyudmila Kurışeva
    s.111
    Leyla CƏFƏRLİ (Leyla Bəyim)
    s.116
    Natəvan XANIM
    s.117
    Leyla SƏBZƏLİ
    s.118
    Aksana Aksyutik (Belorus)
    s.119
    Salih Qurtuyev (Rusiya. Kabardi-Balkar
    s.120
    David Kuqultinov (Rusiya. Kalmıkiya)
    s.121
    Mixail Xoninov (Xonna Mixail (Rusiya. Kalmıkiya)
    s.123

    ÖZBƏKİSTAN
    Əbdülhəmid Süleyman Çolpan
    s.127
    Əbdürrauf Fitrət
    s.129
    Elbək
    s.131
    Aybek
    s.132
    Erkin Vahidov
    s.133
    Abdulla Arifov
    s.134
    Cemal Kemal
    s.135
    Siracəddin Seyyid
    s.137
    Abdulla Şir
    s.143
    Xasiyət Rüsrəmova
    s.144
    Şahlo Axropova
    s.146
    Qayrat Macid
    s.147
    Şahlo Qasımova
    s.148

    Firuz Mustafadan tərcümələr
    s.150
    “DORDLUKLER” kitabindan
    Tercume eden SHahlo Kasimova
    s.151
    Firuz Mustafanin
    “ONLUQLAR” kitabindan
    Tercumechi Yelizaveta Qasimova
    ДЕСЯТИСТИШИЯ
    Перевод Шахло КАСИМОВОЙ
    MUXTELİF TERCUMELER

    Гулбаҳор САТТОРОВА таржимаси:
    s.263
    Перевод Гюльбениз Гамарли
    s.265
    Перевод с азербайджанского Эльдар Пири:
    s.275
    Дилбар Бону таржимаси:
    s.281
    Bir şeir üç tərcümədə
    s.292
    Fars dilində
    s.295
    Çuvaş dilində
    s.296
    DEYİSHMELER-rusca
    s.298
    Циала Отарашвили о Фируза Мустафы
    s.308



    36-cı cild: Deyimlər
    MÜNDƏRİCAT:

    BUZ ÜSTƏ YAZILMIŞ SƏTİRLƏR
    (və Yaxud SKLEROZLAR ÜÇÜN YADDAŞ)
    s.3
    Misra-misra, misqal-misqal
    s.305

    37-ci cild: Fikirforlar
    MÜNDƏRİCAT:

