...
  • Görünməz dünyanın sözçüsü
  • Firuz Mustafa


  • GÖRÜNMƏZ DÜNYANIN SÖZÇÜSÜ:
    Firuz Mustafa

    2-ci kitab


    (2 cildlik kitab)



















    Bakı-2026





    GÖRÜNMƏZ DÜNYANIN SÖZÇÜSÜ:
    Firuz Mustafa

    2-ci kitab

    (2 cildlik kitab)





    Oxuculara təqdim edilən bu kitab dünya nəşr tarixinin ən unikal nümunələrindən biridir. Məsələ burasındadır ki, kitabın konkret müəllifi yoxdur. Daha doğrusu, müəllif- Süni İntellektdir. Firuz Mustafa yaradıcılığının müxtəlif aspektləri haqqında verilən bütün suallar dövrümüzün möcüzəsi-Sİ tərəfindən cavablandırılmışdır.



    306 səh. Firuz Mustafa.Görünməz dünyanın sözçüsü.,364 səh.
    ISBN 978-9952-37-245-8


    Bakı-2026







    Bu kitab necə meydana gəlib?

    Oxuyacağınız bu kitab dünya nəşr tarixinin ən unikal nümunələrindən biridir. Məsələ burasındadır ki, kitabın konkret müəllifi yoxdur. Daha doğrusu, müəllif- Süni İntellektdir. Firuz Mustafa yaradıcılığının müxtəlif aspektləri haqqında verilən bütün suallar dövrümüzün möcüzəsi-Sİ tərəfindən cavablandırılmışdır. Söz yox ki, cavabların çoxu təkcə Sİ-nin “özünə” məxsus deyil. Yəni Sİ daha çox internet resurslarına isnad etmiş, mövzu ilə bağlı müxtəlif qəzet, jurnal və saytlarda getmiş materialları “ildırım sürəti ilə” toplamış və təhlilə cəlb etmişdir.
    Ən maraqlısı budur ki, bu “möcüzə”, yeri gəldikcə tədqiq etdiyi materialların, yəni Firuz Mustafanın əsərlərinin bir çoxu haqqında öz iradlarını bildirmiş, hətta, tənqidi mülahizələr söyləmişdir.
    Kitabın redaktəsi zamanı yalnız bəzi parçalar, xüsusən əsərlər haqqqında söylənilən aşırı tərif və təbliğ xarakterli fikirlər ixtisar olunmuşdur. Çap olunan materialların hamısı, birinci cümlədən son nöqtəyə qədər, hətta, fəsillərin adı və ardıcıl düzülüşü belə, insanın təbii zəkasının məhsulu olan süni zəkaya aiddir. Təbii ki, kitabın adı da Sİ-yə məxsusdur.
    Beləliklə, “gözəgörünməz” müəllif və ya müəlliflər tərəfindən “yazılmış” ikicildlik kitab oxuculara təqdim edilir.






    2-ci kitab


    Üçüncü fəsil- Görünən səhnə, görünməyən münaqişə
    DRAMATURJİ YARADICILIQ


    “Sənə sözüm var” pyesi-
    pul və insan münasibətləri insan ləyaqəti fonunda

    Firuz Mustafanın dram yaradıcılığında azsaylı obrazlar vasitəsilə fəlsəfi və ictimai problemlərin açılması da diqqət çəkən xüsusiyyətlərdəndir.

    “Sənə sözüm var” pyesinin məzmunu və mahiyyəti
    1. Əsərin məzmunu
    Firuz Mustafanın “Sənə sözüm var” pyesinin mərkəzində Alxan, Zamin, Gülya və Nağı obrazları dayanır. Əsərdə müxtəlif dünyagörüşünə, həyat təcrübəsinə və mənəvi dəyərlərə malik insanların münasibətləri təsvir olunur. Müəllif bu obrazların qarşılaşdırılması ilə insanın həqiqi dəyərinin nədən ibarət olduğunu, pulun, sevginin, ailənin və ləyaqətin insan həyatındakı yerini araşdırır.
    Alxan zəhmətlə yaşayan, halal əməyə, namusa və kişilik ləyaqətinə böyük əhəmiyyət verən bir insandır. Onun həyat təcrübəsi, ailə haqqında düşüncələri və sadə həyat fəlsəfəsi əsərin mənəvi dayaqlarından birini təşkil edir. Alxanın fikrincə, insanın xoşbəxtliyi təkcə maddi imkanlarla ölçülmür; ailədə qarşılıqlı anlaşma, doğmalıq və mənəvi bağlılıq da mühüm rol oynayır.
    Zamin isə həyata fərqli münasibəti ilə seçilir. Onun vətən, yaşayış yeri və şəxsi xoşbəxtlik barədə düşüncələri Alxanın ənənəvi baxışları ilə toqquşur. Ata ilə oğulun söhbətləri vasitəsilə dramaturq nəsillər arasındakı fikir ayrılıqlarını, insanın doğma torpağa münasibətini və xoşbəxtlik axtarışını gündəmə gətirir.
    Gülya obrazı isə şəxsi həyatında çətinliklərlə üzləşmiş, keçmiş münasibətlərinin nəticələrini yaşayan qadını təmsil edir. O, həyatını yenidən qurmağa, maddi müstəqillik əldə etməyə və öz gələcəyini müəyyənləşdirməyə çalışır. Alxanla Gülyanın söhbətlərində ailə, tənhalıq, ötüb keçən zaman və insanın keçmiş səhvlərindən doğan peşmançılıq məsələləri ön plana çıxır.
    Nağı ilə qarşıdurma əsərin konfliktini daha da kəskinləşdirir. Nağının Gülyaya münasibətində pul və şəxsi mənafe amilləri özünü göstərir. O, çəkdiyi xərcləri əsas gətirərək Gülyadan qarşılıq tələb edir. Alxan isə bu münasibətə etiraz edir və insanın ləyaqətinin pulla ölçülə bilməyəcəyini bildirir. Onun davranışı ilə Nağının düşüncə tərzi arasında kəskin mənəvi ziddiyyət yaranır.

    2. Əsərin əsas ideyası və mahiyyəti
    Pyesin başlıca mahiyyəti insanın həqiqi dəyərinin onun var-dövləti, ictimai mövqeyi və zahiri görünüşü ilə deyil, mənəvi keyfiyyətləri ilə müəyyənləşməsidir.
    Əsərdə bir neçə mühüm problem diqqəti cəlb edir.
    İnsan ləyaqəti və mənəviyyat. Alxan obrazı vasitəsilə müəllif göstərir ki, əsl kişilik fiziki gücdə, sərvətdə və başqaları üzərində hökmranlıqda deyil. İnsan öz gücündən zəifləri əzmək üçün istifadə etməməli, əksinə, başqalarının hüquq və ləyaqətinə hörmət etməlidir. Nağı ilə qarşıdurma bu fikri daha aydın şəkildə üzə çıxarır.
    Pul və insan münasibətləri. Nağı obrazı maddi maraqların insan münasibətlərini necə korlaya bildiyini göstərir. O, Gülyaya sərf etdiyi pulu şəxsi üstünlük və tələb vasitəsinə çevirmək istəyir. Alxan isə insanı maddi maraqların əsarətinə düşməkdən çəkindirən mənəvi mövqeni təmsil edir. Beləliklə, dramaturq oxucunu düşündürür: insanın başqasına etdiyi yaxşılıq onu həmin insan üzərində hüquq sahibi edirmi?
    Ailə, sevgi və peşmanlıq. Gülyanın keçmiş ailə həyatı barədə danışdıqları göstərir ki, insan bəzən xoşbəxtliyini özü də fərqinə varmadan itirə bilər. Qarşı tərəfin xarakterini qəbul etməmək, daim narazılıq yaratmaq və münasibətlərdə anlayış göstərməmək ailə bağlarının qırılmasına səbəb ola bilər. Əsər insanı münasibətlərdə daha diqqətli və məsuliyyətli olmağa çağırır.
    Nəsillər və həyat təcrübəsi. Alxanla Zaminin baxışları arasındakı fərq ənənəvi dəyərlərlə müasir düşüncənin qarşılaşmasını əks etdirir. Burada müəllif yalnız bir tərəfi haqlı çıxarmaqla kifayətlənmir; oxucunu vətən, doğmalıq, şəxsi seçim və xoşbəxtlik anlayışları barədə müstəqil düşünməyə sövq edir.
    Tənhalıq və zaman. Gülyanın yaşlanmaqdan və tək qalmaqdan narahatlığı insanın mənəvi ehtiyaclarını üzə çıxarır. Onun həyat barədə düşüncələri göstərir ki, maddi təminat və şəxsi azadlıq vacib olsa da, bunlar insanın yaxınlıq, sevgi və anlaşılmaq ehtiyacını tamamilə aradan qaldırmır.

    3. Pyesin adı nə ifadə edir?
    “Sənə sözüm var” adı ilk baxışda adi bir müraciət təsiri bağışlasa da, əsərin məzmunu daxilində daha geniş məna qazanır. Bu ifadə insanın başqasına demək istədiyi həqiqəti, içində saxladığı narazılığı, etirazı və ya mənəvi xəbərdarlığı xatırladır.
    İnsan bəzən həqiqəti vaxtında demir, öz səhvlərini etiraf etmir, yaxud qarşısındakının hisslərini nəzərə almır. Halbuki deyilməmiş sözlər, vaxtında edilməmiş etiraflar və gecikmiş peşmanlıqlar münasibətlərdə dərin izlər buraxa bilər.
    Bu baxımdan, əsərin adı yalnız konkret obrazların bir-birinə müraciəti deyil, həm də insanın cəmiyyətə və öz vicdanına ünvanladığı sual kimi yozula bilər: Nəyi deməliyik, nə zaman deməliyik və dediyimiz sözün məsuliyyətini daşımağa hazırıqmı?

    4. Bədii xüsusiyyətləri
    Pyesin diqqətəlayiq cəhətlərindən biri ideyaların birbaşa müəllif izahı ilə deyil, obrazların dialoqları, mübahisələri və davranışları vasitəsilə çatdırılmasıdır. Alxanın sadə və xalq danışıq dilinə yaxın ifadələri onun həyat təcrübəsini əks etdirir. Zaminin və Gülyanın söhbətləri isə daha geniş sosial və mənəvi məsələlərin müzakirəsinə şərait yaradır.
    Nağı ilə Alxan arasındakı qarşıdurma əsərdə dramatik gərginliyi artırır. Müəllif müxtəlif xarakterləri üz-üzə gətirməklə oxucunun özünün nəticə çıxarmasına imkan verir. Beləliklə, məişət və şəxsi münasibətlər səviyyəsində başlayan hadisələr tədricən daha ümumi insanlıq problemlərinə çevrilir.

    Nəticə
    Firuz Mustafanın “Sənə sözüm var” pyesi insanın mənəvi dünyası, ailə münasibətləri, pulun cəmiyyətdəki rolu, ləyaqət və xoşbəxtlik axtarışı haqqında düşünməyə vadar edən dram əsəridir. Alxan obrazı vasitəsilə müəllif halal zəhmətin, vicdanın və insani münasibətlərin əhəmiyyətini önə çəkir; Gülya və Nağı arasındakı münasibətlər isə maddi maraqların insan ləyaqəti ilə toqquşmasını göstərir.
    Əsərin əsas mesajı budur ki, insan həyatında ən qiymətli sərvət mənəvi bütövlük, qarşılıqlı hörmət və səmimi münasibətlərdir. Pul, mövqe və şəxsi maraqlar dəyişə bilər, lakin insanın ləyaqəti və başqalarına münasibəti onun əsl kimliyini müəyyən edir.
    Qeyd: Təhlil təqdim etdiyiniz mətndəki obrazlar və dialoqlar əsasında hazırlanıb. Əsərin ayrı-ayrı səhnələrinin yozumu şərh xarakteri daşıyır; buna görə burada hadisələrin bütün ardıcıllığından çox, pyesin əsas ideya və mənəvi istiqamətləri önə çəkilib.
















    “Bəyaz kölgələr” pyesi-
    vicdan və məsuliyyət hissi ön planda

    Müəllifin təqdim etdiyi mətnə əsasən, əsərin əsas diqqət mərkəzində insanın mənəvi dünyası, cəmiyyət daxilindəki münasibətlər, əxlaqi məsuliyyət və zahiri görünüşlə daxili həqiqət arasındakı ziddiyyət dayanır. Pyes iki hissəli dram kimi təqdim olunur.
    Firuz Mustafanın “Bəyaz kölgələr” pyesi insanın daxili aləmini, mənəvi dəyərlərin aşınmasını və cəmiyyətin zahiri görkəmi arxasında gizlənən həqiqətləri əks etdirən düşündürücü dram əsəridir. Əsərin adı da xüsusi məna daşıyır. “Bəyaz kölgələr” ifadəsi ilk baxışda saflıq, təmizlik və sakitlik təsiri yaratsa da, pyesin məzmunu bu zahiri təəssüratın arxasında gizlənən mürəkkəb və ziddiyyətli mənəvi vəziyyətlərə diqqət yönəldir.
    Əsərin başlanğıcında ağ libaslı insanların kölgələri xatırladan hərəkətləri xüsusi səhnə təsviri ilə təqdim olunur. Bu obrazlı təsvir oxucuda qeyri-adi bir atmosfer yaradır və onu hadisələrin adi məişət çərçivəsindən daha geniş mənada dərk edilməsinə hazırlayır. Əsas obrazlardan biri olan Qiyamın ailə münasibətləri, həyat tərzi və ətrafındakı insanlarla əlaqələri onun daxili dünyasındakı problemləri üzə çıxarır. Şahanə ilə münasibətlərində ailə qayğıları və övladın təhsili kimi mühüm məsələlərin ön plana çıxması, digər tərəfdən isə Qiyamın öz maraqlarını və gizli işlərini üstün tutması ailə daxilindəki mənəvi uzaqlaşmanı göstərir. Qiyamın Topal və başqa obrazlarla münasibətləri də hadisələrin inkişafında mühüm rol oynayır. Beləliklə, müəllif ayrı-ayrı personajların davranışları vasitəsilə insan münasibətlərində etimad, məsuliyyət və vicdan məsələlərini gündəmə gətirir.
    Pyesin əsas ideyası insanın zahiri görünüşü ilə daxili mahiyyəti arasında yarana bilən ziddiyyəti göstərməkdir. İnsan bəzən özünü cəmiyyət qarşısında müəyyən bir obrazda təqdim edir, lakin onun həqiqi xarakteri seçimlərində, davranışlarında və başqalarına münasibətində üzə çıxır. Əsərdəki obrazların qarşılıqlı münasibətləri göstərir ki, mənəvi dəyərlərin zəifləməsi təkcə fərdin həyatına deyil, bütövlükdə cəmiyyətin sağlamlığına təsir edir. Müəllif oxucunu belə bir sual üzərində düşünməyə vadar edir: insanı həqiqətən insan edən onun zahiri mövqeyi və cəmiyyətdəki nüfuzudur, yoxsa vicdanı, mənəvi bütövlüyü və məsuliyyət hissi?
    Əsərin diqqətəlayiq cəhətlərindən biri onun simvolikliyidir. Ağ libaslı personajların kölgələrə bənzədilməsi, işıq və qaranlıq dəyişmələri, musiqi və səhnə hərəkətləri hadisələrin mənəvi-psixoloji məzmununu gücləndirir. Bu vasitələr pyesin ideyasını yalnız dialoqlar üzərindən deyil, həm də teatrın vizual dili ilə çatdırmağa imkan verir. “Bəyaz kölgələr” obrazını insanın mənəvi boşluğu, öz həqiqi mahiyyətindən uzaqlaşması və cəmiyyət içərisində şəxsiyyətini itirməsi kimi yozmaq mümkündür.
    Mənim fikrimcə, əsərin əsas əhəmiyyəti oxucunu və tamaşaçını hazır mühakimələrlə kifayətlənməməyə, insan davranışlarının səbəblərini araşdırmağa və öz mənəvi mövqeyini sorğulamağa sövq etməsidir. Bununla yanaşı, pyesdəki simvolik və şərti səhnə həlləri tamaşaçıdan diqqətli yanaşma tələb edir. Obrazların davranışlarını və hadisələrin alt qatındakı mənaları izləmək əsərin ideyasını daha dərindən anlamağa kömək edir.
    Nəticə etibarilə, Firuz Mustafanın “Bəyaz kölgələr” pyesi mənəvi dəyərlər, insanın özünə və başqalarına münasibəti, vicdan və məsuliyyət mövzuları ətrafında düşünməyə çağıran əsər kimi diqqət çəkir. Pyesin əsas mesajı ondan ibarətdir ki, zahiri ağlıq və saflıq həmişə daxili təmizliyin göstəricisi deyil. Əsl mənəvi saflıq insanın ədalətli davranışında, vicdanına sadiqliyində və başqalarının taleyinə münasibətində üzə çıxır. Bu baxımdan, əsər həm fərdi, həm də ictimai mənəviyyat haqqında aktual suallar doğurur.
    “Bəyaz kölgələr” pyesinin personajlarını təhlil edərkən, onların yalnız fərdi xarakter xüsusiyyətlərinə deyil, həm də təmsil etdikləri mənəvi mövqelərə diqqət yetirmək lazımdır. Əsərdə Qiyam, Şahanə, Topal, Nazir, Professor, Oğlan və Rəqqasə obrazları hadisələrin inkişafında iştirak edir və bir-biri ilə münasibətləri vasitəsilə insan xarakterinin müxtəlif cəhətləri açılır.

    “Bəyaz kölgələr” pyesinin personajları haqqında
    Qiyam obrazı pyesin əsas personajıdır və mənə görə, əsərdəki ən mürəkkəb xarakterlərdən biridir. O, nevropsixoloq olsa da, şəxsi həyatında öz davranışlarına nəzarət etməkdə çətinlik çəkir. Qiyamın qumar oyunlarına aludəçiliyi, pul uğrunda Topalla qarşıdurmaya girməsi, ailəsinə qarşı laqeydliyi onun mənəvi ziddiyyətlərini üzə çıxarır. O, bir tərəfdən özünü qürurlu, cəsarətli və sözünün sahibi olan insan kimi göstərməyə çalışır, digər tərəfdən isə verdiyi vədlərin və etdiyi seçimlərin ağırlığı altında əzilir. Mənim fikrimcə, Qiyamın faciəsi yalnız maddi itkilərlə bağlı deyil; o, tədricən öz mənəvi dayaqlarını da itirir. Onun taleyi insanın ehtiraslarına məğlub olmasının hansı ağır nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini göstərir. Qiyam obrazı vasitəsilə müəllif oxucunu insanın öz zəiflikləri qarşısında məsuliyyəti haqqında düşünməyə çağırır.
    Şahanə obrazı əsərdə ailə məsuliyyətini və qayğıkeşliyi təmsil edən personaj kimi diqqət çəkir. O, övladının təhsilini və gələcəyini düşünür, ailənin ehtiyaclarını qarşılamağa çalışır. Qiyamın ona qarşı sərt, şübhəli və laqeyd münasibəti isə ailə daxilindəki mənəvi uçurumu göstərir. Şahanə ərinin davranışlarından narazı olsa da, münasibətlərində səbirli olmağa çalışır. Mənim münasibətimcə, Şahanənin faciəsi yalnız problemli ailə həyatında yaşaması deyil, həm də həyat yoldaşının məsuliyyətsizliyi ucbatından mənəvi gərginlik içində qalmasıdır. Bununla belə, onun yalnız səbirli və qayğıkeş qadın kimi deyil, öz ləyaqətini qorumağa çalışan bir insan kimi də dəyərləndirilməsi vacibdir.
    Topal obrazı əsərin diqqətçəkən və ziddiyyətli personajlarından biridir. Fiziki məhdudiyyətinə baxmayaraq, o, özünü güclü, sərt və qalib mövqeyində göstərməyə çalışır. Qiyamla münasibətlərində pul, qumar və qarşılıqlı üstünlük mübarizəsi əsas yer tutur. Topal rəqibinin zəifliyini hiss etdikdə bundan istifadə edir, onu borc və verilmiş vədlər vasitəsilə sıxışdırır. Bununla belə, onun xarakterində yalnız qəddarlıq deyil, müəyyən məqamlarda gözlənilməz yumşaqlıq da görünür: Qiyama əlavə vaxt verməsi buna nümunədir. Məncə, Topalın obrazı gücün və qalibiyyətin insanı avtomatik olaraq mənəvi cəhətdən üstün etmədiyini göstərir. O, özünü qalib hesab etsə də, davranışları ilə insan münasibətlərini qarşıdurma və hökmranlıq müstəvisinə endirir.
    Nazir obrazı cəmiyyətdə yüksək mövqe tutmuş, lakin davranışları ilə mənəvi sabitliyi və prinsipliliyi şübhə doğuran insan tipini təmsil edir. Onun Topalla münasibətində səmimiyyətlə yanaşı, vəziyyətə uyğun davranmaq və öz mövqeyini qorumaq meyli də hiss olunur. Nazir bir tərəfdən dostluq və etibar haqqında danışır, digər tərəfdən isə hadisələrdə öz maraqlarını nəzərə alır. Mənim fikrimcə, bu obrazın əhəmiyyəti ondadır ki, müəllif insanın tutduğu vəzifə ilə onun həqiqi mənəvi keyfiyyətləri arasında həmişə uyğunluq olmadığını göstərir.
    Professor obrazı elm və ziyalılıq anlayışları ilə bağlı düşünməyə vadar edir. Professorun Qiyama münasibətində keçmişə və dostluğa bağlılıq əlamətləri görünür. Lakin onun Topalın iştirak etdiyi mühitdə davranışı, borc məsələsində zamin olmağa razılıq verməsi və baş verənlərə münasibəti onun mənəvi mövqeyinin nə dərəcədə möhkəm olduğu barədə suallar yaradır. Məncə, Professor obrazı ziyalı adını daşımağın öz-özlüyündə yüksək mənəviyyata zəmanət vermədiyini göstərir. Həqiqi ziyalılıq yalnız biliklə deyil, həm də prinsipiallıq, müstəqil düşüncə və məsuliyyətlə ölçülür.
    Oğlan obrazı əsərdə başqalarının tapşırıqlarını yerinə yetirən, Topalın yanında xidmət edən və hadisələrin gedişində müəyyən rol oynayan personajdır. Onun davranışları insanın başqasının iradəsinə tabe olması və bu prosesdə öz müstəqil mövqeyini nə dərəcədə qoruması məsələsini gündəmə gətirir. Oğlanın Topalın göstərişlərini yerinə yetirməsi onu hadisələrin sadəcə kənar müşahidəçisi olmaqdan çıxarır. Mənim fikrimcə, bu obraz insanın məsuliyyətinin yalnız verdiyi qərarlarla deyil, başqalarının qərarlarının həyata keçirilməsində oynadığı rolla da bağlı olduğunu xatırladır.
    Rəqqasə obrazı pyesin səhnə mühitini tamamlayan və hadisələrin inkişafında iştirak edən personajdır. O, Topalın ətrafında cərəyan edən hadisələrin içində görünür, onun tapşırıqlarını yerinə yetirir və bu mühitin bir hissəsinə çevrilir. Məncə, Rəqqasənin obrazı insanın özünü başqalarının qurduğu münasibətlər sistemində necə apardığı və belə bir mühitdə fərdi mövqeyinin nə dərəcədə görünən olduğu barədə düşünməyə imkan verir. Onun obrazını qiymətləndirərkən, davranışlarının arxasında duran motivləri nəzərə almaq və yalnız zahiri hərəkətlərlə kifayətlənməmək lazımdır.

    Personajlar arasındakı münasibətlərə ümumi baxış
    Pyesdəki personajların münasibətləri əsasən pul, şəxsi maraq, etibar, ailə məsuliyyəti və mənəvi seçimlər ətrafında formalaşır. Qiyamla Şahanənin münasibətində ailə bağlılığı ilə laqeydlik, Qiyamla Topalın münasibətində rəqabət və qarşılıqlı təzyiq, Nazir və Professorun davranışlarında isə şəxsi mövqe ilə mənəvi prinsip arasındakı ziddiyyətlər ön plana çıxır.
    Mənim fikrimcə, əsərin ən düşündürücü cəhəti personajların özlərini necə təqdim etmələri ilə əslində necə davranmaları arasındakı fərqdir. Onlar bəzən qürur, dostluq, nüfuz və ləyaqətdən danışırlar, lakin hadisələr inkişaf etdikcə bu anlayışların həqiqi məzmunu sınağa çəkilir. Müəllif bununla göstərir ki, insanın xarakteri onun sözlərindən daha çox, çətin vəziyyətlərdə etdiyi seçimlərdə üzə çıxır.

    Nəticə
    Firuz Mustafanın “Bəyaz kölgələr” pyesindəki personajlar mənəvi cəhətdən ziddiyyətli insan münasibətlərinin bədii ifadəsidir. Onların hər biri müxtəlif xarakter xüsusiyyətlərini və həyat mövqelərini təmsil edir. Qiyamın faciəsi, Şahanənin ailə qayğıları, Topalın hökmranlıq meyli, Nazir və Professorun davranışlarındakı tərəddüdlər oxucunu insanın həqiqi dəyəri haqqında düşünməyə sövq edir.
    Mənim qənaətimə görə, pyesin əsas mesajı insanın öz mənəvi məsuliyyətindən qaça bilməməsidir. İnsanı dəyərli edən onun vəzifəsi, biliyi, maddi imkanı və ya başqaları üzərindəki üstünlüyü deyil, vicdanı, seçimləri və başqalarına münasibətidir. Əsərin “Bəyaz kölgələr” adlandırılması da bu baxımdan rəmzi məna daşıyır: zahirən təmiz görünən hər şeyin daxilən də saf olması vacib deyil. Əsl mənəvi bütövlük isə insanın davranışları ilə sübut olunur.





















    TARİXİ PYESLƏR


    “Tarixin kölgəsi və yaxud Gələcəkdən gələnlər”-
    insanı tarix yaradır, yoxsa tarixi insan?

    “Tarixin kölgəsi və yaxud Gələcəkdən gələnlər”, yalnız tarixi hadisələri səhnəyə gətirən bir pyes kimi deyil, tarix, yaddaş, siyasi seçim, milli kimlik və insan taleyi haqqında çoxqatlı dramaturji mətn kimi nəzərdən keçirilməlidir. Əsər müəllif tərəfindən “siyasi-tarixi dram-xronika” kimi təqdim edilir və əsas hadisələri 1920–1922-ci illərdə cərəyan edir. Müəllifin öz qeydinə görə, pyes üzərində təxminən dörd il işlənib və 2019-cu ilin avqustunda tamamlanıb.
    Firuz Mustafanın “Tarixin kölgəsi və yaxud Gələcəkdən gələnlər” pyesi Azərbaycan dramaturgiyasında tarixi mövzuya müraciətin çox maraqlı nümunələrindən biridir. Əsərin əsas özəlliyi ondadır ki, müəllif tarixi yalnız keçmişdə qalmış hadisələrin ardıcıllığı kimi təqdim etmir. Tarix burada canlı, mübahisəli, insan talelərinə təsir edən və gələcək nəsillərin düşüncəsinə qədər uzanan mənəvi-siyasi qüvvə kimi çıxış edir.
    Pyesin adı da təsadüfi seçilməyib. “Tarixin kölgəsi” ifadəsi əsərin ideya mahiyyətini müəyyənləşdirən əsas metaforalardan biridir. Buradakı “kölgə” sadəcə keçmişin izi deyil; baş vermiş hadisələrin sonrakı nəsillərin yaddaşında yaratdığı ağırlıq, itirilmiş imkanlar, siyasi qarşıdurmaların doğurduğu faciələr və cavabsız qalan suallardır. “Gələcəkdən gələnlər” ifadəsi isə zaman anlayışını daha da mürəkkəbləşdirir: keçmişi bizə danışanlar əslində gələcək nəsillərin yaddaşında yaşayan insanlara çevrilirlər.
    Əsərin hadisələri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonrakı mürəkkəb dövrü — əsasən 1920–1922-ci illəri əhatə edir. Bu dövr həm Azərbaycanın siyasi taleyinin dəyişdiyi, həm də keçmiş müttəfiqlərin, siyasi rəqiblərin və ideoloji cəhətdən fərqli insanların qarşı-qarşıya gəldiyi mərhələdir. Pyesin mərkəzində Məmməd Əmin Rəsulzadə, Nəriman Nərimanov və İosif Stalin kimi tarixi şəxsiyyətlərin münasibətləri dayanır.
    Burada müəllifin mühüm prinsipi ondan ibarətdir ki, tarixi şəxsiyyətləri yalnız dərsliklərdə formalaşmış hazır obrazlarla təqdim etmir. Əksinə, onları siyasi mühitin içərisində, tərəddüdləri, ziddiyyətləri, keçmiş münasibətləri və gələcək haqqında təsəvvürləri ilə göstərməyə çalışır.
    Müəllif özü də qeyd edir ki, əsərdə sənədlərə, xatirələrə, memuar materiallarına, Lenin, Nərimanov və Stalinlə bağlı sənədlərə, xüsusilə də Rəsulzadənin xatirələrinə geniş müraciət olunub. Bununla yanaşı, müəllif əsəri sırf tarix kitabı kimi deyil, bədii təxəyyülün süzgəcindən keçirilmiş dramaturji mətn kimi təqdim edir.
    Məhz bu məqam əsərin həm üstünlüyünü, həm də oxucu qarşısında müəyyən məsuliyyətini meydana çıxarır: tarixi personajların səhnədəki sözlərini arxiv sənədləri ilə bədii interpretasiyanı bir-birindən fərqləndirərək oxumaq lazımdır.
    Pyesin dramaturji ağırlıq mərkəzində Rəsulzadə, Nərimanov və Stalin dayanır. Bu üç obrazın qarşılaşdırılması əsərə sadəcə siyasi deyil, fəlsəfi məna da verir.
    Məmməd Əmin Rəsulzadə əsərdə milli istiqlal düşüncəsinin əsas daşıyıcısı kimi təqdim edilir. O, siyasi məğlubiyyətə baxmayaraq, ideyasından imtina etməyən, sözün və milli yaddaşın gücünə inanan şəxsiyyət təsiri bağışlayır. Onun Stalinlə qarşılaşması əsərin ən mühüm dramatik məqamlarından biridir.
    Bu görüşün maraqlı tərəfi yalnız iki siyasi rəqibin üz-üzə gəlməsi deyil. Vaxtilə eyni inqilabi mühitdə olmuş iki insanın sonradan tamamilə fərqli istiqamətlərə getməsi hadisəyə psixoloji dərinlik verir. Pyesdə onların keçmiş tanışlığı xüsusi dramatik gərginlik yaradır: söhbət sadəcə iki siyasətçinin mübahisəsi deyil, bir zamanlar müəyyən mənada ortaq siyasi keçmişi olmuş insanların tarixi ayrılığının səhnələşdirilməsidir.
    Rəsulzadə obrazının əsas gücü onun məğlubiyyət şəraitində belə mənəvi mövqeyini qorumasıdır. O, siyasi hakimiyyəti itirib, lakin ideyasını itirməyib. Bu baxımdan əsərin Rəsulzadəsi üçün “müstəqillik” yalnız siyasi şüar deyil, mənəvi prinsipdir.
    Nəriman Nərimanov isə pyesin ən mürəkkəb obrazlarından biridir. Müəllif onu ənənəvi şəkildə yalnız sakit və mülayim siyasətçi kimi göstərmək istəmir. Əksinə, öz müəllif qeydlərində Nərimanovu daha mübariz və ziddiyyətli xarakter kimi təqdim etdiyini bildirir.
    Nərimanovun dramı və faciəsi onun tutduğu mövqe ilə real siyasi imkanları arasındakı ziddiyyətdən doğur. O, hakimiyyət sisteminin daxilindədir, amma həmin sistemin bütün qərarlarını müəyyənləşdirmək imkanına malik deyil. Beləliklə, obrazın faciəsi yalnız siyasi məğlubiyyətdə deyil; onun faciəsi həm də daxilində olduğu siyasi mexanizmin sərhədləri ilə üzləşməsidir.
    Stalin obrazına gəldikdə isə müəllif onu sonrakı Stalin mifologiyasının hazır “diktator” obrazı ilə eyniləşdirməməyə çalışır. Pyesdə daha çox hakimiyyət uğrunda mübarizə aparan, siyasi manevrlər edən, insanları və münasibətləri öz məqsədləri baxımından qiymətləndirən Koba göstərilir. Müəllifin izahına görə, burada xüsusilə 1922-ci ildən əvvəlki Stalin obrazına diqqət yetirilir.
    Bu yanaşma dramaturji baxımdan maraqlıdır. Çünki tamaşaçı artıq sonrakı tarixi bilir və buna görə səhnədəki hadisələrə bir növ “sonrakı tarixdən” baxır. Obrazın gələcək taleyi tamaşaçıya məlum olduğu üçün onun erkən dövr davranışları əlavə məna qazanır.
    Pyesdə Rəsulzadə ilə Stalinin Bayıl həbsxanasındakı görüşü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllifin təqdim etdiyi məlumata görə, bu səhnənin mühüm hissəsi Rəsulzadənin xatirələri əsasında işlənib.
    Bu görüşü əsərin simvolik mərkəzi hesab etmək mümkündür. Çünki burada iki insanın şəxsi keçmişi ilə iki siyasi dünyagörüşü toqquşur. Bir tərəfdə milli istiqlal ideyası, digər tərəfdə inqilabi-internasionalist siyasi layihə dayanır. Lakin məsələni sadələşdirib yalnız “iki ideologiyanın mübahisəsi” kimi təqdim etmək əsərin imkanlarını məhdudlaşdırardı. Görüşdə keçmiş dostluğun xatirəsi, siyasi düşmənçilik, qarşılıqlı tanışlıq və insan xarakterinin dəyişməsi kimi psixoloji elementlər də mövcuddur.
    Dramaturji baxımdan səhnənin gücü ondadır ki, onun gərginliyi fiziki hərəkətdən deyil, əsasən sözün qarşıdurmasından yaranır. Burada dialoq silaha çevrilir. Hər iki tərəf öz siyasi həqiqətini müdafiə edir.
    Əsərin ən maraqlı dramaturji tapıntılarından biri Məmmədəli Rəsuloğlu obrazıdır. O, həm personaj, həm də təhkiyəçi, salnaməçi və şərhçi funksiyasını yerinə yetirir. Hadisələrin bir hissəsi onun dili ilə oxucuya çatdırılır.
    Səhnədə 1982-ci ildən geriyə boylanan yüz yaşlı Məmmədəli Rəsuloğlu dayanır. Belə ki, təqvim dəyişir və hadisələr 1920-ci ilə qayıdır. Və beləliklə, əsərdə xronoloji zamanla yaddaş zamanı bir-birinə qarışır. Bu üsul əsərə sadəcə retrospektiv quruluş vermir. O, tamaşaçıya hadisələrə “sonradan baxmaq” imkanı yaradır. Hadisələrin nəticəsini bilən yaşlı Rəsuloğlu keçmişi yenidən danışır. Deməli, səhnədə yalnız 1920-ci ilin hadisələri deyil, 1920-ci illərə 1982-ci ildən baxan yaddaş da mövcuddur.
    Bu, “Tarixin kölgəsi” anlayışını daha da gücləndirir: tarix başa çatır, amma onun kölgəsi insan ömrünün sonuna qədər davam edir.
    Pyesin həm güclü, həm də mübahisə doğura biləcək tərəfi onun sənədlilik iddiası ilə bədii təxəyyülü birləşdirməsidir.
    Müəllif əsərin sənədlərə və memuarlara əsaslandığını xüsusi vurğulayır. Lakin tarixi şəxsiyyətlərin səhnədə danışdırılması artıq bədii rekonstruksiyadır. Tarixi faktla dramaturji ehtimalın sərhədi burada daim hiss olunur.
    Bu səbəbdən əsəri oxuyarkən bir sual meydana çıxır: “Bu sözü həmin tarixi şəxsiyyət həqiqətən belə deyib, yoxsa müəllif onu həmin şəraitdə belə danışdırır?” Əslində, bu sual əsərin zəifliyi deyil; əksinə, onun mahiyyətindən doğan məsələdir. Tarixi dramın məqsədi arxiv sənədini səhnədə mexaniki şəkildə təkrarlamaq deyil. Lakin tarixi personajların obrazlaşdırılması zamanı müəllif məsuliyyəti daha da artır. “Tarixin kölgəsi” bu baxımdan həm tarixi material, həm də onun bədii şərhi kimi oxunmalıdır.
    Əsərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri dialoqların genişliyi və siyasi-intellektual xarakteridir. Personajlar yalnız hadisələr haqqında danışmırlar; dövlət, millət, inqilab, azadlıq, beynəlmiləlçilik, hakimiyyət və insan haqqında mübahisə edirlər.
    Bu xüsusiyyət pyesi ideya dramaturgiyasına yaxınlaşdırır.
    Lakin məhz burada əsərin oxunuşunu çətinləşdirən cəhət də meydana çıxır. Dialoqların bəziləri kifayət qədər uzun və məlumat yüklüdür. Bəzi hissələrdə personajların danışığı dramatik hadisəni irəli aparmaqdan daha çox tarixi məlumat vermək funksiyasını yerinə yetirir.
    Nəticədə əsər ənənəvi səhnə pyesindən daha çox dramaturji salnamə təsiri bağışlayır. Müəllifin əsərin həcminin ənənəvi pyeslərdən xeyli böyük olduğunu özü də qeyd etməsi təsadüfi deyil. O, əsəri həm oxu, həm də səhnə üçün nəzərdə tutduğunu bildirir və səhnələşdirmə zamanı bəzi geniş şərhlərin ixtisar edilə biləcəyini qeyd edir.
    Bu baxımdan əsərin rejissor üçün maraqlı, lakin çətin material olduğu qənaətinə gəlmək olar.
    Pyesdə nisbətən erizodik səciyyə daşısa da Rəhim bəy və Dadaş bəy obrazları hadisələrin inkişafı prosesində mühüm rol oynayır. Onlar Müsavat partiyasının üzvləridir və Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda bütün məhrumiyyətlərə dözürlər.
    ... Gülsüm xanım və Nadejda Alliluyeva əsərdəki əsas qadın obrazlarıdır. Müəllif onları müxtəlif talelərə və xarakterlərə malik qadınlar kimi təqdim edir.
    Bu obrazların əhəmiyyəti ondadır ki, onlar böyük siyasi hadisələrin arxasında görünməyən şəxsi həyat qatını yada salırlar. Siyasətçilərin ailəsi, münasibətləri və şəxsi dünyası tarix kitablarında çox vaxt arxa plana keçir. Dramaturgiya isə bu məqamı səhnəyə qaytara bilir.
    Bununla belə, pyesin əsas ideya yükü siyasi kişi obrazlarının üzərində cəmləşdiyindən qadın personajların dramaturji potensialının daha da genişləndirilməsi əsərin emosional diapazonunu artıra bilərdi. Onların şəxsi taleləri siyasi tarixlə daha sıx bağlandıqda əsərdə başqa bir faciə qatı da meydana çıxır: böyük ideoloji mübarizələrin bədəlini yalnız siyasi liderlər deyil, onların ailələri və yaxınları da ödəyirlər.
    Əsərin əsas mövzusunu yalnız 1920-ci il işğalı və ya üç tarixi şəxsiyyətin münasibətləri ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Pyesin daha dərin mövzusu tarixin insanın iradəsi ilə siyasi reallıq arasındakı toqquşmasıdır.
    Rəsulzadə ideyasını qoruyur, amma hakimiyyəti itirir.
    Nərimanov hakimiyyətin daxilindədir, amma onun sərhədləri ilə qarşılaşır.
    Stalin isə siyasi sistemin imkanlarından istifadə edərək hakimiyyətini genişləndirən fiqur kimi meydana çıxır.
    Beləliklə, üç obrazın taleyi üç fərqli münasibəti simvollaşdırır: ideyaya sədaqət, sistem daxilində dəyişiklik yaratmaq cəhdi və hakimiyyətin özünü siyasi məqsədə çevirməsi.
    Bu baxımdan əsərin ən maraqlı suallarından biri belə səslənir: Tarixi hadisələri insanlar yaradır, yoxsa müəyyən məqamda siyasi şərait insanların seçimlərini öz çərçivəsinə salır?
    Pyes bu suala sadə cavab vermir. Məhz buna görə onun müzakirə üçün potensialı böyükdür.
    “Tarixin kölgəsi”nin mühüm cəhətlərindən biri XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və ağrılı mərhələsini dramaturji mətnə çevirməsidir.
    Əsərdə tarix yalnız qələbələr və məğlubiyyətlərdən ibarət deyil. Burada siyasi qərarlar, şəxsi münasibətlər, qorxu, həbs, mühacirət, repressiya təhlükəsi, ideoloji parçalanma və milli dövlət məsələsi bir-biri ilə iç-içə verilir.
    “Tarixin kölgəsi”nin bir sıra ciddi fərqli və diqqətçəkən original cəhətləri vardır.
    Əvvəla, mövzu seçimi diqqətəlayiqdir. 1920–1922-ci illər Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb mərhələlərindən biridir və bu dövrü dramatik konfliktlər sistemi kimi təqdim etmək geniş imkanlar yaradır.
    İkincisi, tarixi şəxsiyyətlərin qarşılaşdırılması əsərə güclü konflikt verir. Rəsulzadə, Nərimanov və Stalin eyni tarixi mühitdə müxtəlif siyasi istiqamətləri təmsil edən personajlara çevrilirlər.
    Üçüncüsü, Məmmədəli Rəsuloğlu vasitəsilə zamanların birləşdirilməsi uğurlu dramaturji üsuldur. 1982-ci ildən 1920-ci ilə keçid əsərin yaddaş fəlsəfəsini gücləndirir.
    Dördüncüsü, əsərin sənədli materialla bədii təxəyyülü birləşdirmək cəhdi onu sırf tarixi xronikadan fərqləndirir.
    Beşincisi, əsərdə ideoloji mübahisə sadəcə arxa plan deyil, hadisələrin əsas hərəkətverici qüvvəsidir. Personajlar bir-birini yalnız siyasi baxımdan deyil, dünyagörüşü baxımından da sınağa çəkirlər.
    Əsərin genişliyi eyni zamanda onun ən ciddi dramaturji probleminə çevrilə bilər.
    Bəzi epizodlarda tarixi məlumatın çoxluğu dramatik hərəkəti zəiflədə bilər. Oxucu üçün maraqlı olan məlumat tamaşaçı üçün hər zaman eyni dərəcədə təsirli səhnə materialı olmur.
    Digər tərəfdən, müəllifin tarixi hadisələrə münasibəti bəzi yerlərdə açıq şəkildə hiss olunur. Bu, əsərin publisistik enerjisini artırır, lakin obrazların tam neytral və çoxsəsli qəbuluna mane ola biləcək məqamlar da yaradır. Tarixi dram üçün ən çətin məsələ məhz budur: müəllif öz mövqeyini qoruyarkən personajların öz həqiqətlərini müstəqil şəkildə səsləndirməsinə də imkan verməlidir.
    “Tarixin kölgəsi”nin ən maraqlı tərəflərindən biri də odur ki, oxucu əsərdəki siyasi mövqelərin hər birini ayrıca müzakirə edə bilər. Bu isə pyesin yalnız tarixi məlumat verməkdən daha artıq funksiyaya malik olduğunu göstərir.
    “Tarixin kölgəsi”ni oxuduqdan sonra əsərin əsas təsiri bir sıra tarixi faktları xatırlamaqdan daha çox keçmişin bu günə necə təsir etdiyini düşünmək hissidir.
    Firuz Mustafa burada tarixi səhnəyə çıxarır, amma tarixin özünü dəyişmir. O, məlum hadisələrə dramaturqun gözü ilə yenidən baxır, tarixi şəxsiyyətləri dialoqa gətirir və onların qarşıdurmasını ideyalar qarşıdurmasına çevirir.
    Əsərin ən mühüm bədii tapıntısı, məncə, tarixi hadisələrin “nəticəsini” deyil, həmin nəticəyə aparan insani və siyasi seçimləri səhnələşdirməsidir. Rəsulzadə, Nərimanov və Stalin obrazlarının bir-birinə münasibəti vasitəsilə milli istiqlal, sosial inqilab, dövlətçilik, hakimiyyət və fərdin siyasi sistem qarşısındakı mövqeyi kimi məsələlər meydana çıxır.
    Pyesin genişliyi, tarixi məlumat bolluğu və publisistik xarakteri müəyyən oxucu və səhnə problemləri yaratsa da, bunlar əsərin miqyasının da göstəricisidir. “Tarixin kölgəsi” ənənəvi, yığcam dramatik əsər olmaqdan daha çox tarixi yaddaşın böyük səhnə salnaməsi təsirini bağışlayır.
    Əsərin adı da sonda öz mənasını tamamlayır: tarix yalnız arxada qalan hadisə deyil. Onun kölgəsi insanları, cəmiyyətləri və gələcək nəsilləri izləyir. Firuz Mustafanın pyesinin əsas bədii-estetik dəyəri də məhz bu düşüncəni səhnə hadisəsinə çevirməsindədir.
    Bu mənada “Tarixin kölgəsi”ni Azərbaycan tarixinin müəyyən bir dövrü haqqında yazılmış pyes kimi deyil, tarixlə yaddaşın, siyasi ideya ilə insan taleyinin, keçmişlə gələcəyin qarşılaşdığı dramaturji mətn kimi qiymətləndirmək daha doğru olardı.