    Fikirforlar
    s.03
    Gündəm
    s.03
    Özüm üçün yazdığım əsərlər də var
    s.04
    Hərf məsələsi
    06
    İlk bədii kitabım 1985-ci ildə nəşr edilib
    s.10
    “Hekayədən sonra” verilişinə dəvət almışdım...
    s.11
    “Lomlanmış” kitablar
    s.14
    Yuxularla maraqlananlar üçün...
    s.17
    QORXUNC SİLAHIN İLK SINAĞI
    s.24
    Tarixi dram yazanda..
    s.26
    Bəzən belə də olur
    s.28
    “Kreml”in mənası
    s.29
    Terrorla bağlı ortaya çıxan suallar
    s.31
    Bir hərfin min bir dərdi...
    s.34
    Tv ekspertləri
    s.36
    Bu cür “yazının” bir adı var: BİABIRÇILIQ
    s.37
    “Sonuncu adam”
    s.43
    Olsun ki, dili zəif bilir...
    s.45
    “Düz-əməlli bir mahnı oxut..”
    s.46
    Milli
    s.50
    Bu adama bəraət vermək olarmı?
    s.52
    Xocalı...
    s.54
    Zarafata görə ... ölüm
    s.57
    1 May Bayramını niyə sevmirdim?
    s.60
    Biz niyə özümüzə qarşı bu qədər amansız?
    s.62
    MOZAİKA (XX əsrin cızmaqaralarından)
    s.64
    Dost və düşmən
    s.66
    Dilçilərin və dilçi olmayanların nəzərinə
    s.67
    Adam eşitdikcə dəhşətə gəlir... Jurnalistlər evi
    s.69
    Oxşar süjetlər, fərqli təqdimatlar
    s.71
    SSRİ-nin bərpasını istəyənlərin menyusuna
    s.76
    Ənvər Paşa haqda yazdığım pyesə son nöqtəni qoydum...
    s.78
    Məhəmməd Əmin bəyin Moskvadakı ünvanı
    s.81
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə heç vaxt Milli Komitəyə rəhbərlik etməyib.
    s.82
    Bir neçə il əvvəl Türkmənçayda oldum...
    s.84
    Tarixi təhlil etmək olar, amma...
    s.86
    Zabitin intiharı
    s.89
    Kitab oxuyan xalq mahnı oxuyan xalqdan
    daha ağıllı olur...
    s.91
    “Kül olsun sənin kişi başına…”
    s.93
    Ərizəmi yazdım
    s.95
    İlk qonorarı kim(lər) alıb?
    s.96
    Ən varlı yazıçı
    s.98
    Tolstoyun qonorarı
    s.99
    Köhnə və təzə bir hekayə(t)dir...
    s.101
    Mənəviyyat və ədəbiyyat
    s.104
    SOYDAŞLARIMIZA müraciət
    s.106
    Dil haqqında
    s.108
    Yeni “kultçular”
    s.111
    Eynək, tənbəki və...
    s.112
    “Cənnət çiçəyi” nədən bəhs edir?
    s.114
    Tofiq Məlikli haqqında
    s.115
    Kimdir günahkar?
    s.118
    “Təzyiqimiz var...” (Düzəltdiyim lətifə)
    s.120
    Yerölçənin “qəsrinə” daxil olmaq şərəfi…
    s.121
    Mənim bir fotoşəklim var…
    s.122
    BUQƏLƏMUN
    s.127
    Bir vaxt dərs dediyim döyüşçü qadın...
    s.128
    Deyir ki... o vaxt da pul yığılırdı
    s.132
    “Hər axşam saat onbirdə” filmi çoxlarının ailə qurmasına səbəb olub
    s.134
    Dramaturgiya strateji məsələdir
    s.136
    Bəy
    s.138
    60-cılar
    s.140
    Usta Maarif
    s.142
    “Regional” və “zonal” xəstəliklər
    s.147
    Alın yazısına inanırammı?
    s.149
    Geyim haqda məsləhət
    s.152
    Mən- mühafizəkaram...
    s.154
    İki dünyam
    s.156
    Ad günümə sözardı
    s.157
    ABDULLA QƏDİRİ YARADICILIĞI AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI KONTEKSTİNDƏ
    s.159
    Xalqımıza Yeni il teleqramı
    s.163
    Şuşanın işğal gününü yaxşı xatırlayıram...
    s.164
    Bir “Marş”ın taleyi
    s.165
    Putinin kitabı
    s.168
    Odessa əzəlki adını daşıya bilər...
    s.171
    Əhməd Seyidovun söylədiyi ibrətamiz pritça
    s.172
    Çoxarvadlılıq və ...
    s.175
    Bir təklifim var: yeni nazirlik yaradılsın
    s.177
    “Azərbaycanlı” termini haqqında
    s.180
    Bir daha fəlsəfə haqqında....
    s.182
    Fəxri adlar. Onlar lazımdırmı?
    s.188
    Gəray Fəzlini andıq
    s.192
    Məhəbbət və qısqanclıq- əbədi suallar
    s.195
    Ədəbiyyata gəlmək istəyən gənc dostuma
    s.199
    “Diri-diri gözlərin”. Bu da sənə mahnı
    s.203
    Bağırova bəraət? Nə üçün?
    s.204
    Ədəbiyyatımızda müsbət din xadiminin obrazı ilk dəfə hansı əsərdə yaradılıb?
    s.209
    "Allaha rüşvət"
    s.211
    Lenin hal-hazırda dövlət rəhbəridir, prezidentdir
    s.212
    “Talisman” haqqında. Sözüm dilçilərədir.
    s.213
    Həyəcan təbilinin əcəl zənglərinə çevrilməməsi üçün...
    s.216
    Repressiya qurbanları haqqında
    s.217
    SSRİ-nin sonuncu mehtəri öldü...
    s.219
    Bir az da xəsislər və xəsislik haqqında
    s.221
    Maraqlı kitablara və kitab kimi maraqlı adamlara sevgim sonsuzdur…
    s.223
    Nəhəng olmaq...
    s.226
    Sən kimi deputat görmək istərdin?
    s.227
    Səs vermə...
    s.229
    Ortada bir səs də yox idi...
    s.230
    Regionçu tiplər...
    s.232
    Koronavirus haqqında
    s.233
    Özümə hesabat...
    s.247
    “Onu o qədər təriflədim ki...”
    s.251
    Şükrullo vəfat etdi...
    s.252
    “Cənnət çiçəyi” nədən bəhs edir?
    s.254
    Salih Qurtiyev vəfat edib
    s.255
    Çingiz Abdullayevin ad günüdür
    s.256
    Eldar Sabiroğluya məktub
    s.258
    Gələcək nazir... kim olmalıdır?
    s.259
    Oxumamaq bizim əbədi bəlamızdır?
    s.265
    DİL PARALELLƏRİ. Dil paradoksları
    s.266
    Jena-zena-zenen...
    s.269
    Ürəyinizin qanunları ilə yaşayın...
    s.271
    “Yazdıqlarım mənim həyatımın mühüm bir parçasıdır...”
    s.272
    Səməd Vurğunu zaman-zaman gündəmə gətirirlər...
    s.276
    “...QAPI...” romanını Sovetlər dönəmində yazmışam
    s.279
    Bağ heykəlləri
    s.280
    Nəriman Əbdülrəhmanlının 60 yaşı tamam olur
    s.282
    Partiyaya keçməkliyimin
    tarixçəsi...
    s.284
    Telefon tapmışdım...
    s.287
    Dostumuzun ayağı amputasiya olunub...
    s.290
    “Azarı qürbətdə tapdım,
    məzarı vətəndə”
    s.292
    Gündəmə gəlmək istəyirlər...
    s.294
    “Qızıl xoruz haqda nağıl”
    s.295
    Şair, hökmdarın hüzurundasan...
    Dilimiz haqda
    s.296
    MÜKAFAT KİMƏ VERİLMƏLİDİR?
    s.297
    Bədii və həyati qəhrəmanların fərqi
    s.301
    “Savaş fəsli”ninin son sətirlərini yazıram
    s.304
    Ədəbi darğalar və ədəbi qarğalar
    s.306
    SUSANLARIN DANIŞMAQLIĞI...
    s.308
    İntihar... Səbəb?
    s.310
    Yeni bir söz: “burac”. Qəbulediləndirmi?
    s.313
    Siz yazıçının savadsız olmasına necə baxırsız?
    s.316
    Hisə verilmiş balıq...
    s.318
    Toyda. Ən bahalı çaxır.
    s.320
    Başıma gələn əhvalatdır...
    Telefonumu necə əkişdirdilər
    s.322
    Xoşbəxtlik nazirliyi
    s.323
    Axirətdə də ayrıseçkilik?
    s.325
    Küləyin yerə atdığı portret...
    s.326
    Telefonla qətl. Bu, mümkünmü?
    329
    “Gözəl adam kimdir?”
    s.330
    İthafçılar
    s.332
    Qocalmaq istəyirəm...
    s.333
    Hansı dil?
    s.334
    İnək əmən əsgərlər...
    s.336
    Bu, çox güman ki, elə həmin Səddamdır...
    s.340
    Maqsud Şeyxzadə- 110
    s.343
    Hindli olduğunu bildirdi..
    s.345
    Heminqueylərin ntiharının səbəbi nədir?
    s.347
    Tərbiyəsizliyi təlqin edən mahnı müəlliflərini necə tərbiyələndirməli?
    s.349
    Təhsil. Savad. İstedad. Mütaliə.
    s.352
    Rejissorun xahişi
    s.354
    “Tarixə tarixi hadisələr kontekstindən yanaşmaq lazımdır...”
    s.355
    Son günlərin yuxuları...
    s.359
    Xaricdə kitablarımız hansı yollarla nəşr olunur?
    s.360
    Kimə necə müraciət etməli?
    s.362
    “Dilini dinc saxlasaydı...”
    s.364
    Vətəndaşların sosial fəallığı haqda nə demək olar?
    s.365
    Belə “ziyalılar” da var...
    s.368
    Tövsiyə
    s.370
    Mədəniyyət evini tanımayanlar...
    s.372
    Yaltaqlıq haqda suala cavab
    s.374
    Yola saldığımız il ərzində bir neçə ölkədə 10-dan çox kitabım nəşr olunub.
    s.378
    Mənimlə dost olmaq istəyirlər...
    s.379
    Vəziyyət ruscadır...? Adamlar rus dilində təhsilə niyə üstünlük verirlər?
    s.381
    Dil islahatı əhalinin böyük hissəsini əsaslı qorxuya salıb...
    s.384
    Əzizbəyovun heykəli
    s.394
    Dil təcrübə bazası deyil...
    s.397
    “DAN” haqda
    s.400
    Bizdə rüşvət alan müəllim yoxdur...
    s.401
    “Gərək gedib bu görüşü qeyd edəm ...”
    s.405
    Yeni kitabım
    s.407
    Gecikmiş məhəbbət və ya baş tutmayan toy
    s.409
    Akademik toyda səslənən musiqilər haqda
    s.411
    Oxunmamış əsər haqda necə rəy söyləmək olar?
    s.414
    Rusca nəşri nəzərdə tutulan altıcildliyə müəllifin önsözü
    s.417
    Biz hansı tərəfin –Türkiyənin, yoxsa Rusiyanın yanında olmalıyıq?
    s.421
    Raykomun içdiyi dərman
    s.426
    Üç nəhəng Mirzə
    s.429
    Nizami Gəncəvidən gələcək əsrlərə və nəsillərə ünvanlanmış dahiyanə mesajlar
    s.430
    38-ci cild.Etüdlər. Eskizlər
    Mündəricat:

    ETÜDLƏR
    Səh.03

    39-cu cild: Yaddaş.
    Gündəliklər
    MÜNDƏRİCAT:
    Müəllifdən
    s.3
    Xatirələrdən səhifələr
    s.11
    Zəruri qeyd
    s.16
    GÜNDƏ BİR KƏRPİC DÜŞƏR... (Gündəlikdən sətirlər)
    s.18
    Yarpaqlar
    s.352



    40-cı cild: Yaddaş.
    Etüdlər.
    Eskizlər
    Mündəricat:

    Yaddaş
    ATAM... (ESSE)
    s.03
    ANAM... (ESSE)
    s.17
    О, UŞAQLA UŞAQ, BÖYÜКLƏ BÖYÜК İDİ
    s.25
    SANKİ BU CÜR SONLUĞU O ÖZÜ SEÇDİ...
    s.30
    “O DÜNYAYA KÖÇƏN DÜNYAM...”
    s.37
    Dəyərlərimizi unutmayaq
    s.72
    Hüseyn Arif: “Bildinmi niyə susurdum?”
    s.77
    Söhrab Tahir ilgili iki epizod
    s.82
    “MƏNSURİYYƏ” HARAYI. Yaqub Məmmədov
    s.89
    Görüşəndə deyərdi ki... Məmməd Kazım
    s.92
    Mərhum Fikrət Sadıq “Aysel” adının necə yaranması haqda ...
    s.94
    "Bir şəhiddir ürəyim..."
    s.97
    İlyas Tapdığı itirdik...
    s.101
    O, həm də şair idi...
    s.103
    Ölkənin baş hakimini xatırladım... Ab.İbrahimov
    s.105
    İstedadlı publisistimizi itirdik. Yusif İsmayıl
    s.108
    SƏYAVUŞU XATIRLAYARKƏN…
    s.110
    Eldar Baxışla bağlı kiçik bir xatirə
    s.115
    Vaqif Səmədoğlu. Azad adam
    s.119
    “Ay Taleh, yoruldun, bezdin, eləmi?”
    s.122
    ARİFƏ BİR İŞARƏ...
    s.127
    “Kitabınızı diqqətlə oxudum, çox bəyəndim...”
    s.132
    Aydın İbrahimov (Qurbanoğlu)
    dünyasını dəyişdi
    s.138
    “O dağlar bizi heç vaxt bağışlamayacaq...”
    s.139
    Sabir Yanardağı tanıyırdınızmı?
    s.143
    Xəyyam Mirzəzadə əbədiyyətə qovuşdu...
    s.144
    Nağılbaz vəfat edib...
    s.146
    Rizvan Qorxmaz intihar edib?
    s.148
    Ceyran Nərimanı itirdik
    s.150
    Tarixçi Möhsün Əliyevi
    xatırlayan varmı?
    s.153
    Arif Məlikov gözlərini əbədi yumdu
    s.155
    Rafiq Hüseynov.diktor, aparıcı, pedaqoq
    s.156
    Heyif səndən, Zöhrab Əmirxanlı...
    s.159
    Oruc İsgəndərli haqq dünyasına qovuşdu...
    s.161
    Elina Bıstritskaya bu gün vəfat etdi
    s.164
    Ziyəddin Sultanov haqq dünyasına qovuşdu...
    s.165
    Mən onu tanıyırdım...
    s.167
    Böyük rus şairi vəfat etdi
    s.172
    Aleksey Saprıgın.döyüşçü.aktyor
    s.175
    Bizi yaxınlaşdıran və uzaqlaşdıran...A.Məmmədov
    s.176
    Bir dostumu xatırladım... M.Məhərrəmov
    s.191
    Unudulmayacaq... S.Əliyeva
    s.199
    Vurğunluq. Vurğunsuzluq.
    s.203
    Rafiq Salmanov vəfat edib...
    s.206
    Обид Асомов böyük gülüş ustası idi
    s.207
    YARADICI ÖMRÜN ANLARI
    Bəxtiyar Vahabzadə 20 Yanvar günü
    s.208
    Namiq Abdullayev: “Əbülfət, məni girovluqdan azad et...”
    s.212
    “BURADA BİR BAŞIPAPAQLI YOXDUR?”
    s.216
    Oqtay Rza:
    “Sağ ol, bankomat...”
    s.219
    Şair Oqtay Rza və Servantesin məşhur qəhrəmanı...
    s.221
    Şair çimərlikdə
    s.225
    ŞAMXALIN KONYAKI
    s.228
    Küləyin yerə atdığı portret...
    s.233
    Ağ-qara fotolar
    s.236
    Ümumiyyətlə,
    ithaf əsərlərinin heç birini bəyənmirəm...
    s.238
    Bu heykəl kimindir?..
    s.239
    Qısaca olaraq iki peyğəmbər haqda
    s.240
    Asif Ata haqqında bir-iki söz
    s.243
    İçkiyə meyl...
    s.248
    Demokratiya və vicdan
    s.251
    “Zövq məsələsi...”
    s.253
    Kant: təhsil, təlim və və qadınlar
    s.255
    Müslüm Maqomayevin qızı...
    s.258
    Prezidentiə M Ü R A C İ Ə T
    s.260
    LLA AXUNDOVA: “MƏN AZƏRBAYCANLA NƏFƏS ALIRAM”
    s.263
    Tənqidçinin “alimə” dissertasiya yazmaqlığı
    s.269
    RƏSSAM HİTLER
    s.273
    İosif Stalinlə Adolf Hitlerin
    dostluğu...
    s.275
    QƏZZAFİNİN
    UKRAYNA PAYIZI
    s.278
    Soyad
    Bu, çox ciddi bir məsələdir
    s.281
    Ədəbi nəsillər haqda
    s.284
    Şairin kölgəsi
    s.285
    Böyük pullar haqda kiçik müşahidə
    s.287

    Kontuziya almış polkovnikin öncəgörməkliyi...
    s.291
    Gürcülərin qadınlara verdiyi bayram “qonaqlığı”
    s.295
    Yazmışdım, yenə yazdım
    s.302
    Fotolardakı kim idi?
    s.303
    “Mənim məhəbbət adlı xəstəliyim var...”
    s.307
    NAQQAL
    s.308
    Başın köçürülməsi...
    s.311
    HÖCCƏTQULULAR...
    s.313
    Otellonun əlcəyi...
    s.314
    Poroşenkonun qələbəsi...
    s.316
    Qaş düzəltmək istəyirdilər...
    s.317
    Söyüşü gözdən salmaq olmaz...
    s.320
    "Zaman" pyesim yadıma düşdü...
    s.322
    ƏDƏBİYYATDA XƏSTƏLİK SİNDROMU...
    s.324
    İnternet sürprizləri
    s.326
    Mənim “Qapı”m haqda
    s.326
    PUTİNİN KİTABI və...
    s.330
    Bu günlərdə rusiyanın iki qüdrətli
    yazıçısı vəfat etdi
    s.333
    Sanki adamların bir çoxu öz tərbiyəsizliyi ilə “gündəmi” zəbt etmək istəyir
    s.336
    Qulam müəllimin dedikləri...
    s.338
    Bu qadın mənim yazılarımdan hansınınsa qəhrəmanı ola bilər(di)
    s.341
    “Siz bu kitabları necə yazmısız?”
    s.345
    Prinsip belədir...
    s.348
    Kimdir haqlı? Nazir yoxsa həsənqulu kişi?
    s.349
    Mənə qarşı təzyiqlər çoxaldıqca daha cox işləyirəm
    s.350
    Qiymətləşmə
    s.351
    Axır ki...
    s.352
    Mənim bir fotoşəklim var...
    s.353
    Kimə gülürsən?
    s.353
    Kimə gülürsən?
    s.358
    Apostrof xiffəti
    s.359
    Restoran hara, Müşfiq hara?
    s.361
    İddiali, yekəxana ədəbiyyat cigirdashlari
    s.363
    İtin dişləməkliyi...
    s.364
    Özünüzü dilənçilərdən qoruyun
    s.369
    Gələcək Baş nazirlər duelə çıxmışdılar
    s.371
    Dostoyevski və Turgenevin “davası”...
    s.372
    Balzakın “sevdiyi yaş”. Yazıçının ilk və son məhəbbəti...
    s.376
    Rusiyada rəsmi statistikaya görə, 1,5 milyon şizofrenik var
    s.379
    Üfiqi və şaquli yaltaqlıq
    s.381
    Şəxsi tələbat
    s.382
    Gözəl kimdir?
    s.384
    “Razborka” sözünü ilk dəfə haçan eşitmişəm?
    s.385
    Mən sanki paralel olaraq iki dünyada
    yaşayıram
    s.389
    İçi boş olanlar
    s.391
    Neçə dövlət növü var?
    s.392
    DƏNİZ OĞRUSU
    s.394
    "Altiayaqli" adli bir hekayəm vardı...
    s.396
    Arzusuz uşaqlar...
    s.397
    Nazim Hikmət: “Mən şairəm, filosof deyiləm...”
    s.400
    İşgəncələr və qətllər əleyhinə SOS- roman
    s.402
    Səliqə-sahman yaxşı şeydir. Amma...
    s.403
    İnsanın iki cür paltarı olur
    s.404
    Kimin boyu nə qədərdir?
    s.405
    Yavuz Bülend Bakiler
    s.407
    Rusiya çökür, yoxsa inkişaf edir?
    s.409
    Yazıb -yaratmaq mənim həyat tərzimdir....
    s.413
    Mən məxsusi olaraq “status” yazmıram...
    s.414
    MÜƏLLİFİ MƏN OLSAM BELƏ, HEÇ DƏ BÜTÜN DEYİMLƏRLƏ ŞƏRİK DEYİLƏM
    s.417
    Flüger...
    s.418
    Fəlsəfə mənə fərdi planda nə öyrədib?
    s.421
    “Kül sənin başına” və “Медвежья услуга”
    s.423
    Birinci hansıdır: istedad ya pul?
    s.426
    Dəniz avtobusları
    s.429
    “Xaşistı...”
    s.433
    Geni dəyişdirilmiş adamla da olur...
    s.434
    “...hökmdarın hüzurundasan”
    s.435
    Bir daha ədəbi tənqid haqqında
    s.438
    Yazıçı Gəray Fəzlini andıq...
    s.441
    Bir az da fəlsəfə haqqında...
    s.444
    Oğurlanmış tarix...
    s.455
    Oxucuma müraciət
    s.457














    Müəllif haqqında
    Firuz Mustafa

    (Firuz Qədimаlı оğlu Mustаfаyеv) - nasir, dramaturq, esseist, filosof
    Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi

    Həyatı
    Firuz Mustаfа (Mustafayev Firuz Qədimalı oğlu) 18 fеvrаl 1952-ci il tаriхdə Аzərbаycаn Rеspubliкаsı Gədəbəy rаyоnunun İsаlı кəndində ziyаlı аiləsində аnаdаn оlmuşdur. (Amma sənədlərdə onun doğum tarixi səhvən həmin ilin gah iyun, gah da avqust ayı göstərilmişdir). Firuz Mustаfа 1969-cu ildə оrtа məкtəbi, 1971-ci ildə Bakdakı 1 saylı texniki peşə liseyini bitirmişdir. O, əmək fəaliyyətinə tikintidə və Bakı elektrik maşınqayırma zavodunda fəhlə kimi başlamışdır. 1975-ci ildə Аzərbaycan Pedaqoji Universitetin filоlоgiyа fакültəsini bitirmiş, 1975-1977-ci illərdə təyinаt üzrə Sааtlı rаyоnundа müəllim işləmişdir. Firuz Mustаfа 1977-1978-ci illərdə hərbi хidmətdə оlmuş, ordudan zabit kimi tərxis edilmişdir. O, 1978-80-ci illərdə Аz.TV-də müхbir, Кinоlаşmа idаrəsində sərəncаmçı dirекtоr, “Аzərbаycаn gəncləri” qəzеtində хüsusi müхbir kimi fəaliyyət göstərmişdir.
    Firuz Mustаfа 1980-84-cü illərdə Аzərbаycаn ЕА Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun aspiranturasında təhsil almış, sоnrакı illərdə еlmi işçi, bаş еlmi işçi, hаbеlə fəlsəfə каfеdrаsındа dоsеnt vəzifəsində çalışmışdır.
    Firuz Mustаfа Ali Diplomatiya Kollecinin ümumi işlər üzrə prorektoru, Bakı Avrasiya Universitetinin elmi işlər və xarici əlaqələr üzrə prorektoru və kafedra müdiri, habelə müхtəlif illərdə “Mааrifçi” və “Mədəniyyət” qəzеtlərinin bаş rеdакtоru vəzifəsində çаlışmışdır.
    Firuz Mustаfа 1985-ci ildə fəlsəfə üzrə nаmizədliк, 1992-ci ildə dокtоrluq dissеrtаsiyаsı müdаfiə еtmişdir. (O zaman SSRİ Аli Аttеstаsiyа Şurаsı dаğıldığı üçün diplоmu аlа bilməmişdir. 2002-ci ildə Fəlsəfə və Hüquq İnstitunun Еlmi Şurаsının qərаrı ilə оnа fəlsəfə еlmləri dокtоru аdı vеrilmişdir). O, elmi və yaradıcılıq fəaliyyəti ilə yanaşı pedaqoji işlə də məşğul olmuş, ölkənin əksər ali məktəblərində, universitetlərdə fəlsəfə, dünya ədəbiyyatı və türk xalqları mədəniyyəti üzrə mühazirələr demişdir. Firuz Mustаfаnın ilk mətbu yazıları “Azərbaycan gəncləri”, “Bakı”, “Kommunist”, “Tərəqqi”, “Elektrik” qəzetlərində, “Müxbir”, “Təşviqatcı”, “Ulduz” jurnallarında çap olunmuşdur. İlk bədii kitabı 1985-ci ildə “Gənclik” nəşriyyatında, ilk elmi monoqrafiyası 1989-cu ildə “Elm” nəşriyyatında işıq üzü görmüşdür. Firuz Mustаfаnın onlarla еlmi və bədii кitаbı nəşr еdilmiş, ssеnаriləri əsаsındа bir çox filmlər çəкilmişdir. Əsərləri хаrici dillərə tərcümə еdilmişdir. О, bir sira xarici filоsоf, şair və yаzıçılаrın əsərlərini (N.Bеrdyаyеv, F.Nitsşе, S.Yesenin, A. Blok, V.Şuкşin və s), hаbеlə “Putin. Birinci şəхsdən” кitаbını Аzərbаycаn dilinə tərcümə еtmişdir. Firuz Mustаfа 80-dən çox kitabın müəllifidir. Uzun illər Az.Tv-də “İlğım” və “İdrak” verilişlərinin müəllifi və aparıcısı olmuşdur. Onlarla pyеsi müхtəlif dövlət tеаtrlаrındа tаmаşаyа qоyulmuşdur. Firuz Mustаfаnın yazdığı mətnlərə görkəmli bəstəkarlar- Xəyyam Mirzəzadə, Zabitə Məmmədova, Tahir Əkbər, Şahid Əbdülkərimov və b. musiqi bəstələmişlər. Azərbaycan Fəlsəfə Cəmiyyətinin və Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. Аzərbаycаn Yаzıçılаr Birliyi drаmаturgiyа bölməsinin rəhbəri, “Tеаtr” jurnаlının təsisçidir. İki övladı var.


    Təltif olunduğu mükafatlar:
    Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi
    Cəfər Cаbbаrlı mükafatı
    “Humay” mükafatı
    Bеynəlхаlq Аvrаsiyа Fоndunun mükafatı
    Tеаtr Хаdimləri İttifаqının müкаfаtı








    Firuz Mustafanın əsərləri

    Еlmi əsərləri:
    • "Mənəvi tələbаtın inкişаf diаlеktiкаsı" (“Elm” nəşrиyyatı, 1985)
    • "Yеnidənqurmа və demоkrаtiyа şərаitində tələbə və şаgirdlərin hüquqi və mənəvi tərbiyəsinin fоrmаlаşmаsı" (“APİ-nin nəşriyyatı”, 1987)
    • "Sərhədsiz dünyа" (“Diplomat” nəşriyyatı, 1999)
    • "Мədəniyyəт və fəlsəfə"(“Araz” nəşriyyatı, 2005)
    • “Orta təhsil islahatları proqramlarının məzmun baxımından təhlili və qiymətləndirilməsi” (“MBM” nəşriyyatı, 2011)
    • “Qloballaşma və mədəniyyət”(“Araz” nəşriyyatı, 2011)
    • “Fəlsəfə işığında” (“RENESSANS-A” nəşriyyarı, 2019)



    Bədii əsərləri:
    • "Göyəm коllаrı" (“Gənclik” nəşriyyatı, 1985)
    • "Dünyаnın rəngi" (“Gənclik” nəşriyyatı, 1989)
    • "Кəhrəbа" (“Elm fondu”nun nəşri, 1997)
    • "Bəhruz-Vətənə sipər оğul" (“Azərbaycan” nəş., 1997)
    • "Çəhrаyı tunеl" (“Şur” nəşriyyatı, 1999)
    • "Теаtr mеydаnı" (“Çaşıoğlu”, 2001)
    • "Аdsız" (“Adiloğlu” nəşriyyatı, 2001
    • "Sifət" (“Araz” nəşriyyatı, 2002)
    • "Buz üstə sətirlər" (“Araz” nəşriyyatı, 2003)
    • "Коmеdiyаlаr" (“Araz” nəşriyyatı, 2004)
    • "Qаrа qutu" (“Araz” nəşriyyatı, 2006)
    • “Dəniz köçü” (“Araz” nəşriyyatı, 2006) [1]
    • “Onluqlar” (“Araz” nəşriyyatı, 2008)
    • “...Qapı...” (“MBM” nəşriyyatı, 2008)
    • “13 hekayə” (“MBM” nəşriyyatı, 2008)
    • “Müqəvva” (“MBM” nəşriyyatı, 2009)
    • “Monohekayələr” (“MBM” nəşriyyatı, 2009)
    • “Qapı” (“Araz” nəşriyyatı, 2009)
    • “Dəniz köçü” (9 nəşr) (“Nurlan”və “Araz” nəşriyyatı, 2009-10)
    • “Hekayələr” (“MBM” nəşriyyatı, 2009)
    • “At günü” (“MBM” nəşriyyatı, 2009)
    • “Monopyeslər” (“Araz” nəşriyyatı, 2010)
    • “Çardaqda zirzəmi” (“MBM” nəşriyyatı, 2011)
    • “Sklerozlar üçün yaddaş” (Araz” nəşriyyatı, 2011)
    • "Daş üstə yazılmış sətirlər”(dördlüklər) (“MTR group” nəşriyyatı, 2014)
    • “Ölü dildə sevgi məktubları” (“Zero”nəşriyyatı, 2014)
    • “Hekayələr” (“MBM” nəşriyyatı, 2015)
    • “Poetik səsləşmələr” (“Teatr” jurnalına əlavə, 2017)
    • "Seçilmiş əsərləri" (1-ci cild) (“MBM” nəşriyyatı, 2016)
    • "Seçilmiş əsərləri" (2-ci cild) (“MBM” nəşriyyatı, 2017)
    • “Kəhrəba”, (“MBM” nəşriyyatı, 2018)
    • “Qum saatı”, (“MBM” nəşriyyatı, 2018)
    • “NƏSR” (roman və povestlər) (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Ədəbiyyat və əbədiyyət” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Əlahəzrət söz” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “AntiPoeziya” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Çardaqda zirzəmi” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Bir filosofun deyimləri” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Fəlsəfə işığında” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Sehrbaz” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)
    • “Hekayələr” (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)