    “Savaş fəsli” -
    böyük ideallar tarixi reallığın müqaviməti ilə qarşılaşanda

    Firuz Mustafanın “Savaş fəsli və yaxud Ənvər Paşa” iki hissəli tarixi dramı XX əsrin əvvəllərində türk-müsəlman dünyasının taleyində mühüm iz buraxmış mürəkkəb siyasi hadisələrə dramaturji prizmadan baxışdır. Tədqiqatlarda da pyesin sənədlərə və tarixi faktlara əsaslanan əsərlər sırasında olduğu qeyd olunur.
    Dramın mərkəzində Ənvər Paşa dayanır. Müəllif onu yalnız hərbçi və siyasi xadim kimi deyil, mürəkkəb tarixi şəraitin içində qərar verən, idealları ilə gerçəklik arasında qalan ziddiyyətli şəxsiyyət kimi təqdim edir. Əsərin iştirakçıları arasında Usman Xoca, Fayzulla Xocayev, Yusif Ziya, İbrahim bəy, Lev Trotski və digər real tarixi şəxsiyyətlərin olması pyesin tarixi-siyasi miqyasını genişləndirir. Azyb
    Əsərin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri tarixlə dramaturgiyanın qarşılıqlı münasibətidir. Firuz Mustafa tarixi hadisələri sadəcə xronoloji ardıcıllıqla təqdim etmək əvəzinə, onları dialoqlar və qarşıdurmalar vasitəsilə canlandırır. Beləliklə, oxucu tarixi şəxsiyyətləri yalnız bioqrafik məlumatların içərisində deyil, onların bir-biri ilə fikir mübadiləsi apardığı, seçim qarşısında qaldığı dramatik situasiyalarda görür.
    Pyesin proloqunda Ənvər Paşa ilə Trotskinin qarşılaşması əsərin ideya istiqamətini əvvəlcədən müəyyənləşdirir. Kremlin məkanı, “Beynəlmiləl”in səslənməsi və Ənvər Paşanın Şərqdə baş verəcək dəyişikliklərlə bağlı düşüncələri iki fərqli siyasi dünyanın qarşılaşdırılmasına zəmin yaradır.
    Əsərin əsas məziyyətlərindən biri tarixi şəxsiyyətlərin birölçülü təqdimatından qaçmaq cəhdidir. Dramaturq hadisələri yalnız qəhrəmanlıq müstəvisində deyil, siyasi ziddiyyətlər, ideoloji toqquşmalar və tarixi seçimlər fonunda göstərir. Bu xüsusiyyət Firuz Mustafanın tarixi mövzuya ümumi dramaturji yanaşması ilə də səsləşir. O, tarixi dramaturgiyanın mühüm məsələlərindən birinin keçmişi sadəcə idealizə etməmək olduğunu özü də qeyd edib.
    “Savaş fəsli”nin başqa bir mühüm cəhəti Şərq tarixinin beynəlxalq siyasi proseslərlə əlaqələndirilməsidir. Ənvər Paşanın taleyi təkcə bir insanın və ya bir dövlətin tarixindən ibarət deyil; burada imperiyalar, milli azadlıq ideyaları, bolşevizm və türk dünyasının gələcəyi kimi geniş məsələlər də meydana çıxır. Buna görə pyesi yalnız bioqrafik dram kimi deyil, həm də siyasi-tarixi düşüncə əsəri kimi oxumaq mümkündür.
    Bununla yanaşı, əsərin tarixi materialının çoxluğu dramaturji baxımdan müəyyən çətinlik də yaradır. Çoxsaylı tarixi şəxsiyyətlər, siyasi hadisələr və ideoloji mübahisələr bəzən fərdi-psixoloji qatın arxa plana keçməsinə səbəb ola bilər. Oxucu əsəri daha yaxşı qavramaq üçün dövrün tarixi kontekstinə müəyyən qədər bələd olmalıdır.
    Ümumilikdə, “Savaş fəsli və yaxud Ənvər Paşa” Firuz Mustafanın tarixə müraciət edən mühüm dramlarından biridir. Əsərin dəyəri yalnız Ənvər Paşanın obrazını yaratmasında deyil, tarixin ziddiyyətli məqamlarını səhnə dialoqları vasitəsilə düşündürməsindədir. Pyes oxucunu hazır hökmlərdən daha çox tarixi şəxsiyyətlərin məqsədləri, seçimləri və həmin seçimlərin nəticələri barədə düşünməyə sövq edir. Bu baxımdan əsər həm tarixi yaddaş, həm də Azərbaycan dramaturgiyasının tarixi mövzulara münasibəti baxımından maraq doğurur.
    Bəli, Ənvər Paşa sadəcə tarixi şəxsiyyət kimi deyil, öz dövrünün ziddiyyətlərini öz taleyində daşıyan dramatik qəhrəman kimi təqdim edilir. Məncə, pyesin ən maraqlı tərəfi də məhz budur: müəllif Ənvər Paşanı nə yalnız qəhrəmanlaşdırır, nə də onu tarixi səhvlərindən ibarət bir fiqura çevirir. Onu böyük niyyətləri, siyasi yanlışları, romantik idealları və faciəli sonluğu olan mürəkkəb bir insan kimi göstərir.
    Tarixi baxımdan İsmayıl Ənvər Paşa Osmanlı dövlətinin son dövrünün ən mühüm siyasi-hərbi simalarından biridir. O, İttihad və Tərəqqinin aparıcı simalarından olmuş, 1914-cü ildə hərbi nazir vəzifəsinə yüksəlmiş və Birinci Dünya müharibəsində Osmanlı siyasətinin əsas fiqurlarından birinə çevrilmişdir.
    Pyesdə Ənvər Paşanın xarakterini anlamaq üçün onun idealist təbiətini ön plana çəkmək lazımdır. O, adi siyasi karyera ilə kifayətlənən adam təsiri bağışlamır. Onun düşüncəsində Osmanlı dövlətinin taleyi, türk xalqlarının gələcəyi və Şərqin siyasi müqəddəratı bir-biri ilə əlaqəlidir.
    Tarixi mənbələr də Ənvər Paşanın özünü böyük tarixi missiyaya malik şəxs kimi gördüyünü göstərir. Atatürk Araşdırma Mərkəzinin ensiklopedik materialında onun öz missiyasını Napoleona və Böyük Fridrixə bənzər şəkildə təsəvvür etdiyi qeyd olunur.
    Bu cəhət Firuz Mustafanın yaratdığı obrazın psixoloji açarıdır: Ənvər Paşa üçün tarixə müdaxilə etmək sadəcə siyasi seçim deyil, missiyadır. Böyük ideallar tarixi reallığın müqaviməti ilə qarşılaşır.
    Dramaturji baxımdan Ənvər Paşanı maraqlı edən bir də odur ki, onun faciəsi yalnız məğlub olmaq deyil; böyük bir xəyalın böyük itkilərlə üzləşməsidir.
    Pyesin mühüm cəhətlərindən biri Ənvər Paşanın obrazının başqa tarixi şəxsiyyətlərin baxışları ilə də işıqlandırılmasıdır. Əsərdə Məmməd Əmin Rəsulzadə, İosif Stalin və digər tarixi fiqurların Ənvər Paşanın Türküstan siyasəti barədə müzakirələrə də eyham vurulur.
    Rəsulzadənin mövqeyində Ənvər Paşanın millətini sevən və müəyyən ideyalar uğrunda mübarizə aparan tərəfi görünür. Stalinlə bağlı dialoqlarda isə Ənvər Paşanın bolşeviklərlə münasibətinin mürəkkəbliyi üzə çıxır. Beləliklə, eyni şəxsə müxtəlif siyasi mövqelərdən baxmaq imkanı yaranır. Bu, əsərin uğurlu dramaturji tapıntılarındandır: Ənvər Paşa haqqında hökm oxumaqdansa, oxucunu onun haqqında düşünməyə məcbur edir.
    Ənvər Paşanın həyatının ən maraqlı mərhələlərindən biri Birinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrdür. Əvvəlcə o, Sovet Rusiyası ilə müəyyən əməkdaşlıq imkanları axtarırdı. Lakin Türküstan məsələsində bolşeviklərin siyasəti ilə onun məqsədləri arasında ziddiyyət yarandı. Daha sonra Ənvər Paşa Türküstandakı silahlı müqavimət hərəkatına qoşularaq bolşeviklərə qarşı mübarizə apardı. 1922-ci il avqustun 4-də Tacikistan ərazisindəki döyüşdə öldürüldü. Beləliklə, Ənvər Paşa obrazında çox maraqlı paradoks yaranır: Siyasi tərəfdaş axtaran Ənvər Paşa sonda həmin tərəfdaşla qarşı-qarşıya gəlir. Bu paradoks onun bütün həyatına xasdır. O, daim böyük siyasi qüvvələrin arasında öz məqsədinə yol axtarır, lakin tarixi şərait çox vaxt onun niyyətlərindən daha güclü çıxır.
    Firuz Mustafanın əsərində Ənvər Paşanın faciəsini yalnız onun 1922-ci ildə öldürülməsi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Onun əsl faciəsi daha erkən başlayır.
    Ənvər Paşa böyük ideallarla böyük tarixi imkanlar arasındakı məsafəni düzgün hesablaya bilməyən siyasi romantikin faciəsini yaşayır. O, Osmanlı dövlətini gücləndirmək istəyir — müharibə məğlubiyyətlə nəticələnir. Türk xalqlarının siyasi birliyini arzulayır — qarşısına parçalanmış siyasi reallıq çıxır. Sovetlərlə əməkdaşlıq etməyə çalışır — ideoloji ziddiyyət yaranır. Türküstanda mübarizəyə başlayır — artıq əvvəlki siyasi imkanlara malik deyil.
    Beləliklə, onun həyatında niyyət ilə nəticə arasında böyük uçurum yaranır.
    Məhz buna görə Ənvər Paşa Firuz Mustafanın dramında klassik mənada “qalib qəhrəman” deyil. O, daha çox tarixin qarşısında məğlub olsa da, öz ideallarından vaz keçməyən tragik qəhrəmandır.
    Əsərin adındakı “Savaş fəsli” ifadəsini də yalnız hərbi qarşıdurma kimi başa düşmək maraqlı deyil. Buradakı “savaş” Ənvər Paşanın həyatının bütöv fəlsəfəsinə çevrilir.
    O, bütün həyatı boyu müxtəlif formalarda savaşır:
    siyasi sistemlə;
    imperiyaların maraqları ilə;
    rəqib ideologiyalarla;
    tarixi şəraitlə;
    məğlubiyyətlə;
    ən nəhayət, öz taleyi ilə.
    Bu mənada Ənvər Paşa əsərdə müharibənin içində yaşayan insan olmaqdan daha artıqdır. O, sanki müharibəni öz taleyinə çevirən insandır.
    Ənvər Paşanın obrazında ən maraqlı görünən məsələ budur: o, həm romantik, həm siyasi, həm hərbi, həm də faciəvi şəxsiyyətdir.
    Tarixi Ənvər Paşanın fəaliyyəti ciddi mübahisələr doğurub və doğurmaqda davam edir. Onun İttihad və Tərəqqidəki rolu, Birinci Dünya müharibəsinə aparan qərarlardakı məsuliyyəti, Sarıqamış faciəsi və sonrakı Türküstan siyasəti müxtəlif tarixşünaslıq mövqelərindən qiymətləndirilib.
    Firuz Mustafa dramaturq kimi bu mübahisələri quru tarixi mühakiməyə çevirmədən dialoq və qarşıdurma şəklinə salır. Buna görə əsərdə Ənvər Paşa haqqında ən maraqlı sual “o, yaxşı idi, yoxsa pis?” sualı deyil. Daha maraqlı sual budur: Böyük bir idealın arxasınca gedən insan hansı məqamda tarixə təsir edən şəxs olmaqdan çıxıb tarixin öz faciəsinin qəhrəmanına çevrilir? “Savaş fəsli” məhz bu sual ətrafında oxunduqda daha dərin məna qazanır.
    Firuz Mustafanın Ənvər Paşası sadəcə tarixi şəxsiyyətin səhnə obrazı deyil; idealla gerçəklik arasında qalan insanın obrazıdır. Onun gücü inamındadır, zəifliyi isə bəzən həmin inamın tarixi reallığın sərtliyini üstələyə bilməməsindədir.
    Ənvər Paşanın ölümü də bu baxımdan adi bioqrafik sonluq kimi görünmür. O, sona qədər mübarizə aparır və məğlubiyyətin içində belə öz ideyasını qoruyur. Elə buna görə obraz oxucuda həm heyranlıq, həm sual, həm də mübahisə doğurur.
    Əsərin əsas uğuru Ənvər Paşanı daşlaşmış tarixi portretə yox, düşünən, qərar verən, yanılan, ümid edən və sonda faciəsini yaşayan canlı dramaturji xarakterə çevirməsidir.





    “Üçüncü sahil” – hərbi şəraitdə siyasətlə mədəniyyətin əlaqəsi

    Firuz Mustafanın “Üçüncü sahil” və yaxud “Sonuncu instansiya” adlı əsəri iki pərdəli tarixi-siyasi dramdır. Əsərdə İkinci Dünya müharibəsi dövründə Berlində baş verən hadisələr, siyasi mühacirlərin taleyi, ideoloji qarşıdurmalar, casusluq, xəyanət və insanın mürəkkəb tarixi şəraitdə seçim etmək məcburiyyəti bədii şəkildə təsvir olunur.

    1. Əsərin məzmunu
    Pyesin hadisələri İkinci Dünya müharibəsi illərində Berlində cərəyan edir. Əsərin əsas məkanlarından biri müxtəlif xalqların görkəmli mədəniyyət və dövlət xadimlərinin portretlərinin asıldığı, “Mədəniyyət mərkəzi” adlandırılan bir ofisdir. Burada Qafqazdan olan siyasi mühacirlər, hərbçilər və tanınmış sənət adamları bir araya gəlirlər.
    Hadisələrin mərkəzində Gürcüstan və Azərbaycandan olan mühacirlərin, xüsusilə Qriqol Robakidze, Şalva Maqlakelidze və Fətəlibəy Düdənginskinin fəaliyyəti dayanır. Onların hər biri öz keçmişi, siyasi baxışları, vətənlə bağlı düşüncələri və gələcək barədə ümidləri ilə seçilir. Bu şəxsləri birləşdirən əsas cəhətlərdən biri sovet rejiminə münasibətləri və siyasi mühacirət şəraitində öz ideallarını qorumaq istəyidir.
    Lakin mədəniyyət mərkəzinin zahiri sakitliyi arxasında gizli mübarizə gedir. Altman və Miroslava adlı şəxslər əsl niyyətlərini gizlədirlər. Onların söhbətlərindən məlum olur ki, mərkəzdə toplaşan şəxslərə qarşı sui-qəsd planı hazırlanır. Bu planın həyata keçirilməsi üçün zəhərdən və silahdan istifadə etmək nəzərdə tutulur. Altman və Miroslava öz yaxınlarının sovet təhlükəsizlik orqanlarının əlində girov saxlanılması səbəbindən ciddi təzyiq altında hərəkət edirlər.
    Digər tərəfdən, əsərdə siyasətlə mədəniyyətin münasibəti mühüm yer tutur. İştirakçılar arasında müxtəlif siyasi baxışlara malik adamlar olsa da, ədəbiyyat, incəsənət və ümumi mədəni maraqlar onları eyni məkanda birləşdirir. Bu vəziyyət göstərir ki, insanları yalnız siyasi mövqelərinə görə qiymətləndirmək mümkün deyil; onların dünyagörüşü, mənəvi dəyərləri və şəxsi münasibətləri də mürəkkəbdir.
    Beləliklə, pyesin hadisələri təkcə siyasi mühacirlərin fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Əsər həm də qorxu və təzyiq şəraitində insan davranışını, etimadın pozulmasını, gizli niyyətləri və mənəvi məsuliyyət məsələsini ön plana çıxarır.

    2. Əsərin əsas personajları və onların xarakteristikası
    Qriqol Robakidze
    Gürcü yazıçısı və siyasi mühacirdir. Sovet rejiminə qarşı mənfi münasibəti, milli kimliyinə bağlılığı və müstəqil düşüncəsi ilə seçilir. Onun obrazında siyasi mühacirətin doğurduğu mənəvi narahatlıq və vətəndən uzaq düşməyin ağrısı ifadə olunur.
    Şalva (Salva) Maqlakelidze
    Gürcü əsilli hərbçi və hüquqşünasdır. O, siyasi mübarizəyə fəal münasibəti, sayıqlığı və şübhəcil xarakteri ilə diqqəti cəlb edir. Hadisələrə ehtiyatla yanaşması və ətrafındakı insanları diqqətlə müşahidə etməsi onun peşəkar hərbçi xüsusiyyətlərini üzə çıxarır.
    Fətəlibəy Düdənginski (Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli)
    Azərbaycan əsilli peşəkar hərbçidir. Əsərdə onun müharibə şəraitindəki fəaliyyəti, siyasi mövqeyi və insanlara münasibəti diqqət mərkəzindədir. O, ətrafında baş verən hadisələrə ehtiyatla yanaşır və gizli təhlükələri duymağa çalışan obraz kimi təqdim edilir.
    Knut Hamsun
    Norveç yazıçısıdır. Onun əsərdə iştirakı hadisələrə ədəbi və mədəni mühitin də daxil olduğunu göstərir. Hamsun obrazı vasitəsilə sənətkarın siyasi təlatümlər içindəki mövqeyi və mədəniyyətin insanları birləşdirən gücü məsələsi gündəmə gətirilir.
    Olqa Çexova
    Tanınmış aktrisadır. Onun obrazı əsərin mədəniyyət və incəsənət xəttini zənginləşdirir. Siyasi gərginliklə dolu mühitdə sənət adamlarının bir araya gəlməsi əsərin ideya məzmununun açılmasına xidmət edir.
    Ella Trebe
    Alman antifaşist müqaviməti ilə əlaqəli tarixi şəxsiyyətdir. Əsərdə kommunist mövqeyinə malik olmasına baxmayaraq, fərqli siyasi düşüncəli şəxslərlə eyni mədəni mühitdə iştirak edir. Bu obraz siyasi fikir ayrılıqlarının insan münasibətlərinə təsirini göstərir.
    Altman
    Əsərdə gizli əməliyyatın iştirakçısı olan personajdır. O, öz məqsədini həyata keçirmək üçün vəziyyəti izləyir və Miroslava ilə birlikdə sui-qəsd planının icrasına çalışır. Obraz qorxu, məcburiyyət və şəxsi təhlükəsizlik naminə başqalarının həyatına qəsd etmək arasındakı ziddiyyəti təcəssüm etdirir.
    Miroslava
    Altmanla birlikdə gizli əməliyyatda iştirak edən qadındır. O, bir tərəfdən ona verilmiş tapşırığı yerinə yetirməyə çalışır, digər tərəfdən isə əməliyyatın təhlükəli nəticələrindən ehtiyat edir. Onun tərəddüdləri qorxunun və məcburiyyətin insanın iradəsinə necə təsir etdiyini göstərir.
    Bu personajların adları və əsərdəki ilkin təqdimatları müəllifin kitabdakı mətninə əsaslanır.

    3. Əsərin mahiyyəti və əsas ideyası
    “Üçüncü sahil” əsərinin mahiyyətini bir neçə əsas istiqamətdə izah etmək olar.
    Birincisi, siyasi mühacirət və milli kimlik problemidir. Vətəndən uzaqda yaşayan insanlar öz keçmişləri, milli mənsubiyyətləri və gələcək arzuları ilə bağlı mürəkkəb seçimlər qarşısında qalırlar. Onların həyatında siyasi ideyalarla şəxsi talelər bir-birindən ayrılmır.
    İkincisi, totalitar rejimlərin insan taleyinə təsiridir. Əsərdə girov saxlanılan yaxınlar, gizli əməliyyatlar və ölüm təhlükəsi insanların azad qərar vermək imkanlarını məhdudlaşdırır. Müəllif bununla siyasi zorakılığın yalnız birbaşa qurbanlara deyil, onun təsiri altına düşən başqa insanlara da zərər vurduğunu göstərir.
    Üçüncüsü, etimad və xəyanət məsələsidir. Əsərdə zahiri dostluq və mədəni ünsiyyətin arxasında gizli məqsədlər dayanır. İnsanların bir-birinə inamı şübhə ilə əvəz olunur. Bu da tarixi böhran şəraitində həqiqəti müəyyənləşdirməyin nə qədər çətin olduğunu göstərir.
    Dördüncüsü, mədəniyyətin birləşdirici gücüdür. Müxtəlif millətlərin nümayəndələri və fərqli siyasi mövqeli insanlar ədəbiyyat və incəsənət ətrafında birləşə bilirlər. Bu məqam mədəniyyətin siyasi sərhədlərdən daha geniş mənəvi ünsiyyət sahəsi yaratmaq imkanını nümayiş etdirir.

    4. “Üçüncü sahil” adının mənası
    Əsərin adı simvolik məna daşıyır. Sahil adətən insanın dayandığı, sığındığı və özünə istiqamət seçdiyi məkanı ifadə edir. “Üçüncü sahil” anlayışını isə iki qarşı tərəf arasında qalmış insanın axtardığı alternativ mövqe kimi şərh etmək mümkündür.
    Pyesdə personajlar siyasi ideologiyalar, milli maraqlar, şəxsi təhlükəsizlik və mənəvi məsuliyyət arasında seçim etməli olurlar. Onlar üçün nə bir tərəf, nə də digər tərəf həmişə təhlükəsiz və mənəvi cəhətdən qənaətbəxş görünür. Bu baxımdan “üçüncü sahil” insanın özünə həqiqi dayaq, mənəvi sığınacaq və çıxış yolu axtarmasının rəmzi kimi yozula bilər.
    Əsərin ikinci adı olan “Sonuncu instansiya” da diqqətəlayiqdir. Bu ifadə son qərar nöqtəsini, hökmün və ya həqiqətin müəyyənləşdirilməli olduğu məqamı xatırladır. Əsərdə isə hadisələr elə qurulur ki, insanın kimə inanmalı, hansı qərarı verməli və hansı mənəvi meyarla hərəkət etməli olduğu sualları daim açıq qalır.
    Bu simvolik şərh əsərin hadisələrindən və personajların qarşılaşdığı mənəvi-siyasi ziddiyyətlərdən çıxarılan ədəbi qənaətdir.

    5. Nəticə
    Firuz Mustafanın “Üçüncü sahil” tarixi dramı İkinci Dünya müharibəsi dövrünün siyasi mürəkkəbliyini insan taleləri vasitəsilə əks etdirən əsərdir. Müəllif real tarixi şəxsiyyətləri və bədii personajları eyni dramatik məkanda qarşılaşdıraraq siyasi mübarizənin, ideoloji qarşıdurmanın və gizli əməliyyatların insan münasibətlərinə təsirini göstərir.
    Əsərin əsas əhəmiyyəti tarixi hadisələri sadəcə təsvir etməsində deyil, həmin hadisələrin arxasında dayanan mənəvi sualları gündəmə gətirməsindədir: İnsan öz yaxınlarını xilas etmək üçün nə qədər irəli gedə bilər? Qorxu şəraitində vicdanı qorumaq mümkündürmü? Siyasi məqsəd insan həyatından üstün tutula bilərmi? Həqiqət və ədalət hansı məqamda son sözünü deyir?
    Beləliklə, “Üçüncü sahil” tarix, siyasət, milli kimlik, vicdan və insan seçimi haqqında düşündürən tarixi-siyasi dramdır. Əsər oxucunu tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyətini yalnız siyasi mövqeləri ilə deyil, həm də onların mənəvi dilemması və insani münasibətləri baxımından qiymətləndirməyə çağırır.



















    “Qara zolaq” –insan azadlığı və ədaləthissi daim gündəmdədir

    Firuz Mustafanın “Qara zolaq” pyesi müəllifin “Pyeslər” kitabının 5-ci cildində, 324-cü səhifədən başlayır. Əsər siyasi-tarixi tragikomediya janrında yazılmışdır. Pyesdə sovet rejiminin insan taleyinə təsiri, azadlıq uğrunda mübarizə, bürokratiya və şəxsiyyət hüquqlarının pozulması məsələləri ön plana çəkilir.

    1. Pyesin məzmunu
    Əsərin əsas qəhrəmanı İsmayıl Farkdır. Onun əsl adı Şəmsəddin Mehdiyevdir. Alban əsilli olan İsmayıl Albaniyanın Moskvadakı səfirliyində referent vəzifəsində çalışır. Lakin siyasi rejimlə bağlı problemlər və müxtəlif təqiblər onun həyatını faciəli istiqamətə yönəldir.
    Pyesdə İsmayılın həyatının müxtəlif mərhələləri təsvir olunur. O, izlənilir, təzyiqlərə məruz qalır və azad yaşamaq hüququndan məhrum edilir. Onun taleyi vasitəsilə totalitar sistemin insanı necə çıxılmaz vəziyyətə saldığı göstərilir. İsmayılın qarşılaşdığı maneələr yalnız şəxsi həyatına deyil, həm də milli mənsubiyyətinə, vətəninə qayıtmaq arzusuna və mənəvi azadlığına təsir edir.
    Əsərin sonunda İsmayılın günahsız olduğu və ruhi xəstə olmadığı etiraf edilir. O, uzun illərdən sonra azadlığa buraxılır. Lakin qarşısında yeni bir sual dayanır: öz vətəninə qayıda biləcəkmi? Onun bu sualı sistemin insanı formal olaraq azad etsə də, bütün problemləri həll etmədiyini göstərir. İsmayıl həyatında yeni bir səhifə açmaq və üzləşdiyi “qara zolaq”dan çıxmaq istəyir.

    2. Pyesin ideyası
    Əsərin əsas ideyası insan azadlığının, şəxsiyyət hüquqlarının və mənəvi ləyaqətin qorunmasının vacibliyidir. Müəllif göstərir ki, insanı siyasi təqiblərə məruz qoymaq, onu öz vətənindən və azad seçim hüququndan məhrum etmək böyük mənəvi faciələrə səbəb olur.
    Pyesdə aşağıdakı problemlər əsas yer tutur:
    • Totalitar rejimin mahiyyəti: hakimiyyətin insan talelərinə müdaxiləsi və fərdi azadlıqların məhdudlaşdırılması.
    • Bürokratiya və ədalətsizlik: insanın günahsız olduğu halda uzun müddət əzab çəkməsi və hüquqlarını bərpa etməkdə çətinliklərlə qarşılaşması.
    • Azadlıq və vətən həsrəti: insanın öz vətənində yaşamaq, sərbəst qərar vermək və kimliyini qorumaq arzusu.
    • İnsan iradəsi və ümid: ağır sınaqlara baxmayaraq, azadlığa və yeni həyata inamın itirilməməsi.
    Əsərin “Qara zolaq” adlandırılması da rəmzi məna daşıyır. Qara zolaq qəhrəmanın həyatında üzləşdiyi haqsızlıqları, təqibləri, mənəvi iztirabları və çıxılmaz görünən vəziyyəti simvolizə edir. Bu zolaqdan çıxmaq isə keçmişin ağrılarından xilas olmaq və yeni həyata başlamaq istəyini ifadə edir.
    Müəllifin tragikomediya janrına müraciət etməsi də əhəmiyyətlidir. Burada faciəvi hadisələrlə yanaşı, sovet bürokratiyasının absurd və gülünc tərəfləri də açılır. Beləliklə, əsər oxucunu həm düşündürür, həm də insanı əzən sistemin ziddiyyətlərini görməyə vadar edir.
    yazyarat.com

    3. Əsas qəhrəman — İsmayıl Fark
    İsmayıl Fark əsərin mərkəzi obrazıdır. O, mürəkkəb və faciəli həyat yolu keçmiş, azadlıq və həqiqət axtarışında olan insandır.
    İsmayılın xarakterində bir neçə mühüm xüsusiyyət seçilir:
    • Azadlıqsevərlik: O, başqalarının iradəsinə tabe olaraq yaşamaq istəmir, öz həyatını özü müəyyənləşdirməyə çalışır.
    • Cəsarət: Qarşılaşdığı təqiblərə baxmayaraq, mövcud rejimin haqsızlıqlarını tənqid etməkdən çəkinmir.
    • Mənəvi dözümlülük: Uzun illər çəkdiyi əzablar onun azad yaşamaq arzusunu tamamilə məhv edə bilmir.
    • Vətənə bağlılıq: Onun üçün azadlıq yalnız fiziki sərbəstlik deyil, həm də öz vətəninə qayıtmaq və kimliyini qorumaq imkanıdır.
    • Ümid və gələcəyə inam: Azadlığa buraxıldığı zaman o, həyatına yenidən başlamaq istəyir.
    İsmayılın obrazı vasitəsilə müəllif bir insanın taleyindən daha geniş məsələyə toxunur: siyasi sistemlər insanın həyatını, şəxsiyyətini və azadlığını nə dərəcədə məhdudlaşdıra bilər? Qəhrəmanın mübarizəsi insan ləyaqətinin heç bir siyasi maraqdan üstün olduğunu göstərir.

    Nəticə
    Firuz Mustafanın “Qara zolaq” pyesi insan azadlığı, ədalət, vətənə bağlılıq və şəxsiyyət hüquqları haqqında düşündürücü əsərdir. İsmayıl Farkın faciəli taleyi sovet rejiminin yaratdığı haqsızlıqları və bürokratik sistemin insan həyatına vurduğu zərbələri əks etdirir. Əsərin əsas mesajı budur ki, insanın azadlığı, ləyaqəti və öz taleyini müəyyənləşdirmək hüququ qorunmalı, heç bir siyasi sistem bu dəyərləri tapdalamamalıdır.
    Mənbə: Firuz Mustafa, Pyeslər. 5-ci cild, “Qara zolaq”, s. 324 və sonrakı səhifələr. .




























    ABSURDİZM



    “Marian çökəkliyi”-insan yaddaşının qatları
    üzə çıxanda

    Niyə məhz “Marian çökəkliyi”?
    Əsərin özündə “Marian çökəkliyi” ifadəsi əvvəlcə ironik və zahirən əhəmiyyətsiz bir replika kimi doğulur. Qarapencəkli Kişi hadisə yerindəki dayaz çökəkliyi Marian çökəkliyi ilə müqayisə edir və dərhal onun dünyanın ən dərin çökəkliyi olduğunu izah edir. Sonra Ağpencəkli Kişi də bu ifadəni istehza ilə təkrar edir. Lakin finala doğru həmin söz artıq hadisə yerinin adına çevrilir: “Hadisə yeri” deyiləndə cavab “Marian çökəkliyi” olur.
    Burada çox maraqlı bir mənanın dəyişməsi baş verir.
    1. “Marian çökəkliyi” zahiri çökəkliyin ölçüsünü aşır. Əsərdəki real çökəklik dayazdır. Müəllif bunu açıq şəkildə vurğulayır. Deməli, coğrafi baxımdan Marian çökəkliyi ilə həmin yer arasında heç bir uyğunluq yoxdur. Əksinə, onların arasında ölçüyəgəlməz fərq var.
    Amma dramaturji baxımdan məsələ tam başqadır. Orada bir insan öldürülüb. Deməli, fiziki baxımdan dayaz olan həmin çökəklik mənəvi baxımdan dərinləşir. Çökəkliyin dərinliyi artıq metrlə ölçülmür. Onun dərinliyi günahın, ölümün, vicdanın və həqiqətin dərinliyidir.
    Başqa sözlə, fiziki olaraq dayaz çökəklik mənəvi olaraq dibsiz bir uçurumdur.
    “Marian çökəkliyi” adının ən mühüm poetik funksiyası məhz budur.
    2. “Marian” sözü əsərdə ironiyadan faciəyə keçir. Başlanğıcda bu ifadədə bir qədər komizm və ironiya var. Qarapencəkli Kişinin “çoxbilmiş” görünməsi, Ağpencəkli Kişinin ona istehzalı münasibəti, çaqqal-tülkü söhbəti - bütün bunların arasında “Marian çökəkliyi” də bir növ qəribə, hətta gülüş doğuran müqayisə kimi səslənir. Amma əsərin sonunda həmin sözün emosional tonu dəyişir. Artıq “Marian çökəkliyi”:
    • gülməli müqayisə deyil;
    • coğrafi məlumat deyil;
    • sadəcə hadisə yerinin adı deyil.
    O, ölümün, günahın və yaddaşın məkanıdır.
    Bu, müəllifin çox maraqlı dramaturji fəndidir: birinci dəfə eşidəndə təsadüfi görünən ifadə, finala doğru əsərin semantik mərkəzinə çevrilir.
    3. Əsl “çökəklik” insanın içindədir
    Burada daha dərin bir qat da görünür. Ağpencəkli Kişi hadisəni xatırladıqca yaddaşı dəyişir. Əvvəl bir cür danışır, sonra başqa detalları xatırlayır. Qarapencəkli Kişinin sualları ilə onun yaddaşının altından hadisənin başqa mənzərəsi çıxır. Nəhayət, söhbət həqiqət və vicdan məsələsinə gəlib çatır. Ağpencəkli Kişi “Vicdan olmayan yerdə insan da yoxdur” deyir. Qarapencəkli Kişi isə həqiqəti etiraf etməyi tələb edir.
    Beləliklə, pyesdə ikinci, görünməz bir Marian çökəkliyi yaranır: insanın öz daxilindəki dərinlik.
    İnsan öz yaddaşının, günahının və vicdanının içinə endikcə aşağı düşür. Hər yeni xatırlama onu daha dərin bir mənəvi uçuruma aparır.
    Bu mənada pyesin adı belə oxuna bilər: Marian çökəkliyi = insanın öz içindəki dibsiz çökəklik.
    4. Çox mühüm qarşılaşdırma: “dərinlik” və “dayazlıq”. Əsərin adında gizlənən əsas paradokslardan biri də budur: Marian çökəkliyi dünyanın ən dərin yeridir, amma hadisənin baş verdiyi çökəklik dayazdır.
    Bu ziddiyyət təsadüfi deyil. Pyes boyu qəhrəmanların danışdıqları ilə həqiqət arasında da belə bir məsafə var. Zahirdə hər şey sadədir: bir ov hadisəsi, bir güllə, bir ölüm.
    Amma hadisənin daxili mənası çox dərindir. Yəni müəllif sanki bizə deyir: Hadisənin özü dayaz görünə bilər, amma onun insan vicdanında yaratdığı çökəklik Marian çökəkliyi qədər dərindir.
    5. Ad həm də yaddaşın “dibinə” enmək ideyasını ifadə edir. Pyesin əsas hərəkəti fiziki hərəkət deyil. İki adam demək olar ki, eyni məkandadırlar. Əsas hərəkət onların xatirələrinin içində baş verir.
    “Harada dayanmısan?”, “güllə hansı istiqamətə gedib?”, “nə görmüsən?”, “nə eşitmisən?” kimi suallar hadisənin keçmişinə doğru qazıntı aparır. yazyarat.com
    Sanki dramaturq iki personajı bir mənəvi arxeoloji qazıntıya göndərir. Onlar hadisənin üst qatını qazdıqca aşağıdan həqiqət çıxır. Və həmin qazıntının məkanı — Marian çökəkliyidir. Bu baxımdan “Marian” sözünün seçilməsi mənə çox uğurlu görünür: adi “çökəklik” sözü sadəcə məkan bildirərdi. “Marian çökəkliyi” isə hədsiz dərinlik assosiasiyası yaradır.
    6. Final bu adı daha da ağırlaşdırır. Ən maraqlı məqam isə finaldakı təkrardır. Ağpencəkli Kişi hadisəni yenidən canlandırır, Qarapencəkli Kişi onun atəş istiqamətini göstərir və nəticədə real atəş açılır; Qarapencəkli Kişi yerə sərilir. Sonra əvvəlki səhnənin elementləri yenidən meydana gəlir. Beləliklə, keçmiş sadəcə xatırlanmır — yenidən baş verir.
    Beləliklə, “Marian çökəkliyi” həm də zamanın çökəkliyidir: insan keçmişdən çıxa bilmir, hadisə bitmir, təkrarlanır.