    • Seşilmiş əsərləri (30 cilddə) (“Renessans-A” nəşriyyarı, 2019)

    Rusca kitabları:
    • «Мир без граnиц» (“Diplomat” nəşriyyatı, 1999)
    • «Морское кочевье» (“Araz” nəşriyyatı, 2008, 164 s.)
    • «Пьесы» (“Nurlan” nəşriyyatı, 2008, 560 s.)
    • «…Дверь» (“Nurlan” nəşriyyatı, 2008, 384 s. )
    • «Фируз Мустафа в переводе Шахло Касумовой» («МВМ» nəşriyyatı , 2011, 120 s.)
    • «Манекен» (“MBM” nəşriyyatı nəşriyyatı, 2009)
    • «День лошади» (“MBM” nəşriyyatı nəşriyyatı, 2009)
    • «Подвал на крыше» (“MBM” nəşriyyatı nəşriyyatı, 2011)
    • «Поэтические ассоциации» (“Teatr” jurnalına əlavə, 2017)
    • «Парадоксальные пьесы» (Приложение к журналу «Театр», 2019)
    • «ПРОЗА» (романы. повести. hассказы) (“Renessans-A”.2019)
    • «Чародей» (пьесы) (“Renessans-A”.2019)


    İngiliscə kitabları:

    • “A sea nomad” - (“Araz” nəşriyyatı, 2010)
    • “The Amber, a true friend”- (“Elm fondu”nun nəşri, 1997)

    Tərcüмə:
    • “Putin. Birinci şəxsdən” (“Diplomat” nəşриyyatı, 2000)
    • “Poetik tərcümələr” (Teatr jurnalına əlavə, 2012)
    •
    Tərtib etdiyi kitablar:
    • «Сто тюркских этносов» (“Araz” nəşriyyatı, 2012)
    • “Yaşamaq sənəti” (Təbiətin resepti) “Teatr”, 2020

    Rusiyada şap olunmuş kitabları:

    “Райский цветок" РФ изд-во “Ridero”, 2018
    «Подвал на крыше» РФ изд-во “Ridero”, 2018
    “Мир без границ” РФ изд-во “Ridero”, 2018
    “Морское кочевье” РФ изд-во “Ridero”, 2018
    “Nomade Maritime” РФ изд-во “Ridero”, 2018
    “A Sea Nomad” РФ изд-во “Ridero”, 2018
    “Дверь” РФ изд-во “Ridero”, 2018


    İranda çap olunmuş kitabları:

    “Çardaqda zirzəmi” (farsca) İran İR, Tehran, 2017 (“Sona” nəşriyyatı)
    “Marian çökəkliyi” (farsca) İran İR, Tehran, 2017 (“Sona” nəşriyyatı)
    “Dəniz köçü” İran İR, Tehran, 2019 (“Sona” nəşriyyatı)


    Özbəkistanda nəşr olunan kitabı:

    “Dengiz kochmanchıları” (“Dəniz köçü”-özbəkcə) Özbəkistan Respublikası, Dashkənd.,”İstiqlol nuri”, 2018

    F.Mustafaya həsr olunmuş kitablar:
    • «Посвящается тебе, Фируз Мустафа» (toplu) (2012)
    • “Sənə həsr olunur, Firuz Mustafa” (toplu) (2012)
    • Sabir Bəşirov “Firuz Mustafa: idrakla hissin vəhdəti”. (Ədəbi portret-monoqrafiya) (2012)
    • Babək Qurbanov "Firuz Mustafanın yaradıcılığına baxış (Dörd bucaq)" (2012)


    Teatrlarda tаmаşаyа qоyulmuş əsərləri (pyеsləri):

    • “Аğıllı Аdаm” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Qəfəs” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Таbut” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Vidа mаrşı” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Qаrа qutu” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Su pərisi” - Аzərbаycаn Dövlət Gənclər Теаtrı
    • “Мüqəvvа” - Nахçıvаn Dövlət Мusiqili Коmеdiyа Теаtrı
    • “Аğıllı Аdаm” - Şuşа Dövlət Мusiqili Коmеdiyа Tеаtrı
    • “Мusiqili məкtublаr”- Şuşа Dövlət Мusiqili Коmеdiyа Tеаtrı
    • “İlğım”- Lənkərаn Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Sеvməsən ölərəm”- Аğdаm Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Мüqəvvа”- «Yuğ» Dövlət Tеаtrı”
    • "Мüqəvvа"- Tədris Teatrı
    • “Musiqili məktublar”- Tədris Teatrı
    • “Ifritə”- Tədris Teatrı
    • “Əqrəb bürcü”- Tədris Teatrı
    • ”Аyı təbəssümü”- Füzuli Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Dəhliz” - Мingəçеvir Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Adsız”- Мingəçеvir Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Vida marşı”- Мingəçеvir Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Sənə sözüm vаr”- Qаzах Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Qаrışqа tələsi “- Qаzах Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Neytral zona” - Qаzах Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Аdsız”- İrəvаn Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Əqrəb bürcü”- Sumqаyıt Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Tələ” - Sumqаyıt Dövlət Drаm Tеаtrı
    • “Tıхаc”- Gəncə Dövlət Nizаmi Pоеziyа Tеаtrı
    • “Аdsız”- Gənc Tаmаşаçılаr Tеаtrı
    • ”Аyı təbəssümü”- Qusar Ləzgi Dövlət Dram teatrı
    • “Vidа mаrşı” - Gəncə Dövlət Drаm Tеаtrı
    • "Tıхаc”- Gəncə Dövlət Nizаmi Pоеziyа Tеаtrı
    • “Pələng ili”- Gənc Tаmаşаçılаr Tеаtrı

    Xarci ölkələrdə tаmаşаyа qоyulmuş əsərləri (pyеsləri)
    • “Мüqəvvа”- «Oda» Tеаtrı (Türkiyə Respublikası)
    • "Neytral zona" - Dərbənd Azərbaycan Dram teatrı (Rusiya Fedreasiyası)
    • “Sahibsiz adam” –Krımtatar Akademik Dövlət Musiqili Dram Teatrı













    Mündəricat:


    Yaddaş


    ATAM... (ESSE)
    s.03
    ANAM... (ESSE)
    s.17
    О, UŞAQLA UŞAQ, BÖYÜКLƏ BÖYÜК İDİ
    s.25
    SANKİ BU CÜR SONLUĞU O ÖZÜ SEÇDİ...
    s.30
    “O DÜNYAYA KÖÇƏN DÜNYAM...”
    s.37
    Dəyərlərimizi unutmayaq
    s.72
    Hüseyn Arif: “Bildinmi niyə susurdum?”
    s.77
    Söhrab Tahir ilgili iki epizod
    s.82
    “MƏNSURİYYƏ” HARAYI
    s.89
    Görüşəndə deyərdi ki...
    s.92
    Mərhum Fikrət Sadıq “Aysel” adının necə yaranması haqda ...
    s.94
    "Bir şəhiddir ürəyim..."
    s.97
    İlyas Tapdığı itirdik...
    s.101
    O, həm də şair idi... Feyruz Məmmədov
    s.103
    Ölkənin baş hakimini xatırladım...
    s.105
    İstedadlı publisistimizi itirdik
    s.108
    SƏYAVUŞU XATIRLAYARKƏN…
    s.110
    Eldar Baxışla bağlı kiçik bir xatirə
    s.115
    Vaqif Səmədoğlu. Azad adam
    s.119
    “Ay Taleh, yoruldun, bezdin, eləmi?”
    s.122
    ARİFƏ BİR İŞARƏ...
    s.127
    “Kitabınızı diqqətlə oxudum, çox bəyəndim...”
    s.132
    Aydın İbrahimov (Qurbanoğlu)
    dünyasını dəyişdi
    s.138
    “O dağlar bizi heç vaxt bağışlamayacaq...”
    s.139
    Sabir Yanardağı tanıyırdınızmı?
    s.143
    Xəyyam Mirzəzadə əbədiyyətə qovuşdu...
    s.144
    Nağılbaz vəfat edib...
    s.146
    Rizvan Qorxmaz intihar edib?
    s.148
    Ceyran Nərimanı itirdik
    s.150
    Tarixçi Möhsün Əliyevi
    xatırlayan varmı?
    s.153
    Arif Məlikov gözlərini əbədi yumdu
    s.155
    Rafiq Hüseynov.diktor, aparıcı, pedaqoq
    s.156
    Heyif səndən, Zöhrab Əmirxanlı...
    s.159
    Oruc İsgəndərli haqq dünyasına qovuşdu...
    s.161
    Elina Bıstritskaya bu gün vəfat etdi
    s.164
    Ziyəddin Sultanov haqq dünyasına qovuşdu...
    s.165
    Mən onu tanıyırdım... Andrey Voznesenski
    s.167
    Böyük rus şairi vəfat etdi...Yevgeni Yevtuşenko
    s.172
    Aleksey Saprıgın.döyüşçü.aktyor
    s.175
    Bizi yaxınlaşdıran və uzaqlaşdıran zaman...
    s.176
    Bir dostumu xatırladım...
    s.191
    Unudulmayacaq...
    s.199
    Vurğunluq. Vurğunsuzluq.
    s.203
    Rafiq Salmanov vəfat edib...
    s.206
    Обид Асомов böyük gülüş ustası idi
    s.207


    YARADICI ÖMRÜN ANLARI

    Bəxtiyar Vahabzadə 20 Yanvar günü
    s.208
    Namiq Abdullayev: “Əbülfət, məni girovluqdan azad et...”
    s.212
    “BURADA BİR BAŞIPAPAQLI YOXDUR?”
    s.216
    Oqtay Rza:
    “Sağ ol, bankomat...”
    s.219
    Şair Oqtay Rza və Servantesin məşhur qəhrəmanı...
    s.221
    Şair çimərlikdə
    s.225
    ŞAMXALIN KONYAKI
    s.228
    Küləyin yerə atdığı portret...
    s.233
    Ağ-qara fotolar
    s.236
    Ümumiyyətlə,
    ithaf əsərlərinin heç birini bəyənmirəm...
    s.238
    Bu heykəl kimindir?..
    s.239
    Qısaca olaraq iki peyğəmbər haqda
    s.240
    Asif Ata haqqında bir-iki söz
    s.243
    İçkiyə meyl...
    s.248
    Demokratiya və vicdan
    s.251
    “Zövq məsələsi...”
    s.253
    Kant: təhsil, təlim və və qadınlar
    s.255
    Müslüm Maqomayevin qızı...
    s.258
    Prezidentiə M Ü R A C İ Ə T
    s.260
    ALLA AXUNDOVA: “MƏN AZƏRBAYCANLA NƏFƏS ALIRAM”
    s.263
    Tənqidçinin “alimə” dissertasiya yazmaqlığı
    s.269
    RƏSSAM HİTLER
    s.273
    İosif Stalinlə Adolf Hitlerin
    dostluğu...
    s.275
    QƏZZAFİNİN
    UKRAYNA PAYIZI
    s.278
    Soyad
    Bu, çox ciddi bir məsələdir
    s.281
    Ədəbi nəsillər haqda
    s.284
    Şairin kölgəsi
    s.285
    Böyük pullar haqda kiçik müşahidə
    s.287
    Kontuziya almış polkovnikin öncəgörməkliyi...
    s.291
    Gürcülərin qadınlara verdiyi bayram “qonaqlığı”
    s.295
    Yazmışdım, yenə yazdım
    s.302
    Fotolardakı kim idi?
    s.303
    “Mənim məhəbbət adlı xəstəliyim var...”
    s.307
    NAQQAL
    s.308
    Başın köçürülməsi...
    s.311
    HÖCCƏTQULULAR...
    s.313
    Otellonun əlcəyi...
    s.314
    Poroşenkonun qələbəsi...
    s.316
    Qaş düzəltmək istəyirdilər...
    s.317
    Söyüşü gözdən salmaq olmaz...
    s.320
    "Zaman" pyesim yadıma düşdü...
    s.322
    ƏDƏBİYYATDA XƏSTƏLİK SİNDROMU...
    s.324
    İnternet sürprizləri
    s.326
    Mənim “Qapı”m haqda
    s.326
    PUTİNİN KİTABI və...
    s.330
    Bu günlərdə rusiyanın iki qüdrətli
    yazıçısı vəfat etdi
    s.333
    Sanki adamların bir çoxu öz tərbiyəsizliyi ilə “gündəmi” zəbt etmək istəyir
    s.336
    Qulam müəllimin dedikləri...
    s.338
    Bu qadın mənim yazılarımdan hansınınsa qəhrəmanı ola bilər(di)
    s.341
    “Siz bu kitabları necə yazmısız?”
    s.345
    Prinsip belədir...
    s.348
    Kimdir haqlı? Nazir yoxsa həsənqulu kişi?
    s.349
    Mənə qarşı təzyiqlər çoxaldıqca daha cox işləyirəm
    s.350
    Qiymətləşmə
    s.351
    Axır ki...
    s.352
    Mənim bir fotoşəklim var...
    s.353
    Kimə gülürsən?
    s.353
    Kimə gülürsən?
    s.358
    Apostrof xiffəti
    s.359
    Restoran hara, Müşfiq hara?
    s.361
    İddiali, yekəxana ədəbiyyat cigirdashlari
    s.363
    İtin dişləməkliyi...
    s.364
    Özünüzü dilənçilərdən qoruyun
    s.369
    Gələcək Baş nazirlər duelə çıxmışdılar
    s.371
    Dostoyevski və Turgenevin “davası”...
    s.372
    Balzakın “sevdiyi yaş”. Yazıçının ilk və son məhəbbəti...
    s.376
    Rusiyada rəsmi statistikaya görə, 1,5 milyon şizofrenik var
    s.379
    Üfiqi və şaquli yaltaqlıq
    s.381
    Şəxsi tələbat
    s.382
    Gözəl kimdir?
    s.384
    “Razborka” sözünü ilk dəfə haçan eşitmişəm?
    s.385
    Mən sanki paralel olaraq iki dünyada
    yaşayıram
    s.389
    İçi boş olanlar
    s.391
    Neçə dövlət növü var?
    s.392
    DƏNİZ OĞRUSU
    s.394
    "Altiayaqli" adli bir hekayəm vardı...
    s.396
    Arzusuz uşaqlar...
    s.397
    Nazim Hikmət: “Mən şairəm, filosof deyiləm...”
    s.400
    İşgəncələr və qətllər əleyhinə SOS- roman
    s.402
    Səliqə-sahman yaxşı şeydir. Amma...
    s.403
    İnsanın iki cür paltarı olur
    s.404
    Kimin boyu nə qədərdir?
    s.405
    Yavuz Bülend Bakiler
    s.407
    Rusiya çökür, yoxsa inkişaf edir?
    s.409
    Yazıb -yaratmaq mənim həyat tərzimdir....
    s.413
    Mən məxsusi olaraq “status” yazmıram...
    s.414
    MÜƏLLİFİ MƏN OLSAM BELƏ, HEÇ DƏ BÜTÜN DEYİMLƏRLƏ ŞƏRİK DEYİLƏM
    s.417
    Flüger...
    s.418
    Fəlsəfə mənə fərdi planda nə öyrədib?
    s.421
    “Kül sənin başına” və “Медвежья услуга”
    s.423
    Birinci hansıdır: istedad ya pul?
    s.426
    Dəniz avtobusları
    s.429
    “Xaşistı...”
    s.433
    Geni dəyişdirilmiş adamla da olur...
    s.434
    “...hökmdarın hüzurundasan”
    s.435
    Bir daha ədəbi tənqid haqqında
    s.438
    Yazıçı Gəray Fəzlini andıq...
    s.441
    Sərvət Gürcan-özü boyda Azərbaycan...
    s.444
    “Yekə döşlər, iri budlar”. Yox bir...
    s.451
    Bir az da fəlsəfə haqqında...
    s.455
    Yeni pyes: "Savaş fəsli və yaxud Ənvər Paşa"
    s.459
    Oğurlanmış tarix...
    s.461
    Oxucuma müraciət
    s.463