    “Marian çökəkliyi”ndə ən azı üç dərinlik üst-üstə düşür: coğrafi dərinlik → hadisənin mənəvi dərinliyi → insan vicdanının və yaddaşının dərinliyi. Və müəllifin ironiyası da buradadır: ən böyük dərinlik okeanın ortasında yox, insanın içindədir.
    Pyesin bədii gücü ilk növbədə sadə, hətta absurd görünən bir situasiyanın tədricən çoxqatlı məna qazanmasındadır. İki kişi arasındakı dialoq zahirdə konkret bir hadisənin - ölüm hadisəsinin araşdırılması təsiri yaradır. Lakin dramaturq ənənəvi detektiv məntiqindən istifadə etmir. Həqiqət düz xətt üzrə açılmır; sözlərin, xatırlamaların, ziddiyyətlərin və təkrarların içindən üzə çıxır.
    Bu baxımdan dialoq pyesin həm süjetini, həm də fəlsəfi düşüncə mexanizmini yaradır. Personajlar danışdıqca hadisənin özü qədər danışığın arxasında gizlənən həqiqət əhəmiyyət qazanır.
    Absurd poetikanın mühüm xüsusiyyəti də buradadır: məntiqi görünən dünya getdikcə məntiqsizləşir, məntiqsiz görünən vəziyyət isə insan gerçəkliyinin daha dərin həqiqətini ifadə etməyə başlayır. “Marian çökəkliyi”ndə gülüşlə faciə, adi söhbətlə ölüm, oyunla gerçəklik bir-birinə qarışır.
    Əsərin təkrarlar üzərində qurulması da mühüm bədii vasitədir. Finalda başlanğıc ovqatının yenidən meydana çıxması hadisənin sadəcə başa çatmadığını, sanki dairəvi şəkildə yenidən başladığını düşündürür. Bu, absurd dramaturgiyanın əsas prinsiplərindən biri olan “çıxılmazlıq” duyğusunu gücləndirir.
    Əsərin adı pyesin ən mühüm metaforik obrazıdır.
    Adi “çökəklik” sözündə yalnız məkan anlayışı var. “Marian çökəkliyi” isə ölçüsüz dərinlik təsəvvürü yaradır. Halbuki hadisə baş verən real çökəklik bunun tam əksidir - dayazdır.
    Bu uyğunsuzluq bədii baxımdan çox məhsuldardır. Çünki müəllif fiziki ölçü ilə mənəvi ölçünü qarşılaşdırır: Çökəklik fiziki olaraq dayazdır, amma onun içində baş verənlərin mənası dibsizdir. Beləliklə, coğrafi ad metafizik obraza çevrilir.
    Pyesin fəlsəfi mahiyyətində və ya mərkəzində “insan nə qədər dərinliyə enə bilər?” sualı dayanır.
    Buradakı “dərinlik” artıq okeanın dərinliyi deyil. Bu:
    • insanın yaddaşının dərinliyidir;
    • vicdanının dərinliyidir;
    • günahının dərinliyidir;
    • həqiqətin dərinliyidir;
    • insanın özündən gizlətmək istədiyi həqiqətin dərinliyidir.
    İnsan öz içində müəyyən bir həddə qədər enə bilir. Ondan sonra isə özünü görməyə başlayır. Pyesin gərginliyi də buradan doğur: personajlar zahirən bir hadisəni danışırlar, əslində isə tədricən özlərinin mənəvi portretini açırlar.
    Burada “Marian çökəkliyi” həm də insanın daxilindəki boşluq anlayışı ilə səsləşir. Dərinlik həmişə doluluq demək deyil. Əksinə, ən böyük dərinlik bəzən ən böyük boşluqdur. İnsan öz daxilində nə qədər aşağı enirsə, orada cavab əvəzinə daha böyük suallarla qarşılaşa bilər.
    Pyesin fəlsəfi ağırlığını artıran əsas məsələlərdən biri vicdanla həqiqət arasındakı münasibətdir. Həqiqət yalnız “nə baş verdi?” sualının cavabı deyil. Əsas sual budur: İnsan bildiyi həqiqətlə nə edir? Onu gizlədir? Təhrif edir? Özünü qorumaq üçün başqa cür təqdim edir? Yoxsa həmin həqiqətin məsuliyyətini üzərinə götürür?
    Beləliklə, pyesdə cinayət və ya ölüm faktından daha geniş bir məsələ ortaya çıxır: insanın öz həqiqəti qarşısındakı məsuliyyəti. Bu məqamda “Marian çökəkliyi” yenidən mənasını dəyişir. O, artıq yalnız hadisənin baş verdiyi yer deyil. Vicdanın insanı apardığı ən aşağı nöqtədir.
    Beləliklə, müəllif dolayı yolla soruşur: İnsanı insan edən nədir — ağıl, vicdan, seçim, yoxsa sadəcə öz davranışına bəraət qazandırmaq qabiliyyəti? Bu sual pyesi məişət hadisəsindən çıxarıb fəlsəfi müstəviyə keçirir.
    Əsərin fəlsəfi nüvəsini bir cümlə ilə belə ifadə etmək olar: Dünyanın ən dərin çökəkliyi okeanda deyil, insanın öz içindədir.
    Amma müəllif bununla kifayətlənmir. Çünki insanın içindəki bu dərinlik həm həqiqətin, həm də yalanın dərinliyi ola bilər.
    İnsan özünü müdafiə etmək üçün həqiqətin üzərini örtə-örtə, nəhayət, elə bir dərinliyə düşür ki, oradan çıxmaq mümkün olmur. Bu mənada “Marian çökəkliyi” həm həqiqətə eniş, həm də insanın öz yaratdığı mənəvi uçuruma düşüşdür.
    Məhz buna görə əsərin adı mənə çoxqatlı görünür: coğrafi obraz → bədii metafora → psixoloji məkan → fəlsəfi kateqoriya.
    Və pyesin absurdluğu da burada öz həqiqi mənasını tapır: absurd olan həyatın özü deyil; insanın mənasız görünən davranışlarının arxasında çox ciddi mənəvi sualların dayanmasıdır.
    ...Finalı yalnız “çıxılmazlıq” və ya “dairəvi təkrar” kimi oxumaq pyesin əsas ideyasını daraldar. Əgər sonda həqiqət üzə çıxırsa, əsərin fəlsəfi istiqaməti daha nikbin və daha mürəkkəbdir.
    Həqiqət gecikir, amma yox olmur
    Pyes boyunca həqiqət birbaşa deyil, qat-qat açılır. Hadisənin zahiri görünüşü ilə onun gerçək mahiyyəti arasında məsafə var. Personajların danışığı, xatırlaması, gizlətməsi və etirafı həmin məsafəni tədricən aradan qaldırır.
    Deməli, “Marian çökəkliyi” həm də həqiqətə doğru enişin metaforasıdır. İnsan nə qədər dərinliyə enirsə, həqiqət də bir o qədər aydın görünür.
    Burada çox vacib bir məqam var: həqiqətin qalib gəlməsi mütləq fiziki və ya zahiri “ədalətli sonluq” demək deyil. Əsas qələbə yalanın artıq özünü gizlədə bilməməsidir.
    Ağpencəkli Kişinin etirafı ilə onun əvvəl qurduğu yalan və özünümüdafiə mexanizmi dağılır. Beləliklə, həqiqət hadisəni dəyişdirməsə də, hadisənin mənasını dəyişir.
    Bu, fəlsəfi baxımdan əhəmiyyətlidir. Həqiqət keçmişi dəyişə bilməz, amma keçmişin qarşısında insanın mövqeyini dəyişə bilər.
    …“Marian çökəkliyi” yalnız insanın içindəki uçurum deyil. O, həm də həqiqətə aparan dərinlikdir. İnsan həmin dərinliyə enməkdən qorxa bilər. Çünki orada özünün görmək istəmədiyi həqiqətlə qarşılaşacaq. Amma enmədən həqiqətə çatmaq da mümkün deyil. Ona görə pyesin hərəkətini belə təsəvvür etmək olar: görünən hadisə → şübhə → xatırlama → ziddiyyət → etiraf → həqiqət. Bu baxımdan əsərin adı bütün dramaturji quruluşu özündə cəmləyir.
    Bədii və fəlsəfi baxımdan ən maraqlı nəticə
    Firuz Mustafanın burada yaratdığı əsas paradoks budur: Dünyanın ən dərin çökəkliyinin adı olan “Marian” sözü əsərdə insanın həqiqətə enməsinin simvoluna çevrilir. Amma həmin eniş məhvedici olmaq məcburiyyətində deyil. Əksinə, insan öz içindəki ən dərin yerə enib həqiqətlə üzləşəndə, mənəvi baxımdan müəyyən bir azadlıq qazana bilər. Bu səbəbdən pyesi yalnız absurd və qaranlıq əsər kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Absurd forma ilə fəlsəfi məzmun arasında ciddi bir qarşıdurma var: forma bizə həyatın mənasızlığını hiss etdirir, amma həqiqətin üzə çıxması həmin mənasızlığın içindən bir mənəvi məna yaradır.
    Belə bir qənaətə gəlmək olar ki, “Marian çökəkliyi”ndə insan həqiqətdən qaça-qaça öz daxilində dərinləşən uçuruma düşür və həmin uçurumun dibində həqiqətlə qarşılaşır. Pyesin mənəvi nikbinliyi də bundadır: yalanın yolu nə qədər uzun və dolaşıq olsa da, həqiqət sonda özünü təsdiq edir.
    Bu yanaşma əsərin adını, absurd poetikasını, personajların psixologiyasını və finalını vahid fəlsəfi xəttdə birləşdirməyə imkan verir.














    “Çardaqda zirzəmi” paradokslar dramı

    Janr: absurd dram • Əsas problemlər: sevgi, qısqanclıq, xəyanət, zaman və insanın mənəvi məsuliyyəti

    Firuz Mustafanın “Çardaqda zirzəmi” pyesi ilk baxışda kişi ilə qadın arasındakı mürəkkəb münasibətləri, qarşılıqlı inamsızlığı və xəyanət şübhəsini əks etdirən psixoloji dram təsiri bağışlayır. Lakin əsərin məzmununa və dramaturji quruluşuna dərindən nəzər saldıqda aydın olur ki, müəllifin məqsədi yalnız məhəbbət münasibətlərini təsvir etmək deyil. O, insanın öz daxilində yaratdığı ziddiyyətləri, keçmişin yaddaşda yaşamağa davam etməsini, qısqanclığın dağıdıcı gücünü və zaman qarşısında insan iradəsinin məhdudluğunu da araşdırır.
    Müəllifin təqdim etdiyi pyesin mətnini, xüsusilə personajların qarşılıqlı münasibətlərini, zaman və məkan keçidlərini, final səhnəsini, eləcə də əsərin absurd teatr prinsipləri ilə bağlı müəllif qeydlərini əsas götürərək aşağıdakı təhlili təqdim edirəm.

    1. Əsərin süjet xətti və əsas konflikt
    Pyesin mərkəzində Araz və Zara dayanır. Onların münasibətləri zahirən sakit və təmkinli görünsə də, bu sakitliyin altında yığılıb qalmış narazılıqlar, qısqanclıq, inciklik və bir-birinə etibar etmək qabiliyyətinin zəifləməsi gizlənir.
    Dramaturji konfliktin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, şəxsi münasibətlərdə yaranan böhran təkcə konkret hadisələrin nəticəsi kimi deyil, insanların hadisələri necə qavraması, bir-birinin davranışlarını necə yozması və şübhələrinə necə təslim olması ilə də bağlıdır.
    Araz və Zara “çevrilmə” vasitəsi ilə Alim və Mila adlı personajların münasibətlərini sanki öz həyatlarının güzgüsündə canlandırırlar. Araz Alimin, Zara isə Milanın mövqeyinə keçir; eyni zamanda, onlar öz şəxsiyyətlərindən də tam ayrılmırlar. Bu oyun zamanı xəyanət, sədaqət, ailə namusu, bağışlamaq və cəzalandırmaq məsələləri müzakirə olunur. Personajlar başqalarının taleyini mühakimə etdikcə öz münasibətlərinin gizli tərəfləri də üzə çıxır.
    Beləliklə, əsərdə iki səviyyəli konflikt yaranır:
    • Xarici konflikt: kişi ilə qadın, ər-arvad və dostlar arasında meydana çıxan etimadsızlıq və qarşıdurma.
    • Daxili konflikt: insanın öz prinsipləri ilə real davranışları, başqalarına verdiyi qiymətlə özünə münasibəti arasındakı ziddiyyət.
    Məncə, pyesin psixoloji dərinliyi məhz bu ikinci konfliktlə bağlıdır. İnsan başqasının səhvini asanlıqla müəyyənləşdirə bilir, lakin öz davranışının mahiyyətini anlamaqda çətinlik çəkir. Firuz Mustafa bu ziddiyyəti dialoqlar və personajların bir-birinin roluna girməsi vasitəsilə açır.

    2. Əsərin adı: “Çardaqda zirzəmi” nəyi ifadə edir?
    Pyesin ən maraqlı cəhətlərindən biri onun paradoksal adıdır. Çardaq adətən binanın yuxarı hissəsini, zirzəmi isə aşağı qatını ifadə edir. Bunlar bir-birinə əks istiqamətləri bildirən məkanlardır. Onların bir ad daxilində birləşdirilməsi adi məntiqin sərhədlərini pozur və oxucunu əsərin fəlsəfi mahiyyəti üzərində düşünməyə vadar edir.
    Əsərdə bu paradoks yalnız başlıqda qalmır. Araz və Zara qəribə, qeyri-müəyyən bir məkana daxil olur, yuxarı ilə aşağı, işıqla qaranlıq, görünənlə görünməyən arasındakı sərhədləri itirirlər. Personajların özləri də bu məkanın harada yerləşdiyini müəyyən edə bilmirlər. Arazın həmin yerin həm çardaq, həm də zirzəmi olması barədə sözləri əsərin əsas simvolik düyününü yaradır.
    Bu obrazı bir neçə istiqamətdə şərh etmək mümkündür:
    • Psixoloji mənada çardaq insanın düşüncələrini, zirzəmi isə şüuraltında gizlətdiyi qorxuları, arzuları və günahları simvolizə edə bilər.
    • Mənəvi mənada insanın zahirdə nümayiş etdirdiyi ləyaqətlə daxilində gizlətdiyi həqiqətlər arasındakı ziddiyyəti ifadə edə bilər.
    • Fəlsəfi mənada həyatın yuxarı və aşağı, yaxşı və pis, günah və günahsızlıq kimi qəti bölgülərə sığmadığını düşündürə bilər.
    • Dramaturji mənada bu məkan real hadisələrlə xatirə, təxəyyül və şərti teatr dünyası arasında keçid rolunu oynayır.
    Başlığın ən güclü yozumu insanın daxili aləmi ilə bağlıdır. İnsan bəzən özünü yüksək mənəvi mövqedə görür, amma daxilində həll etmədiyi problemlər, etiraf etmədiyi həqiqətlər və başqalarına vurduğu yaralar daşıyır. Beləliklə, çardaqla zirzəmi eyni insanın iki fərqli daxili qatına çevrilir.
    Bu baxımdan əsərin adı dekorativ ifadə deyil, onun ideya-fəlsəfi məzmununu birləşdirən əsas simvoldur.

    3. Zaman problemi: keçmiş insanı tərk edirmi?
    Pyesdə zaman sadəcə hadisələrin ardıcıllığını müəyyənləşdirən vasitə deyil. O, personajların taleyinə təsir edən, münasibətləri dəyişdirən, lakin keçmişin izlərini tamamilə silə bilməyən qüvvədir.
    Əsərdə gənclik, orta yaş və ahıllıq mərhələləri bir-birindən ayrılmış, müstəqil həyat parçaları kimi təqdim olunmur. Personajlar müxtəlif yaşlarda və müxtəlif rollarda görünərək öz keçmişləri ilə üz-üzə gəlirlər. Bu quruluş onların həyatını bütöv bir zaman xətti kimi deyil, təkrar-təkrar açılan xatirələr və mənəvi sınaqlar silsiləsi kimi göstərir.
    Pyesin sonunda Arazla Zaranın yaşlı çağlarında yenidən qarşılaşması, illər keçməsinə baxmayaraq əvvəlki faciənin xatirəsini yaşatmaları bu baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir. Onlar zamanın təsirindən qocalırlar, fiziki güclərini itirirlər, lakin keçmişlə mənəvi hesablaşmaları sona çatmır.
    Burada mühüm bir sual yaranır: zaman insanı sağalda bilərmi, yoxsa yalnız onun ağrısını yaşamağın formasını dəyişir?
    Müəllifin təqdim etdiyi bədii mənzərə ikinci ehtimala daha çox yaxınlaşır. Zaman hadisəni geridə qoyur, ancaq insanın yaddaşından, vicdanından və emosional təcrübəsindən onu mütləq şəkildə silə bilmir.
    Bununla belə, əsəri yalnız keçmişin cəzası haqqında yazılmış mətn kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Finalda personajların bir-birinə doğru hərəkət etməsi, yağışın təmizlik kimi mənalandırılması barışıq və mənəvi yenilənmə ehtimalını da saxlayır.

    4. Sevgi, qısqanclıq və etimadın dağılması
    Pyesin emosional mərkəzində sevgi dayanır. Lakin burada sevgi idealizə olunmuş, bütün problemləri öz-özünə həll edən bir qüvvə deyil. O, qısqanclıq, şübhə, eqoizm və mənəvi məsuliyyətsizlik qarşısında zəifləyə bilən insani münasibətdir.
    Araz və Zara arasındakı dialoqlarda bir-birini anlamaq istəyindən daha çox, qarşı tərəfin haqsız olduğunu sübut etmək meyli hiss olunur. Onların söhbətləri dəfələrlə eyni sualların ətrafında fırlanır: kim günahkardır, kim xəyanət edib, kim daha çox haqlıdır, kim bağışlamalıdır?
    Bu mübahisələrin tragik mahiyyəti ondadır ki, personajlar həqiqəti axtardıqlarını desələr də, çox vaxt öz şübhələrini təsdiqləməyə çalışırlar. Qarşı tərəfi dinləmək əvəzinə onu mühakimə edir, onun davranışına əvvəlcədən müəyyənləşdirdikləri mənanı verirlər.
    Əsərin digər mühüm məqamı sədaqət və namus anlayışlarının təqdimatıdır. Alim obrazının öz ailəsində sərt davranması, arvadının xəyanətini bağışlamayacağını bildirməsi, eyni zamanda ailə daxilində qadına qarşı təhqir və zorakılığa yol verməsi ciddi mənəvi ziddiyyət yaradır. O, özünə münasibətdə bir sıra davranışları məqbul sayır, amma başqasından mütləq sədaqət tələb edir.
    Burada müəllif oxucunu mühüm bir etik problem qarşısında qoyur: insan özünün pozduğu əxlaq qaydalarını başqasından tələb edə bilərmi?
    Pyesin sosial-psixoloji əhəmiyyəti bu sualla birbaşa bağlıdır. Əsərdə sevginin dağılması yalnız mümkün xəyanətin nəticəsi kimi deyil, münasibətdə qarşılıqlı hörmətin, dürüstlüyün və bərabər mənəvi məsuliyyətin itirilməsi kimi də təqdim olunur.
    Əsl faciə təkcə bir insanın digərinə xəyanət etməsi deyil. Faciə insanın sevdiyi şəxsə etibar edə bilməməsi, öz səhvini etiraf etməkdən qaçması və münasibəti qarşılıqlı ittiham meydanına çevirməsidir.

    5. Personajların ikiləşməsi və absurd teatr poetikası
    Firuz Mustafa pyesdə ənənəvi realist dramaturgiyanın çərçivələrini aşır. Araz və Zara müəyyən məqamlarda özləri olaraq qalır, digər məqamlarda isə Alim və Mila obrazlarını canlandırırlar. Müəllifin öz qeydinə əsasən, əsas personajların hər biri üç fərqli ampluada çıxış edir və bu çevrilmələrdə jest, danışıq və yeriş xüsusilə əhəmiyyət daşıyır.
    Bu dramaturji üsul bir neçə funksiyanı yerinə yetirir.
    Birincisi, personajlar başqalarının həyatını oynayarkən öz münasibətlərinə kənardan baxmaq imkanı əldə edirlər. Lakin bu, onların mütləq həqiqətə çatması demək deyil. Əksinə, rol daxilində yeni mübahisələr, ittihamlar və emosional partlayışlar yaranır.
    İkincisi, reallıqla oyun arasındakı sərhəd pozulur. Oxucu və potensial tamaşaçı hadisələrin hansı hissəsinin real, hansı hissəsinin təxəyyül, xatirə və ya simvolik səhnələşdirmə olduğunu daim yenidən müəyyənləşdirməli olur.
    Üçüncüsü, ikiləşmə insanın özünü kənardan görmək problemini ortaya qoyur. İnsan öz davranışını başqasının rolunda canlandırdıqda belə, özünü aldatmaqdan xilas ola bilirmi?
    Əsərdəki absurd teatr elementləri yalnız qeyri-adi səhnə effektlərindən ibarət deyil. Onlar insan şüurundakı qarışıqlığı, münasibətlərin məntiqsizliyini və mənəvi ziddiyyətlərin təkrarlanmasını ifadə edir.
    Bununla yanaşı, bu üsulun müəyyən çətinliyi də var. Zaman və məkan keçidlərinin, personajların ikiləşməsinin və simvolik səhnələrin çoxluğu əsəri diqqətlə oxumağı tələb edir. Tamaşada isə rejissor bu mürəkkəbliyi işıq, musiqi, hərəkət və aktyor plastikasının vahid sistemi ilə əsaslandırmalıdır. Əks halda, fəlsəfi məna tamaşaçı üçün aydın olmayan səhnə oyunları arasında itib gedə bilər.

    6. Dil, dialoq və səhnə quruluşu
    Pyesin diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri dialoqların konflikt yaratmaq və personajların xarakterini açmaq üçün fəal istifadə edilməsidir.
    Araz və Zaranın söhbətlərində adi məişət mübahisəsindən fəlsəfi müzakirəyə, zarafatdan ittihama, sakit danışıqdan emosional qarşıdurmaya keçidlər baş verir. Eyni zamanda, müəyyən ifadələrin və sualların təkrar olunması personajların bir-birini dinləmək əvəzinə eyni psixoloji dairədə fırlandığını göstərir.
    Səhnə təsvirlərində də ənənəvi dekorasiyadan daha geniş imkanlardan istifadə olunur. İşıqların yanıb-sönməsi, qaranlıq tunelə bənzər keçid, görünməyən musiqiçilərin yaratdığı təsir, havada yellənən əşyalar və kölgələr hadisələrin realist məkanla məhdudlaşmadığını göstərir. Xüsusilə çardaq-zirzəmi keçidində işıq və qaranlığın qarşılaşdırılması əsərin ideyasını vizual şəkildə ifadə etmək potensialına malikdir.
    Bu xüsusiyyətlər pyesi təkcə oxu üçün deyil, eksperimental səhnə həlli üçün də maraqlı edir.
    Bununla belə, əsərin tamaşa təsiri rejissorun interpretasiyasından xeyli asılıdır. Simvolların mənası həddən artıq izah edilərsə, onların çoxqatlılığı zəifləyə bilər; əksinə, bütün hadisələr yalnız abstrakt işıq və musiqi vasitəsilə təqdim edilərsə, personajların emosional ağrısı arxa plana keçə bilər. Ən uğurlu səhnə həlli bu iki istiqamət arasında tarazlıq yaratmalıdır.

    7. Pyesin güclü və mübahisəli tərəfləri
    Burada bir məqamı vurğulamaq istərdim: əsərin mürəkkəbliyi öz-özlüyündə qüsur deyil. Əsas məsələ həmin mürəkkəbliyin bədii məqsədə xidmət edib-etməməsidir. “Çardaqda zirzəmi”də zaman və məkanın qeyri-müəyyənliyi, məncə, insanın daxili aləmini ifadə etmək baxımından əsaslandırılmışdır. Bununla belə, ayrı-ayrı səhnələrin yığcamlığı və dramatik gərginliyin ritmi tamaşanın təsir gücünü müəyyənləşdirəcək mühüm amillərdir.

    8. Əsərin finalı və əsas ideyası
    Finalda Arazla Zara qocalmış halda yenidən qarşılaşırlar. Onların keçmişi hələ də yaddaşlarında yaşayır. Göy guruldayır, şimşək çaxır və yağışın yağacağı bildirilir. Araz yağışı təmizliklə əlaqələndirir. Səhnədə əvvəlki faciəni xatırladan bıçağın görünməsi isə keçmişin hələ də onların münasibətlərinin üzərində dayandığını göstərir. Bununla yanaşı, personajların bir-birinə doğru hərəkət etməsi barışıq ehtimalını da yaradır.
    Bu finalı tam xoşbəxt sonluq kimi qəbul etmək çətindir. Keçmişin ağrısı yox olmur, baş vermiş hadisələr geri qaytarılmır. Ancaq insanın öz keçmişi ilə münasibətini dəyişməsi, qarşı tərəfə yenidən yaxınlaşması mümkündür.
    Yağışın təmizlik rəmzi kimi təqdim olunması da bu məqamda əhəmiyyət qazanır. Təmizlənmək keçmişi unutmaq deyil; onunla üzləşmək, səhvləri dərk etmək və gələcəkdə başqa cür yaşamaq ehtimalını qəbul etməkdir.
    Pyesin əsas ideyasını belə ümumiləşdirmək olar: insan münasibətlərini dağıdan yalnız xəyanət deyil, həm də inamsızlıq, qürur, qarşılıqlı ittiham və öz günahını görmək istəməməkdir. Zaman ötür, insan qocalır, şərait dəyişir, lakin mənəvi məsuliyyət məsələsi açıq qalır.
    Və beləliklə, Firuz Mustafanın “Çardaqda zirzəmi” pyesi insan münasibətlərinin mürəkkəbliyini, sevginin sınaqlarını və zamanın yaddaş üzərindəki təsirini özünəməxsus dramaturji vasitələrlə əks etdirən fəlsəfi-psixoloji əsərdir. Pyesin orijinallığı təkcə mövzusunda deyil, həm də hadisələrin quruluşunda, personajların ikiləşməsində və real məkanla simvolik məkan arasındakı sərhədlərin aradan qaldırılmasındadır.
    Əsərin mərkəzində sevgi, qısqanclıq, xəyanət, inam və mənəvi məsuliyyət problemləri dayanır. Araz və Zara arasındakı münasibətlər göstərir ki, insanın daxili dünyasında baş verən sarsıntılar zaman keçdikcə yox olmur, əksinə, yaddaşda yaşayaraq onun həyatına təsir göstərməkdə davam edir. Müəllif münasibətlərin dağılmasını yalnız konkret hadisələrlə deyil, həm də şübhənin, eqoizmin və qarşılıqlı ittihamın yaratdığı mənəvi böhranla əlaqələndirir.
    Pyesin adı əsərin ideya məzmununu ifadə edən mühüm simvolik vasitədir. Çardaqla zirzəminin eyni məkanda birləşdirilməsi zahirlə daxili aləm, görünənlə gizli olan, mənəvi yüksəkliklə insanın öz zəiflikləri arasındakı ziddiyyəti düşündürür. Müəllif bununla oxucunu insanın öz daxilinə nəzər salmağa və davranışlarının həqiqi səbəblərini araşdırmağa sövq edir.
    Əsərin diqqətəlayiq cəhətlərindən biri də zamanın dramaturji prinsipə çevrilməsidir. Gənclik, orta yaş və ahıllıq mərhələləri arasında qurulan əlaqə göstərir ki, insan keçmişindən tamamilə ayrıla bilmir. Zaman bədəni dəyişdirir, hadisələri uzaqlaşdırır, lakin yaşanmış ağrıları və mənəvi məsuliyyəti avtomatik şəkildə aradan qaldırmır.
    Firuz Mustafa personajların bir-birinin roluna girməsi, işıq və qaranlığın qarşılaşdırılması, musiqi və kölgələrdən istifadə kimi vasitələrlə əsərin absurd teatr poetikasını gücləndirir. Bu xüsusiyyətlər pyesə həm fəlsəfi dərinlik, həm də səhnə baxımından fərqli imkanlar qazandırır. Bununla yanaşı, simvolik qatların çoxluğu, zaman və məkan keçidlərinin mürəkkəbliyi oxucudan diqqət və fəal interpretasiya tələb edir. Ayrı-ayrı dialoqların uzunluğu da tamaşanın ritmi baxımından nəzərə alınmalı məqamdır.
    Əsərin finalı xüsusilə düşündürücüdür. Keçmiş faciəni xatırladan bıçaqla yağışın təmizlik rəmzi kimi təqdim olunması arasında yaranan ziddiyyət həm ağrını, həm də mənəvi yenilənmə ehtimalını ifadə edir. Bu final oxucuya hazır cavab vermir; əksinə, bağışlamağın, etibarın bərpasının və insanın öz keçmişi ilə barışmasının mümkünlüyü barədə suallar yaradır.
    Ümumilikdə, “Çardaqda zirzəmi” insanın daxili ziddiyyətlərini, sevginin məsuliyyət tələb edən mahiyyətini və zamanın silə bilmədiyi mənəvi izləri araşdıran maraqlı dramaturji əsərdir. Onun başlıca bədii dəyəri oxucunu hadisələrin zahiri mənası ilə kifayətlənməməyə, personajların davranışlarının arxasında dayanan psixoloji və fəlsəfi səbəbləri düşünməyə sövq etməsidir. Pyesin uğurlu səhnə təcəssümü üçün simvolik quruluşla emosional həqiqət arasında tarazlığın qorunması vacibdir.
    Firuz Mustafanın bu əsəri sevgi və xəyanət mövzusunu adi məişət münaqişəsi səviyyəsindən çıxararaq yaddaş, vicdan, zaman və insanın özünüdərki məsələləri ilə əlaqələndirməsi baxımından diqqətəlayiqdir. “Çardaqda zirzəmi” oxucunu yalnız iki insanın taleyi haqqında düşünməyə deyil, həm də öz münasibətlərində etibarın, dürüstlüyün və mənəvi məsuliyyətin yerini yenidən qiymətləndirməyə çağırır.

    Yekun qənaət
    “Çardaqda zirzəmi”nin əsas uğuru sevgi mövzusunu yalnız emosional münasibətlər çərçivəsində saxlamaması, onu insanın daxili ziddiyyətləri və zaman qarşısında mənəvi məsuliyyəti ilə əlaqələndirməsidir. Pyesin simvolik dili, ikiləşmə prinsipi və qeyri-xətti dramaturgiyası onu ənənəvi məişət dramından fərqləndirir.
    Əsərin ən mühüm sualı isə məncə, belədir: İnsan keçmişdə buraxdığı səhvləri dəyişə bilmirsə, heç olmasa onlara münasibətini dəyişərək özünü və sevdiyi insanı xilas edə bilərmi?
    Məhz bu sual pyesin finalını açıq və düşündürücü edir.






















    “Tabut” – şəxsiyyətin cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti haqqında komediyavari qrotesk

    Firuz Mustafanın “Tabut” pyesinin əsas təsir gücü ondadır ki, müəllif tamaşaçı və oxucunu təkcə bir insanın ölümü haqqında deyil, onun sağlığında yaratdığı həyatın və qoyub getdiyi mənəvi mirasın mahiyyəti haqqında düşünməyə vadar edir.
    Firuz Mustafanın “Tabut” pyesi iki hissəli dram-qroteskdir. Əsərdə müəllif ölüm hadisəsini cəmiyyətin siyasi, sosial və mənəvi problemlərini açmaq üçün bədii vasitəyə çevirir. Pyesin mərkəzində nüfuzlu, varlı və güclü bir şəxsin ölümü, onun dəfninin ətrafında yaranan qarşıdurma və bu hadisədən sonra üzə çıxan həqiqətlər dayanır. Lakin əsərin əsas məzmunu sadəcə bir insanın ölümü və dəfni ilə məhdudlaşmır. Müəllif insanın sağlığında qazandığı hakimiyyətin, sərvətin və nüfuzun ölümündən sonra da başqalarının taleyinə necə təsir etdiyini göstərir.

    Əsərin məzmunu
    Pyes mərhumun tabutunun böyük bir otaqda yerləşdirilməsi ilə başlayır. Ailə üzvləri, qulluqçu və sonradan hadisələrə qoşulan digər obrazlar bu tabutun ətrafında toplaşırlar. İlk baxışda hər şey adi bir yas mərasiminə bənzəsə də, hadisələrin inkişafı göstərir ki, mərhumun həyatı və fəaliyyəti ətrafında ciddi ziddiyyətlər mövcuddur.
    Mərhumun qızı atasını itirməyin ağrısını yaşayır, lakin onun keçmişi haqqında danışılanları qəbul etmək istəmir. Oğlan isə mərhumu zalım, qəddar və insanları istismar edən bir şəxs kimi təqdim edir. Onun sözlərinə görə, mərhum öz sərvətini və mövqeyini başqalarının haqqını tapdalamaq, rəqiblərini aradan götürmək və insanları qorxu altında saxlamaq hesabına əldə edib. Beləliklə, ailə daxilindəki yas mərasimi tədricən ictimai mühakiməyə çevrilir.
    Əsərin ən diqqətçəkən məqamlarından biri mərhuma zahirən çox bənzəyən naməlum Kişi obrazının meydana çıxmasıdır. O, müxtəlif qiyafələrdə görünür, özünü hadisələrin əsas idarəedicisi kimi aparır və mərhumun dəfnini təşkil etmək səlahiyyətini ələ keçirir. Bu obraz vasitəsilə müəllif hakimiyyətin dəyişən simasını, siyasi manevrləri və bir şəxsin yerini başqa bir şəxsin tutması ilə köhnə münasibətlərin yenidən yaranmasını göstərir.
    İkinci hissədə qarşıdurma daha da kəskinləşir. Xalqın narazılığı, Oğlanın ədalət tələbi və Kişinin insanları manipulyasiya etmək cəhdləri ön plana keçir. Nəticədə, həqiqəti müdafiə etdiyini düşünən Oğlanın özü də kütləvi qəzəbin və siyasi oyunun qurbanına çevrilir. Əsərin sonunda Kişi və onun ətrafındakılar boş tabutu götürüb səhnəni tərk edirlər. Bu final əsərin ideyasını daha da dərinləşdirir: zahirən bir hakimiyyət sahibi ölsə də, onu yaradan düşüncə və münasibətlər sistemi yaşamaqda davam edə bilər.

    Pyesin əsas mahiyyəti və ideyası
    Məncə, “Tabut”un başlıca ideyası hakimiyyətin şəxs dəyişməklə deyil, mahiyyət dəyişməklə aradan qalxması fikrində ifadə olunur. Müəllif göstərir ki, zülmün və ədalətsizliyin səbəbi təkcə bir qəddar insan deyil. Həmin insanı qoruyan, onun əməllərinə haqq qazandıran və öz maraqları naminə onun yerini tutmağa çalışan münasibətlər də eyni dərəcədə təhlükəlidir.
    Əsərdəki tabut simvolik məna daşıyır. O, yalnız ölümü deyil, həm də keçmişin yükünü, gizlədilən həqiqətləri, cəmiyyətin susqunluğunu və mənəvi böhranı ifadə edir. Tabutun içindəki cəsəd susur, amma onun ətrafındakı insanlar danışır, mübahisə edir, ittihamlar irəli sürür və öz həqiqətlərini sübut etməyə çalışırlar. Bu mənada tabut sanki bütün cəmiyyətin vicdanını sınağa çəkən bir simvola çevrilir.
    Əsərdəki Kişi obrazı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O, mərhuma zahirən bənzəməklə yanaşı, tədricən onun davranış və düşüncə tərzini də təkrarlayır. Bununla müəllif hakimiyyətin mahiyyətinin müəyyən bir şəxsin xarakterindən daha geniş olduğunu vurğulayır. Əgər cəmiyyət qorxuya, itaətə və kor-koranə inama əsaslanan münasibətlərdən xilas ola bilmirsə, köhnə hakimiyyətin yerində yenisinin yaranması qaçılmaz olur.
    Oğlan obrazı isə ədalət uğrunda mübarizəni təmsil edir. O, insanların istismara məruz qalmasına etiraz edir və mərhumun əməllərinin cavabsız qalmamasını istəyir. Lakin onun mübarizəsində də ziddiyyətlər var: o, bəzən insanları təhqir edir, onların iradəsini və düşünmək qabiliyyətini kiçildir. Beləliklə, müəllif təkcə zalım hakimiyyəti deyil, etirazın özünün də kor qəzəbə çevrilməsi təhlükəsini göstərir. Ədalət uğrunda mübarizə insan ləyaqətinə hörmətlə birləşmədikdə, öz əksinə çevrilə bilər.

    Əsərin bədii xüsusiyyətləri
    “Tabut” pyesinin maraqlı cəhətlərindən biri onun dram və qrotesk elementlərini birləşdirməsidir. Müəllif real həyat hadisələrinə bənzəyən vəziyyətləri absurd və ironik məqamlarla təqdim edir. Ölən şəxsin dəfni ətrafında yaranan siyasi çəkişmələr, mərhumun həyatını tərifləyənlərlə onu ittiham edənlərin qarşıdurması və Kişinin müxtəlif qiyafələrdə görünməsi bu üsulun nümunələridir.
    Obrazların adlarının konkret şəxs adları ilə deyil, “Kişi”, “Qadın”, “Oğlan”, “Qız” və “Qulluqçu” kimi verilməsi də ümumiləşdirici məna yaradır. Bu obrazlar yalnız ayrı-ayrı insanları deyil, müəyyən ictimai mövqeləri və davranış modellərini təmsil edir. Buna görə də əsərdəki hadisələr konkret bir ailənin faciəsindən daha geniş məna qazanır.
    Təbilçilərin səhnəyə daxil olması, təbillərin səsi, matəm mərasiminin siyasi tamaşaya çevrilməsi və finaldakı boş tabut obrazı əsərin səhnə təsirini gücləndirir. Xüsusilə son səhnə düşündürücüdür: tabut boşdur, lakin onun ətrafında yaranmış mübarizə və hakimiyyət oyunu davam edir. Bu, müəllifin əsas fikrini — köhnə simalar getsə də, köhnə düşüncə tərzinin yaşaya bilməsini — bədii şəkildə ifadə edir.

    Əsərin aktuallığı və mənim qənaətim
    “Tabut”un aktuallığı onun insanı hakimiyyət, mənfəət və mənəvi məsuliyyət münasibətləri haqqında düşünməyə sövq etməsindədir. Əsər göstərir ki, insanın həqiqi dəyəri sərvəti, tutduğu vəzifə və ya ölümündən sonra onun haqqında söylənilən təriflərlə müəyyən edilmir. Əsas meyar onun başqalarına münasibəti, cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyəti və arxasında qoyduğu mənəvi izdir.
    Pyesin düşündürücü tərəfi həm də budur ki, kütlənin və ya çoxluğun narazılığı həmişə öz-özünə ədalətli nəticə ilə yekunlaşmır. İnsanların qəzəbi və haqlı etirazı manipulyasiya edildikdə, həqiqətin yerini təbliğat, ədalətin yerini isə yeni zorakılıq tuta bilər. Buna görə də əsər oxucunu yalnız zalımlara qarşı çıxmağa deyil, öz mövqeyini, davranışını və həqiqətə münasibətini də sorğulamağa çağırır.
    Bununla yanaşı, pyesdə bəzi obrazların fikirlərini çox açıq və sərt şəkildə ifadə etməsi, mübahisələrin bəzən birbaşa ideoloji qarşıdurmaya çevrilməsi əsərin bədii təsirini müəyyən oxucular üçün bir qədər publisistik edə bilər. Lakin bu xüsusiyyət dram-qroteskin ifşaedici və satirik məqsədi ilə də əlaqələndirilə bilər.
    Nəticə etibarilə, Firuz Mustafanın “Tabut” pyesi ölüm haqqında olduğu qədər, yaşamaq, hakimiyyət, vicdan və ədalət haqqında da əsərdir. Müəllif tabut obrazı vasitəsilə cəmiyyətin ən dərin ziddiyyətlərini üzə çıxarır və göstərir ki, insanın ölümü onun yaratdığı problemləri avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Əsl dəyişiklik yalnız düşüncə tərzi, ictimai münasibətlər və mənəvi dəyərlər dəyişdikdə mümkündür. Mənim fikrimcə, əsərin ən mühüm mesajı budur: ədalət yalnız zülmü doğuran düşüncə və münasibətlər aradan qalxdıqda bərqərar olur.


















    KOMEDİYALAR




    FİRUZ MUSTAFANIN “NEYTRAL ZONA” PYESİ: SƏRHƏDLƏR, BÜROKRATİYA VƏ
    İNSAN LƏYAQƏTİ
    Giriş
    Müasir Azərbaycan dramaturgiyasında insanın mənəvi dünyasını, cəmiyyətlə münasibətlərini, müharibənin doğurduğu faciələri və ictimai-siyasi ziddiyyətləri fəlsəfi ümumiləşdirmələr vasitəsilə əks etdirən əsərlər xüsusi yer tutur. Bu baxımdan yazıçı, filosof və dramaturq Firuz Mustafanın yaradıcılığı diqqətəlayiqdir. Onun dram əsərlərində insanın daxili aləmi ilə ictimai reallıq, fərdi iradə ilə hakimiyyət mexanizmləri, mənəvi dəyərlərlə formal qaydalar arasındakı qarşıdurma mühüm mövzulardandır. Dramaturqun “Neytral zona” pyesi də bu problemləri özündə birləşdirən, müharibənin yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi və psixoloji nəticələrini düşündürən əsərlərdən biridir.
    Pyesin ilk baxışda sadə görünən süjetinin arxasında mürəkkəb ictimai məna dayanır. Sərhədi keçmək istəyən bir insanın sənədinin itməsi onun hərəkət azadlığını məhdudlaşdırır və onu iki tərəfin arasında çıxılmaz vəziyyətdə qoyur. Beləliklə, adi bir inzibati məsələ insan hüquqları, dövlətçilik, qanun, vətəndaşlıq, bürokratiya və insan ləyaqəti haqqında geniş müzakirəyə çevrilir.
    Əsərin əsas bədii xüsusiyyəti ciddi ictimai problemləri ironiya, yumor, absurd vəziyyətlər və simvolik səhnə həlləri vasitəsilə təqdim etməsidir. Müəllif oxucunu yalnız konkret personajların davranışları haqqında düşünməyə deyil, insanı şəxsiyyət kimi tanımaq əvəzinə onu sənəd, status və formal qaydalarla müəyyənləşdirən sistemin mahiyyətini sorğulamağa çağırır.

    Əsərin süjeti və əsas konflikt
    Pyesin başlanğıcında Vasif iki sərhəd-keçid məntəqəsinin arasındakı neytral zonada dayanmışdır. Onun əlində böyük bir çamadan var. Sərhədçilərlə söhbət zamanı məlum olur ki, Vasifin pasportu itib. Bu səbəbdən o, sərhədin hər iki tərəfindən keçə bilmir. Sərhədçilər öz mövqelərini qanun və xidməti vəzifə ilə əsaslandırırlar. Vasif isə pasportunun itməsi nəticəsində faktiki olaraq hərəkət azadlığından məhrum olur.
    Hadisələrin inkişafında Vasifin həyat yoldaşı Nadejda və bacısı Ümidə də meydana çıxırlar. Onların hər ikisi Vasifin azad edilməsini istəyir, lakin sərhədçilər sənədin olmamasını əsas gətirərək öz qərarlarından geri çəkilmirlər. Nəticədə adi bir insanın gündəlik problemi getdikcə daha geniş ictimai mübahisəyə çevrilir.
    Əsərin dramatik konfliktinin mərkəzində insanın real ehtiyacı ilə bürokratik qaydaların formal tətbiqi arasındakı ziddiyyət dayanır. Vasifin kimliyi, ailəsi, şəxsi münasibətləri və konkret vəziyyəti onun üçün kifayət qədər aydın olsa da, sərhədçilər pasport olmadan bu məlumatları əsas götürmək istəmirlər. Sənəd insanı təsdiq edən vasitə olmaqdan çıxaraq insanın özündən daha üstün mövqeyə keçir.
    Bu vəziyyət absurd xarakter daşıyır. Vasifin sərhədin bir tərəfindən digərinə keçə bilməməsi onun cinayətkar olması ilə deyil, sənədinin olmaması ilə əlaqədardır. Buna baxmayaraq, qaydaların mexaniki tətbiqi onu faktiki olaraq azadlığından məhrum edir. Müəllif bu yolla göstərir ki, hüquqi normaların insanın real vəziyyətindən ayrı və düşünülmədən tətbiqi ədalətsiz nəticələr yarada bilər.
    Pyesin əsas konflikti yalnız Vasiflə sərhədçilər arasındakı mübahisə deyil. Bu, insanla bürokratik sistem, həyatın reallığı ilə inzibati mexanizm, fərdi azadlıqla formal məhdudiyyət arasındakı qarşıdurmadır.

    “Neytral zona”nın simvolik mənası
    Əsərin adı onun ideya məzmununu anlamaq üçün mühüm açardır. Neytral zona iki dövlət sərhədi arasında yerləşən ərazidir. Lakin pyesdə bu məkan adi coğrafi sahə olmaqdan çıxaraq daha geniş simvolik məna qazanır.
    Vasif iki tərəfin arasında dayanır, amma heç bir tərəfə keçə bilmir. O, nə bir tərəfdə sərbəst hərəkət edə, nə də digər tərəfə qayıda bilir. Beləliklə, neytral zona onun üçün azadlığın deyil, məhdudiyyətin məkanına çevrilir. Bu məkan insanın hüquqi və ictimai sistemlər qarşısında aciz vəziyyətə düşməsini ifadə edir.
    Neytral zona həm də insanın mənsubiyyət problemi ilə əlaqəlidir. İnsan özünü ailəsi, dili, xatirələri, münasibətləri və yaşadığı mühit vasitəsilə tanıyır. Lakin sərhədçilərin davranışında insanın bu xüsusiyyətləri ikinci plana keçir. Onun kimliyi pasport vasitəsilə müəyyənləşdirilir. Pasport itdikdə isə sanki insanın özünün də kimliyi şübhə altına düşür.
    Əsərin əsas paradokslarından biri budur: Vasif fiziki olaraq mövcuddur, danışır, özünü tanıdır və ailə üzvləri tərəfindən tanınır, amma sənədi olmadığı üçün hüquqi baxımdan təsdiqlənməkdə çətinlik çəkir. Müəllif bununla sənədləşdirmənin insan həyatında tutduğu yerə tənqidi yanaşır. Sənəd zəruri vasitə olsa da, insanın şəxsiyyətini və ləyaqətini tam əvəz edə bilməz.
    Pyesdə neytral zona iki tərəf arasında qalmış bir insanın taleyi ilə yanaşı, insanın müxtəlif qaydalar və hakimiyyət mexanizmləri arasında sıxışmasını da ifadə edir. Bu mənada əsərin adı həm konkret məkanı, həm də ictimai münasibətlərdə yaranan mənəvi və hüquqi boşluğu simvollaşdırır.

    Obrazlar sistemi və onların ideya funksiyası
    Vasif obrazı
    Vasif pyesin əsas personajıdır. Onun başına gələn hadisə süjetin hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir. O, mürəkkəb siyasi və hüquqi mübahisələrin iştirakçısı olmaq niyyətində deyil. Sadəcə sərhədi keçmək və öz yoluna davam etmək istəyir. Lakin pasportunun itməsi onun həyatını gözlənilmədən dəyişir.
    Vasif obrazının mühüm xüsusiyyəti adi insanı təmsil etməsidir. O, hakimiyyət sahibi deyil, qanunları müəyyənləşdirən şəxs deyil və mürəkkəb ictimai məsələləri həll etmək imkanına malik deyil. O, gündəlik ehtiyaclarını ödəmək istəyən, ailəsi ilə münasibətlərini qorumağa çalışan insandır.
    Vasifin sərhədçilərlə söhbətlərində çaşqınlıq, narazılıq və yorğunluq hiss olunur. Onun vəziyyətinin getdikcə daha mürəkkəb xarakter alması hadisələrin komik təsirini artırsa da, bu komikliyin arxasında ciddi insan faciəsi dayanır. Çünki gülüş doğuran vəziyyətin mərkəzində insanın öz həyatına nəzarət imkanını itirməsi var.
    Vasifin böyük çamadanı da səhnə baxımından əhəmiyyətlidir. O, səfərə hazırlaşmış, müəyyən məqsədə doğru hərəkət edən insandır. Lakin çamadanını götürüb yoluna davam edə bilmir. Çamadan onun hərəkət etmək istəyini, neytral zonada qalması isə həmin istəyin qarşısına çəkilən maneələri ifadə edən simvol kimi yozula bilər.

    Birinci və ikinci sərhədçi
    Sərhədçilər əsərdə qayda və inzibati hakimiyyətin təmsilçiləri kimi çıxış edirlər. Onların əsas arqumenti pasportun olmaması və qanunun pozula bilməməsidir. Onlar özlərini şəxsi qərar verən insanlar kimi deyil, müəyyən qaydaları yerinə yetirən vəzifə sahibləri kimi təqdim edirlər.
    Sərhədçilərin mövqeyində əsas ziddiyyət qanuna riayət etməklə ədaləti təmin etmək arasındadır. Qanunun məqsədi ictimai qaydanı qorumaqdır. Lakin onun mexaniki tətbiqi konkret insanın vəziyyətini nəzərə almadıqda, qanun insanın hüquqlarını qoruyan vasitədən məhdudiyyət yaradan mexanizmə çevrilə bilər.
    Sərhədçilərin dialoqları və davranışları bürokratik düşüncənin necə işlədiyini göstərir. Onlar öz mövqelərini əsaslandırmaq üçün daim vəzifələrinə və qaydalara istinad edirlər. Bununla belə, Vasifin üzləşdiyi problemin həlli üçün yeni yol tapmağa hazır görünmürlər.
    Müəllif bu obrazlar vasitəsilə yalnız ayrı-ayrı şəxsləri tənqid etmir. O, insanın məsuliyyətini formal qaydaların arxasında gizlətməyə imkan verən düşüncə tərzini də sorğulayır. Sərhədçilər üçün əsas məsələ vəziyyətin insan baxımından necə görünməsi deyil, müəyyən edilmiş prosedurun necə yerinə yetirilməsidir.

    Nadejda və Ümidə obrazları
    Nadejda və Ümidə Vasifin azad edilməsinə çalışırlar. Onların müdaxiləsi hadisələrin gedişinə yeni dinamika gətirir. Hər iki qadın baş verənləri adi və məntiqi bir vəziyyət kimi qəbul etmir, sərhədçilərin qərarına etiraz edir.
    Nadejdanın Vasiflə ailə münasibətləri və ona olan bağlılığı hadisəyə şəxsi məna verir. Ümidə isə Vasifin vəziyyətinə müdaxilə edərək onun hüquqlarının müdafiəsinə çalışır. Onların etirazları vasitəsilə insan münasibətlərinin formal qaydalarla ziddiyyətə girdiyi görünür.
    Bu obrazların dialoqlarında yumor və istehza mühüm yer tutur. Onlar sərhədçilərin arqumentlərinə qarşı çıxarkən sistemin məntiqsizliyini üzə çıxarırlar. Lakin onların mübahisələri yalnız komik effekt yaratmır. Qadınların davranışları insanın öz yaxınını müdafiə etmək, haqsızlıq qarşısında susmamaq və fərdi məsuliyyət daşımaq ehtiyacını ifadə edir.
    Nadejda və Ümidənin iştirakı əsərin ictimai məzmununu genişləndirir. Vasifin şəxsi problemi artıq tək bir insanın problemi olmaqdan çıxır və insan hüquqları haqqında ümumi müzakirəyə çevrilir.

    Kişi və Qadın obrazları
    Əsərdə Kişi və Qadın özlərini insan hüquqlarının müdafiəçiləri kimi təqdim edirlər. Onların meydana çıxması hadisəyə yeni istiqamət verir. Artıq məsələ yalnız sənədin olmaması və sərhədi keçmək icazəsi ilə məhdudlaşmır; insan hüquqları, ictimai məsuliyyət və qanunun mahiyyəti də müzakirə predmetinə çevrilir.
    Bu obrazların əsas xüsusiyyəti bəyan etdikləri ideyalarla hadisəyə münasibətləri arasında yaranan gərginlikdir. Onlar insan hüquqlarından, ədalətdən və ictimai müdafiədən danışırlar. Bununla belə, onların iştirakı problemi dərhal həll etmir. Əksinə, hadisə yeni mübahisələr, ittihamlar və qarşılıqlı iddialarla daha da mürəkkəbləşir.
    Müəllif bununla hüquq müdafiəsi anlayışının özünü də sual altına alır: insan hüquqlarını müdafiə etmək yalnız bəyanatlarla mümkündürmü, yoxsa real vəziyyətdə konkret insanın problemini həll etmək üçün əməli addımlar atılmalıdır?
    Kişi və Qadın obrazları vasitəsilə pyesdə ictimai ritorika ilə praktiki nəticə arasındakı fərq açılır. İnsanın hüquqları haqqında danışmaqla həmin hüquqların müdafiəsinə real töhfə vermək eyni şey deyil.

    Bürokratiya və absurdun bədii ifadəsi
    “Neytral zona”nın mühüm xüsusiyyətlərindən biri absurd vəziyyətlərin komik və tənqidi təsir yaratmaq üçün istifadə edilməsidir. Əsərdə Vasifin pasportunun itməsi sadə bir hadisədir. Lakin bu hadisənin ətrafında yaranan mübahisələr və sərhədçilərin dəyişməz mövqeyi vəziyyəti getdikcə daha absurd edir.
    Pasportun insanın kimliyini təsdiqləyən sənəd olması təbii və başadüşüləndir. Problem həmin sənədin insanın özündən üstün tutulması ilə yaranır. Vasifin ailəsi onu tanıyır, özü kim olduğunu bilir, amma bu faktlar sərhədi keçmək üçün kifayət etmir. Beləliklə, sənədin yoxluğu insanın real mövcudluğu ilə onun sistem tərəfindən tanınması arasında uçurum yaradır.
    Əsərdə sərhədçilərin vəzifələrini əsas gətirmələri ilə hadisənin məntiqsiz nəticəsi arasında kəskin ziddiyyət mövcuddur. Onlar qanunu qoruduqlarını düşünürlər, amma bu prosesdə insanın vəziyyətini daha da çətinləşdirirlər. Müəllif məhz bu uyğunsuzluqdan istifadə edərək bürokratik sistemin tənqidini yaradır.
    Əsərin sonrakı səhnələrində sərhədçilərlə hüquq müdafiəçilərinin geyimlərini dəyişməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Geyim və vəzifə bölgüsünün dəyişməsi personajların fərqli rollarda necə davrana biləcəyini nümayiş etdirir. Bu səhnə hakimiyyətin yalnız şəxsi keyfiyyətlərlə deyil, həm də insana verilən status və tutduğu mövqe ilə əlaqəli olduğunu göstərir.
    Geyim dəyişikliyi vasitəsilə müəllif oxucunu belə bir sual qarşısında qoyur: insanın davranışını müəyyən edən onun şəxsi prinsipləridir, yoxsa daxil olduğu sistemin ona verdiyi rol? Bu sual pyesin fəlsəfi məzmununu dərinləşdirir.

    Dil, yumor və dramaturji quruluş
    Firuz Mustafa əsərdə satira, istehza, dialoq və səhnə hərəkətlərindən geniş istifadə edir. Personajların danışıq tərzi onların xarakterini açmaqla yanaşı, ictimai münasibətlərin komik tərəflərini də üzə çıxarır.
    Sərhədçilərin rəsmi və təkrarlanan ifadələri ilə Vasifin və yaxınlarının gündəlik, emosional danışığı arasında fərq vardır. Bu fərq bir tərəfdən inzibati düşüncənin soyuqluğunu, digər tərəfdən isə real insanın ehtiyaclarını göstərir. Personajlar eyni hadisə haqqında danışsalar da, onu fərqli məntiq əsasında qiymətləndirirlər.
    Əsərin yumoru daha çox vəziyyət komediyasına əsaslanır. Vasifin sənədini itirməsi, sərhədçilərin onun keçidinə icazə verməməsi və hadisəyə yeni personajların müdaxiləsi vəziyyətin mürəkkəbləşməsinə səbəb olur. Lakin gülüşün arxasında ciddi ictimai tənqid dayanır. Oxucu hadisəyə gülsə də, həmin vəziyyətin real həyatda insanın hüquqlarına və azadlığına necə təsir göstərə biləcəyini düşünür.
    Dramaturji baxımdan əsərin səhnələşdirilməsi üçün əlverişli imkanlar mövcuddur. İki sərhəd-keçid məntəqəsi, aradakı neytral zona, çamadan və personajların geyim dəyişməsi səhnənin vizual quruluşunda mühüm rol oynaya bilər. Bu elementlər əsərin simvolik məzmununu tamaşaçıya aydın çatdırmağa imkan verir.
    Bununla yanaşı, bəzi mübahisələrin uzanması və eyni fikirlərin müxtəlif personajlar tərəfindən təkrarlanması səhnə ritmini zəiflədə bilər. Lakin bu xüsusiyyətlər əsərin satirik məqsədi ilə də əlaqələndirilə bilər: bürokratik sistemin təkrarlanan, nəticə verməyən danışıq tərzi özü də tənqidin predmetinə çevrilir.

    Əsərin ictimai-fəlsəfi əhəmiyyəti
    “Neytral zona”nın əsas əhəmiyyəti sərhəd problemini yalnız coğrafi və siyasi məsələ kimi deyil, insanın hüquqi və mənəvi mövcudluğu ilə əlaqəli problem kimi təqdim etməsidir.
    Sərhəd dövlətin ərazisini müəyyənləşdirən və hüquqi qaydaları qoruyan zəruri anlayışdır. Lakin əsərdə sərhədin qorunması ilə insanın hüquqlarının qorunması arasında ziddiyyət yaranır. Müəllif bu ziddiyyət vasitəsilə qanunun məqsədi haqqında düşünməyə çağırır. Qanun insanı qorumaq üçün mövcuddur, yoxsa insan yalnız qanunun tələblərinə uyğun gəldiyi zaman tanınır?
    Pyesdəki absurd vəziyyət dövlətçilik və vətəndaşlıq anlayışlarını da yenidən nəzərdən keçirməyə imkan verir. İnsan müəyyən dövlətin vətəndaşı ola bilər, lakin sənədini itirdikdə öz hüquqlarını həyata keçirməkdə çətinlik çəkə bilər. Bu hal insanın real kimliyi ilə onun rəsmi şəkildə tanınması arasındakı fərqi üzə çıxarır.
    Əsər həm də ictimai məsuliyyət məsələsini gündəmə gətirir. Sərhədçilər öz vəzifələrini yerinə yetirdiklərini düşünürlər, hüquq müdafiəçiləri isə ədalətdən danışırlar. Lakin bütün bu fəaliyyətlərin nəticəsində Vasifin problemi dərhal həll olunmur. Beləliklə, müəllif insanın qarşılaşdığı çətinliklərin yalnız qaydaların mövcudluğu ilə deyil, həmin qaydaların necə tətbiq olunması ilə bağlı olduğunu göstərir.
    “Neytral zona”nın ümumbəşəri məzmunu da buradan qaynaqlanır. Sərhədlər, sənədlər və inzibati qaydalar müxtəlif ölkələrdə fərqli ola bilər. Lakin insanın ləyaqətinə hörmət, ədalətə ehtiyac və azad yaşamaq istəyi universal dəyərlərdir. Əsər bu dəyərlərin formal prosedurların kölgəsində qalmamalı olduğunu vurğulayır.

    Nəticə və ədəbi rəy
    Firuz Mustafanın “Neytral zona” pyesi sərhəd-keçid məntəqəsində baş verən hadisə vasitəsilə bürokratiya, insan hüquqları, vətəndaşlıq və fərdi azadlıq problemlərini araşdıran satirik-fəlsəfi dramdır. Əsərin əsas uğuru adi bir hadisədən geniş ictimai məna çıxarmasıdır. Vasifin pasportunu itirməsi sadə məişət problemi kimi başlasa da, hadisələrin inkişafı insanın sistem qarşısında acizliyi və formal qaydaların yaratdığı ziddiyyətlər haqqında ciddi müzakirəyə çevrilir.
    Pyesdəki obrazlar müxtəlif ictimai mövqeləri təmsil edirlər. Vasif adi insanın vəziyyətini, sərhədçilər inzibati qaydaları, Nadejda və Ümidə yaxınını müdafiə etmək istəyini, Kişi və Qadın isə hüquq müdafiəsi ritorikasını ifadə edirlər. Onların qarşılıqlı münasibətləri əsərin ideya məzmununu açır və hadisənin yalnız fərdi problem olmadığını göstərir.
    Əsərin ən diqqətəlayiq bədii cəhətlərindən biri neytral zonanın simvolik mənasıdır. Bu məkan insanın iki tərəf arasında qalmasını, hərəkət azadlığının məhdudlaşmasını və rəsmi sistemlər qarşısında kimliyinin sual altına düşməsini ifadə edir. Geyim dəyişmə səhnəsi isə sosial rolların və hakimiyyət münasibətlərinin şərtiliyini nümayiş etdirir.
    Pyesin satirik dili və absurd vəziyyətləri oxucuda həm gülüş, həm də narahatlıq doğurur. Müəllif bürokratik düşüncənin məntiqsizliyini göstərərkən insanın konkret ehtiyaclarının və ləyaqətinin nəzərə alınmasının vacibliyini vurğulayır. Bununla belə, bəzi dialoqların uzanması və fikirlərin təkrarlanması əsərin səhnə dinamikası baxımından müzakirə oluna biləcək cəhətləridir.
    Ümumilikdə, “Neytral zona” müasir insanın hüquq, azadlıq və dövlət sistemi ilə münasibətləri haqqında düşündürən əsərdir. Pyesin əsas ideyasını belə ifadə etmək olar: qanun insanı qorumaq üçün mövcuddur, insanı qanunun qarşısında görünməz etmək üçün deyil. İnsan ləyaqəti formal sənədlərdən və inzibati prosedurlardan üstün mənəvi dəyər kimi qorunmalıdır.
    Firuz Mustafanın bu əsəri oxucunu sərhədlərin yalnız xəritələrdə deyil, insanların düşüncəsində və ictimai münasibətlərdə də yarandığını görməyə çağırır. Əsl ədalət isə insanı yalnız sənədlərinə və statusuna görə deyil, hüquqları və ləyaqəti olan şəxsiyyət kimi tanımaqdan başlayır.







    “Vida marşı” komizmin işində dramatizm

    Giriş
    Müasir Azərbaycan dramaturgiyasında ictimai həyatın ziddiyyətlərini, insan münasibətlərindəki mənəvi aşınmaları və cəmiyyətdə baş verən dəyişiklikləri bədii şəkildə əks etdirən əsərlər mühüm yer tutur. Bu baxımdan Firuz Mustafanın dramaturji yaradıcılığı özünəməxsus üslubu, satirik düşüncə tərzi və müxtəlif komik situasiyalara müraciəti ilə diqqəti cəlb edir. Dramaturqun əsərlərində gülüş yalnız oxucunu əyləndirmək vasitəsi deyil, həm də insan xarakterlərinin açılması, sosial problemlərin üzə çıxarılması və mənəvi dəyərlərin sorğulanması üçün bədii vasitədir. Onun “Vida marşı” komediyası da bu xüsusiyyətləri özündə birləşdirən, zahirən məişət hadisələrinə əsaslansa da, daha geniş ictimai və mənəvi məzmun daşıyan əsərlərdən biridir.
    “Vida marşı” komediyası yaşlı insanın ailə münasibətlərində üzləşdiyi problemləri, övladların valideynə münasibətini, maddi maraqların mənəvi dəyərləri üstələməsini və insanın öz həyatına dair qərar vermək hüququnu ön plana çıxarır. Əsərin hadisələri Şaban Şadmanoviçin ətrafında cərəyan edir. Onun ailə üzvləri, yaxınları və həyatına sonradan daxil olan Bikə ilə münasibətləri vasitəsilə insan xislətinin müxtəlif tərəfləri açılır. Komik hadisələrin arxasında isə ciddi bir sual dayanır: insanı həqiqətən doğma edən qan qohumluğudur, yoxsa sədaqət, qayğı və mənəvi yaxınlıq?
    Əsərin bədii əhəmiyyəti də məhz bu sualın müxtəlif obrazların davranışları və münasibətləri fonunda qoyulmasındadır. Dramaturq oxucunu və tamaşaçını hadisələrə yalnız gülüş prizmasından baxmağa deyil, gülüşün arxasında gizlənən mənəvi həqiqətləri görməyə çağırır.

    Əsərin mövzusu və əsas ideyası
    “Vida marşı” komediyasının əsas mövzusunu ailə münasibətləri, valideynə münasibətdə övlad məsuliyyəti, yaşlı insanın mənəvi ehtiyacları və maddi maraqların insan davranışına təsiri təşkil edir. Əsərdə ailə anlayışı yalnız qohumluq əlaqələri çərçivəsində təqdim olunmur. Əksinə, dramaturq ailənin mahiyyətini qayğı, sədaqət, qarşılıqlı hörmət və insanın çətin anında onun yanında olmaq kimi dəyərlərlə əlaqələndirir.
    Şaban Şadmanoviçin xəstələnməsi və ailəsinin onun ətrafında toplaşması ilk baxışda adi bir ailə hadisəsi təsiri bağışlayır. Lakin hadisələrin inkişafı göstərir ki, bu vəziyyət əslində obrazların daxili mahiyyətini üzə çıxaran sınağa çevrilir. Yaşlı kişinin sağlamlığı, gələcəyi və yaşayacağı yer ətrafında yaranan mübahisələr tədricən evin və əmlakın taleyi məsələsinə bağlanır. Beləliklə, insanın özü ilə onun maddi imkanları arasında qəribə bir münasibət formalaşır: ailə üzvləri üçün Şabanın həyatından daha çox onun evinin gələcək taleyi əhəmiyyət qazanır.
    Marlenin evin satılması və pulun övladlar arasında bölüşdürülməsi barədə düşünməsi, Ninel ilə onun arasında yaranan mübahisələr, Qəmlinin də bu münasibətlərə qoşulması əsərin konfliktini gücləndirir. Bu məqamda dramaturq ailə daxilindəki mənəvi ziddiyyətləri satirik şəkildə təqdim edir. Doğma insanın xəstəliyi şəfqət və qayğı yaratmalı olduğu halda, maddi maraqların toqquşmasına səbəb olur.
    Əsərin əsas ideyası insanın dəyərinin onun əmlakı, sosial mövqeyi və başqalarına verə biləcəyi maddi fayda ilə ölçülməsinin tənqididir. Dramaturq göstərir ki, insanı yaşadan və mənəvi cəhətdən qoruyan əsas qüvvə yalnız maddi təminat deyil, həm də sevgi, hörmət və qayğıdır. Bu dəyərlər itirildikdə ailə münasibətləri zahiri formasını saxlasa da, daxili məzmununu itirir.
    Əsərdə mühüm yer tutan digər fikir insanın şəxsi həyatına müdaxilə məsələsidir. Şabanın yaşlı olması və xəstəlik keçirməsi onun müstəqil qərar vermək hüququnu aradan qaldırmır. Lakin yaxınları onun qərarlarını qəbul etmək əvəzinə, öz maraqlarını əsas götürərək həyatına nəzarət etməyə çalışırlar. Beləliklə, pyesdə həm ailə münasibətlərinin mənəvi tərəfləri, həm də insan azadlığı problemi qabardılır.

    Obrazlar sistemi və xarakterlərin açılması
    Əsərin mərkəzi obrazı Şaban Şadmanoviçdir. Hadisələrin əsas istiqaməti onun həyatında baş verən dəyişikliklər və ətrafındakı insanların ona münasibəti ilə müəyyənləşir. Şaban yaşlı, həyat təcrübəsi olan, öz düşüncələri və prinsipləri ilə seçilən insandır. Onun obrazı vasitəsilə dramaturq insanın yaşından və fiziki vəziyyətindən asılı olmayaraq, şəxsi iradəsini qorumaq ehtiyacını göstərir.
    Şabanın xəstəliyi onu ətrafındakı insanların qayğısına möhtac vəziyyətə salır. Ancaq bu vəziyyət eyni zamanda onun yaxınlarının həqiqi münasibətlərini üzə çıxarır. Əvvəlcə onun gələcəyi barədə qərar verməyə çalışan insanlar sonradan ev və miras məsələsində açıq qarşıdurmaya girirlər. Şaban isə hadisələrin gedişində özünə münasibətin mahiyyətini anlayaraq onlara qarşı mövqeyini dəyişir.
    Obrazın əhəmiyyətli cəhətlərindən biri onun sonda passiv vəziyyətdən çıxaraq müstəqil qərar verməsidir. Şaban Bikə ilə birlikdə yaşamaq və öz həyatını yenidən qurmaq istədiyini bildirir. Bu qərar onun üçün yalnız şəxsi seçim deyil, həm də mənəvi müstəqilliyin bərpasıdır. O, öz keçmişi ilə, daha doğrusu, doğma bildiyi insanların həqiqi siması ilə vidalaşmaq qərarına gəlir. Beləliklə, qəhrəmanın daxili inkişafı əsərin finalında aydın şəkildə tamamlanır.
    Bikə əsərin diqqətəlayiq obrazlarından biridir. O, Şabanın həyatına daxil olan və ona qayğı göstərən qadın kimi təqdim olunur. Əvvəlcə digər obrazlar ona şübhə ilə yanaşır, onun niyyətini maddi maraqlarla əlaqələndirirlər. Xüsusilə Marlen Bikənin Şabanın evini ələ keçirmək istədiyini iddia edir. Lakin hadisələrin inkişafı göstərir ki, Bikə yalnız mübahisələrin iştirakçısı deyil, həm də Şabanın müstəqil seçim etmək hüququnu müdafiə edən obrazdır.
    Bikənin xarakterində qətiyyət, mübarizlik və öz mövqeyini qorumaq xüsusiyyətləri nəzərə çarpır. O, Şabanın iradəsinə hörmət edilməsini tələb edir və onun yaxınlarına öz davranışlarının mənəvi tərəfini xatırladır. Bikənin obrazı vasitəsilə müəllif belə bir fikir irəli sürür: insanın mənəvi yaxınlığı bəzən qan qohumluğundan daha güclü ola bilər. Bununla belə, obrazın təqdimatında komik və şişirdilmiş davranışlar da var. Onun sərt reaksiyaları əsərin satirik atmosferini gücləndirir.
    Ninel və Marlen obrazları ailə münasibətlərindəki ziddiyyətlərin əsas daşıyıcılarıdır. Onların hər ikisi Şabanın övladlarıdır, lakin atalarına münasibətləri ilə bağlı məsələlərdə fərqli mövqelər sərgiləsələr də, əmlak və miras söhbəti zamanı onların maraqları üzə çıxır.
    Ninel atasının yanında olan, onun gündəlik qayğılarını müəyyən dərəcədə üzərinə götürən obrazdır. Bununla belə, onun davranışlarında da sahiblik hissi və şəxsi maraqlar müşahidə olunur. O, Bikənin ailəyə daxil olmasını qəbul etməkdə çətinlik çəkir və atasının qərarlarına öz mövqeyindən yanaşır. Beləliklə, müəllif Nineli yalnız mənfi xüsusiyyətlərə malik obraz kimi deyil, ailə daxilindəki ziddiyyətlərin iştirakçısı kimi təqdim edir.
    Marlen isə maddi maraqların daha açıq ifadə olunduğu obrazdır. Onun evin satılması və əmlakın bölüşdürülməsi barədə fikirləri ailə münasibətlərinin hansı dərəcədə maddiləşdiyini göstərir. Marlenin atasının sağlamlığı və gələcəyi ilə bağlı narahatlığı belə tez-tez ev məsələsinə yönəlir. O, Bikənin Şabanla münasibətinə şübhə ilə yanaşır və bunu öz maraqlarına təhlükə hesab edir. Bu davranışlar onun xarakterindəki eqoizmi və maddi hesabı ön plana çıxarır.
    Qəmli obrazı əsərdə komik hadisələrin yaradılmasında mühüm rol oynayır. Onun danışığı, reaksiyaları və müxtəlif situasiyalarda nümayiş etdirdiyi davranışlar gülüş doğurur. Eyni zamanda Qəmli də hadisələrin mənəvi tərəflərindən kənarda qalmır. Onun Şabanın ətrafında baş verən mübahisələrdə iştirakı ailə münasibətlərinin yalnız iki nəfər arasında deyil, daha geniş sosial mühitdə formalaşdığını göstərir. Obrazın adı da onun xarakterinin komik təqdimatına xidmət edir.
    Lyova və Soltan musiqiçi obrazları kimi əsərin hadisələrinə əlavə komizm gətirirlər. Onların danışıq tərzi, müxtəlif məsələlərə münasibətləri və gündəlik ehtiyacları ilə bağlı söhbətləri komik vəziyyətlər yaradır. Xüsusilə arağın ayaqqabı dabanlarından hazırlanmış qeyri-adi qablarda içilməsi ilə bağlı epizodlar müəllifin məişət predmetlərini yumor mənbəyinə çevirmək bacarığını göstərir. Bu obrazlar süjetin əsas konfliktini birbaşa həll etməsələr də, əsərin ümumi satirik üslubunu formalaşdırırlar.

    Konfliktin inkişafı və komik situasiyaların rolu
    “Vida marşı” komediyasının dramaturji quruluşunda konflikt tədricən inkişaf edir. Əvvəlcə Şabanın xəstəliyi ətrafında yaranan vəziyyət hadisələrin başlanğıcını təşkil edir. Daha sonra Bikənin onun həyatında görünməsi, ailə üzvlərinin bu münasibətə etiraz etməsi və evin gələcəyi ilə bağlı mübahisələr konfliktin əsas istiqamətini müəyyənləşdirir.
    Əsərdəki əsas qarşıdurma Şabanın şəxsi iradəsi ilə yaxınlarının onun üzərində qurmağa çalışdıqları nəzarət arasında yaranır. Şaban öz həyatını necə davam etdirəcəyinə özü qərar vermək istəyir. Digər obrazlar isə onun yaşını, xəstəliyini və ailə daxilindəki mövqeyini əsas gətirərək bu qərara müdaxilə etməyə çalışırlar. Beləliklə, şəxsi seçim hüququ ilə maddi maraqlar arasında ziddiyyət meydana çıxır.
    Dramaturq bu konfliktləri birbaşa faciəvi hadisələrlə deyil, komik situasiyalar vasitəsilə təqdim edir. Obrazların bir-birini ittiham etməsi, evin satılması barədə mübahisələr, Şabanın ağlını itirməsi iddiası və Bikənin niyyətinin müzakirəsi əsərdə gülüş doğuran səhnələr yaradır. Lakin bu gülüşün arxasında ciddi mənəvi problem dayanır. Müəllif göstərir ki, bəzən insanın öz yaxınları tərəfindən anlaşılmaması və onun maraqlarının nəzərə alınmaması ən ağır mənəvi ziddiyyətlərdən birinə çevrilir.
    Əsərdə komizmin mühüm xüsusiyyətlərindən biri obrazların öz davranışları ilə özlərini ifşa etmələridir. Marlenin ev məsələsini davamlı şəkildə gündəmə gətirməsi, Ninelın atasının gələcəyindən daha çox ailədəki mövqeyini qorumağa çalışması və Qəmlinin müxtəlif situasiyalarda nümayiş etdirdiyi reaksiyalar bu baxımdan səciyyəvidir. Müəllif obrazları ayrıca mühakimə etməkdənsə, onların danışığı və hərəkətləri vasitəsilə mənəvi xüsusiyyətlərini üzə çıxarır.
    Komik hadisələrin içərisində satirik məzmunun güclənməsi əsərin əsas uğurlarından sayıla bilər. Oxucu obrazların davranışlarına gülməklə yanaşı, bu davranışların doğurduğu mənəvi nəticələr barədə də düşünür. Beləliklə, gülüş tədricən tənqidi düşüncəyə çevrilir.

    Əsərin adının simvolik mənası
    “Vida marşı” adı əsərin ideya-bədii məzmununu ümumiləşdirən əsas simvollardan biridir. Marş adətən kollektiv hərəkət, təntənə, intizam və müəyyən məqsədə doğru irəliləyişlə əlaqələndirilir. Vida isə ayrılıq, keçmişdən uzaqlaşma və bir mərhələnin sona çatması mənalarını daşıyır. Bu iki anlayışın birləşdirilməsi əsərin finalına xüsusi məna verir.
    Əsərin sonunda Şabanın musiqiçilərdən vida marşı çalmalarını istəməsi ilk baxışda onun həyatı ilə vidalaşması kimi başa düşülə bilər. Lakin qəhrəmanın öz sözləri bu ehtimalı aradan qaldırır. O, dünya ilə vidalaşmağa tələsmədiyini, əslində, özünə doğma bildiyi insanlarla və keçmişi ilə vidalaşdığını bildirir. Bu fikir əsərin əsas ideyasını aydınlaşdırır: insan bəzən yaşamağa davam etmək üçün keçmişdəki münasibətlərdən, yanlış bağlılıqlardan və mənəvi cəhətdən onu tükəndirən mühitdən uzaqlaşmalıdır.
    Beləliklə, vida marşı ölümün deyil, mənəvi ayrılığın və yeni həyat mərhələsinin başlanğıcının rəmzinə çevrilir. Şabanın qərarı onun öz həyatına sahib çıxması, başqalarının gözləntilərindən asılı olmadan gələcəyini müəyyənləşdirməsi deməkdir. Bu mənada əsərin finalı yalnız bir ailə münaqişəsinin həlli deyil, həm də insanın mənəvi azadlığının ifadəsidir.
    Musiqi motivinin əsərdə təkrarən istifadə olunması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şeypur, baraban və hərbi marş səsləri hadisələrin ritmini müəyyənləşdirir, komik səhnələrin təsirini artırır və finalın emosional gücünü yüksəldir. Musiqi bir tərəfdən gülüş doğuran məişət situasiyalarına daxil olur, digər tərəfdən isə qəhrəmanın daxili qərarını ifadə edən simvolik vasitəyə çevrilir. Bu ikili funksiya əsərin səhnə imkanlarını genişləndirir.

    Satira, dil və bədii ifadə vasitələri
    Firuz Mustafanın “Vida marşı” komediyasında satira ilə yumor bir-birini tamamlayır. Yumor daha çox obrazların danışıq tərzindən, gözlənilməz reaksiyalarından və məişət hadisələrinin qeyri-adi təqdimatından yaranır. Satira isə bu hadisələrin arxasında dayanan mənəvi qüsurları hədəfə alır.
    Əsərdə dialoqların mühüm yer tutması dramaturji baxımdan diqqətəlayiqdir. Obrazların xarakteri çox zaman onların özləri haqqında verdikləri məlumatlarla deyil, başqaları ilə söhbətləri, mübahisələri və reaksiyaları vasitəsilə açılır. Bu üsul əsərin hərəkətliliyini artırır və səhnə təsirini gücləndirir.
    Müəllifin məişət predmetlərindən komik məqsədlə istifadə etməsi də diqqət çəkir. Ayaqqabı dabanlarının içki qabı kimi işlədilməsi bunun səciyyəvi nümunəsidir. Adi bir əşyanın qeyri-adi funksiyada təqdim olunması həm gülüş yaradır, həm də əsərin ümumi absurd-komik atmosferini gücləndirir. Belə detallar dramaturqun gündəlik həyat materialını səhnə vasitəsinə çevirmək bacarığını göstərir.
    Obrazların adları da komik təsirin yaradılmasında iştirak edir. Qəmli adı onun xarakterinin təqdimatına əlavə məna verir. Ninel adının Lenin adının tərsinə oxunuşu ilə əlaqələndirilməsi, Marlen adının isə Marks və Lenin adlarının birləşməsi kimi izah edilməsi əsərə əlavə satirik çalar gətirir. Bu adlar vasitəsilə müəllif yalnız fərdi xarakterləri deyil, müəyyən dövrün ideoloji təsəvvürlərinin insanların gündəlik həyatında necə iz buraxdığını da göstərir.
    Bununla yanaşı, əsərdə Azərbaycan dili ilə yanaşı rus dilində ifadələrin işlədilməsi də obrazların nitq xüsusiyyətlərinin fərqləndirilməsinə xidmət edir. Lyova və Soltanın danışığı, onların müxtəlif söz və ifadələrdən istifadə etməsi komik situasiyaları gücləndirir. Beləliklə, dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də xarakter yaratma və satirik məzmunu dərinləşdirmə vasitəsinə çevrilir.
    Əsərin səhnə quruluşunda hərəkət, musiqi və dialoqun qarşılıqlı əlaqəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Finalda baş verən əlbəyaxa qarşıdurmanın hərbi marş sədaları ilə müşayiət olunması komediyanın şərti və simvolik xarakterini gücləndirir. Burada məişət mübahisəsi sanki kiçik bir döyüş səhnəsinə çevrilir. Bu, ailə daxilindəki münaqişənin nə qədər kəskinləşdiyini göstərməklə yanaşı, əsərin komik təsirini də artırır.

    Əsərin ideya-bədii dəyəri və tənqidi yanaşma
    “Vida marşı” komediyasının əsas üstünlüklərindən biri məişət hadisələrindən çıxış edərək ümumbəşəri əhəmiyyət daşıyan mənəvi problemləri gündəmə gətirməsidir. Valideynə münasibət, ailə məsuliyyəti, əmlak maraqları, insanın azad seçimi və qocalıq dövründə qayğıya ehtiyac kimi məsələlər müxtəlif cəmiyyətlər üçün aktualdır. Buna görə də əsərdəki konflikt yalnız konkret ailənin problemi kimi məhdudlaşmır.
    Dramaturqun digər uğuru komik vasitələrlə ciddi məzmun yaratmasıdır. Oxucu əvvəlcə obrazların davranışlarına və dialoqlarına gülür, lakin hadisələrin inkişafı onun diqqətini mənəvi ziddiyyətlərə yönəldir. Belə bir yanaşma komediyanın yalnız əyləndirmək məqsədi daşımadığını, eyni zamanda düşündürmək və tənqid etmək funksiyasını yerinə yetirdiyini göstərir.
    Əsərin finalı da ideya baxımından əhəmiyyətlidir. Şabanın keçmişi ilə vidalaşmaq qərarı göstərir ki, mənəvi azadlıq bəzən insanın ən yaxın bildiyi şəxslərlə münasibətlərinə yenidən baxmasını tələb edir. Qəhrəman öz həyatını başqalarının iradəsinə tabe etməkdən imtina edir. Bununla belə, onun qərarının ailə münasibətlərindəki bütün problemləri aradan qaldırdığı deyilə bilməz. Əksinə, final oxucunu belə bir nəticəyə gətirir ki, insan münasibətlərinin bərpası üçün yalnız bir tərəfin qərarı kifayət etmir; qarşılıqlı hörmət, səmimiyyət və məsuliyyət də lazımdır.
    Əsərə tənqidi yanaşdıqda qeyd etmək olar ki, bəzi komik situasiyaların və söz oyunlarının çoxluğu ayrı-ayrı məqamlarda əsas konfliktin emosional dərinliyini arxa plana keçirə bilər. Oxucu bəzən hadisələrin mənəvi ağırlığından çox, komik dialoqlara və qeyri-adi səhnə hərəkətlərinə diqqət yetirir. Bu xüsusiyyət tamaşanın tempini və əyləncəli təsirini artıra bilsə də, bəzi epizodlarda dramatik gərginliyin daha dərindən işlənməsinə ehtiyac yaradır.
    Digər tərəfdən, obrazların müəyyən mənəvi xüsusiyyətlərinin qabarıq şəkildə təqdim olunması satirik məqsədə xidmət edir. Buna görə də onları yalnız real həyatda rast gəlinən fərdi xarakterlər kimi deyil, həm də müəyyən davranış modellərinin bədii ifadəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır. Marlenin maddi maraqları, Ninelın sahiblik hissi və Qəmlinin komik reaksiyaları bu baxımdan əsərin ümumi ideyasına xidmət edir.
    Əsərin əsas bədii dəyəri oxucuya hazır hökm verməkdə deyil, onu insan münasibətlərinin mahiyyəti barədə düşünməyə sövq etməkdədir. Müəllifin yaratdığı komik vəziyyətlər zahiri gülüşlə mənəvi narahatlığı bir araya gətirir. Bu isə “Vida marşı”nın ideya yükünü gücləndirən xüsusiyyətlərdəndir.