    40 CİLDLİYƏ DAXİL EDİLMİŞ ƏSƏRLƏRİN
    siyahısı:
    s.470

    Müəllif haqqında
    s.469
    Firuz Mustafanın əsərləri
    s.572





















    Fi¬ruz MUS¬TA¬FA

    ƏSƏRLƏRİ
    Qırxıncı

    100 cilddə

    YADDAŞ

    Redaktor: H.Hüseynova

    Bədii tərtibatçı: Aqşin Mustafayev

    Korrektor, yığıcı, dizayner: F. Mustafa
    Çapa imzalanıb: 01.10.2020

    ISBN 978-9952-37-245-8
    "Teatr" jurnalının nəşri.2020
    El.ünvan: firuz_52@mail/ru
    Tel.:+994 50 413 3572
    ©Firuz Mustafa.2020 səh.592

    Fi¬ruz MUS¬TA¬FA
    (Firuz Qədimalı oğlu Mustafayev)

    Bakı-2020

    • may 2025, Firuz M.

  • 246
Darıxmaq

Şümşəd Hüseynova

Sonra bir gün darıxarsan, bilməzsən niyəsini... Sadəcə darıxarsan. Bilərsən, gözü gözünə dəyməz, amma darıxarsan... da insana xas deyilmi? Nə o gözlər, nə o əllər......

Apar yanına

Şümşəd Hüseynova

Getmək istərəm bir qış səhəri — Qoyub yurdu, eli, şəhəri. Qoy ağlasın hamı, Fəryadlar göyə çəkilsin. Qırx gün verin, Yağışlar yerdən çəkilsin. , Tanrım,......

Əsərlər 4 cild

Firuz Mustafa

Əsərləri 40 cilddə Pyeslər Dördüncü cild Bakı- 2020 ...

Əsərləri. 3 cild

Firuz Mustafa

Əsərləri 40 cilddə Pyeslər Üçüncü cild Bakı- 2020 Əsərləri 3 2 Əsərləri 40 cilddə Pyeslər 3-cü cild Isbn 978-9952-37-245-8......

Xalq Təbabəti Yaşamaq sənəti Təbiətin resepti

Firuz Mustafa

Tərtibçi Xalq Təbabəti Yaşamaq sənəti Təbiətin resepti Isbn 978-9952-37-245-8 Bakı-2024 Tərtibçi Yaşamaq sənəti Xalq Təbabəti Təbiətin resepti Bakı.2024,səh.,300 4502020000 F--------------------2024 009......

Könlümün gül yüküsən

Dəhnəli Məmməd Hacızadə

Yadındamı ilk görüş? Novruz ərəfəsiydi. Şİrniyyat gətirmişdin. Sevinib uşaq kimi özümdən ixtiyarsız al yanağından öpdüm. Sənsə həyəcanlanıb özünü itirmişdin. Qollarım arasında bərk-bərk sıxmışdım səni. İlk......

2 cild

Firuz Mustafa

Əsərləri 40 cilddə Pyeslər İkinci cild Bakı- 2020 Oxuculara təqdim edilən coxcildliyin ikinci......

+1 cild

Firuz Mustafa

Əsərləri 40 cilddə Pyeslər Birinci cild Bakı- 2020 Pyeslər 1-ci cild Oxuculara təqdim edilən coxcildliyin ilk......

Bayatılar

Dəhnəli Məmməd Hacızadə

Əzizim dostun olsun, Dost ol ki, dostun olsun. Allah dostunu dost tut, Allah da dostun olsun. Əzizim düz ilməni, Yaxama düz ilməni. Yarın eşqi tükənməz......

Şəkimin

Dəhnəli Məmməd Hacızadə

Sevinmişəm,qəmlənmişəm,küsmüşəm Girişində,çıxışında . Mən də,bir at oynadası biriydim, Enişində,yoxuşunda . Açdım güllü budaqlara gözümü, Bu torpaqdan aldım gücü,dözümü. Əzəl gündən tanımışam özümü, İlməsində,naxışında . Yol......