    Nəticə
    Firuz Mustafanın “Vida marşı” komediyası ailə münasibətlərindəki mənəvi ziddiyyətləri, maddi maraqların insan davranışına təsirini və fərdin öz həyatına dair qərar vermək hüququnu satirik-komik üslubda əks etdirən əsərdir. Şaban Şadmanoviçin taleyi vasitəsilə dramaturq insanın qocalıq dövründə qayğıya və anlayışa ehtiyacını, doğma münasibətlərin maddi maraqlarla sınağa çəkilməsini və mənəvi dəyərlərin qorunmasının vacibliyini göstərir.
    Əsərin obrazlar sistemi, dialoqların dinamikliyi, komik situasiyaların müxtəlifliyi, adların simvolik mənası və musiqi motivinin dramaturji funksiyası onun bədii xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir. Şaban, Bikə, Ninel, Marlen və Qəmli obrazları arasındakı münasibətlər vasitəsilə ailə, sədaqət, məsuliyyət və azadlıq anlayışları yenidən nəzərdən keçirilir.
    “Vida marşı” adının simvolik məzmunu isə əsərin ideyasını ümumiləşdirir. Şabanın vida marşı istəməsi onun həyatdan getmək arzusunu deyil, mənəvi cəhətdən özünə yadlaşmış münasibətlərdən uzaqlaşmaq qərarını ifadə edir. O, keçmişi ilə vidalaşaraq həyatının qalan hissəsini öz seçiminə uyğun yaşamaq istəyir. Beləliklə, vida motivi həm ayrılığın, həm də yeni başlanğıcın rəmzinə çevrilir.
    Ümumilikdə, “Vida marşı” komediyası oxucunu və tamaşaçını düşündürən, gülüş vasitəsilə cəmiyyətin və ailənin mənəvi problemlərini gündəmə gətirən əsər kimi qiymətləndirilə bilər. Onun əsas mesajı aydındır: insanın dəyəri sahib olduğu əmlakla deyil, mənəvi keyfiyyətləri, münasibətlərdəki səmimiyyəti və başqalarına göstərdiyi qayğı ilə ölçülməlidir. Ailə münasibətlərinin həqiqi əsası isə yalnız qan qohumluğu deyil, qarşılıqlı hörmət, sevgi və məsuliyyətdir.
    Bu baxımdan Firuz Mustafanın “Vida marşı” komediyası həm müasir ailə münasibətlərinə, həm də insanın mənəvi azadlığına dair aktual suallar qoyan, satirik məzmunu ilə düşündürən və öz finalı ilə yadda qalan dramaturji əsərdir.

















    “Oxşarlar” dramında
    hakimiyyət, həqiqət və insanın mənəvi siması

    Giriş
    Azərbaycan dramaturgiyasında insan və cəmiyyət münasibətlərinin, hakimiyyətin mahiyyətinin, mənəvi dəyərlərin aşınmasının və şəxsiyyət probleminin bədii təhlili mühüm yer tutur. Bu məsələlərə müraciət edən dramaturqlardan biri də Firuz Mustafadır. Yazıçının “Oxşarlar” (“Yaşıl qurşaq”) adlı iki hissəli dramı zahirən hökmdar və onun oxşarları ətrafında cərəyan edən hadisələri əks etdirsə də, əsərin məna dairəsi bununla məhdudlaşmır. Dramda hakimiyyət uğrunda mübarizə, şəxsiyyətin mahiyyəti, həqiqətlə yalanın sərhədləri, itaət və azadlıq, eləcə də cəmiyyətin özünü aldatması kimi problemlər bədii ümumiləşdirmə səviyyəsində təqdim edilir.
    Əsərin diqqətçəkən cəhətlərindən biri hadisələrin konkret tarixi dövrə və məkana bağlanmamasıdır. Müəllif qədim saray mühitinin əlamətlərini müasir geyim detalları ilə birləşdirərək oxucunun diqqətini ayrı-ayrı tarixi şəxsiyyətlərdən daha çox, müxtəlif dövrlərdə təkrarlanan ictimai münasibətlərə yönəldir. Beləliklə, “Oxşarlar” yalnız bir hökmdarın və onun ətrafındakı insanların taleyini deyil, hakimiyyətin özünü qorumaq naminə yaratdığı mexanizmləri də tənqid edən əsər təsiri bağışlayır.

    Əsərin ideya-məzmun xüsusiyyətləri
    Dramın əsasını hökmdarla onun oxşarı arasındakı münasibətlər təşkil edir. Əsərin əvvəlində hökmdarın hərbi keçidi qəbul etməsi səhnəsi verilir. Hökmdar əvvəl yaşıl qurşaqla görünür, bir qədər sonra isə ağ qurşaqlı oxşarı səhnəyə çıxır. Hətta saray əyanları da bu iki şəxsin hansının həqiqi hökmdar olduğunu müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkirlər. İlk baxışdan sadə görünən bu səhnə bütün əsərin ideya istiqamətini müəyyənləşdirir: əgər insanın həqiqi kimliyini zahiri əlamətlərdən ayırmaq çətindirsə, onda hakimiyyətin, nüfuzun və şəxsiyyətin gerçək meyarı nədir?
    Vəzirin “Hökmdara yalnız zahirən oxşamaq mümkündür” fikri mühüm məna daşıyır. Bu ifadə ilk növbədə hökmdarla onun surəti arasında fərq olduğunu vurğulasa da, sonrakı hadisələr həmin fərqin nə dərəcədə etibarlı olmasını şübhə altına alır. Hökmdarın vəzifəsini, geyimini və hətta davranışlarını təqlid edən oxşar tədricən onun yerini tutmağa başlayır. Nəticədə zahiri oxşarlıq sadəcə görünüş məsələsi olmaqdan çıxır, hakimiyyətin kimə məxsus olması barədə siyasi və mənəvi problemə çevrilir.
    Müəllif burada mühüm bir həqiqəti qabardır: hakimiyyətin legitimliyi yalnız titul, geyim və rəmzlərlə müəyyən edilə bilməz. İnsanları idarə etmək hüququna sahib olmaqla həmin hüququ mənəvi cəhətdən doğrultmaq eyni şey deyil. Əsərdə hökmdarın əsl şəxsiyyəti ilə onun yerini tutan surət arasındakı münasibət bu ziddiyyəti üzə çıxarır. Hər iki tərəf özünü həqiqi hökmdar hesab edir, lakin onların mübarizəsi zamanı xalqın mənafeyi arxa plana keçir. Beləliklə, hakimiyyətin mahiyyəti xidmət və məsuliyyətdən çox, sahiblik və üstünlük iddiası ilə əlaqələndirilir.
    Dramın ideya yükünü gücləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də hadisələrin dövrilik təsiri yaratmasıdır. Bir oxşarın yerini digəri tutur, bir vəzirin yerinə başqası hazırlanır, sərkərdələrin və saray adamlarının da oxşarları meydana çıxır. Bu proses göstərir ki, hakimiyyət sistemində ayrı-ayrı şəxslərin dəyişməsi öz-özlüyündə mahiyyətin dəyişməsi demək deyil. Əgər sistemin əsasını şəxsi mənafe, qorxu, yaltaqlıq və zor təşkil edirsə, həmin sistemə yeni adamların gəlməsi də köhnə münasibətləri aradan qaldırmır.
    Bu baxımdan “Oxşarlar” əsərinin başlıca ideyası yalnız saxta hökmdarın ifşası deyil. Dram daha dərin bir sual doğurur: görəsən, hakimiyyət uğrunda mübarizə aparan tərəflərdən hansı həqiqətən fərqlidir? Onlar bir-birini əvəz etsələr də, eyni davranışları təkrarlayır, eyni üsullara əl atır və nəticədə bir-birinə bənzəməyə başlayırlarsa, fərq yalnız adlarda və zahiri əlamətlərdə qalmırmı?

    “Oxşar” obrazının simvolik mənası
    Əsərin mərkəzi obrazı olan Oxşar həm konkret personaj, həm də simvolik fiqur kimi diqqəti cəlb edir. O, əvvəlcə hökmdarın zahiri surəti kimi təqdim olunsa da, hadisələrin inkişafı ilə müstəqil hakimiyyət iddiasına sahib olur. Əsl hökmdarın yerini tutduqdan sonra onun mövqeyini qorumağa çalışır, ətrafındakı insanlardan öz hakimiyyətinə sədaqət tələb edir və hakimiyyətin imkanlarından şəxsi məqsədləri üçün istifadə edir.
    Oxşarın davranışları göstərir ki, hakimiyyətə yiyələnmək insanın mənəvi keyfiyyətlərini avtomatik şəkildə yüksəltmir. Əksinə, hakimiyyət şəxsin daxilindəki ehtirasları üzə çıxara, onun mənəvi zəifliklərini daha da dərinləşdirə bilər. Oxşar əvvəlcə başqasının yerini tutan adamdır, lakin tədricən özü də həmin sistemin qaydalarına uyğunlaşır. Bu proses onunla əsl hökmdar arasındakı fərqin getdikcə azalmasına səbəb olur.
    Oxşar obrazının simvolik məzmununu geniş mənada da şərh etmək mümkündür. İnsan cəmiyyətdə bəzən öz həqiqi siması ilə deyil, daşıdığı vəzifə, geyindiyi libas, sahib olduğu nüfuz və başqalarının ona münasibəti ilə tanınır. Belə vəziyyətdə şəxsiyyətin mahiyyəti ikinci plana keçir, onun sosial rolu isə əsas meyara çevrilir. Firuz Mustafa bu ziddiyyət vasitəsilə oxucunu insanın kimliyi haqqında düşünməyə vadar edir: insanı insan edən onun adı və mövqeyidir, yoxsa davranışı, vicdanı və mənəvi məsuliyyəti?
    Əsərdəki oxşarlar silsiləsi problemin fərdi xarakter daşımadığını göstərir. Hökmdarın oxşarı olduğu kimi, vəzirin, sərkərdənin və qulluqçunun da oxşarları mövcuddur. Bu, bütöv bir ictimai mühitin təqlid, əvəzlənmə və saxtalaşdırma prinsipi ilə işlədiyini göstərən mühüm bədii vasitədir. Sanki sarayda heç kim əvəzolunmaz deyil. Şəxslər dəyişə bilər, lakin onların tutduqları mövqelər və bu mövqelərin doğurduğu davranışlar qalır.
    Beləliklə, müəllif “oxşar” anlayışını zahiri bənzərlik çərçivəsindən çıxararaq mənəvi və ictimai məna səviyyəsinə yüksəldir. Əsərin ən düşündürücü cəhəti də budur: oxşarlıq yalnız iki insanın bir-birinə bənzəməsi deyil, bütöv bir cəmiyyətin eyni səhvləri təkrar etməsi ola bilər.

    Yaşıl və ağ qurşaq: hakimiyyətin rəmzləri
    Əsərin adından sonra mötərizədə verilən “Yaşıl qurşaq” ifadəsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Pyesin əvvəlində yaşıl qurşaq hökmdarlığın əlaməti kimi çıxış edir, ağ qurşaq isə Oxşarla əlaqələndirilir. Bu iki rəng arasında qurulan fərq zahirən sadə olsa da, hadisələrin gedişində həmin fərqin etibarlılığı şübhə altına düşür.
    Qurşaq burada adi geyim elementi deyil, hakimiyyətin tanınmasını təmin edən rəmzdir. İnsanların kimin hökmdar olduğunu müəyyənləşdirməsi üçün bu işarəyə müraciət etməsi hakimiyyətin zahiri atributlara bağlılığını göstərir. Lakin qurşağın rəngi dəyişdikdə, şəxslərin kimliyi qarışdıqda və eyni adamın müxtəlif mövqelərdə görünməsi mümkün olduqda rəmzin özünün də aldadıcı ola biləcəyi üzə çıxır.
    Əsərin sonrakı hadisələrində hökmdarlıq iddiası ilə bağlı qarşıdurmaların güclənməsi bu simvolun məna dairəsini daha da genişləndirir. Hökmdar öz yerini geri qaytarmaq istədikdə artıq məsələ yalnız onun əvvəlki statusunu bərpa etməsi ilə bitmir. Çünki hakimiyyət uğrunda mübarizə prosesində tərəflər bir-birinə qarşı zorakılıqdan, hiylədən və xəyanətdən istifadə edirlər. Nəticədə yaşıl qurşaq həqiqətin mütləq göstəricisi olmaqdan çıxır və hakimiyyətin zahiri nişanına çevrilir.
    Müəllifin bu simvolik yanaşması əsərin ideyasını daha təsirli edir. Oxucu anlayır ki, ictimai həyatda da bəzən vəzifə, titul və rəsmi status insanın həqiqi mənəvi keyfiyyətlərini müəyyən etmir. Zahiri əlamətlərə aldanmaq, şəxsin daxilinə və fəaliyyətinə diqqət yetirməmək cəmiyyətin yanlış qərarlar verməsinə gətirib çıxara bilər.

    Vəzir, Sərkərdə və Qulluqçu: hakimiyyətin ətrafındakı qüvvələr
    Dramda Vəzir, Sərkərdə və Qulluqçu obrazları hakimiyyətin yalnız bir şəxsin iradəsindən ibarət olmadığını göstərir. Hökmdarın mövqeyinin qorunmasında, Oxşarın yüksəlişində və saraydakı qarşıdurmalarda bu personajların hər biri müəyyən rol oynayır. Onların davranışları vasitəsilə müəllif siyasi münasibətlərin arxasında dayanan şəxsi maraqları və mənəvi prinsipsizliyi açır.
    Vəzir obrazı zahirən hökmdarın mövqeyini qorumağa çalışan, dövlət işlərinin qaydasını bilən saray adamı təsiri bağışlayır. Lakin onun danışığında ehtiyat, qorxu və hakimiyyətin qərarlarına kor-koranə uyğunlaşma hiss olunur. O, hökmdarlıq məsələsinin mahiyyətini müstəqil şəkildə araşdırmaqdan çəkinir və təhlükəli sualların cavabını axtarmaqdansa, mövcud qaydaya uyğun davranmağa üstünlük verir. Bu xüsusiyyət Vəziri sadəcə fərdi xarakter kimi deyil, hakimiyyət qarşısında öz mövqeyini qorumağa çalışan məmur tipinin təmsilçisi kimi təqdim edir.
    Sərkərdə obrazı isə güc və hərbi qüvvə ilə bağlıdır. Onun üçün hakimiyyətin mahiyyətindən daha çox, hakimiyyətin mövcudluğunu təsdiqləyən qaydalar əhəmiyyətlidir. Sərkərdənin davranışında rəsmi mövqeyə uyğunlaşmaq və təhlükəli məsələlərdən uzaq durmaq meyli müşahidə olunur. Bu cür münasibət hakimiyyətin zor mexanizmlərinin mənəvi məsuliyyətdən ayrı düşməsinə şərait yaradır.
    Qulluqçu obrazı daha mürəkkəb məna daşıyır. O, sarayda baş verən hadisələrdən xəbərdar olan, hökmdarın və Oxşarın ətrafında hərəkət edən və müxtəlif vəziyyətlərdə öz mövqeyini dəyişə bilən personajdır. Onun davranışları şəxsi marağın və fürsətçiliyin insanı necə dəyişdirdiyini göstərir. Qulluqçu yalnız əmr icra edən şəxs deyil; müəyyən məqamlarda hadisələrin gedişinə təsir göstərir, tərəflər arasındakı ziddiyyətlərdən istifadə edir və öz məqsədlərinə uyğun addımlar atır.
    Bu obrazlar arasında münasibətlərin ən mühüm cəhəti onların sabit mənəvi mövqeyə malik olmamasıdır. Hakimiyyətin kimə məxsus olacağı dəyişdikcə, ətrafdakı insanların mövqeləri də dəyişir. Beləliklə, müəllif göstərir ki, ədalətsiz idarəçilik yalnız hökmdarın şəxsi keyfiyyətləri ilə bağlı deyil. Onun ətrafında yaranan itaət, yaltaqlıq, susmaq və fürsətdən istifadə etmək mühiti də həmin sistemin davamlılığını təmin edir.

    Gənc şair və Qoca şair: sözün azadlığı problemi
    Pyesdə Gənc şair və Qoca şair obrazlarının iştirakı əsərin ideya dairəsini genişləndirir. Şairlər saray mühitində sözün, düşüncənin və mənəvi münasibətin təmsilçiləri kimi çıxış edirlər. Lakin onların hakimiyyətlə münasibətləri fərqlidir. Bu fərq azad sözlə itaətkar düşüncə arasındakı ziddiyyəti üzə çıxarır.
    Gənc şairin taleyi xüsusilə diqqətəlayiqdir. O, zindanla bağlı yaşantılarını və hakimiyyətə münasibətini açıq şəkildə ifadə etdikdə yenidən cəzalandırılmaq təhlükəsi ilə üzləşir. Onun sarayla zindan arasındakı münasibətlərə dair fikirləri ironik xarakter daşıyır. Burada məkanların adi mənası dəyişir: azadlıq məkanı olan saray insanın düşüncəsini məhdudlaşdıran mühitə, zindan isə bəzən həqiqəti daha aydın görməyə imkan verən yerə çevrilir.
    Bu paradoks əsərin ümumi məntiqinə uyğundur. Firuz Mustafa zahiri mənzərənin arxasında gizlənən həqiqəti açmağa çalışır. Əgər sarayda yaşamaq insanın azad olduğunu sübut etmirsə, zindanda olmaq da onun mənəvi cəhətdən məğlub olması demək deyil. Əsas məsələ insanın öz düşüncəsini qoruyub saxlaya bilməsidir.
    Qoca şairin davranışları isə başqa bir mənəvi vəziyyəti əks etdirir. O, saray mühitində mövcud olan qaydalara uyğunlaşmış, hökmdarın yanında özünü daha ehtiyatlı aparan şəxs kimi görünür. Gənc şairin açıq etirazı ilə Qoca şairin uyğunlaşması arasında yaranan fərq iki fərqli mövqeyi üzə çıxarır: həqiqəti söyləmək cəsarəti və mövcud vəziyyətlə barışmaq meyli.
    Müəllifin bu obrazlar vasitəsilə irəli sürdüyü fikir aktualdır. Söz azadlığının məhdudlaşdırıldığı, yaradıcı insanın öz düşüncəsinə görə cəzalandırıldığı mühitdə ədəbiyyat və sənət hakimiyyətin tərif vasitəsinə çevrilmək təhlükəsi ilə üzləşir. Belə vəziyyətdə sənətkarın əsas vəzifəsi yalnız gözəl söz demək deyil, həqiqətə münasibətini də qorumaqdır.

    Dramın bədii quruluşu və üslub xüsusiyyətləri
    “Oxşarlar”ın bədii təsirini gücləndirən əsas amillərdən biri dramaturji quruluşudur. Əsərin hadisələri qeyri-müəyyən zaman və məkanda cərəyan edir. Personajların geyimində qədim və müasir elementlərin birləşdirilməsi də bu yanaşmanı tamamlayır. Nəticədə oxucu qarşısında konkret tarixi hadisənin təsvirindən daha çox, müxtəlif dövrlərdə təkrarlana biləcək ictimai münasibətlərin şərti modeli canlanır.
    Müəllifin eyni aktyorun əsas obrazı və onun oxşarını ifa etməsi barədə qeydi xüsusi diqqətə layiqdir. Bu səhnə həlli təkcə texniki qənaət üsulu deyil, həm də əsərin ideyasını ifadə edən vasitədir. Eyni aktyorun iki fərqli, lakin zahirən bənzər obrazı canlandırması tamaşaçıya şəxsiyyət və rol arasındakı sərhədi daha aydın hiss etdirə bilər. Aktyorun jestləri, səsi, duruşu və davranışındakı kiçik dəyişikliklər oxşarlıqla fərqlilik arasındakı münasibəti səhnədə görünən edir.
    Belə quruluşun uğuru rejissor və aktyor işindən də asılıdır. Əgər obrazların fərqləri yalnız geyimlə ifadə olunsa, əsərin əsas ideyası zəifləyə bilər. Əksinə, aktyor eyni zahiri görkəmin arxasında gizlənən fərqli niyyətləri, qorxuları və ehtirasları göstərə bilsə, tamaşaçı zahiri oxşarlığın insanın daxili mahiyyətini müəyyən etmədiyini daha dərindən anlayar.
    Dramda ironiyadan geniş istifadə olunur. Personajların bir-biri ilə dialoqları, hökmdarlıq iddiaları və saray qaydalarına münasibətləri bəzən gülüş doğurur. Lakin bu gülüş sadəcə əyləndirmək məqsədi daşımır. İroniya hakimiyyətin təntənəli görüntüsü ilə onun arxasındakı mənəvi boşluğu qarşılaşdırır. Sarayda rəsmi mərasimlərin, təntənəli musiqinin və itaət jestlərinin mövcudluğu ilə personajların şəxsi maraqlar uğrunda apardıqları mübarizə arasında kəskin ziddiyyət yaranır.
    Absurd və qroteskə yaxın səhnə həlləri də əsərin təsir imkanlarını artırır. Hadisələrin məntiqi bəzən adi həyat təcrübəsindən uzaqlaşır, lakin bu qeyri-adilik ictimai münasibətlərin daxili məntiqini üzə çıxarır. Oxşarların çoxalması, əsl hökmdarla onun surətinin bir-birindən seçilməməsi və sarayda hakimiyyətin daim əvəzlənməsi real həyatda müşahidə edilən mənəvi və siyasi ziddiyyətlərin şişirdilmiş bədii ifadəsi kimi qəbul oluna bilər.
    Bununla yanaşı, əsərin şərti xarakteri oxucudan fəal düşüncə tələb edir. Personajları yalnız konkret insanlar kimi qəbul etdikdə dramın ideya dərinliyinin müəyyən hissəsi kölgədə qala bilər. Onları ictimai tiplər, simvolik fiqurlar və müəyyən davranış modellərinin daşıyıcıları kimi nəzərdən keçirmək əsərin məzmununu daha dolğun anlamağa imkan verir.

    Əsərin sonluğu və ümumiləşdirici məna
    Dramın sonrakı hadisələrində oxşarlar arasındakı münaqişələr daha da mürəkkəbləşir. Hökmdar öz yerini geri qaytarmağa çalışır, Oxşar isə hakimiyyəti əlində saxlamaq istəyir. Onların qarşıdurması zamanı sarayda baş verən dəyişikliklər göstərir ki, hakimiyyət uğrunda mübarizə insanları əvvəlki mövqelərindən uzaqlaşdırır və onları eyni davranışların iştirakçısına çevirir.
    Əsərin finalında Oxşarın oxşarının hakimiyyət səhnəsinə çıxması və saray əhlinin bayram əhval-ruhiyyəsi ilə bir araya gəlməsi hadisələrə dövrilik xarakteri verir. Bu səhnə əvvəlki qarşıdurmaların sadəcə bitmədiyini, onların yerini yeni oxşarlığın və yeni hakimiyyət iddiasının tuta biləcəyini düşündürür. Bir şəxsin aradan çıxması problemin həlli deyil; çünki həmin şəxsi yaradan və onun yerini başqası ilə dolduran mexanizm hələ də fəaliyyət göstərir.
    Finalın düşündürücü cəhəti ondadır ki, zahiri dəyişikliklər fonunda ictimai münasibətlərin mahiyyəti yenə də sual altında qalır. Saray əhli yeni vəziyyəti bayram kimi qarşılayır, lakin bu sevincin arxasında həqiqi dəyişiklik, yoxsa köhnə qaydaların yeni adlarla davamı dayanır? Müəllif bu sualı oxucunun mühakiməsinə buraxır.
    Əsərin sonluğu onun əsas ideyasını tamamlayır: hakimiyyətin siması dəyişə bilər, amma hakimiyyət münasibətlərinin mahiyyəti dəyişmədikdə eyni ziddiyyətlər yenidən meydana çıxır. Buna görə də dramın tənqidi istiqaməti yalnız bir hökmdara və ya bir saray mühitinə yönəlmir. Əsər ümumən şəxsiyyətə pərəstişi, kor itaəti, mənəvi məsuliyyətsizliyi və ictimai şüurun zahiri əlamətlərə aldanmasını problemə çevirir.

    Tənqidi qiymətləndirmə
    “Oxşarlar” dramının əsas üstünlüyü mürəkkəb ictimai və mənəvi problemlərin yığcam, simvolik və səhnəyə uyğun bir model vasitəsilə təqdim edilməsidir. Hökmdar və onun oxşarı arasındakı münasibət oxucunu yalnız siyasi hakimiyyət haqqında deyil, insanın öz kimliyi, mənəvi prinsipləri və başqalarına münasibəti barədə də düşünməyə sövq edir. Müəllifin konkret zaman və məkan göstərməməsi əsərin müxtəlif tarixi və ictimai şəraitdə şərh olunmasına imkan yaradır.
    Əsərdəki simvollar da uğurlu bədii vasitələrdir. Yaşıl və ağ qurşaqlar, hökmdar obrazının təkrarlanması, saray və zindan arasındakı məna qarşıdurması, şairlərin fərqli mövqeləri ümumi ideyanı tamamlayır. İroniya və qrotesk isə müəllifə hadisələri birbaşa didaktik mühakimələrlə deyil, ziddiyyətlərin özünü göstərməklə tənqid etmək imkanı verir.
    Bununla belə, əsərin şərti və simvolik xarakteri müəyyən çətinliklər də yarada bilər. Personajlar daha çox ictimai mövqelərin və davranış modellərinin daşıyıcıları kimi təqdim edildiyindən, onların fərdi psixologiyası bəzi məqamlarda arxa plana keçir. Oxşarlar silsiləsinin genişlənməsi əsas ideyanı gücləndirsə də, hadisələrin təkrarlanması təəssüratı yarada bilər. Buna görə də əsərin səhnə təcəssümündə obrazların daxili motivlərinin, xarakter fərqlərinin və emosional vəziyyətlərinin dəqiq göstərilməsi vacibdir.
    Lakin bu xüsusiyyətləri yalnız çatışmazlıq kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Çünki müəllifin məqsədi ənənəvi realist dramdakı kimi ayrı-ayrı qəhrəmanların həyat tarixçəsini geniş şəkildə təqdim etməkdən daha çox, ümumiləşdirilmiş ictimai mənzərə yaratmaqdır. Bu mənada personajların şərtiliyi əsərin bədii məqsədi ilə uzlaşır. Əsas məsələ həmin şərtiliyin səhnədə mənalı və inandırıcı bədii dilə çevrilməsidir.

    Nəticə
    Firuz Mustafanın “Oxşarlar” dramı hakimiyyət, şəxsiyyət, həqiqət və mənəvi məsuliyyət problemlərini simvolik və ironik şəkildə təqdim edən düşündürücü əsərdir. Dramın mərkəzində dayanan əsas sual budur: insanı həqiqətən fərqləndirən nədir və zahiri dəyişikliklər cəmiyyətin daxilindəki problemləri aradan qaldıra bilərmi?
    Əsərdə hökmdarın oxşarı ilə əvəzlənməsi, saray əyanlarının dəyişən şəraitə uyğunlaşması, şairlərin azadlıq və itaət arasında seçim etməsi göstərir ki, ictimai münasibətlərin mahiyyəti ayrı-ayrı şəxslərin dəyişməsindən daha mürəkkəbdir. Əgər hakimiyyət şəxsi maraqlara, qorxuya və kor itaətə əsaslanırsa, onun daşıyıcıları dəyişsə belə, eyni problemlər yenidən meydana çıxacaq.
    “Oxşarlar”ın əsas bədii uğuru oxucunu hazır hökmlərlə kifayətlənməyə qoymamasıdır. Əsər insanı zahiri əlamətlərin arxasında gizlənən mahiyyəti axtarmağa, hakimiyyətin rəmzləri ilə onun mənəvi əsaslarını fərqləndirməyə və öz mövqeyini tənqidi şəkildə nəzərdən keçirməyə çağırır. Bu baxımdan dram yalnız saray həyatının satirik təsviri deyil, insanın özünü və cəmiyyəti dərk etməsi haqqında fəlsəfi düşüncədir.
    Nəticə etibarilə, Firuz Mustafanın “Oxşarlar” dramı öz simvolik məzmunu, ironik üslubu və aktual ictimai sualları ilə diqqətəlayiqdir. Əsərin oxucuya verdiyi əsas mesaj budur: həqiqi dəyişiklik yalnız zahiri simaların və adların dəyişməsi ilə deyil, insanın mənəvi dünyasında, ictimai münasibətlərdə və hakimiyyətə yanaşmada baş verən köklü yenilənmə ilə mümkündür. Əks halda, bir oxşarın yerini digəri tutacaq və cəmiyyət eyni problemlərlə yenidən üzləşəcək.




    “Küsənlər barışanda” pyesinin məzmunu və
    mahiyyəti

    Firuz Mustafanın “Küsənlər barışanda” pyesi insan münasibətlərinin mürəkkəbliyini, sevgi ilə qürur arasındakı ziddiyyəti, incikliklərin doğurduğu mənəvi uzaqlaşmanı və barışığın insan həyatındakı əhəmiyyətini yumoristik üslubda əks etdirən səhnə əsəridir. İki hissəli komediya-karnaval formasında yazılmış bu pyesdə müəllif gündəlik həyatın adi görünən hadisələrindən çıxış edərək insan xarakterinin müxtəlif cəhətlərini açmağa çalışır.
    Əsərin hadisələri Yeni il karnavalı ab-havasında cərəyan edir. Əsərin əsas personajları Valid, Validə, Səid, Səidə, Həmid və Həmidədir. Onların münasibətlərindəki incikliklər, bir-birinə qarşı yaranmış inamsızlıq və həllini tapmamış mübahisələr hadisələrin komik şəkildə inkişafına səbəb olur. Xüsusilə Validlə Validənin münasibəti əsərin diqqət mərkəzində dayanır. Valid keçmiş inciklikləri arxada qoyaraq Validə ilə barışmağa çalışır. Lakin Validənin qəlbindəki küskünlük, onun Validə qarşı inamsızlığı və sərt mövqeyi bu cəhdi çətinləşdirir. Onların dialoqlarında istehza, söz oyunu, zarafat və qarşılıqlı ittihamlar üstünlük təşkil edir.
    Pyesin maraqlı cəhətlərindən biri də komediyanın yalnız gülüş yaratmaq məqsədi daşımamasıdır. Müəllif personajların davranışları vasitəsilə münasibətlərdə səmimiyyətin, sədaqətin və qarşılıqlı etimadın nə qədər vacib olduğunu göstərir. Əsərdəki maskalar, Şaxta baba və Qar qız obrazları, eləcə də gözlənilməz səhnə vəziyyətləri karnaval atmosferini gücləndirir. Personajların müxtəlif qiyafələrdə görünməsi, bir-birindən gizlənməsi və sonda yenidən qarşılaşması zahiri görünüşlə həqiqi niyyət arasındakı fərqi komik şəkildə üzə çıxarır.
    Əsərin ideya mahiyyəti onun adında da ifadə olunur. “Küsənlər barışanda” ifadəsi təkcə iki insanın münasibətlərinin düzəlməsini deyil, ümumilikdə insanlar arasında yaranmış maneələrin aradan qalxmasını nəzərdə tutur. Müəllifin təqdim etdiyi Yeni il mühiti də bu baxımdan rəmzi məna daşıyır: yeni başlanğıc, köhnə inciklikləri geridə qoymaq və münasibətlərə yenidən nəzər salmaq imkanı. Əsərin sonunda personajların bir araya gəlməsi, birlik və barışıq haqqında xorun səslənməsi pyesin əsas ideyasını tamamlayır. Beləliklə, fərdi münasibətlərdən başlanan hadisələr ümumi insan həmrəyliyi fikrinə doğru genişlənir.
    Məncə, əsərin əsas üstünlüklərindən biri ciddi mövzuları yumor və səhnə hərəkəti vasitəsilə təqdim etməsidir. Dialoqların canlılığı, komik vəziyyətlərin ardıcıllığı və musiqili səhnələr əsərə dinamiklik verir. Bununla belə, pyesin ideyasını yalnız “hamı barışmalıdır” çağırışı ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Həqiqi barışıq üçün təkcə xoş niyyət deyil, həm də səmimiyyət, qarşılıqlı məsuliyyət, etimadın bərpası və keçmiş səhvləri etiraf etmək bacarığı lazımdır. Bu baxımdan əsər oxucunu və tamaşaçını münasibətlərə daha dərindən yanaşmağa sövq edir.
    Nəticə etibarilə, Firuz Mustafanın “Küsənlər barışanda” pyesi gülüşün arxasında insani duyğuların, sevginin, qürurun və bağışlamağın dayandığı bir komediyadır. Əsər xatırladır ki, inciklik insanları bir-birindən uzaqlaşdırsa da, səmimi münasibət və qarşılıqlı anlaşma onları yenidən yaxınlaşdıra bilər. Pyesin mənəvi dəyəri insanları düşmənçilikdən uzaq durmağa, münasibətlərdə səmimiyyətə üstünlük verməyə və barışığa aparan yolları axtarmağa çağırmasındadır. Bu səbəbdən əsər həm əyləndirən, həm də düşündürən səhnə əsəri kimi diqqətə layiqdir.
    Əsərin əsas ideyaları
    • Barışıq və bağışlama: İnciklikləri aradan qaldırmaq üçün insanın öz qürurunu və inadını yenidən qiymətləndirməsi vacibdir.
    • Sevgi və etimad: Münasibətlərin davamlılığı yalnız hisslərdən deyil, dürüstlükdən və sədaqətdən də asılıdır.
    • Maska və həqiqət: Karnavalın komik situasiyaları insanların zahiri görünüşü ilə həqiqi kimliyi arasındakı ziddiyyəti qabardır.
    • Birlik və həmrəylik: Əsərin finalındakı ümumi barışıq çağırışı şəxsi münasibətlərdən daha geniş insani həmrəylik ideyasına yönəlir.
    •
    “Küsənlər barışanda” pyesində yumorun xüsusiyyətləri
    Firuz Mustafanın “Küsənlər barışanda” pyesində yumor əsərin yalnız komik tərəfi deyil, həm də müəllifin insan münasibətlərinə və cəmiyyətə baxışını ifadə edən mühüm bədii vasitədir. Yazıçı gülüşdən personajların xarakterini açmaq, onların daxili ziddiyyətlərini üzə çıxarmaq və insanlar arasındakı anlaşılmazlıqları göstərmək üçün istifadə edir. Bu baxımdan əsərin yumoru həm əyləndirici, həm də düşündürücü xarakter daşıyır.
    Pyesdə komik effekt, ilk növbədə, personajların bir-biri ilə münasibətlərindən, gözlənilməz davranışlarından və dialoqlarındakı ziddiyyətlərdən yaranır. Küsən insanların bir tərəfdən barışmaq istəməsi, digər tərəfdən isə qürurlarına qalib gələ bilməməsi komizmin əsas mənbələrindən biridir. Onlar bəzən öz hisslərini açıq ifadə etmək əvəzinə, sözlərin arxasında gizlənir, zarafat və istehza vasitəsilə qarşı tərəfə münasibətlərini bildirirlər. Belə məqamlarda gülüş insan xarakterinin zəifliklərini üzə çıxarır.
    Xüsusilə Validlə Validənin dialoqlarında sözün ikili mənasından, məcazlardan və gözlənilməz cavablardan məharətlə istifadə olunur. Validənin Validə ünvanladığı “Sənin ürəyin yerli-dibli olmayıb” ittihamına qarşı tərəfin zarafatla cavab verməsi məhəbbət mövzusunu komik müstəviyə keçirir. Burada gülüşün arxasında daha ciddi bir məsələ — sevən insanın səmimiyyətinə inanmamaq və keçmiş incikliklərin yaratdığı etimadsızlıq dayanır.
    yazyarat.com
    Pyesin yumorunda vəziyyət komizmi də mühüm yer tutur. Yeni il bayramında Şaxta baba və Qar qız libaslarında görünən personajların bir-birini tanımaması, gizlənən adamların şkafda, pərdə arxasında və stolun altında qalması səhnə hadisələrinə vodevil xarakteri verir. Xüsusilə kişilərin gizləndikləri yerlərdən yaratdıqları “pişik” obrazı həm gülməli, həm də teatr baxımından canlı bir epizoddur. Tamaşaçı həqiqəti bildiyi halda personajların vəziyyətdən xəbərsiz qalması komik gərginliyi artırır.
    Müəllifin yumorunda istehza və söz oyunu da diqqətəlayiqdir. Məsələn, “Şaxta baba” ifadəsinin “taxta baba” şəklində dəyişdirilməsi adi bir söz əvəzləməsindən daha artıq məna daşıyır: personajın qarşısındakına inamsızlığı və onu ciddiyə almaması gülüş doğurur. “Siz hamınız saxta babasınız, saxta!” replikasında isə söz oyunu birbaşa ittihama çevrilir. Belə ifadələr dialoqları canlılaşdırır, personajların münasibətini qısa və təsirli şəkildə açır.
    yazyarat.com
    Əsərdəki yumorun digər bir xüsusiyyəti onun məişət münasibətlərinə toxunmasıdır. Qadınların ailədə hakimiyyət sahibi, kişilərin isə “müxalifət” kimi təqdim edilməsi siyasi terminlərin ailə həyatına köçürülməsi üzərində qurulmuş komik bənzətmədir. Bu, həm müasir danışıq tərzini, həm də ailədaxili münasibətlərdəki güc mübarizəsini yumoristik şəkildə göstərir. Belə məqamlarda müəllif gündəlik həyatın adi hadisələrini fərqli rakursdan təqdim edərək tamaşaçını güldürməklə yanaşı düşündürür.
    Məncə, pyesin yumorunun əsas uğuru ondadır ki, gülüş personajların zəifliklərini gizlətmir, əksinə, onları daha aydın göstərir. Qürur, qısqanclıq, inamsızlıq və inad komik dialoqların arxasında dayanan psixoloji səbəblərdir. Bununla belə, əsərdəki yumoru yalnız satira kimi qiymətləndirmək olmaz. Burada bayram şənliyi, musiqi, rəqs, maskalar və fiziki komediya elementləri də mühüm rol oynayır. Bu xüsusiyyətlər pyesin karnaval təbiətini gücləndirir və onu ənənəvi dialoq komediyasından fərqləndirir.
    Nəticə etibarilə, Firuz Mustafanın “Küsənlər barışanda” pyesində yumor həm estetik zövq yaradan, həm də insan xarakterini açan vasitədir. Müəllif gülüş vasitəsilə göstərir ki, insanlar bəzən öz qürurlarının, şübhələrinin və anlaşılmazlıqlarının əsirinə çevrilirlər. Komik vəziyyətlər bu zəiflikləri üzə çıxarır, barışıq ideyası isə onlardan xilas olmağın mümkünlüyünü xatırladır. Beləliklə, əsərdə gülüşün arxasında barışığa, səmimiyyətə və insani yaxınlığa çağırış dayanır.

    Yekun qiymətləndirmə: Pyesin mahiyyəti insanları sadəcə barışmağa deyil, barışığın əsasını təşkil edən səmimiyyətə, etimada və qarşılıqlı anlaşmaya çağırmaqdır. Müəllif komediya vasitəsilə göstərir ki, gülüş bəzən insanların öz səhvlərini görməsi və bir-birinə yaxınlaşması üçün ən təsirli vasitələrdən biri ola bilər.






























    “Kişiləri qoruyun”- komik forma altında kifayət qədər ciddi fəlsəfi problem

    Firuz Mustafanın “Kişiləri qoruyun” pyesi ailə, kişi-qadın münasibətləri, sevgi və insanın özünüaxtarışı mövzularına yumor və ironiya ilə yanaşan maraqlı bir əsərdir.
    Əsərin mühüm bədii xüsusiyyəti onun antikomediya ruhunda qurulmasıdır: müəllif gülüş doğuran situasiyaların arxasında ciddi mənəvi və fəlsəfi suallar qoyur. Əsərin əsas suallarından biri “Kişilik nədir?” sualıdır. Pyes göstərir ki, kişilik yalnız güc, maddi təminat və ya ailədəki mövqe deyil; onun əsasında məsuliyyət, qarşılıqlı anlayış və mənəvi yaxınlıq dayanır.
    Əsərin qəhrəmanı Qərib – özünü və kişi kimliyini axtaran, bəzən komik, bəzən düşündürücü vəziyyətlərə düşən bir obrazdır. Onun həyat yoldaşı Səma – tələbkar, qətiyyətli, eyni zamanda ailə və sevgi bağlarını qorumağa çalışan qadındır. Digər qadın obrazları isə romantika, tənhalıq, güc, sənət, intellekt və müxtəlif qadın xarakterlərinin satirik ifadəsidir.
    Bəli, Qərib- pyesin mərkəzi və ən mürəkkəb obrazıdır. O, əslində özünü ailəsinin dolanışığını təmin edən, sakit, “təmkinli” kişi təsiri bağışlayır. Lakin Səmanın ittihamları onun özünə verdiyi sualı dəyişir: “Kişilik nədir?”
    Qərib arvadından ayrılır və ayrıldıqdan sonra qəzetə elan verib ailə qurmaq üçün yeni qadın axtarır. Amma bu “ayrılıq” mahiyyətcə onun probleminin yalnız Səma ilə bağlı olmadığını göstərir. O, əslində itirdiyi ailə münasibətini, öz kişi kimliyini və mənəvi dayağını yenidən axtarır.
    Qərib elan vasitəsi ilə yeddi qadınla görüşür. O, sanki yeddi fərqli qadın tipi ilə deyil, özünün müxtəlif mümkün həyat variantları ilə qarşılaşır. Sonda məlum olur ki, axtardığı qadın elə öz həyat yoldaşı Səma imiş. Bu, obrazın daxili yolunun əsas məqamıdır: Qərib uzaqda axtardığını yaxında, başqa qadınlarda axtardığını öz münasibətində tapır. yazyarat.
    Səma əsərin həm başlanğıcını, həm də sonunu birləşdirən əsas qadın obrazıdır. Başlanğıcda o, Qəribə qarşı sərt, hətta amansız görünür. Onu “kişi olmamaqda”, ailəsinə kifayət qədər qayğı göstərməməkdə ittiham edir. Burada Səmanın narazılığı yalnız maddi təminatla bağlı deyil; onun əsas tələbi ərinə mənəvi məsuliyyət və ailəyə fəal münasibətdir. yazyarat.com
    Lakin Səmanın özü də ideal obraz deyil. Onun sözlərində maddiyyata, sosial mövqeyə, “uğurlu kişi” anlayışına meyl hiss olunur. Əsərin sonunda isə çox maraqlı dönüş baş verir: Qəribin elanına cavab verən sonuncu qadının Səma olduğu məlum olur.
    Beləliklə, Səma ərindən ayrılaraq əslində onu yenidən tanımağa çalışır. Finalda Qəribin paltosunu və papağını çantasından çıxarıb ona qaytarması çox mənalı jestdir: başlanğıcda evdən çıxarılmış kişi sonda yenidən həmin qadının yanında öz yerini tapır, ailəsinə qovuşur.
    Pyesdəki hər bir qadın obrazı fərqli xarakteri və həyat baxışını təmsil edir. Qərib isə bu müxtəlif münasibətlər içərisində əslində özünü və ailəsini yenidən dərk etməyə çalışır.
    1-ci Qadın. Bu obraz daha çox ənənəvi qadın-kişi münasibətlərinə uyğunlaşmış qadın tipini ifadə edir. Onun telefon söhbətində “kişilər şıltaq olur, gərək onların hər nazına dözəsən” fikri diqqət çəkir. Yəni o, kişini müəyyən mənada qorunmalı, ərköyün varlıq kimi qəbul edir. Bu obrazın funksiyası Qəribə həm də onu göstərməkdir ki, qadınların kişidən gözləntiləri eyni deyil. Bir qadın kişidən ailə məsuliyyəti tələb etdiyi halda, digəri onun nazını çəkməyi normal sayır.
    2-ci Qadın emosional aclığı və uzunmüddətli tənhalığı təmsil edir. Qəribi görən kimi ona həddindən artıq bağlanması, “qərib” sözünü öz taleyi ilə eyniləşdirməsi onun psixoloji boşluğunu göstərir. Bu qadında məhəbbət artıq sağlam qarşılıqlı münasibət deyil, tənhalıqdan xilas olmaq ehtiyacıdır. Ona görə Qəribin davranışı qarşısında özünü saxlaya bilmir və səhnə komik olduğu qədər narahatedici də görünür. yazyarat.com
    3-cü Qadın əsərdəki yeddi qadının içərisində ən romantik və poetik obrazlardan biridir. O, şeir yazır, eşq haqqında yüksək pafosla danışır və özünü “eşq yolçusu” kimi təqdim edir. Amma müəllif burada romantik məhəbbətin də parodik tərəfini göstərir. Qadın eşqdən, paklıqdan danışsa da, keçmiş nikahının uğursuzluğu onun romantik dünyasının həyat reallığı ilə toqquşduğunu göstərir. Onun keçmiş əri ilə münasibətində “mən iqtidar, o müxalifət” ifadəsi ailə münasibətinin siyasi metaforaya çevrilməsidir. Onun Qəribə “amma kişi ol!” deməsi də əsərin əsas ideyalarından birini gücləndirir: kişilik bioloji status yox, xarakter və məsuliyyət məsələsidir.
    4-cü Qadın fiziki gücün və döyüşkən qadın tipinin parodiyasıdır. O, qılıncoynatma ilə məşğuldur. Maraqlı dramaturji detal budur ki, qadının kəkələməsi əsəbiləşəndə yox olur. Bu, həm komik, həm də xarakterik bir xüsusiyyətdir. Qılınc onun üçün sadəcə idman deyil, “incəsənət”dir. Bununla müəllif adi məişət münasibətini teatral döyüşə çevirir. Qərib bu qadının qarşısında sözün həqiqi mənasında “silahsız” qalır. Bu obraz vasitəsilə ənənəvi “kişi güclüdür, qadın zəifdir” sxemi tərsinə çevrilir.
    5-ci Qadın sənət aləminin nümayəndəsidir — opera müğənnisi, “diva”dır. Onun dünyasında həyatın özü də bir səhnə və tamaşa təsiri bağışlayır. Qəriblə görüşləri mahnı, duet, rəqs, “Aida” və “Məhəbbət əfsanəsi” motivləri ilə qurulur. Amma bu qadının əsas xüsusiyyəti yalnız sənətsevərlik deyil. O, həyatla sənəti bir-birinə qarışdırır. Qəribin başqa qadınlara da məktub göndərdiyini biləndə onun romantik illüziyası dağılır. Onun Qəribin məktublarını oxuyarkən söylədiyi sözlər pyesin özünə də bir növ meta-kommentariyadır: “Qadınlar qəribə, kişilər qəribə, bu həyat qəribə...”
    6-cı Qadın fiziki güc, idman və qadın emancipasiyasının ifratlaşdırılmış karikaturasıdır. O, boksçudur, özünü “xalq pəhləvanı” adlandırır və Qəriblə münasibəti az qala rinq döyüşünə çevrilir. Bu obraz xüsusilə maraqlıdır, çünki müəllif “kişilik” anlayışını qadının üzərində də sınağa çəkir. Qadın kişidən qorunmaq istəmir, əksinə, kişini özü qorumağa qadirdir. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, 6-cı Qadının 4-cü Qadının bacısı olması da dramaturji baxımdan təsadüfi deyil: biri qılıncla, digəri yumruqla “silahlanıb”. Beləcə, Qərib bir qadından qaçıb digərinə gəlir, amma əslində eyni problemin başqa formasına düşür. yazyarat.com
    7-ci Qadın pyesin ən “fəlsəfi” və absurd obrazıdır. O, fəlsəfə ilə maraqlanır, Kant, Spinoza, Dekart, Şopenhauer kimi filosoflardan danışır, özünü onların “mənəvi arvadı” adlandırır və eyni zamanda mediumluq edir. Bu obraz artıq adi məişət komediyasından pyesi absurd-fəlsəfi müstəviyə keçirir. Onun “uğurlu evlilik qanad, uğursuz nikah isə qandal gətirir” fikri əsərin münasibətlər fəlsəfəsinin yığcam ifadələrindən biridir. Qadın və kişi, azadlıq və nikah, real həyat və mənəvi həyat arasındakı ziddiyyətlər burada qəsdən paradoksal şəkildə təqdim edilir.
    Əsərdəki obrazlardan biri- Qəribin dostu görünməsə də, mühüm dramaturji funksiyaya malikdir. Onun səsi Qəribin özünə kənardan baxmasına imkan verir. Dost həm məsləhətçidir, həm də Qəribin qəribə davranışlarına gülən müşahidəçidir. Finalda onun “Təbrik edirəm, Qərib” deməsi isə əsərin bağlanışına bir növ kənar səs, hətta “taleyin səsi” çaları verir.
    Telefon. Maraqlıdır ki, müəllif telefonun özünü də şərti olaraq “obraz” adlandırır. Telefon Qəribin dostunun səsini səhnəyə gətirir və insanın fiziki olaraq görünməyən münasibətlərinin simvoluna çevrilir.
    Pyesin ən maraqlı cəhətlərindən biri bir aktrisanın yeddi qadın obrazını oynamasıdır. Bu, sadəcə texniki teatr fəndi deyil. Məncə, əsərin ideyasının açarı məhz buradadır.
    Yeddi qadın zahirən müxtəlifdir:
    • ənənəvi qadın;
    • tənhalıq içində olan qadın;
    • romantik şairə;
    • qılıncoynadan;
    • opera müğənnisi;
    • boksçu;
    • filosof-medium.
    Amma onların hamısını eyni aktrisanın oynaması göstərir ki, bunlar müəyyən mənada yeddi müstəqil insan olmaqla yanaşı, bir qadın obrazının yeddi mümkün üzüdür. Müəllif də rejissora qeydlərində bu keçidlərin saç düzümü, yeriş, nitq, işıq, musiqi və digər teatr vasitələri ilə fərqləndirilməsini nəzərdə tutur.
    Bu səbəbdən əsəri sadəcə “kişi yeddi qadın axtarır” komediyası kimi oxumaq səthi yanaşma olar.
    Əsərin əsas fəlsəfi sualı “Kişi kimdir?” sualıdır. Amma əsər bu suala hazır cavab vermir. Lakin əsərin gedişində aydınlaşır ki, kişilik nə yalnız ata olmaqdır, nə pul qazanmaqdır, nə fiziki gücdür, nə də qadınlar arasında “uğur” qazanmaqdır. Pyes bu anlayışı müxtəlif qadın obrazlarının qarşısında parçalayır. Bir qadın kişidə romantika axtarır, biri güc, biri intellekt, biri sənət, biri təhlükəsizlik, biri mənəvi yaxınlıq. Qərib isə bunların heç birində özünü tam tapa bilmir. Nəticədə onun axtarışı yeni qadın tapmaqdan özünü və mövcud münasibətini yenidən kəşf etməyə çevrilir.
    Başlıq- “Kişiləri qoruyun” ilk baxışda qadınların kişilər üzərində üstünlüyünə dair komik ifadə təsiri bağışlayır. Amma finala gəldikdə başlığın mənası dəyişir və dərinləşir. Səma deyir ki, kişilər sanki “qırmızı kitaba” düşmək təhlükəsi ilə üz-üzədirlər, buna görə də Qəribi gözmuncuğu, eksponat, inventar kimi qorumaqdan danışır. Bu, əlbəttə, zarafatdır, amma zarafatın altında daha ciddi sual var: müasir münasibətlərdə kişi və qadın bir-birini qorumadan necə yaşaya bilər? Burada müəllif nə kişini, nə də qadını tam haqlı elan edir. Əksinə, hər iki tərəfin stereotiplərini ifşa edir.
    Əsərin finalı əvvəlki səhnələrin hamısını yenidən mənalandırır. Qərib yeddi qadınla görüşür. Hər qadında bir keyfiyyət tapmağa çalışır. Nəhayət, son görüşdə qarşısına Səma çıxır. Deməli, bütün bu yeddi görüş müəyyən mənada Qəribin öz ailə münasibətindən qaçışının yeddi mərhələsidir.
    Ən maraqlısı isə budur ki, Səma da onu yenidən “tapır” və “seçir”. Beləliklə, final sadəcə barışıq deyil. Bu, ər-arvadın bir-birini ikinci dəfə kəşf etməsidir.
    Yağış səhnəsi də buna görə çox uğurlu finaldır. Əsərin əvvəlində Qərib evdən çıxanda paltosunu və papağını götürməsinə belə icazə verilmir. Finalda isə Səma həmin paltarı və papağı çantasından çıxarıb ona verir. Sonra birlikdə yağışın altında uşaq kimi oynayırlar. Bu, məncə, yenidən doğuluş, münasibətin təmizlənməsi və məişət konfliktindən sonra insani yaxınlığa qayıdış simvoludur.
    Görkəmli yazıçı-filosof Firuz Mustafanın bu pyesində komik forma altında kifayət qədər ciddi fəlsəfi problem - insanın özünü, öz cinsiyyət rolunu, sevgini və ailədəki yerini axtarması dayanır. “Kişiləri qoruyun” əsərinin komediyanın ayrıca “antikomediya” forması kimi göstərilməsi təsadüfi deyil. Ədəbiyyatşünaslıq vəsaitlərində qeyd olunduğu kimi, antikomediya- ənənəvi komediya qaydalarını qəsdən pozan, yumor yaratmaq üçün banal, gülməli olmayan və ya absurd vəziyyətlərdən istifadə edən bir komediya janrıdır. Bəli, haqqında söhbət açılan əsər hər cür “yüngül gülüşdən” uzaq olsa da yumor elementləri ilə zəngindir. Əsər istər-istəməz oxucu və tamaşaçını düşündürür, onları bir çox sadə və mürəkkəb suallara cavab axtarmağa sövq edir.
    Əsərin finalında Qəribin yenidən Səma ilə birləşməsi göstərir ki, insan bəzən axtardığını uzaqlarda deyil, öz yanında tapır. Bu baxımdan pyes həm komik, həm düşündürücü, həm də insan münasibətlərinə dərin fəlsəfi aspektdə yanaşılan bir əsər kimi maraq doğurur.





    “Qəfəs” dramı: heyvanlar aləmi ilə
    insan cəmiyyəti arasında paralellərin arxasındakı gizlinlər
    “Qəfəs” dramı azadlıq, mənəvi əsarət, insanın mahiyyəti və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti haqqında düşüncələr doğuran əsərdir.
    Firuz Mustafanın “Qəfəs” pyesi yazıçının insan, cəmiyyət, azadlıq və mənəvi əsarət məsələlərini bədii şəkildə araşdıran dram əsərlərindən biridir. Əsər öz janrı etibarı ilə iki pərdəli qroteskdir. Pyesin əsas obrazları Şir, Ceyran, Direktor, Təlimçi, Xidmətçi, Zoopol, Həkim və Müşahidəçidir.
    Əsərin təhlilində diqqəti cəlb edən başlıca cəhət budur ki, müəllif qəfəs anlayışını yalnız heyvanların saxlanıldığı məkan kimi deyil, insanın daxilində və cəmiyyətdə mövcud olan məhdudiyyətlərin rəmzi kimi təqdim edir. Beləliklə, zooparkda baş verən hadisələr vasitəsilə insanın azadlığı, qorxuları, məsuliyyəti və mənəvi vəziyyəti haqqında düşünməyə imkan yaradır.
    Pyesin hadisələri zooparkda cərəyan edir. Əsərin başlanğıcında qaranlıq, göy gurultusunu xatırladan səslər, vəhşi heyvanların nəriltisi və qəfəslərin yaratdığı gərgin atmosfer diqqəti cəlb edir. Səhnədə əvvəlcə şirin divardan asılmış şəkli görünür, sonra hadisələrin zoopark direktorunun kabinetində cərəyan etdiyi məlum olur. Bu səhnə tərtibatı tamaşaçıda təhlükə və qeyri-müəyyənlik hissi yaradır.
    Əsas hadisələrdən biri şirin qəfəsindən qaçması ilə bağlıdır. Bu xəbər Direktorun ciddi narahatlığına səbəb olur. O, ilk növbədə hadisənin doğura biləcəyi nəticələrdən, rəhbərlik qarşısında məsuliyyət daşımaqdan və öz mövqeyini itirməkdən qorxur. Xidmətçi isə məsələ ilə bağlı aidiyyəti qurumlara məlumat verməyi təklif edir. Lakin Direktorun reaksiyası göstərir ki, onun üçün təhlükənin özündən əlavə, bu hadisənin şəxsi vəziyyətinə və nüfuzuna necə təsir edəcəyi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
    Hadisələr inkişaf etdikcə şirin qəfəsinə daxil olan və özünü şir kimi təqdim edən qəribə varlığın ətrafında mübahisələr yaranır. İnsanla heyvan arasındakı sərhəd şübhə altına düşür. Direktor və digər personajlar onun kimliyini anlamağa çalışırlar. Bununla da müəllif zahirən adi görünən zoopark hadisəsini insanın mahiyyəti, cəmiyyətin qaydaları və fərdin azadlığı haqqında fəlsəfi müzakirəyə çevirir.
    Pyesdə Şir ilə Təlimçi arasındakı dialoq xüsusilə əhəmiyyətlidir. Təlimçi Şirdən qəfəsdə darıxıb-darıxmadığını soruşur. Şir isə qəfəsə daxil olduqdan sonra sanki azadlığa qovuşduğunu bildirir. Təlimçi də özünün daxili bir qəfəsdə yaşadığını etiraf edir. Bu dialoq əsərin əsas ideyasını açan məqamlardandır: fiziki baxımdan azad görünən insan mənəvi cəhətdən əsir ola bilər, zahirən məhbus olan varlıq isə öz vəziyyətinə uyğunlaşaraq azadlıq anlayışını başqa cür dərk edə bilər.
    Deməli, əsərin məzmunu yalnız şirin qaçması və zoopark əməkdaşlarının bu hadisəyə münasibəti ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ insanın özünü necə dərk etməsi, azadlığın mahiyyətini anlayıb-anlamaması və mövcud şəraitə nə dərəcədə tabe olmasıdır.
    Şir əsərin əsas və ən mürəkkəb obrazıdır. Ənənəvi təsəvvürdə şir gücün, qüdrətin, cəsarətin və azadlığın rəmzidir. Lakin Firuz Mustafa bu obrazı yalnız fiziki gücə malik vəhşi heyvan kimi təqdim etmir. Şir düşünür, danışır, öz vəziyyətini qiymətləndirir və insanın yaşadığı dünya haqqında mühakimələr yürüdür.
    Şirin xarakterindəki əsas paradoks onun qəfəsə münasibətində üzə çıxır. O, qəfəsə daxil olduqdan sonra özünü sanki azad hiss etdiyini söyləyir. Bu fikir ilk baxışda məntiqsiz görünsə də, əsərin fəlsəfi məzmunu baxımından mühüm məna daşıyır. Şir anlayır ki, onun yaşadığı aləm onsuz da bir qəfəsdir. Deməli, fiziki məkanın dəyişməsi insanın və ya canlı varlığın mənəvi vəziyyətini həmişə dəyişdirmir.
    Şir obrazı vasitəsilə müəllif tamaçaçı və oxucunu belə bir sual üzərində düşünməyə yönəldir: insanın azadlığı yalnız sərbəst hərəkət etmək imkanından ibarətdirmi, yoxsa onun öz düşüncəsi, iradəsi və mənəvi müstəqilliyi də azad olmalıdır?
    Şirin başqa bir xüsusiyyəti insanlara güzgü tutmasıdır. Onun sözləri və davranışları insanın öz təbiətindən uzaqlaşması, cəmiyyətin qaydalarına kor-koranə uyğunlaşması və daxili azadlığını itirməsi məsələlərini ön plana çıxarır. Beləliklə, Şir zahirən heyvan olsa da, bir çox məqamda insanlardan daha dərindən düşünən obraz təsiri bağışlayır.
    Təlimçi Şirlə insan dünyası arasında əlaqə yaradan obrazdır. O, heyvanları ram etməyi bacaran, öz peşəsinə bələd olan təcrübəli şəxs kimi görünür. Lakin Şirlə söhbəti zamanı onun daxilində başqa bir həqiqətin mövcud olduğu üzə çıxır: Təlimçi özü də mənəvi əsarətdən əziyyət çəkir.
    Onun qəfəs haqqında fikri xüsusilə diqqətəlayiqdir: “Mənim ürəyimdə, içimdədir o qəfəs...”
    Bu etiraf Təlimçinin xarakterinin mahiyyətini açır. O, Şir kimi fiziki qəfəsdə yaşamır, lakin öz daxilində sıxıntı, qorxu və məhdudiyyət hiss edir. Beləliklə, Təlimçi obrazı göstərir ki, insanın azadlığını məhdudlaşdıran amillər həmişə xarici qüvvələr olmur. Bəzən insanı əsir edən onun öz qorxuları, vərdişləri və daxili ziddiyyətləridir.
    Təlimçinin Şirlə dialoqunda mühüm bir fikir ifadə olunur: insan özünü daxili qəfəsdən xilas etməlidir. Burada azadlıq hazır şəkildə verilən nemət deyil, insanın öz üzərində işləməsi, qorxularını dərk etməsi və iradə göstərməsi ilə əlaqəli mənəvi vəziyyət kimi təqdim olunur.
    Bu baxımdan Təlimçi yalnız köməkçi personaj deyil. O, əsərin əsas ideyasının açılmasında iştirak edən və insanın öz daxilindəki ziddiyyətlərlə mübarizəsini təcəssüm etdirən obrazdır.
    Direktor əsərdə hakimiyyət, inzibati məsuliyyət və şəxsi maraq arasındakı münasibətləri əks etdirən obrazdır. Şirin qaçması xəbəri onu narahat edir. Lakin onun narahatlığının səbəbi təkcə insanların təhlükəsizliyi deyil. Direktor hadisənin rəhbərlik qarşısında ona problem yaradacağından, vəzifəsinin və nüfuzunun zərər görəcəyindən də ehtiyatlanır.
    Onun Xidmətçi ilə dialoqları bu xüsusiyyəti aydın göstərir. Xidmətçi hadisə barədə aidiyyəti qurumlara məlumat verməyi təklif etdikdə Direktor dərhal məsuliyyət məsələsini və bunun hansı nəticələr doğura biləcəyini düşünür. O, vəziyyəti həll etməkdən daha çox, hadisənin özünə qarşı çevrilməməsinin qayğısına qalır.
    Direktorun xarakterində qorxu, əsəbilik, şübhə və özünüqoruma meyli birləşir. O, təhlükəni idarə etməyə çalışsa da, əslində hadisələrin mümkün nəticələri qarşısında aciz görünür. Bu obrazın əhəmiyyəti ondadır ki, müəllif onun vasitəsilə vəzifə sahibi olmağın avtomatik olaraq müdriklik və məsuliyyət demək olmadığını göstərir. İnsan müəyyən səlahiyyətlərə malik ola bilər, lakin həmin səlahiyyətləri düzgün istifadə etmək üçün mənəvi möhkəmliyə və obyektiv düşüncəyə də sahib olmalıdır. Direktorun davranışları əsərdə satirik çalar yaradır. Onun qorxuları və ziddiyyətli reaksiyaları oxucunu həm güldürür, həm də düşündürür.
    Xidmətçi Direktorla müqayisədə hadisəyə daha praktik yanaşır. O, baş verənlər barədə aidiyyəti qurumlara məlumat verməyi təklif edir və vəziyyətin təcili həll edilməsinin vacibliyini vurğulayır.
    Lakin onun müstəqil mövqeyi məhduddur. Direktorun sərt münasibəti qarşısında fikirlərini sərbəst şəkildə ifadə etməkdə çətinlik çəkir. Bu xüsusiyyət onun rəhbərdən asılılığını və tabelik münasibətlərinin insan davranışına təsirini göstərir.
    Xidmətçi obrazı vasitəsilə əsərdə idarəçilik mühitindəki psixoloji münasibətlər də üzə çıxır. Burada bir tərəfdə qərar vermək səlahiyyətinə malik, lakin özünüqoruma hissi ilə hərəkət edən rəhbər, digər tərəfdə isə müəyyən həqiqətləri görən, amma imkanları məhdud olan tabeli şəxs dayanır.
    Zoopol obrazı hadisələrə zahiri və bəzən səthi yanaşması ilə seçilir. O, Şirin mənşəyini, onun davranışlarını və təhlükə dərəcəsini izah etməyə çalışır. Lakin bu izahlar çox vaxt həqiqəti dərindən anlamaqdan uzaq olur.
    Zoopolun dialoqlarında insanla heyvan arasındakı fərq məsələsi ironiya vasitəsilə təqdim edilir. O, insanın mənşəyi və heyvani xüsusiyyətləri barədə mülahizələr yürüdərkən özü də vəziyyətin mürəkkəbliyini tam dərk etmədiyini göstərir. Bu obraz əsərdə satirik funksiyaya malikdir. Onun vasitəsilə müəllif zahiri biliklə həqiqi dərketmə arasındakı fərqə diqqət çəkir. İnsan müəyyən terminlərdən və elmi mülahizələrdən istifadə edə bilər, lakin bu, onun hadisələrin mahiyyətini anladığı anlamına gəlmir.
    Ceyran əsərin iştirakçıları sırasında parlaq obrazlardan biridir. Ceyran adı zəriflik, həssaslıq və kövrəklik assosiasiyaları yaradır. Şirlə yanaşı bu obrazın təqdim edilməsi güc və zəriflik, təhlükə və müdafiəsizlik, sərtlik və həssaslıq kimi qarşılaşdırmaları düşünməyə imkan verir. Bununla belə, Ceyranın konkret xarakter xüsusiyyətlərini və hadisələrdəki rolunu tam müəyyənləşdirmək üçün onun iştirak etdiyi səhnələrə ayrıca istinad etmək lazımdır.
    Həkim və Müşahidəçi də pyesin iştirakçıları sırasındadır. Bu obrazlar əsərin hadisələr dairəsini genişləndirir və zooparkdakı vəziyyətə müxtəlif mövqelərdən baxmaq imkanını artırır. Həkim obrazı adı etibarilə sağlamlıq, diaqnoz və müalicə anlayışlarını yada salır. Müşahidəçi isə hadisələri izləyən və qiymətləndirən mövqe ilə əlaqələndirilə bilər. Lakin onların əsərdəki konkret davranışları və xarakterləri barədə qəti nəticəyə gəlmək üçün dialoqlarını və səhnələrini ayrıca təhlil etmək lazımdır.
    Əsərin adı onun ideya məzmununun açılmasında mühüm rol oynayır. Qəfəs ilk növbədə heyvanların hərəkətini məhdudlaşdıran fiziki maneədir. Lakin pyesdə bu məna genişlənir və mənəvi əsarət anlayışına çevrilir.
    Qəfəsin bir neçə mənasını fərqləndirmək mümkündür:
    • Fiziki qəfəs — canlı varlığın sərbəst hərəkətini məhdudlaşdıran məkan.
    • Daxili qəfəs — insanın qorxuları, tərəddüdləri və özünə qoyduğu məhdudiyyətlər.
    • İctimai qəfəs — fərdin davranışına təsir edən sosial qaydalar və asılılıq münasibətləri.
    • Mənəvi qəfəs — insanın öz həqiqətini görməsinə mane olan düşüncə və davranış qəlibləri.
    Təlimçinin özünü daxili qəfəsdə hiss etməsi və Şirin yaşadığı dünyanı qəfəsə bənzətməsi bu simvolun əsas mənasını açır. Müəllifin diqqət yetirdiyi məsələ insanın hansı məkanda yaşamasından daha çox, həmin məkanda nə dərəcədə müstəqil düşünə bilməsidir.
    Əsərdə insanla heyvan arasındakı sərhəd şübhə altına alınır. Şir insan kimi danışır və düşünür, insanlar isə bəzən instinktiv, qorxaq və ziddiyyətli davranırlar.
    Bu qarşılaşdırma insanın özünü digər canlılardan üstün hesab etməsinə tənqidi yanaşma yaradır. Müəllifin təqdim etdiyi vəziyyət oxucunu belə bir sual qarşısında qoyur: insanı həqiqətən insan edən nədir — zahiri görünüşü, cəmiyyətdə tutduğu mövqe, yoxsa mənəvi keyfiyyətləri?
    Pyesdəki satira bu suala hazır cavab verməkdən çox, insanın öz davranışlarını yenidən qiymətləndirməsinə şərait yaradır.
    “Qəfəs”in qrotesk janrında yazılması onun bədii xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirən əsas amillərdəndir. Qrotesk real həyatın elementlərini qeyri-adi, şişirdilmiş və paradoksal vəziyyətlərlə birləşdirir.
    Satira isə personajların qorxularını, ziddiyyətlərini və düşüncə tərzindəki uyğunsuzluqları üzə çıxarır. Oxucu gülməli görünən vəziyyətlərin arxasında ciddi ictimai və mənəvi problemlərin dayandığını görür.
    Pyesdəki konfliktləri üç əsas istiqamətdə təhlil etmək olar.
    Birinci konflikt — azadlıq və əsarət qarşıdurmasıdır. Şirin fiziki vəziyyəti ilə Təlimçinin mənəvi vəziyyəti arasında paralellik qurulur. Birinin qəfəsi gözlə görünür, digərinin qəfəsi isə daxilindədir.
    İkinci konflikt — insanın mahiyyəti ilə zahiri görünüşü arasındakı ziddiyyətdir. Şir heyvan olduğu halda düşünmək və mühakimə yürütmək qabiliyyəti nümayiş etdirir. İnsanlar isə öz davranışları ilə bəzən bu üstünlüyə uyğun gəlmirlər.
    Üçüncü konflikt — şəxsi maraqla ictimai məsuliyyət arasındakı ziddiyyətdir. Direktorun davranışları göstərir ki, insan müəyyən vəzifə daşısa da, şəxsi mənafeləri onun düzgün qərar verməsinə mane ola bilər.
    Bu konfliktlər bir-birindən ayrı deyil. Onlar əsərin əsas ideyası ətrafında birləşir: insan öz daxilindəki qorxulara, asılılıqlara və mənəvi ziddiyyətlərə qalib gəlmədən həqiqi azadlığa çata bilməz.
    Firuz Mustafa “Qəfəs”də oxucunu yalnız hadisələrin gedişini izləməyə deyil, həm də insanın özünüdərki haqqında düşünməyə çağırır. Əsərdəki obrazlar müxtəlif xarakterləri və münasibətləri təmsil etsələr də, onların hamısı azadlıq və məhdudiyyət məsələsi ilə əlaqələnir.
    Şir insanın öz mahiyyətindən uzaqlaşması problemini üzə çıxarır. Təlimçi daxili əsarətin insan həyatına təsirini göstərir. Direktor şəxsi maraq və məsuliyyət arasındakı ziddiyyəti təcəssüm etdirir. Xidmətçi və Zoopol isə idarəçilik, tabelik və səthi düşüncə kimi məsələlərin satirik təqdimatına xidmət edirlər.
    Əsərin bədii gücü də burada meydana çıxır: müəllif heyvanlar aləmi ilə insan cəmiyyəti arasında paralellər quraraq oxucunun diqqətini gündəlik həyatda bəzən görünməyən mənəvi problemlərə yönəldir.
    Firuz Mustafanın “Qəfəs” dramı azadlıq, mənəvi əsarət, insanın mahiyyəti və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti haqqında düşüncələr doğuran əsərdir. Pyesdə zoopark və qəfəs konkret məkan olmaqdan çıxaraq geniş simvolik məna qazanır. Şir və Təlimçi obrazlarının dialoqları bu mənanı xüsusilə aydınlaşdırır: fiziki azadlıqla mənəvi azadlıq eyni anlayış deyil.
    Direktor obrazı şəxsi maraqların məsuliyyət hissini necə zəiflədə biləcəyini göstərir, digər personajlar isə insan davranışlarının müxtəlif tərəflərini üzə çıxarırlar. Qrotesk və satira vasitəsilə müəllif həm güldürür, həm də düşündürür.
    Əsərin əsas ideyasını belə ümumiləşdirmək olar: insanın ən çətin qəfəsi bəzən onun daxilində qurduğu qəfəsdir. Bu qəfəsdən çıxmaq üçün yalnız xarici maneələri aradan qaldırmaq deyil, həm də öz qorxularını, asılılıqlarını və mənəvi ziddiyyətlərini dərk etmək lazımdır.



























    “Safari və ya Aslan ovu” pyesi:
    insanın gücü onun azadlığındadır

    Firuz Mustafanın “Safari və ya Aslan ovu” pyesi zahirən macəra və ov əhvalatı təsiri bağışlasa da, onun məzmununda insan xarakteri, qorxaqlıq və cəsarət, hakimiyyət, güc iddiası və kişi-qadın münasibətləri kimi məsələlər də ön plana çıxır.
    Əsərin hadisələri ekzotik təbiət mənzərələri, meşə və qəbilə həyatı ilə əhatələnmiş bir məkanda cərəyan edir. Buraya müxtəlif ölkələrdən gəlmiş dörd ovçu — Səfər, Renato, İbrahim və Juday — safari, yəni vəhşi heyvanları müşahidə etmək və ovlamaq məqsədilə gəlirlər.
    Ovçuların hər biri özünü cəsur, güclü və bacarıqlı hesab edir. Onlar aslanla qarşılaşacaqları təqdirdə onu necə məğlub edəcəkləri barədə danışır, öz üstünlüklərini nümayiş etdirməyə çalışırlar. Juday fiziki gücünə, Renato idman bacarığına, İbrahim atıcılığına güvənir. Səfər isə həm onların söhbətlərində iştirak edir, həm də yoldaşlarının lovğalığına istehza ilə yanaşır.
    Lakin hadisələr gözlədikləri kimi inkişaf etmir. Ovçular qəbilə qadınları Xey, Ran və Sa ilə qarşılaşırlar. Özlərini ovçu və qalib kimi təsəvvür edən kişilər qəfil vəziyyətdə təşvişə düşür, qadınların qarşısında aciz qalırlar. Beləliklə, onların sözlə yaratdıqları qəhrəmanlıq obrazı real sınaq qarşısında dağılmağa başlayır.
    Hadisələrin sonrakı inkişafında ovçular qəbilə hakimiyyəti ilə üz-üzə gəlirlər. Qəbilənin başçısı Nima onların taleyini müəyyənləşdirən əsas fiqura çevrilir. Kişilər özlərini müdafiə etməyə, baş verənləri izah etməyə çalışsalar da, vəziyyətə nəzarət edə bilmirlər. Bu məqamda əsərin komik tərəfi daha qabarıq görünür: yad ölkələri gəzməyə, ov etməyə və öz güclərini nümayiş etdirməyə gələn adamlar özləri asılı vəziyyətə düşürlər.
    Deməli, pyesin əsas komik konflikti özünü güclü hesab edən insanla onun həqiqi imkanları arasındakı ziddiyyətdir.
    Səfər — hadisələrin mərkəzində dayanan əsas obrazdır. O, yoldaşlarının davranışlarını müşahidə edir, onların lovğalığını bəzən istehza ilə qarşılayır. Qəbilənin hakimiyyəti altına düşəndə isə öz narahatlığını və qorxusunu gizlədə bilmir. O, doğma vətəninə, ailəsinə qayıtmaq istəyir. Səfərin obrazı insanın azadlıq və şəxsi seçim ehtiyacını ifadə edir. Onun vasitəsilə müəllif məcburiyyətlə verilən azadlığın əslində azadlıq olmadığını göstərir.
    Juday — gücünə həddindən artıq inanan adam
    Juday əvvəlcə fiziki gücünü və döyüş bacarığını nümayiş etdirir. Aslanı bir zərbə ilə məğlub edə biləcəyini söyləyir. Lakin qəbilə qadınları ilə qarşılaşanda onun iddiaları ilə real davranışı arasındakı fərq üzə çıxır. Sonradan döyüş məşqlərində də çətinlik çəkir. Bu obraz vasitəsilə müəllif özünü güclü hesab etməklə həqiqətən güclü olmağın eyni şey olmadığını göstərir.
    Renato — lovğalıq və komik özünəinam
    Renato keçmişdə futbolçu olduğunu xatırladır və aslanı zərbə ilə məğlub edə biləcəyini iddia edir. Bununla belə, təhlükə ilə qarşılaşdıqda özünəinamı zəifləyir. Onun davranışlarında komik ziddiyyətlər çoxdur. Renato həm də şəxsi münasibətləri, xüsusən virtual sevgilisi haqqında danışarkən insanın xəyal etdiyi həyatla gerçək həyat arasındakı fərqi göstərir.
    İbrahim — qorxu və mənafeyə uyğunlaşma
    İbrahim tez-tez dini ifadələrə, dualara və təsbehinə müraciət edir. Təhlükəli vəziyyətlərdə onun əsas məqsədi canını qurtarmaqdır. O, bəzən baş verənləri qəbul edir, bəzən də güclü hesab etdiyi tərəfə uyğunlaşır. Bu davranışlar obrazın komikliyini artırır. İbrahim vasitəsilə müəllif insanın çətin şəraitdə öz mövqeyini qorumaq əvəzinə təhlükəsizliyə üstünlük verməsini satirik şəkildə təqdim edir.
    Nima — hakimiyyət və iradə obrazı
    Nima qəbilənin hökmdarıdır. O, sərt, qətiyyətli və əmr verməyə alışmış bir şəxsdir. Onun qarşısında ovçuların özlərini müdafiə etmək imkanları məhdudlaşır. Nima öz qaydalarını hamıya qəbul etdirməyə çalışır, hətta əsirlərin azadlığı haqqında danışarkən belə onların seçim hüququnu nəzərə almır. Buna görə də obraz yalnız güclü qadın rəhbəri deyil, həm də hakimiyyətin insan azadlığını məhdudlaşdırmaq imkanını təmsil edir.
    Xey, Ran və Sa — fəallıq və üstünlük obrazları
    Bu qadınlar qəbilənin döyüşçü və aparıcı üzvləridir. Onlar ovçuları asanlıqla nəzarət altına alır, sonrakı məşqlərdə də kişilərdən daha hazırlıqlı olduqlarını göstərirlər. Bu personajlar ənənəvi kişi qəhrəmanlığı təsəvvürünü alt-üst edirlər. Bununla belə, müəllif onların üstünlüyünü yalnız cinsiyyət fərqi kimi deyil, həm də hazırlıq, təcrübə və real bacarıq məsələsi kimi təqdim edir.
    Əsərdə ovçuların sözləri ilə hərəkətləri arasında ciddi ziddiyyət var. Onlar aslan ovlamağa gəlsələr də, özləri təhlükə qarşısında çətin vəziyyətə düşürlər. Müəllif bununla insanın həqiqi xarakterinin sözlərlə deyil, sınaq anındakı davranışları ilə üzə çıxdığını vurğulayır.
    Pyesin mühüm məqamlarından biri Nimanın azadlıq haqqında düşüncələridir. O, əsirlərin azadlığını onların öz istəkləri ilə deyil, hökmdarın qərarı ilə müəyyənləşdirir. Səfər isə belə bir azadlığı qəbul etmək istəmir. Beləliklə, əsərdə azadlığın yalnız bir yerdən başqa yerə getmək deyil, insanın öz həyatı barədə qərar vermək hüququ olduğu fikri irəli sürülür.
    Pyesin komik effektinin əsas mənbələrindən biri ənənəvi gender rollarının dəyişdirilməsidir. Adətən güclü və qoruyucu kimi təqdim edilən kişilər bu dəfə zəif vəziyyətə düşür, qadınlar isə hərbi, siyasi və ictimai üstünlüyə malik olurlar.
    Müəllif bu vəziyyətdən istifadə edərək kişilərin özlərini həmişə üstün hesab etmələrini tənqid edir. Bununla belə, əsəri yalnız qadınların kişilər üzərində qələbəsi kimi oxumaq düzgün olmazdı. Burada əsas məsələ insanın cinsindən asılı olmayaraq, özünü olduğundan artıq qiymətləndirməsi və başqaları üzərində hökmranlıq iddiasıdır.
    Nima ilə ovçuların dialoqlarında “böyük dünya” və “kiçik dünya” qarşılaşdırılır. Ovçuların gəldikləri böyük dünyanın siyasi və ictimai problemləri qəbilənin kiçik dünyasında da öz əksini tapır. Hakimiyyət, nəzarət, sərhədlər və azadlıq haqqında mübahisələr göstərir ki, bu problemlər yalnız müəyyən bir ölkəyə və ya cəmiyyətə məxsus deyil.
    Pyesdə aslan obrazı daha geniş məna qazanır.
    • Həqiqi aslan güc və təhlükənin rəmzidir.
    • İnsanların özlərini aslan hesab etməsi lovğalığı və əsassız özünəinamı göstərir.
    • Qəbilə qadınlarının “aslan” adlandırılması güc anlayışının gözlənilməz şəkildə dəyişməsini ifadə edir.
    Əsərin sonrakı səhnələrində Nima qadın döyüşçüləri “aslanlar” adlandırır və ovçuları onlarla qarşılaşdırır. Beləliklə, ovçuların ovçu olmaq iddiası gülüş obyektinə çevrilir.
    • Satira: Lovğalıq, qorxaqlıq, hakimiyyət ehtirası və ikiüzlü davranışlar tənqid edilir.
    • Komizm: Gözlənilməz vəziyyətlər, anlaşılmazlıqlar, şişirdilmiş reaksiyalar və personajların dialoqları gülüş yaradır.
    • Şərtilik: Qəbilənin dili, davranışları və səhnə hərəkətləri əsərə şərti-ekzotik xarakter verir.
    • Simvolika: Aslan gücü, kəndir məcburiyyəti, qəbilə isə fərqli qaydalarla qurulmuş ictimai sistemi ifadə edir.
    • Kontrast: Ovçuların lovğalığı ilə acizliyi, azadlıq haqqında danışılanlarla əsirlərin real vəziyyəti arasındakı ziddiyyət əsərin ideyasını gücləndirir.
    Firuz Mustafanın “Safari və ya Aslan ovu” pyesi əyləncəli hadisələr və komik personajlar vasitəsilə ciddi ictimai məsələlərə toxunur. Əsərdə insanın özünü başqalarından üstün tutması, gücün mütləqləşdirilməsi, azadlığın məhdudlaşdırılması və hakimiyyətin insan davranışına təsiri tənqid olunur.
    Pyesin əsas qənaətini belə ifadə etmək olar: insanın əsl gücü lovğa danışığında və başqaları üzərində hökmranlıq iddiasında deyil, çətin vəziyyətdə göstərdiyi davranışda, düşüncəsində və azadlığa münasibətində üzə çıxır.
    Bu baxımdan “Safari və ya Aslan ovu” yalnız ekzotik komediya deyil, həm də insan xarakterini və cəmiyyətin ziddiyyətlərini gülüş vasitəsilə açan qiymətli bir satirik əsərdir.






    “Qarışqa üçün tələ”-mənəvi dəyərlər
    nə vaxt toqquşur?

    Əsər zahirən məişət münasibətlərini, ailədaxili ziddiyyətləri və məhəbbət macəralarını əks etdirən komik əsər təsiri bağışlasa da, mahiyyət etibarilə insan xarakterindəki ziddiyyətləri, mənəvi aşınmanı, riyakarlığı və şəxsi maraqların hökmranlığını satirik dillə ifşa edir.
    Hadisələr sanatoriyada istirahət edən iki ailənin — Xanışla Amirənin və Boranla Delfinənin münasibətləri ətrafında cərəyan edir. Əsərin başlanğıcından etibarən personajların davranışlarında səmimiyyətsizlik, qarşılıqlı inamsızlıq və gizli niyyətlər özünü göstərir. Xanış özünü ciddi, nüfuzlu və məsuliyyətli adam kimi təqdim etməyə çalışsa da, davranışları onun həqiqi xarakterini açıb göstərir. Amirə qısqanclıqla yanaşı, öz şəxsi maraqlarını və rahatlığını da ön plana çəkir. Delfinə ilə Xanış arasındakı münasibətlər, Boranın gözlənilməz müdaxilələri isə hadisələri getdikcə daha mürəkkəb və komik vəziyyətə gətirib çıxarır.
    Əsərin diqqətçəkən obrazlarından biri Borandır. O, gah santexnik, gah da qeyri-adi ixtiralarla məşğul olan bir şəxs kimi təqdim edilir. Onun fil üçün tələ hazırlamaq ideyası ilk baxışda absurd və gülünc görünür. Lakin hadisələrin gedişində bu qəribə məşğuliyyət daha da genişlənir: Boran qarışqalar üçün tələ hazırlamaq sifarişi aldığını bildirir. Məhz bu məqam pyesin adını və ideya istiqamətini müəyyənləşdirən əsas simvolik məna daşıyır.
    Əsərin sonunda personajların münasibətlərindəki dolaşıqlıq, gizlədilən həqiqətlər və qarşılıqlı ittihamlar komik səhnələr vasitəsilə açılır. Müəllif hadisələri ənənəvi əxlaqi hökm və ya açıq nəsihətlə deyil, absurd situasiyalar, istehza və paradokslar vasitəsilə təqdim edir. Nəticədə oxucu və tamaşaçı personajların davranışlarına gülməklə yanaşı, onların təmsil etdiyi həyat tərzi və mənəvi dəyərlər haqqında da düşünməyə vadar olunur.
    Pyesin əsas uğurlarından biri komizmlə ciddi ictimai-mənəvi məzmunun vəhdətindədir. Firuz Mustafa gülüşü sadəcə əyləndirici vasitə kimi deyil, insanın özünü və ətrafındakı dünyanı tanımasına xidmət edən bədii üsul kimi işlədir. Personajların bir-birinə münasibəti, özlərini olduğundan fərqli göstərmək cəhdləri və mənafeləri naminə həqiqəti təhrif etmələri əsərin satirik təsirini gücləndirir.
    Xanış obrazında özünüaldatma, riyakarlıq və şəxsi maraqların arxasında gizlənən saxta nüfuz meyilləri nəzərə çarpır. Amirə münasibətlərində üstünlük qazanmağa, öz iradəsini qəbul etdirməyə çalışan bir xarakter kimi görünür. Delfinə hadisələrin inkişafında fəal iştirak edir və Xanışın gizlətdiyi həqiqətlərin üzə çıxmasına təkan verir. Boran isə qeyri-adi davranışları, gözlənilməz çıxışları və absurd ixtiraçılıq iddiaları ilə əsərin komik mexanizmini hərəkətə gətirir.
    Pyesin adındakı “qarışqa” və “tələ” anlayışları xüsusi diqqətə layiqdir. Qarışqa kiçik, lakin çoxalan və kollektiv şəkildə hərəkət edən canlıdır. Tələ isə müəyyən məqsədlə qurulan, başqasını öz təsiri altına salmağa yönələn vasitədir. Bu obrazları simvolik müstəvidə şərh etdikdə, əsərin adını insan münasibətlərindəki xırda hesabların, gizli planların və bir-birini tora salmaq cəhdlərinin bədii ifadəsi kimi oxumaq mümkündür. Beləliklə, tələ yalnız Boranın hazırlamaq istədiyi qurğu deyil, həm də personajların özləri üçün yaratdıqları mürəkkəb münasibətlər sistemini xatırladır.
    Müəllifin dramaturji üslubunda dialoqların dinamikliyi, gözlənilməz dönüşlər, təkrarlanan komik vəziyyətlər və səhnə hərəkətinin fəallığı mühüm yer tutur. Xüsusilə musiqi, rəqs, mimika və fiziki hərəkətlərlə müşayiət olunan səhnələr əsərin teatrallığını artırır. Bu cəhətlər pyesin səhnədə həm əyləndirici, həm də düşündürücü təsir yaratmaq imkanlarını genişləndirir.
    “Qarışqa üçün tələ” Firuz Mustafanın insan xarakterinin ziddiyyətlərini və cəmiyyət həyatındakı mənəvi problemləri komediya vasitəsilə araşdırdığı əsərlərdən biri kimi dəyərləndirilə bilər. Müəllif oxucunu və tamaşaçını personajların gülünc vəziyyətlərinə güldürməklə kifayətlənmir; eyni zamanda, bu gülüşün arxasında dayanan acı həqiqətləri də göstərir.
    Pyesin əsas ideya istiqaməti insanın başqalarına qurduğu tələlərin bəzən özünə də yönələ bilməsi, yalan və riyakarlıq üzərində qurulan münasibətlərin isə gec-tez ziddiyyətlərlə üzləşməsidir. Əsərin satirik məzmunu, absurd situasiyaları və simvolik adı onun düşündürücü bədii xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir.
    Beləliklə, “Qarışqa üçün tələ” yalnız məişət komediyası deyil, həm də insan münasibətlərinin mürəkkəbliyini, şəxsi maraqların mənəvi dəyərlərlə toqquşmasını və özünüaldatmanın doğurduğu paradoksları əks etdirən satirik-dramatik əsərdir.





    “Günəşi qoruyanlar”-uşaqların vətən sevgisi

    Firuz Mustafanın “Günəşi qoruyanlar” pyesi uşaqlar üçün yazılmış iki pərdəli dram əsəridir. Pyes “Qaranlığı qovanlar” əsərinin variantıdır.

    1. Dramın mahiyyəti və əsas ideyası
    Pyesinəsas ideyası müharibənin insan həyatına, xüsusilə də uşaqların dünyasına vurduğu zərbələri göstərmək, eyni zamanda sülhə, həyata, Vətənə və insani dəyərlərə bağlılığı təqdim etməkdir.
    Əsərdə müharibə yalnız silahlı qarşıdurma kimi deyil, insanların gündəlik həyatına müdaxilə edən, uşaqların taleyini dəyişdirən, onların gələcək arzularını təhlükə altına alan faciəvi hadisə kimi təqdim olunur. Müəllif uşaqların oyunları, dialoqları və davranışları vasitəsilə müharibənin onların təfəkkürünə necə təsir etdiyini göstərir.
    Pyesin adındakı “günəş” obrazı rəmzi məna daşıyır. Günəş işığın, həyatın, ümidin, xoşbəxt gələcəyin və azadlığın simvoludur. Onu qorumaq isə həyatı, Vətəni, doğma torpağı və gələcək nəsillərin xoşbəxtliyini qorumaq deməkdir. Əsərdəki qaranlıq və zülmət anlayışları müharibəni, təhlükəni və insan həyatına yönələn təhdidləri ifadə edir.
    Beləliklə, müəllifin əsas mesajı budur: uşaqları qorumaq, onların gələcəyini müdafiə etmək və dünyada işığın qələbəsinə nail olmaq hər bir insanın mənəvi borcudur.

    2. Əsərin məzmunu və süjet xətti
    Pyes hadisələri müharibə təhlükəsinin hökm sürdüyü kənd mühitində cərəyan edir. Əsərin əvvəlində Nurel, Zamin və Nüşabə geniş bir həyətə toplaşaraq oynayırlar. Onların oyunu adi uşaq əyləncəsi olsa da, oyuncaq silahlar, hücum və müdafiə səhnələri uşaqların müharibə haqqında təsəvvürlərinin formalaşdığını göstərir.
    Uşaqların oyununa Əzizənin gizlənməsi ilə bağlı hadisə də əlavə olunur. O, köhnə evin zirzəmisinə, qaranlıq mağaraya düşür və oradan çıxa bilmir. Dostları onun köməyinə çatmağa çalışırlar. Rüstəm baba və İldırımın köməyi ilə Əzizə xilas edilir. Bu hadisə uşaqların bir-birinə bağlılığını, çətin anda dostlarını tək qoymadıqlarını göstərir.
    Sonrakı hadisələrdə müharibənin təhlükəsi daha aydın hiss olunur. Top və güllə səsləri yaxınlaşır, insanların həyatı təhlükə altına düşür. İldırım hərbi xidmətə qayıtmalı olur. Gülçin müəllimə və Rüstəm baba uşaqları qorumaq üçün tədbirlər görür, onları təhlükəsiz sığınacağa aparırlar.
    İkinci pərdədə mağara hadisələrin əsas məkanına çevrilir. Burada uşaqların qorxu və narahatlığı ilə yanaşı, onların iradəsi, düşüncəsi və mənəvi yetkinliyi də üzə çıxır. Müəllimə çətin şəraitdə belə uşaqlara dərs keçməyə çalışır. Rüstəm baba isə həyat təcrübəsini onlarla bölüşür, birlik, qarşılıqlı hörmət və Vətən sevgisi haqqında fikirlər söyləyir.
    Əsərin sonuna doğru təhlükə daha da artır. Nurel yaralanır, lakin uşaqların ruh yüksəkliyi və gələcəyə inamı sarsılmır. İldırımın və digər müdafiəçilərin mübarizəsi, uşaqların birliyi və ümid dolu çıxışları əsərin əsas ideyasını tamamlayır. Nurelin şeirindəki “Günəşi qoruyarıq” fikri pyesin ideya-məzmun istiqamətini ümumiləşdirir.

    3. Uşaq obrazlarının xarakteristikası
    Əsərdə uşaqların hər biri fərqli xarakter xüsusiyyətləri ilə təqdim olunur. Onların dialoqları, oyun zamanı davranışları və təhlükə qarşısındakı münasibətləri uşaqların daxili aləmini açmağa xidmət edir.

    Nurel
    Cəsarətli, təşəbbüskar və düşüncəli uşaq
    Nurel uşaqlar arasında fəallığı və qərarlı davranışı ilə seçilir. O, oyunun gedişini təşkil edir, dostları ilə birlikdə hərəkət edir və hadisələri düzgün qiymətləndirməyə çalışır. Əzizənin səsini eşidəndə baş verənlərə laqeyd qalmır. Müharibə şəraitində də onun cəsarəti, məsuliyyət hissi və Vətənə bağlılığı ön plana çıxır. Yaralanmasına baxmayaraq ruhdan düşməməsi obrazın mənəvi gücünü göstərir.
    Nurel vasitəsilə müəllif uşaqların yalnız müdafiəyə ehtiyacı olan varlıqlar deyil, həm də iradə və mərdlik sahibi olduqlarını vurğulayır.

    Zamin
    Qətiyyətli, maraqlı və gələcəyə inamlı uşaq
    Zamin hərbi məsələlərə maraq göstərir, döyüş qaydaları haqqında bildiklərini dostları ilə bölüşür. Böyüyəndə general olmaq arzusu onun hərbçi peşəsinə və Vətənin müdafiəsinə marağını ifadə edir. O, çətin vəziyyətlərdə ruhdan düşməməyə çalışır, dostlarına ürək-dirək verir.
    Zaminin xarakterində uşaqlara xas xəyalpərəstliklə yanaşı, cəsarət və məsuliyyət hissi də birləşir. Müəllif bu obrazla gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunu və gələcəyə olan ümidini əks etdirir.

    Nüşabə
    Həssas, qayğıkeş və mərhəmətli uşaq
    Nüşabə hadisələrə emosional münasibəti və dostlarına qayğısı ilə seçilir. O, böyüyəndə həkim olmaq istəyir. Bu arzu onun insanlara kömək etmək, yaralıları xilas etmək və ağrı-acını azaltmaq istəyini ifadə edir. Əzizənin təhlükədə olduğunu öyrənəndə onun xilas edilməsinə çalışması da mərhəmətli xarakterini göstərir.
    Nüşabə obrazı əsərdə şəfqət və humanizm ideyalarının daşıyıcısıdır. Onun timsalında müəllif uşaqların müharibə şəraitində belə insanpərvərlik hisslərini qoruduğunu göstərir.

    Əzizə
    Şıltaq, macəraçı, lakin köməyə ehtiyacı olan uşaq
    Əzizə əsərin hadisələrinin inkişafında mühüm rol oynayır. Gizlənmək üçün qaranlıq mağaraya daxil olması və oradan çıxa bilməməsi uşaqlara xas düşüncəsiz cəsarətin təhlükəli nəticələrini göstərir. Onun köməyə çağırması dostlarını hərəkətə gətirir, böyüklərin diqqətini təhlükəyə yönəldir.
    Əzizənin xilas edilməsi uşaqlar arasında dostluğun və qarşılıqlı yardımın əhəmiyyətini təsdiqləyir. Bu obraz vasitəsilə müəllif uşaqların qorunmasının, onların təhlükəsizliyinə diqqət yetirilməsinin vacibliyini vurğulayır.
    Uşaq obrazlarının davranışları və gələcək arzuları pyesdə aydın şəkildə təqdim olunur: Zamin general, Nüşabə isə həkim olmaq istəyir; Nurel və digər uşaqlar dostlarını qorumağa, təhlükə qarşısında birləşməyə çalışırlar.

    4. Böyüklərin obrazları və onların tərbiyəvi rolu
    Əsərdə böyüklər uşaqların xarakterinin açılmasında və hadisələrin mənasının dərk edilməsində mühüm rol oynayırlar.
    • Rüstəm baba — həyat təcrübəsi, müdrikliyi və qayğıkeşliyi ilə seçilən obrazdır. O, uşaqları qoruyur, onlara çətin şəraitdə düzgün qərar verməyi öyrədir. Birlik və qarşılıqlı hörmət haqqında fikirləri əsərin mənəvi əsasını təşkil edir.
    • Gülçin müəllimə — müəllimlik borcuna sadiq, qayğıkeş və məsuliyyətli obrazdır. Müharibə şəraitində belə uşaqların təhsilini və mənəvi inkişafını davam etdirməyə çalışır.
    • İldırım — Vətənin müdafiəsi uğrunda mübarizə aparan, cəsur və fədakar hərbçidir. Onun davranışı uşaqlar üçün vətənpərvərlik nümunəsidir.
    Bu obrazlar göstərir ki, uşaqların gələcəyini qorumaq yalnız onların özlərinin deyil, bütün cəmiyyətin məsuliyyətidir.

    5. Əsərin bədii xüsusiyyətləri
    “Günəşi qoruyanlar” dramında müəllif bir sıra bədii vasitələrdən istifadə edir:
    • Rəmzlər: Günəş işığı, ümidi və həyatı; qaranlıq isə müharibəni, təhlükəni və ümidsizliyi simvolizə edir.
    • Dialoqlar: Uşaqların söhbətləri onların xarakterini, arzularını və hadisələrə münasibətini açır.
    • Kontrast: Uşaqların şən oyunları ilə müharibənin dəhşətləri qarşılaşdırılır. Bu, müharibənin uşaqlıq dünyasına müdaxiləsini daha təsirli göstərir.
    • Dramatik gərginlik: Əzizənin mağarada qalması, atəş səslərinin yaxınlaşması və Nurelin yaralanması hadisələrin emosional təsirini gücləndirir.
    • Şeir və xor: Əsərin sonunda səslənən şeir uşaqların birliyini, cəsarətini və işıqlı gələcəyə inamını ümumiləşdirir.
    •
    Nəticə
    Firuz Mustafanın “Günəşi qoruyanlar” dramı müharibə şəraitində uşaqların taleyini, onların mənəvi gücünü və gələcəyə olan ümidini əks etdirən tərbiyəvi məzmunlu əsərdir. Pyesdə Nurel, Zamin, Nüşabə və Əzizə obrazları vasitəsilə cəsarət, dostluq, mərhəmət, birlik və Vətən sevgisi kimi keyfiyyətlər ön plana çəkilir.
    Əsərin əsas qənaəti ondan ibarətdir ki, müharibənin ən ağır zərbələrindən biri uşaqlığın məsumluğunu təhlükə altına almasıdır. Buna görə də uşaqları qorumaq, onların dinc və xoşbəxt gələcəyini təmin etmək ən mühüm insani vəzifələrdəndir. “Günəşi qoruyanlar” adı da məhz bu mənəvi missiyanı — həyatı, işığı, ümidi və gələcəyi qorumaq ideyasını ifadə edir.
    Mənbə: .

















    “Qaranlığı qovanlar”-gələcək nəsillərin azadlığı
    uğrunda savaş

    Firuz Mustafanın “Qaranlığı qovanlar” pyesi müharibənin ağrı-acılarını, Vətən sevgisini, insan həmrəyliyini və gələcəyə inamı əks etdirən mənəvi-ideya baxımından əhəmiyyətli bir əsərdir. Pyes “Günəşi qoruyanlar” əsərinin variantlarından biri olsa da müstəqil süjet xəttinə malikdir. İki pərdəli dram formasında qələmə alınmış bu pyesdə müəllif müharibə həqiqətlərini uşaqların dünyası ilə əlaqələndirərək oxucunu və tamaşaçını sülhün, azadlığın və insan həyatının dəyəri haqqında düşünməyə sövq edir.

    Əsərin məzmunu
    Pyesin hadisələri müharibə şəraitində yaşayan insanların həyatını əhatə edir. Əsərin əvvəlində Gülçin müəllimə ilə qardaşı İldırımın söhbəti vasitəsilə müharibənin insan talelərinə təsiri, Vətənin müdafiəsinin zəruriliyi və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyət məsələləri ön plana çıxarılır. İldırımın döyüşə yollanması onun yalnız şəxsi qəhrəmanlığını deyil, doğma torpağa bağlılığını və uşaqların dinc gələcəyi naminə mübarizə əzmini də ifadə edir.
    Hadisələrin sonrakı inkişafında Nurel, Zamin, Nüşabə və Əzizə adlı uşaqların həyatı təsvir olunur. Onların oyuncaq silahlarla müharibə oyunu oynaması ilk baxışda adi uşaq əyləncəsi təsiri bağışlasa da, əslində müharibənin uşaqların düşüncəsinə və gündəlik həyatına necə nüfuz etdiyini göstərir. Uşaqların arzuları, gələcək peşələri barədə söhbətləri həyatın davam etdiyini, müharibənin belə onların ümidlərini tamamilə söndürə bilmədiyini nümayiş etdirir.
    Əsərdə Əzizənin qaranlıq bir məkanda qalması hadisələrin gedişinə yeni istiqamət verir. Rüstəm baba və İldırımın köməyi ilə onun xilas edilməsi insan qayğısının, cəsarətin və qarşılıqlı yardımın əhəmiyyətini üzə çıxarır. Müharibənin şiddətləndiyi zaman uşaqlar və Gülçin müəllimə Rüstəm babanın “yaşıl saray” adlandırdığı yeraltı məkanda sığınacaq tapırlar. Bu məkan onların həm fiziki təhlükəsizliyini təmin edir, həm də qorxu və qeyri-müəyyənlik şəraitində birlikdə yaşamağın, bir-birinə dayaq olmağın zərurətini göstərir.
    Pyesin sonunda döyüşlərin taleyi, İldırımın qəhrəmanlığı və bayrağın zirvədə dalğalanması qələbə, azadlıq və milli qürur duyğularını gücləndirir. Beləliklə, əsərin hadisələri qaranlıqdan işığa, qorxudan ümidə, təhlükədən qələbə sevincinə doğru inkişaf edir.

    Əsərin ideyası və mahiyyəti
    Pyesin başlıca ideyası Vətənin müdafiəsi, milli birlik və gələcək nəsillərin azad yaşamaq hüququdur. İldırımın döyüşə getməsi, Rüstəm babanın uşaqlara qayğı göstərməsi, Gülçin müəllimənin çətin şəraitdə belə müəllimlik missiyasını davam etdirməsi müxtəlif yaş və xarakterlərə malik insanların eyni mənəvi məqsəd ətrafında birləşməsini ifadə edir.
    Müəllif müharibəni yalnız cəbhədə gedən döyüşlər kimi təqdim etmir. O, müharibənin uşaqların psixologiyasına, təhsilinə, gündəlik həyatına və gələcəklə bağlı arzularına təsirini də göstərir. Uşaqların təhlükə qarşısında böyüklər kimi davranmağa məcbur olması müharibənin ən ağır mənəvi nəticələrindən biridir. Onların sığınacaqda belə dərs keçmək istəmələri isə təhsilin və mənəvi inkişafın bütün çətinliklərə baxmayaraq davam etməli olduğunu göstərir.
    Əsərin mühüm məqamlarından biri də Rüstəm babanın insanları birliyə çağırmasıdır. Onun düşüncəsinə görə, insanlar bir-birini sevməli, qarşılıqlı hörmət göstərməli və çətinliklər qarşısında bir yumruq kimi birləşməlidirlər. Bu fikir pyesin ideya mərkəzini təşkil edir. Müəllif oxucuya çatdırır ki, milli güc yalnız silahda deyil, həm də insanların birliyində, mənəvi dayanıqlığında və ortaq məqsəd uğrunda mübarizəsindədir.
    “Qaranlığı qovanlar” adı da rəmzi məna daşıyır. Qaranlıq müharibəni, qorxunu, ümidsizliyi və insan həyatını təhdid edən qüvvələri ifadə edir. İşıq isə azadlığın, biliyin, ümidin və qələbənin simvoludur. Bu baxımdan qaranlığı qovanlar yalnız düşmənlə döyüşən əsgərlər deyil, həm də insanları qoruyan, uşaqlara yol göstərən, təhsili yaşadan və gələcəyə inamı qoruyan insanlardır.

    Obrazların mənəvi xüsusiyyətləri
    İldırım obrazı Vətənə sədaqətin, cəsarətin və fədakarlığın təcəssümüdür. O, şəxsi rahatlığını deyil, xalqının və gələcək nəsillərin təhlükəsizliyini düşünür. Onun davranışlarında əsl qəhrəmanlığın yalnız döyüşməkdən ibarət olmadığı, həm də məsuliyyət daşımaq və başqalarının həyatını qorumaq olduğu görünür.
    Rüstəm baba obrazı müdrikliyi, həyat təcrübəsini və mənəvi dayanıqlığı təmsil edir. O, təhlükəli şəraitdə uşaqları qorumaqla yanaşı, onlara həyat dərsi verir. Onun sözləri vasitəsilə müəllif böyüklərin mənəvi məsuliyyətini, insan sevgisinin və həmrəyliyin əhəmiyyətini vurğulayır.
    Gülçin müəllimə obrazı müəllimlik peşəsinin humanist mahiyyətini açır. Müharibə şəraitində belə onun uşaqların təhsilinə və tərbiyəsinə diqqət yetirməsi biliyin, mənəviyyatın və gələcəyə hazırlığın əhəmiyyətini göstərir.
    Uşaq obrazları isə saflığın, ümidin və gələcəyin rəmzləridir. Onların davranışlarında həm müharibənin yaratdığı qorxu, həm də həyat eşqi, cəsarət və öyrənmək həvəsi görünür. Müəllif bu obrazlar vasitəsilə müharibənin uşaqlardan aldıqlarını və eyni zamanda onların daxilində qoruyub saxladıqları mənəvi gücü nümayiş etdirir.

    Bədii xüsusiyyətləri
    Pyesin bədii təsirini gücləndirən əsas cəhətlərdən biri səhnə hərəkətinin, dialoqların, musiqinin və işıq effektlərinin bir-biri ilə əlaqələndirilməsidir. Tank, top və güllə səsləri müharibənin təhlükəli atmosferini yaradır. İşığın və qaranlığın növbələşməsi isə əsərin ideyasını vizual şəkildə ifadə edir.
    Müəllif gündəlik danışıq dilindən, uşaqların təbii söhbətlərindən və Rüstəm babanın həyat təcrübəsinə əsaslanan mülahizələrindən istifadə etməklə hadisələrin inandırıcılığını artırır. Uşaqların sığınacaqda dərs keçməsi səhnəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir: bu epizodda məktəb binasının yoxluğuna baxmayaraq, təhsilin və öyrənmək istəyinin yaşadılması mənəvi müqavimətin ifadəsinə çevrilir.
    Əsərin rəmzi sistemi də diqqətəlayiqdir. Qaranlıq və işıq qarşıdurması yalnız səhnə görüntüsü deyil, eyni zamanda mənəvi və ictimai məna daşıyan bədii vasitədir. Finalda bayrağın zirvədə dalğalanması Vətənə bağlılıq, qələbə və milli qürur ideyalarını ümumiləşdirir.

    Nəticə
    Firuz Mustafanın “Qaranlığı qovanlar” pyesi müharibə mövzusuna humanist yanaşması, vətənpərvərlik ideyası və uşaqların mənəvi dünyasına diqqəti ilə seçilir. Əsər qəhrəmanlığı yalnız silahla döyüşməkdə deyil, insanı qorumaqda, biliyi yaşatmaqda, çətinliklər qarşısında birləşməkdə və gələcəyə inamı itirməməkdə görür.
    Pyesin əsas mesajı budur ki, qaranlığı qovmaq üçün yalnız fiziki güc deyil, həm də mənəvi qüvvə, birlik, mərhəmət və azadlıq arzusu lazımdır. Müəllif oxucunu Vətənin dəyərini anlamağa, sülhün əhəmiyyətini qiymətləndirməyə və insanlıq keyfiyyətlərini qorumağa çağırır.
    Mənim fikrimcə, “Qaranlığı qovanlar” həm uşaqlar, həm də böyüklər üçün düşündürücü əsərdir. O, bir tərəfdən milli qəhrəmanlıq və Vətən sevgisi duyğularını gücləndirir, digər tərəfdən müharibənin insanlara yaşatdığı ağrıların unudulmamasını xatırladır. Əsərin ən mühüm mənəvi qənaəti ondan ibarətdir ki, həqiqi qələbə yalnız torpağın azad edilməsi ilə deyil, həm də insanların qəlbində işığın, ümidin və insanlığın qorunması ilə tamamlanır.














    “Parlamentdə toy”- ictimai problemlər
    yumoristik planda

    Firuz Mustafanın “Parlamentdə toy” əsəri - iki hissəli mənzum komediya Azərbaycan dramaturgiyasında ilk satirik komediyadır.
    Mənzum komediyanın əsas xüsusiyyəti ictimai-siyasi həyatın nöqsanlarının yumor, istehza, satira və poetik dil vasitəsilə tənqid edilməsidir. Əsərin adındakı “toy” sözü də yalnız şənlik və mərasim mənasında deyil, parlament mühitində baş verən qarışıqlığın, siyasi oyunların və şəxsi maraqların rəmzi kimi yozula bilər.

    Əsərin məzmunu
    Komediyanın hadisələri parlament və onun ətrafında cərəyan edir. Müəllif parlament mühitini müxtəlif xarakterli, fərqli maraq və məqsədlərə malik personajlar vasitəsilə təsvir edir. Əsərin iştirakçıları arasında Fısdıqov, Aşıq Şabaş, Şokolad, Dərəbəy, Dərəxan, İvanverdi, Kişmiş, Maymak, Quymaq, Dəliqanlı, Ağ Bantlı, Qara Bantlı və Falçı kimi obrazlar vardır.
    Əsərin başlanğıcından etibarən parlamentdəki nizamsızlıq, deputatların bir-biri ilə münaqişəsi və ümumi davranış mədəniyyətinin aşağı səviyyədə olması diqqəti cəlb edir. Ağ Bantlı ilə Qara Bantlının dava-dalaşı zamanı parlamentin dəlixana və zooparka bənzədilməsi bu mühitin satirik təqdimatının əsas nümunələrindəndir. Müəllif belə səhnələrlə cəmiyyətin mühüm siyasi institutuna çevrilməli olan parlamentdə baş verən uyğunsuzluqları gülüş hədəfinə çevirir.
    Əsərdəki personajlar arasında hakimiyyət və müxalifət münasibətləri, siyasi mövqelərin dəyişməsi, şəxsi maraqlar və vəzifə uğrunda mübarizə mühüm yer tutur. Bəzi obrazlar özlərini xalqın müdafiəçisi kimi göstərsələr də, onların davranışlarında şəxsi mənfəət, siyasi fürsətçilik və ziddiyyətli mövqe nümayiş etdirmək meyilləri görünür. Aşıq Şabaşın müxtəlif siyasi qruplarla münasibətləri, deputatların bir-birini tənqid etməsi və eyni zamanda öz maraqlarına uyğun davranmaları bu ziddiyyətləri üzə çıxarır. Müəllif korrupsiya, rüşvət, siyasi ikiüzlülük və ictimai məsuliyyətsizlik kimi problemlərə də toxunur.
    Əsərin əsas hadisə xətlərindən biri Maymakla Quymağın evlənməsi və toy məsələsidir. İlk baxışda şəxsi münasibətlərlə bağlı görünən bu hadisə parlamentdəki siyasi münasibətlərin və qarşıdurmaların fonunda inkişaf edir. Toyun parlamentdə keçirilməsi təklifi müxtəlif obrazların fərqli reaksiyalarına səbəb olur. Bəziləri bu fikrə qarşı çıxır, digərləri isə onu öz mövqelərini möhkəmləndirmək üçün fürsətə çevirirlər. Beləliklə, toy ətrafında yaranan vəziyyət siyasi mübarizənin, qrup maraqlarının və şəxsi münasibətlərin bir-birinə qarışdığı komik mənzərəyə çevrilir.
    Əsərin sonuna doğru siyasi qarşıdurmalar daha da kəskinləşir. Parlamentdəki münasibətlər, hakimiyyət və müxalifət arasındakı çəkişmələr, müxtəlif qrupların öz mövqelərini qorumaq cəhdləri ümumi ictimai vəziyyətin qeyri-sabitliyini göstərir. Finalda siyasi dəyişikliklər və yeni vəzifə iddiaları ilə bağlı eyhamlar da komediyanın satirik məzmununu gücləndirir.

    Əsərin mahiyyəti və əsas ideyası
    1. Siyasi həyatın satirik tənqidi. “Parlamentdə toy”un əsas mahiyyəti siyasi fəaliyyətlə ictimai məsuliyyət arasındakı ziddiyyəti göstərməkdir. Müəllif parlamentdə təmsil olunan şəxslərin davranışlarını satira vasitəsilə tənqid edir. Xalqın maraqlarını qorumaq üçün fəaliyyət göstərməli olan deputatların şəxsi ambisiyalara və qrup maraqlarına üstünlük verməsi komediyanın başlıca tənqid hədəflərindəndir.
    2. Hakimiyyət və müxalifət münasibətlərinin ifşası. Əsərdə siyasi tərəflərin bir-birinə qarşı çıxması ilə yanaşı, şəraitə uyğun olaraq mövqelərini dəyişməsi də göstərilir. Müəllif belə davranışlar vasitəsilə siyasi prinsipiallığın itirilməsini, ideyaların şəxsi maraqlara tabe edilməsini və siyasi mübarizənin bəzən məzmununu itirərək formal qarşıdurmaya çevrilməsini tənqid edir.
    3. Şəxsi maraqların ictimai mənafedən üstün tutulması. Komediyada deputatların davranışları göstərir ki, ictimai vəzifə daşımaq hələ xalq qarşısında məsuliyyətli olmaq demək deyil. Vəzifə, nüfuz, maddi qazanc və şəxsi münasibətlər siyasi fəaliyyətin əsas məqsədinə çevrildikdə cəmiyyətin etimadı zədələnir. Müəllif bu mənəvi problemi yumoristik situasiyalarla oxucuya çatdırır.
    4. Cəmiyyətin mənəvi problemləri. Kişmiş obrazının parlamentdə uzun illər işləməsi və müxtəlif insanları müşahidə etməsi vasitəsilə müəllif zahiri nüfuzla həqiqi insanlıq keyfiyyətləri arasındakı fərqə diqqət çəkir. Obrazların bir qismi yüksək mövqe tutsa da, onların davranışları əsl mənəvi dəyərlərdən uzaq olduqlarını göstərir. Bununla əsərdə vicdan, dürüstlük və məsuliyyət məsələləri də ön plana çıxır.
    5. “Toy” rəmzinin mənası. Əsərin adı onun ideya yükünü anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir. Toy normal halda sevinc, birlik və barışıq rəmzidir. Lakin komediyada toyun parlament mühitinə gətirilməsi siyasi mübarizənin şəxsi münasibətlərlə qarışmasını və ictimai institutun öz əsas funksiyasından uzaqlaşmasını simvolik şəkildə ifadə edir. Toy ətrafında yaranan ziddiyyətlər birliyin belə siyasi maraqların predmetinə çevrilə bildiyini göstərir.

    Əsərin bədii xüsusiyyətləri
    Firuz Mustafa əsərdə satira, istehza, mübaliğə, komik vəziyyətlər və canlı dialoqlardan məharətlə istifadə edir. Personajların adları da onların xarakterlərinin və davranışlarının komik təqdimatına xidmət edir. Şeir formasında qurulmuş dialoqlar əsərin ritmini və səhnə dinamikasını artırır.
    Mənzum forma müəllifə fikirlərini qafiyəli, yaddaqalan və bəzən ironik ifadələrlə çatdırmaq imkanı verir. Siyasi mübahisələrin məişət hadisələri və toy mərasimi ilə əlaqələndirilməsi isə əsərdə komik kontrast yaradır. Beləliklə, müəllif həm ayrı-ayrı personajların xarakterini açır, həm də onların timsalında ictimai-siyasi mühitin ümumiləşdirilmiş mənzərəsini təqdim edir.

    Nəticə
    Firuz Mustafanın “Parlamentdə toy” mənzum komediyası yalnız parlamentdə baş verən hadisələrin təsviri deyil, həm də siyasi münasibətlərin, ictimai məsuliyyətin və mənəvi dəyərlərin satirik təhlilidir. Əsərdə hakimiyyət və müxalifət arasındakı mübarizə, siyasi fürsətçilik, şəxsi maraqların üstün tutulması və ictimai vəzifəyə məsuliyyətsiz münasibət gülüş vasitəsilə tənqid olunur.
    Komediyanın əsas ideyası ondan ibarətdir ki, ictimai vəzifə şəxsi mənfəət əldə etmək vasitəsinə deyil, xalqa xidmət etmək məsuliyyətinə çevrilməlidir. Müəllif oxucunu və tamaşaçını siyasi davranışların arxasında dayanan həqiqi məqsədlər barədə düşünməyə, zahiri nüfuza deyil, əmələ, vicdana və məsuliyyətə qiymət verməyə çağırır. Əsərin əhəmiyyəti də onun ictimai problemləri yumor və satira vasitəsilə düşündürücü bədii formaya salmasındadır.
























    “Ağrı” – tarix daim həqiqətləri qoruyub saxlayır

    Firuz Mustafanın “Ağrı” pyesi insan taleyi, tarixi ədalətsizlik, repressiya, yaddaş, vicdan və vətənə qayıdış mövzularını əhatə edən iki hissəli dram əsəridir. Əsərdə fərdi insan faciəsi ilə yanaşı, bütöv bir cəmiyyətin yaşadığı mənəvi sarsıntılar da əks olunur. Müəllif keçmişin insan həyatında buraxdığı izləri, haqsızlığın doğurduğu əzabı və həqiqətin gec də olsa üzə çıxması zərurətini ön plana çəkir.

    1. Pyesin məzmunu
    Əsərin mərkəzində Aslan Mərdanovun faciəli taleyi dayanır. O, keçmişdə baş vermiş siyasi repressiyaların qurbanına çevrilmiş, ailəsindən, doğma yurdundan və əvvəlki həyatından uzun müddət ayrı düşmüş insandır. Günahsız olduğu halda təqibə məruz qalması, həbs edilməsi və sürgün həyatı yaşaması onun taleyində dərin izlər buraxır.
    Hadisələr qəsəbədə başlayır. Aslan uzun illərdən sonra doğma yerlərə qayıdır. Lakin bu qayıdış adi bir səfər deyil: qəhrəman keçmişi ilə üzləşmək, özünə qazılmış məzarı görmək və yaşadığı faciənin izlərini yenidən xatırlamaq istəyir. Onun qəsəbə sovetinin sədri Tağı Qəhrəmanovla görüşü əsərin mühüm səhnələrindəndir. Tağı əvvəlcə qarşısındakı şəxsin həqiqətən Aslan olduğuna inana bilmir. Çünki Aslanı çoxdan ölmüş hesab edirlər.
    Aslanın qayıdışı keçmişdə baş vermiş hadisələrin yenidən gündəmə gəlməsinə səbəb olur. Onun taleyi vasitəsilə oxucu repressiya dövrünün insanlara qarşı törətdiyi haqsızlıqları, əsassız ittihamları və mənəvi dağıntıları görür. Aslanın Ədil Ədilovla bağlı xatirələri də həmin dövrün qorxu və zorakılıq mühitini açıb göstərir. Qəhrəmanın günahı sübuta yetirilmədən təqsirləndirilməsi, onun mənşəyinin və düşüncələrinin ittiham vasitəsinə çevrilməsi totalitar idarəçiliyin mahiyyətini üzə çıxarır.
    Aslanın Sibir sürgünündə keçirdiyi illər, orada Nadejda ilə qarşılaşması və yaşamaq uğrunda mübarizəsi əsərin insan taleyinə aid mühüm məqamlarındandır. Nadejda ona ağır günlərdə dayaq olur. Bununla belə, yeni həyat qurmaq keçmişin ağrılarını tamamilə silə bilmir. Aslan doğma yurdunu, ailəsini və itirdiyi illəri unuda bilmir. O, keçmişin izlərini öz yaddaşında daşıyır və haqsızlığın məsuliyyətini dərk etmək istəyir.

    2. Pyesin əsas mahiyyəti
    Əsərin mahiyyəti təkcə bir insanın başına gələn faciəni göstərməkdən ibarət deyil. Firuz Mustafa Aslanın taleyi vasitəsilə insanı öz doğma yurdundan, ailəsindən, azadlığından və mənəvi dayaqlarından məhrum edən ictimai-siyasi şəraiti tənqid edir.
    Pyesin əsas ideyası budur: insanın fiziki əzabları sona çatsa belə, haqsızlığın yaratdığı mənəvi ağrı yaddaşda yaşamağa davam edir. Keçmişi unutmaq mümkün deyil, çünki unudulan həqiqət yenidən ədalətsizliyin yaranmasına şərait yarada bilər.
    Əsərdə bir neçə mühüm problem diqqəti cəlb edir:
    • Tarixi ədalətsizlik və repressiya. Günahsız insanların əsassız ittihamlarla cəzalandırılması, ziyalıların təqib olunması və insan taleyinin siyasi maraqlara qurban verilməsi əsərin əsas tənqid hədəflərindəndir.
    • Yaddaş və vicdan. Aslan keçmişi unutmağa çalışsa da, yaşadığı hadisələr onun yaddaşından silinmir. Müəllif göstərir ki, insanın törətdiyi əməllər, hətta o, özünü günahsız hesab etsə belə, tarixin və yaddaşın qarşısında məsuliyyət yaradır.
    • İnsanlıq və qəddarlıq. Ədil obrazı hakimiyyətdən sui-istifadə edən, zorakılığı öz məqsədləri üçün vasitəyə çevirən insan tipini təmsil edir. Aslanın ona qarşı mövqeyi isə insan ləyaqətinin və mənəvi müqavimətin ifadəsidir.
    • Dostluq və sədaqət. Tağının keçmişdə Aslana göstərdiyi gizli kömək insanın ağır şəraitdə belə mənəvi seçim edə bildiyini göstərir. Qorxu və təzyiq mühitində xeyirxahlıq etmək əsərin humanist məzmununu gücləndirir.
    • Vətənə bağlılıq və doğma yurda qayıdış. Aslanın illər sonra doğma yerlərə dönməsi onun köklərinə, keçmişinə və kimliyinə bağlılığını ifadə edir. Qəhrəman üçün vətən sadəcə coğrafi məkan deyil, xatirələrin, itkilərin və mənəvi varlığın bir hissəsidir.

    3. “Ağrı” adının simvolik mənası
    Pyesin adı əsərin ideya istiqamətini müəyyənləşdirən əsas məqamlardan biridir. Buradakı ağrı yalnız fiziki əzab və işgəncə mənasında başa düşülməməlidir. Bu, insanın daxilində daşıdığı, illər keçsə də sağalmayan mənəvi yaradır.
    Aslanın ağrısı bir neçə səviyyədə təzahür edir:
    1. Şəxsi ağrı – ailədən və doğma yurddan ayrı düşmək, itirilmiş illərin əzabını yaşamaq.
    2. Tarixi ağrı – repressiya və müharibə nəticəsində insanların məruz qaldığı zorakılıq və faciələr.
    3. Mənəvi ağrı – haqsızlığı görmək, günahkarların məsuliyyətdən yayınması və həqiqətin gec üzə çıxması.
    4. İctimai ağrı – bütöv bir cəmiyyətin yaşadığı qorxu, susqunluq, itkilər və yaddaş yaraları.
    Beləliklə, əsərin adı fərdi faciəni ümumiləşdirərək onu ictimai və tarixi məna səviyyəsinə yüksəldir. Aslanın yaşadıqları yalnız onun şəxsi taleyi deyil, həm də haqsızlıqla üzləşmiş insanların ümumi faciəsinin bədii ifadəsidir.

    4. Obrazların ideya yükü
    Aslan Mərdanov – əsərin əsas qəhrəmanıdır. O, günahsız yerə təqib olunan, ağır sınaqlardan keçən, lakin mənəvi varlığını qorumağa çalışan insanı təmsil edir. Onun doğma yurda qayıdışı keçmişlə üzləşmək və həqiqətin izini axtarmaq cəhdidir.
    Ədil Ədilov – zorakılığın, hakimiyyət hərisliyinin və mənəvi məsuliyyətsizliyin təcəssümüdür. Onun obrazı vasitəsilə müəllif repressiv sistemin insanı necə qəddarlaşdıra bildiyini göstərir. Ədilin müxtəlif tarixi şəraitlərdə zorakılıqla əlaqəli şəkildə təqdim edilməsi də əsərin tənqidi məzmununu gücləndirir.
    Tağı Qəhrəmanov – mürəkkəb mənəvi vəziyyətdə yaşayan obrazdır. O, bir tərəfdən sistem daxilində fəaliyyət göstərir, digər tərəfdən isə keçmişdə Aslana yardım etmişdir. Bu obraz qorxu ilə vicdan, vəzifə ilə dostluq arasındakı ziddiyyəti əks etdirir.
    Nadejda – Aslanın sürgün illərində həyatında mühüm yer tutan, ona mənəvi dayaq verən obrazdır. Onun vasitəsilə müəllif məhəbbətin, mərhəmətin və insani bağlılığın ən ağır şəraitdə belə həyatverici qüvvə ola bildiyini göstərir.

    5. Bədii xüsusiyyətləri
    Firuz Mustafa əsərdə keçmişlə indini növbələşdirən səhnələrdən, dialoqlardan və kəskin qarşıdurmalardan istifadə edir. Aslanın doğma yurda qayıdışı ilə onun keçmişdə yaşadıqlarının səhnələşdirilməsi arasında yaranan əlaqə oxucuya hadisələri yalnız bir insanın xatirəsi kimi deyil, tarixi həqiqətin bədii araşdırılması kimi qavramağa imkan verir.
    Əsərdəki qapalı məkanlar, həbsxana səhnələri, sürgün və əsir düşərgəsi təsvirləri insanın azadlığının məhdudlaşdırılmasını və totalitar mühitin qəddarlığını qabardır. Dialoqlarda isə həqiqətlə yalanın, vicdanla mənəvi korluğun, insanlıqla zorakılığın qarşıdurması açıq şəkildə görünür.

    Nəticə
    Firuz Mustafanın “Ağrı” pyesi tarixi yaddaşın, insan ləyaqətinin və ədalət axtarışının əhəmiyyətini vurğulayan dram əsəridir. Müəllif Aslan Mərdanovun taleyi vasitəsilə göstərir ki, repressiya yalnız insanın həyatını deyil, onun ailəsini, yaddaşını, mənəvi dünyasını və gələcəyə inamını da zədələyir.
    Əsərin əsas mesajı ondan ibarətdir ki, tarixi həqiqəti unutmaq, haqsızlığa susmaq və insan əzabına laqeyd qalmaq olmaz. Zaman keçsə də, törədilmiş cinayətlər və yaşanmış faciələr öz mənəvi əhəmiyyətini itirmir. Əsl ədalət yalnız baş verənləri xatırlamaqla deyil, həqiqəti qəbul etmək və insan ləyaqətinə hörmətlə yanaşmaqla mümkündür.
    Bu baxımdan, “Ağrı” həm repressiya dövrünün faciələrinə bədii münasibət, həm də müasir oxucunu vicdan, məsuliyyət, yaddaş və insanlıq haqqında düşünməyə çağıran əsər kimi əhəmiyyət daşıyır.



    “Final”- dəyərlərin dəyərləndirilməsi
    haqqında pyes

    Firuz Mustafanın birpərdəli “Final” pyesi insanın mənəvi keyfiyyətlərini, cəmiyyətdəki ədalətsizlikləri, həqiqətə münasibəti və insan ləyaqətini əks etdirən birpərdəli dram əsəridir. Əsərdə müəllif cəmiyyətin zahiri görünüşü ilə daxili mahiyyəti arasındakı ziddiyyətləri göstərir.
    Əsərin əsas qəhrəmanı Rövşən adlı gəncdir. O, həyatın çətinlikləri ilə qarşılaşsa da, özünə inamını və müstəqil düşüncəsini qoruyub saxlamağa çalışan bir insandır. Rövşən sürücü işləyir, lakin onun arzuları bununla məhdudlaşmır. O, mühəndis olmaq, təhsilini davam etdirmək və öz zəhməti ilə həyatda müəyyən mövqe qazanmaq istəyir.
    Rövşən Esmira adlı qızı sevir. Esmira məşhur yazıçı Sübhi Zavalzadənin qızıdır. Onların münasibətləri əsərdə sevgi, qarşılıqlı hörmət və insanın daxili aləminin qiymətləndirilməsi baxımından mühüm yer tutur. Esmira Rövşənin yalnız peşəsinə və maddi vəziyyətinə deyil, onun istedadına, mərdliyinə və xarakterinə də dəyər verir. Rövşən isə öz həyatını başqalarının gözləntilərinə uyğun deyil, şəxsi məqsədləri və prinsipləri əsasında qurmaq istəyir.
    Pyesdə diqqət çəkən cəhətlərdən biri də Sübhi Zavalzadənin yazdığı əsərin müzakirəsi vasitəsilə cəmiyyətdəki problemlərin göstərilməsidir. Yazıçının yaratmaq istədiyi süjetdə bir sürücü haqsız ittihamla üzləşir. Onun həqiqəti sübut etmək üçün göstərdiyi cəhdlər, şahidlərin ifadələri və hadisələrin gedişi cəmiyyətdə ədalətin necə işlədiyi məsələsini gündəmə gətirir. Əsərdə insanın taleyinin bəzən həqiqətdən çox, cəmiyyətin münasibətindən və şəxsi maraqlardan asılı olması tənqid edilir.

    Pyesin əsas ideyası
    “Final” pyesinin əsas ideyası insanın həqiqi dəyərinin onun sosial mövqeyi, vəzifəsi və ya maddi imkanları ilə deyil, mənəvi keyfiyyətləri, zəhməti, istedadı və şəxsiyyəti ilə müəyyənləşməsidir.
    Müəllif əsərdə bir sıra mühüm məsələlərə toxunur:
    • Ədalət və həqiqət: İnsan haqsızlığa məruz qaldıqda həqiqəti müdafiə etməli və öz hüquqları uğrunda mübarizə aparmalıdır.
    • İnsan ləyaqəti: İnsana peşəsinə və maddi vəziyyətinə görə deyil, şəxsiyyətinə və mənəvi keyfiyyətlərinə görə qiymət verilməlidir.
    • Əmək və məqsəd: Həyatda uğur qazanmaq üçün insanın özünə inamı, iradəsi və zəhmətə hazır olması vacibdir.
    • Sevgi və səmimiyyət: Həqiqi sevgi şöhrətə, var-dövlətə və mövqeyə deyil, qarşılıqlı hörmətə və mənəvi yaxınlığa əsaslanmalıdır.
    • Cəmiyyətin qüsurları: Müəllif haqsızlıq, yaltaqlıq, şəxsi maraqların üstün tutulması və insanların zahiri göstəricilərlə qiymətləndirilməsi kimi problemləri tənqid edir.

    Əsərin adı nəyi ifadə edir?
    “Final” adı yalnız hadisələrin sonunu bildirmir. Bu söz həm də insanın həyatında verilən qərarların, seçilən yolların və mənəvi sınaqların nəticəsini ifadə edir. Əsərdəki final anlayışı oxucunu belə bir sual üzərində düşünməyə sövq edir: insanın həyatının son nəticəsini nə müəyyənləşdirir — cəmiyyətin ona verdiyi qiymət, yoxsa onun öz əməlləri və mənəvi mövqeyi?
    Firuz Mustafa əsərin özündə də yazıçının cəmiyyətin problemlərini açıq göstərməsi ilə bu problemləri ört-basdır etmək istəyən yanaşmalar arasındakı ziddiyyəti ön plana çıxarır. Müəllifin qeydinə görə, pyes 1980-ci illərin əvvəllərində müsabiqədə iştirak edib və mükafatlandırılmasına baxmayaraq, sonradan əsərdə “sosialist həqiqətlərinin təhrif edilməsi” iradı ilə qarşılaşıb. Bu fakt əsərin tənqidi məzmununu anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.

    Nəticə
    Firuz Mustafanın “Final” pyesi insan, cəmiyyət, ədalət və mənəviyyat problemlərini əks etdirən düşündürücü dram əsəridir. Müəllif göstərir ki, insanın həqiqi böyüklüyü onun tutduğu vəzifə və qazandığı şöhrətlə deyil, dürüstlüyü, zəhmətsevərliyi, iradəsi və başqalarına münasibəti ilə ölçülür. Əsər oxucunu ədalətsizliyə qarşı laqeyd qalmamağa, həqiqəti müdafiə etməyə və insanları zahiri xüsusiyyətlərinə görə mühakimə etməməyə çağırır.
    Beləliklə, pyesin başlıca mesajı budur: insanın həyatındakı ən mühüm nəticə onun necə yaşaması, hansı dəyərləri qoruması və çətinliklər qarşısında öz mənəvi mövqeyini necə saxlamasıdır.







    “Minnətdarlıq”-adi insanların həyatının bir parçası

    Firuz Mustafanın “Minnətdarlıq” pyesi yazıçının insan münasibətlərini, mənəvi dəyərləri, sevgi və sədaqəti, insanın öz keçmişi və vicdanı qarşısında məsuliyyətini əks etdirən dramaturji əsərlərindən biridir. Əsər müəllifin 62-ci səhifədən başlayır və birpərdəli pyes kimi təqdim olunur.
    Pyesin əsas qəhrəmanı Yavuzdur. Hadisələr kiçik əyalət dəmiryol vağzalında başlayır. Müəllif bu məkan vasitəsilə qəhrəmanın daxili narahatlığını, tərəddüdlərini və qarşısında duran mənəvi seçimləri oxucuya çatdırmağa çalışır. Yavuzun səfəri sadəcə bir məkandan başqa məkana hərəkət deyil, həm də onun keçmişi ilə üzləşməyə, münasibətlərinə yenidən nəzər salmağa doğru atdığı addımdır.

    Əsərin məzmunu
    Yavuz Ağdərə istiqamətinə getmək üçün Qamışlı stansiyasında düşür. O, burada bir müddət gözləyərkən çayçı, yaşlı kişi, müxbir və başqa obrazlarla qarşılaşır. Bu insanların söhbətləri vasitəsilə kiçik əyalət həyatının müxtəlif tərəfləri üzə çıxır.
    Çayçı övladlarının evdən uzaqlaşmasından, yaşlı kişi isə ailə münasibətlərindən və gündəlik həyatda rastlaşdığı haqsızlıqlardan danışır. Onların dialoqları zahirən adi məişət söhbətləri təsiri bağışlasa da, əslində cəmiyyətdəki mənəvi problemləri üzə çıxarır. Xüsusilə yaşlı kişinin danışdıqları rüşvətxorluq, vəzifədən sui-istifadə, yaltaqlıq, qorxaqlıq və ədalətsizlik kimi məsələləri əhatə edir.
    Müəllif müxbir obrazı vasitəsilə sözlə əməl arasındakı ziddiyyəti də göstərir. Müxbir özünü həqiqətin müdafiəçisi kimi təqdim etsə də, onun davranışlarında obyektivlikdən uzaqlaşma və şəxsi maraqlara uyğun hərəkət etmə meyilləri hiss olunur. Yaşlı kişinin tənqidi fikirləri isə bu cür davranışların arxasında dayanan qorxu və mənafe məsələlərini açır.
    Yavuz baş verənləri müşahidə edir, həmsöhbətlərinin fikirlərinə münasibət bildirir və onların danışdıqları hadisələr vasitəsilə cəmiyyətin reallıqları ilə üzləşir. Beləliklə, dəmiryol vağzalındakı kiçik çayxana insanların xarakterlərinin, düşüncələrinin və mənəvi mövqelərinin açıldığı bir məkana çevrilir.

    Pyesin əsas mahiyyəti
    1. Minnətdarlıq və insan münasibətləri
    Əsərin adındakı “minnətdarlıq” sözü insanın başqalarına münasibəti, yaxşılığı dəyərləndirməsi və mənəvi borc hissi baxımından əhəmiyyətlidir. Minnətdarlıq yalnız xoş söz söyləmək deyil; insanın ona göstərilən yaxşılığı unutmaması, qarşı tərəfin zəhmətinə və insanlığına hörmətlə yanaşmasıdır. Bununla yanaşı, minnətdarlıq hissinin şəxsi maraq və asılılıq vasitəsinə çevrilməsi də mənəvi münasibətlərin mahiyyətini dəyişə bilər.
    2. Ədalət və vicdan problemi
    Pyesdəki söhbətlərdən görünür ki, qanunların mövcudluğu öz-özlüyündə ədalətin təmin olunmasına kifayət etmir. Əgər insanlar qanunları şəxsi mənafelərinə uyğun yozur, vəzifələrindən sui-istifadə edir və başqalarının hüquqlarını tapdalayırlarsa, cəmiyyətdə ədalət hissi zəifləyir. Müəllif oxucunu qanunun aliliyini vicdan və məsuliyyətlə əlaqəli şəkildə düşünməyə çağırır.
    3. Yaltaqlıq və qorxaqlığın tənqidi
    Əsərdə diqqət çəkən məsələlərdən biri insanların həqiqəti bildikləri halda susmalarıdır. Bəziləri vəzifəsini itirməkdən, bəziləri şəxsi maraqlarına zərər gəlməsindən qorxaraq haqsızlığa qarşı çıxmırlar. Beləliklə, susmaq və yaltaqlıq təkcə fərdi xarakter qüsuru kimi deyil, cəmiyyətdəki mənəvi problemləri dərinləşdirən davranışlar kimi təqdim olunur.
    4. İnsan ləyaqəti və keçmiş qarşısında məsuliyyət
    Yaşlı kişinin fikirlərində insanın keçmişinin əhəmiyyəti xüsusi yer tutur. Burada keçmiş sadəcə xatirələr toplusu deyil, insanın əxlaqını, namusunu, qeyrətini və həyat boyu tutduğu mövqeyi ifadə edir. Müəllifin yanaşmasından belə nəticə çıxarmaq olar ki, insanın həqiqi dəyəri onun vəzifəsi və ictimai nüfuzu ilə deyil, davranışları və mənəvi keyfiyyətləri ilə ölçülməlidir.

    Bədii xüsusiyyətləri
    • Dialoqların üstünlüyü: Obrazların dünyagörüşü və xarakteri əsasən söhbətlər vasitəsilə açılır.
    • Satira və ironiya: Müəllif cəmiyyətdəki nöqsanları obrazların ziddiyyətli davranışları və istehzalı ifadələri ilə tənqid edir.
    • Məkanın simvolik mənası: Dəmiryol stansiyası gözləmə, yol ayrıcı və seçim məkanı kimi yozula bilər. Yavuzun hara getdiyini dəqiq bilməməsi onun daxili tərəddüdlərini də ifadə edir.
    • Realist təsvir: Məişət söhbətləri vasitəsilə ictimai münasibətlər, vəzifəli şəxslərin davranışları və adi insanların problemləri göstərilir.

    Nəticə
    Firuz Mustafanın “Minnətdarlıq” pyesi insanın mənəvi dünyası ilə cəmiyyətin reallıqları arasındakı əlaqəni göstərən əsər kimi dəyərləndirilə bilər. Müəllif adi insanların söhbətlərindən istifadə etməklə ədalət, vicdan, insan ləyaqəti, minnətdarlıq, yaltaqlıq və məsuliyyət kimi məsələləri gündəmə gətirir.
    Əsərin əsas ideyası belə ümumiləşdirilə bilər: insanın həqiqi dəyəri onun tutduğu vəzifə və söylədiyi sözlərlə deyil, vicdanı, davranışları və başqalarına münasibəti ilə müəyyən olunur. Minnətdarlıq da yalnız sözlə ifadə edilən təşəkkür deyil, insanın yaxşılığı dərk etməsi və mənəvi məsuliyyət daşımasıdır.




















    KİNO VƏ TEATR
    (ssenarilər)


    “Qaranquş yuvası” — boş qaranquş yuvası — itirilmiş ailə bütövlüyünün səssiz təsviri.


    1. Əsərin əsas ideyası: müharibə təkcə düşməni deyil, insanın öz evini də dağıdır
    Ssenarinin ən güclü tərəfi müharibənin nəticələrini döyüş səhnələri və hərbi əməliyyatlarla deyil, bir ailənin faciəsi vasitəsilə göstərməsidir.
    Əsərin əvvəlində biz Elman Qasımzadənin oğlu Raminin şəhid olması xəbərini alırıq. Onun nəşinin dəyişdirilməsi üçün neytral zonaya yollanan ata, qarşı tərəfdən gələn ananın da eyni faciəni yaşadığını bilmir. Hadisələrin sonrakı inkişafı isə dəhşətli həqiqəti üzə çıxarır: müharibənin qarşı-qarşıya qoyduğu iki zabit — Ramin və Elxan — doğma qardaşlardır. Onlardan biri atanın, digəri isə ananın yanında böyüyüb.
    yazyarat.com
    Bu süjet həlli əsərin emosional və fəlsəfi mərkəzidir. Müharibə insanları milli və siyasi cəbhələrə ayırır, amma həyatın özündə həmin cəbhələrin arxasında bir-birinə bağlı talelər, ailələr və ortaq xatirələr dayanır.
    Məncə, müəllifin əsas sualı belə ifadə oluna bilər: İnsan hansı qələbədən danışa bilər ki, həmin qələbənin qiyməti öz övladlarının həyatı olsun?

    2. Qaranquş yuvası — əsərin mərkəzi simvolu
    Əsərin adının seçilməsi təsadüfi deyil. Qaranquş yuvası burada sadəcə təbiət mənzərəsi deyil, ailənin, doğmalığın, evin və mənsubiyyət hissinin bədii rəmzidir.
    Rəhimə xalanın xatırladığı yuva bir vaxtlar iki qaranquş balasının yetişdiyi, həyatın davam etdiyi bir məkandır. İndi isə həmin yuva boşdur. Bu detal ailənin dağılmış taleyi ilə paralel qurulur. Əvvəllər bir evdə böyüyən iki qardaşın sonradan bir-birinə düşmən olan orduların sıralarında yer alması da həmin simvolizmi dərinləşdirir.
    Xüsusilə Sedanın özünü yuvası dağılmış qaranquşa bənzətməsi təsirli bədii məqamdır. Onun üçün vətən anlayışı artıq siyasi şüarlarla müəyyənləşmir; övladının itkisi həmin anlayışı mənəvi böhrana sürükləyir. Ana öz doğma yurdundan da yadlaşır.
    Burada mühüm bir fəlsəfi məqam var: İnsanın əsl yuvası yalnız yaşadığı məkan deyil, sevdiklərinin sağ olduğu, özünü güvəndə hiss etdiyi mənəvi dünyadır. Övladlarını itirmiş valideynlər üçün bu dünya dağılıb.

    3. Elman və Seda obrazları: ortaq faciənin iki tərəfi
    Elmanla Seda ssenaridə bir-birinə qarşı qoyulmuş sadə düşmən obrazları deyillər. Onlar vaxtilə eyni ailənin üzvləri olmuş, ayrılıqdan sonra övladlarını müxtəlif tərəflərdə böyütmüş valideynlərdir.
    • Elman faciəni daha çox susqunluq, daxili ağrı və təmkin vasitəsilə yaşayır. Onun davranışlarında ata məsuliyyəti ilə çarəsizlik birləşir.
    • Seda isə ağrısını açıq etiraz, qəzəb və üsyanla ifadə edir. Onun oğlunun ölümündən sonra səsləndirdiyi suallar təkcə şəxsi dərdin deyil, müharibənin mənəvi iflasının ifadəsidir.
    • Rəhimə xala ailə yaddaşını, keçmişin istiliyini və itirilmiş doğmalığı təmsil edir. Qaranquş yuvası haqqında xatirələri tamaşaçını faciənin emosional məğzinə hazırlayır.
    Bu obrazların üstünlüyü ondadır ki, müharibənin nəticələri abstrakt anlayışlar kimi deyil, konkret insanların talelərində təcəssüm edir. Oxucu və ya tamaşaçı faciəni statistik məlumat kimi deyil, ana və atanın yaşadığı ağrı kimi qavrayır.

    4. Dramaturji baxımdan ən uğurlu cəhət
    Mənim fikrimcə, ssenarinin ən uğurlu dramaturji tapıntısı qardaşların kimliyinin sonradan üzə çıxmasıdır.
    Əsər əvvəlcə iki ayrı istiqamətdə inkişaf edir: Elman oğlunun nəşini qarşılamağa gedir, Seda isə öz oğlunu görmək ümidi ilə yola çıxır. Paralel montaj prinsipi ilə qurulan bu epizodlar hər iki ailənin faciəsini addım-addım yaxınlaşdırır. Neytral zonada baş verən görüş isə süjetin kulminasiyasına çevrilir.
    Hər iki tabutun qarşısında dayanan valideynlərin bir-birini tanıması, sonra oğulların doğma qardaş olduğunu anlamaları əsərin əvvəlki epizodlarına yeni məna verir. Uşaqlıqda oyuncaq silahlarla oynayan qardaşların sonradan real müharibənin qurbanına çevrilməsi xüsusilə güclü kontrast yaradır.
    Burada müəllifin uğuru yalnız gözlənilməz sonluq yaratmasında deyil. Əsas uğur odur ki, bu sonluq əsərin əvvəlindən verilən ailə xatirələrini, boş qaranquş yuvasını və ayrılıq motivini vahid mənəvi ideya ətrafında birləşdirir.

    5. Əsərin mübahisəli və müzakirəyə açıq tərəfləri
    Əsərin ideyasını yüksək qiymətləndirməklə yanaşı, bir neçə məqamı da tənqidi nəzərdən keçirmək olar.
    Birincisi, simvolikanın bir qədər açıq izah edilməsi. Qaranquş yuvası, dağılan ailə və vətəndən yadlaşma motivləri kifayət qədər aydındır. Bəzi dialoqlarda bu mənaların birbaşa ifadə olunması tamaşaçıya müstəqil yozum üçün ayrılan sahəni daralda bilər. Bəzi fikirlər obrazların davranışları, pauzalar və vizual detallar vasitəsilə çatdırılsaydı, emosional təsir daha incə ola bilərdi.
    İkincisi, obrazların psixoloji işlənməsi. Elman və Sedanın faciəsi inandırıcı dramaturji əsas yaratsa da, onların keçmiş ailə münasibətlərinin, ayrılıqlarının və övladlarının müxtəlif cəbhələrdə böyüməsinə gətirən səbəblərin daha dərindən işlənməsi konfliktin psixoloji qatını zənginləşdirə bilərdi.
    Üçüncüsü, finalın emosional yükü. İki qardaşın faciəsi son dərəcə təsirlidir. Lakin məhz bu qədər güclü hadisədə müəllifin ehtiyatlı davranması vacibdir: tamaşaçıya hər şeyi izah etməkdənsə, bəzən bir baxış, sükut və ya boş qalmış yuva daha təsirli olur. Finaldakı valideynlərin bir-birinə baxışı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
    Bunlar əsərin əsas ideyasını zəiflədən qüsurlar deyil, onun kino dili və dramaturji ifadə imkanları baxımından müzakirə edilə bilən cəhətləridir.

    6. Kino dili və ekranlaşdırma imkanları
    Ssenarinin qısametrajlı film üçün yazılması onun quruluşuna uyğun gəlir. Müxtəlif məkanlar arasında keçidlər, telefon zəngləri, uşaqlıq xatirələri, yol səhnələri və neytral zonadakı görüş ekran üçün əlverişli material yaradır.
    Xüsusilə üç vizual motivin üzərində dayanmaq məqsədəuyğun olardı:
    • Boş qaranquş yuvası — itirilmiş ailə bütövlüyünün səssiz təsviri.
    • Uşaqların oyuncaq silahlarla oynadığı kadrlar — uşaqlıq oyunundan real müharibəyə keçidin faciəvi qarşılaşdırılması.
    • Neytral zonada yanaşı qoyulan iki tabut — siyasi sərhədlərin qarşısında insan talelərinin eyniliyini ifadə edən vizual obraz.
    Filmin uğuru yalnız dialoqların təsirindən deyil, bu görüntülərin nə dərəcədə təmkinlə qurulmasından asılı olacaq. Musiqi və emosional aktyor oyunu faciəni gücləndirə bilər, amma həddindən artıq melodramatik təqdimat əsərin fəlsəfi dərinliyini azalda bilər.

    Yekun qiymətləndirmə
    Firuz Mustafanın “Qaranquş yuvası” ssenarisini müharibə əleyhinə humanist məzmun daşıyan, ailə faciəsini ümumbəşəri mənəvi problem səviyyəsinə qaldırmağa çalışan əsər kimi qiymətləndirirəm.
    Onun başlıca bədii üstünlüyü müharibəni yalnız iki tərəfin qarşıdurması kimi deyil, ailənin daxilinə nüfuz edən, valideynlə övladın, qardaşla qardaşın taleyini bir-birindən ayıran dağıdıcı qüvvə kimi göstərməsidir. Qaranquş yuvası obrazı isə əsərin müxtəlif qatlarını birləşdirərək yadda qalan simvola çevrilir.
    Əsər oxucunu təkcə şəhidlik, vətən və müharibə barədə düşünməyə deyil, həm də qələbənin mənəvi qiymətini sorğulamağa sövq edir. Onun təsir gücü məhz bu sualın cavabını hazır şəkildə təqdim etməməsində, tamaşaçını faciənin qarşısında özü ilə üz-üzə qoymasındadır.
    Mənim yekun qənaətim: “Qaranquş yuvası”nın ən mühüm uğuru iki qardaşın faciəsini fərdi ailə dramından çıxarıb müharibənin insanlıq qarşısında yaratdığı mənəvi ittihama çevirməsidir. Əsərin adı da bu mənada çox dəqiq seçilib: yuva dağılanda yalnız bir ailə deyil, insanın öz dünyasına olan inamı da dağıla bilər.
    yazyarat.com

























    “Payız süvarisi”- yaddaşın davamlılığı haqqında əsər

    Firuz Mustafanın “Payız süvarisi” kinossenarisi insan taleyi, itirilmiş məhəbbət, yaddaş, zaman, tənhalıq və möcüzə anlayışlarını bir-biri ilə əlaqələndirən fəlsəfi-psixoloji əsərdir. Hadisələr Fransa ilə Azərbaycan arasında cərəyan edir. Real həyatla sirli və irreal hadisələrin qovuşduğu süjetdə müəllif insanın ağıl və məntiqlə izah edə bilmədiyi hadisələr qarşısında yaşadığı mənəvi sarsıntıları təsvir edir.
    Əsərin baş qəhrəmanı Parisdə yaşayan, ayaqqabı mağazaları şəbəkəsinin sahibi olan fransız iş adamı Jüsten Bursedır. O, sevimli həyat yoldaşı Sabinanı təyyarə qəzasında itirdikdən sonra dərin kədər və tənhalıq içində yaşayır. Bir gün dostu İbrahim Çeviklə birlikdə televizora baxarkən Azərbaycan kanalında Sabinaya heyrətamiz dərəcədə bənzəyən bir qadını görür. Hər ikisi bu görüntünün təsiri altında qalır. Jüsten üçün bu, adi bir televiziya süjeti deyil, həyatını dəyişə biləcək sirli bir hadisədir.
    Sabinanın son dəfə ayrılarkən Azərbaycana, Bakıya getmək arzusunu bildirməsi hadisələrin inkişafında mühüm rol oynayır. Jüsten dostu İbrahim və qızı Fransuaza ilə birlikdə Bakıya yollanır. O, bir tərəfdən həyat yoldaşının sirli taleyinə aydınlıq gətirmək, digər tərəfdən isə onun son arzusunun səbəbini anlamaq istəyir.
    Bakıda Jüsten müxtəlif insanlarla tanış olur, şəhərin tarixi və mədəni mühiti ilə qarşılaşır. Burada onun şəxsi faciəsi başqa insanların taleləri ilə qovuşur. Sabinanın anası İrma Satinin gənclik məhəbbəti Rəhman Əsgərovla bağlı xatirələri keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpü yaradır. İllər keçsə, insanlar qocalıb dəyişsələr də, ilk məhəbbətin yaddaşda yaşaması əsərin emosional qatını dərinləşdirir.
    Hadisələr inkişaf etdikcə, Jüstenin qızı Fransuaza ilə azərbaycanlı gənc Ceyhun arasında qarşılıqlı məhəbbət yaranır. Bu münasibət iki fərqli ölkənin, mədəniyyətin və həyat tərzinin nümayəndələrini birləşdirir. Beləliklə, əsərdə həm keçmişin yarımçıq qalmış sevgisi, həm də gələcəyə yönələn yeni məhəbbət xətti paralel inkişaf edir.
    Kinossenarinin ən sirli və simvolik obrazı ağ atın belində görünən ağ geyimli qadın süvaridir. Jüsten onu əvvəlcə yuxusunda, sonra isə Bakıda, gerçək həyatla yuxu arasındakı sərhədi qeyri-müəyyənləşdirən şəraitdə görür. Bu sirli süvari qəhrəmanın şüurunda keçmişə, itirilmiş məhəbbətə və əlçatmaz arzulara doğru hərəkəti təcəssüm etdirir. Süvarinin yenidən görünməsi və əsərin sonunda hava limanında təkrarlanan sirli mənzərə hadisələrə açıq, düşündürücü məna verir.
    Payız fəsli, saralmış yarpaqlar, yağış, boş quş yuvası, atın nal səsləri, azan və kilsə zəngləri əsərin poetik atmosferini formalaşdırır. Payız burada yalnız təbiət hadisəsi deyil, həm də insan ömrünün keçiciliyinin, qocalığın, itkilərin və zamanın amansız axınının rəmzidir. Ağ at və süvari isə bu kədərli mühitdə sirrin, yaddaşın və bəlkə də insanın mənəvi azadlıq arzusunun təcəssümünə çevrilir.
    “Payız süvarisi” insanın keçmişlə münasibətini, sevdiyi insanı itirdikdən sonra da onunla mənəvi bağlılığını qorumasını və həyatın görünən həqiqətlərdən daha mürəkkəb ola biləcəyini araşdıran kinossenaridir. Əsər oxucunu və gələcək tamaşaçını reallıqla möcüzə, ağıl ilə hiss, zamanla yaddaş arasındakı sərhədlər haqqında düşünməyə sövq edir.
    Qısa yekun: “Payız süvarisi”nin əsas ideyası insanın zaman və ölüm qarşısında acizliyi ilə məhəbbətin, yaddaşın və ümidin davamlılığı arasındakı ziddiyyətdir. Əsərdə Fransa ilə Azərbaycan arasında qurulan əlaqə bu ideyanı həm fərdi insan taleyi, həm də müxtəlif mədəniyyətlərin mənəvi yaxınlığı səviyyəsində açır.




























    FİLO-SOFİYA


    Dördüncü fəsil — Filosofun sualları,
    yazıçının cavabları

    Firuz Mustafanın fəlsəfi yaradıcılığı haqqında yazarkən onun filosof, yazıçı və dramaturq fəaliyyətini bir-birindən təcrid olunmuş sahələr kimi deyil, qarşılıqlı əlaqədə nəzərdən keçirmək vacibdir. Onun fəlsəfi əsərləri arasında “Mənəvi tələbatın inkişaf dialektikası”, “Mədəniyyət və fəlsəfə”, “Qloballaşma və mədəniyyət”, “Fəlsəfə işığında” və “Sərhədsiz dünya” kimi kitablar xüsusi yer tutur. Bu əsərlərin adları və mövzu dairəsi belə göstərir ki, müəllifin maraq dairəsində insanın mənəvi ehtiyacları, mədəniyyətin cəmiyyətdəki rolu, fəlsəfi düşüncənin imkanları və dünyanın gələcəyi kimi məsələlər dayanır.

    Firuz Mustafanın fəlsəfi yaradıcılığı: insan, mənəviyyat və sərhədsiz dünya
    Firuz Mustafanın yaradıcılığında fəlsəfə sadəcə elmi maraq sahəsi, nəzəri müddəalar toplusu deyil. O, müəllifin dünyanı dərk etmək, insanın mənəvi mahiyyətini anlamaq, cəmiyyətin inkişaf qanunauyğunluqları üzərində düşünmək cəhdinin ifadəsidir. Filosof, yazıçı və dramaturq kimi onun yaradıcılığını birləşdirən başlıca cəhət insan və dünya münasibətlərinə, fərdin mənəvi məsuliyyətinə və mövcudluğun mürəkkəbliyinə göstərilən maraqdır.
    Firuz Mustafanın fəlsəfi yaradıcılığına nəzər saldıqda görürük ki, müəllifin düşüncə dairəsi təkcə abstrakt nəzəri problemlərlə məhdudlaşmır. Mənəvi tələbat, mədəniyyət, şəxsiyyətin formalaşması, qloballaşma, bəşəriyyətin gələcəyi və insanın özünü dərketmə imkanları onun elmi-fəlsəfi axtarışlarının əsas istiqamətlərini təşkil edir. “Mənəvi tələbatın inkişaf dialektikası”, “Mədəniyyət və fəlsəfə”, “Qloballaşma və mədəniyyət”, “Mənəvi tələbat və bədii mədəniyyət”, “Fəlsəfə işığında” kimi əsərlər bu axtarışların müxtəlif tərəflərini əks etdirir.

    Mənəvi tələbat və insanın daxili dünyası
    Firuz Mustafanın fəlsəfi görüşlərini araşdırarkən mənəvi tələbat probleminə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Çünki insanın inkişafını yalnız maddi ehtiyacların ödənilməsi ilə izah etmək mümkün deyil. İnsanın mənəvi aləmi, estetik duyumu, bilik əldə etmək istəyi, yaradıcılıq ehtiyacı və ictimai münasibətlərdə tutduğu mövqe də onun şəxsiyyət kimi formalaşmasında mühüm rol oynayır.
    “Mənəvi tələbatın inkişaf dialektikası” əsərinin mövzu istiqaməti insanın mənəvi ehtiyaclarının dəyişməsi və inkişafı məsələsini fəlsəfi müstəvidə nəzərdən keçirmək imkanı yaradır. Bu problemə müraciət edən tədqiqatçı üçün başlıca suallardan biri belədir: insanın mənəvi ehtiyacları hansı şəraitdə zənginləşir, hansı hallarda isə məhdudlaşır? Maddi rifahın artması mənəvi inkişafı öz-özünə təmin edirmi, yoxsa bunun üçün ayrıca mədəni və intellektual mühit tələb olunur?
    Firuz Mustafanın fəlsəfi düşüncəsində bu sualların əhəmiyyəti onun mədəniyyətə münasibəti ilə də bağlıdır. İnsan yalnız istehlak edən və gündəlik ehtiyaclarını ödəyən varlıq deyil; o, həm də yaradan, düşünən, qiymətləndirən və öz həyatına məna verməyə çalışan varlıqdır. Bu mənada mənəvi tələbat problemi insanın daxili azadlığı, özünüinkişafı və cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyəti ilə əlaqələnir.
    Müəllifin fəlsəfi irsinin bu istiqaməti müasir dövrdə də aktualdır. Çünki informasiya və istehlak imkanlarının artdığı bir zamanda insanın mənəvi dünyasının eyni sürətlə zənginləşib-zənginləşmədiyi məsələsi açıq qalır. İnsan çox şeyə sahib ola, lakin özünü və yaşadığı dünyanı kifayət qədər dərk etməyə bilər. Mənəvi inkişafın mahiyyəti də, ilk növbədə, bu ziddiyyətin anlaşılmasından keçir.

    Mədəniyyət və fəlsəfi təfəkkür
    Firuz Mustafanın “Mədəniyyət və fəlsəfə” və “Qloballaşma və mədəniyyət” əsərləri onun düşüncəsində mədəniyyət probleminin əhəmiyyətini göstərən nümunələrdir. Bu mövzuların fəlsəfi baxımdan araşdırılması cəmiyyətin inkişafını yalnız iqtisadi və siyasi göstəricilərlə qiymətləndirməyin kifayət etmədiyini xatırladır.
    Mədəniyyət insanın özünə, başqalarına və dünyaya münasibətini formalaşdıran geniş mənəvi sistemdir. Onun daxilində bilik, əxlaq, incəsənət, ənənə, yaddaş və dünyagörüşü bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədədir. Bu sistemin zəifləməsi insanın sosial davranışına, mənəvi seçimlərinə və gələcəyi təsəvvür etmə qabiliyyətinə də təsir göstərir.
    Qloballaşma şəraitində mədəniyyət məsələsi daha mürəkkəb xarakter alır. Bir tərəfdən, xalqlar arasında ünsiyyət imkanları genişlənir, bilik və yaradıcılıq nümunələri daha sürətlə yayılır. Digər tərəfdən, mədəni müxtəlifliyin qorunması, milli kimliyin yaşadılması və ümumbəşəri dəyərlərlə yerli ənənələr arasında tarazlığın yaradılması zərurəti meydana çıxır.
    Bu problemlər Firuz Mustafanın fəlsəfi axtarışlarını müasir dövrün mühüm sualları ilə əlaqələndirir. Burada əsas məsələ qloballaşmanı yalnız müsbət və ya mənfi hadisə kimi qiymətləndirmək deyil, onun insanın mənəvi həyatına təsirlərini anlamaqdır. Mədəniyyətin inkişafı isə həm açıq düşüncəni, həm də öz tarixi və mənəvi köklərini dərk etməyi tələb edir.

    “Fəlsəfə işığında”: düşüncənin və yaradıcılığın qovşağında
    Firuz Mustafanın “Fəlsəfə işığında” kitabı onun fəlsəfi maraqlarının genişliyini nümayiş etdirən əsərlərdən biridir. Kitabda bədii və mənəvi mədəniyyətin aktual problemləri, dünya filosoflarının həyat və yaradıcılığı, həmçinin Azərbaycan fəlsəfə mühitinin nümayəndələri haqqında yazılar yer alır. Nəşrin 2025-ci ildə ikinci dəfə çap edilməsi onun müəllifin yaradıcılıq irsində tutduğu yeri yenidən nəzərdən keçirmək üçün imkan yaradır.
    Kitabın diqqətəlayiq cəhətlərindən biri fəlsəfi düşüncənin müxtəlif ifadə formalarının bir araya gətirilməsidir. Burada fəlsəfə yalnız nəzəri anlayışların təhlili deyil, həm də insan talelərini, yaradıcı şəxsiyyətləri və mədəniyyət hadisələrini anlamaq vasitəsi kimi çıxış edir.
    Belə yanaşma fəlsəfəni geniş oxucu auditoriyasına yaxınlaşdırmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Fəlsəfi fikir yalnız mürəkkəb terminlər və nəzəri sistemlər daxilində qalmamalı, gündəlik həyatın, insan münasibətlərinin və ictimai hadisələrin mahiyyətini dərk etməyə də kömək etməlidir. Bu baxımdan Firuz Mustafanın elmi-fəlsəfi yazıları ilə bədii yaradıcılığı arasında müəyyən düşüncə yaxınlığı müşahidə olunur.

    Filosof və sənətkar: idrakla hissin vəhdəti
    Firuz Mustafanın yaradıcılığını fərqləndirən cəhətlərdən biri fəlsəfi təfəkkürlə bədii təxəyyülün yanaşı mövcud olmasıdır. Onun dramaturgiyasında və nəsrində insanın daxili ziddiyyətləri, mənəvi seçimləri, həqiqət axtarışı və həyatın paradoksları mühüm yer tutur. Bu məsələlər fəlsəfi yaradıcılığında irəli sürdüyü problemlərlə də səsləşir.
    Təsadüfi deyil ki, Sabir Bəşirovun “Firuz Mustafa: İdrakla hissin vəhdəti” adlı tədqiqatı müəllifin yaradıcılığını məhz bu münasibət kontekstində araşdırır. Əsərin adı da Firuz Mustafanın yaradıcılığına yanaşmanın mühüm istiqamətini ifadə edir: insanı anlamaq üçün təkcə məntiqi təhlil deyil, hisslərin, təcrübənin və mənəvi duyumun da nəzərə alınması vacibdir.
    Fəlsəfə insana suallar verməyi, anlayışları təhlil etməyi və hadisələrin mahiyyətinə nüfuz etməyi öyrədir. Ədəbiyyat isə həmin sualları konkret insan talelərində, obrazlarda, konfliktlərdə və emosional yaşantılarda təcəssüm etdirir. Bu iki sahənin qarşılıqlı əlaqəsi Firuz Mustafanın yaradıcılığını daha bütöv şəkildə anlamağa kömək edir.
    Onun dramaturgiyasında fəlsəfi problem bəzən obrazların dialoqunda, bəzən gözlənilməz situasiyada, bəzən də insanın öz-özü ilə mübarizəsində üzə çıxır. Burada fikir yalnız nəzəri hökm şəklində təqdim edilmir; o, bədii hadisənin içində sınanır, müxtəlif mövqelərin toqquşmasında yeni məna qazanır. Beləliklə, fəlsəfi düşüncə ilə sənət təcrübəsi bir-birini tamamlayır.

    Nəticə
    Firuz Mustafanın fəlsəfi yaradıcılığı insanın mənəvi dünyasını, mədəniyyətin inkişafda rolunu, qloballaşmanın yaratdığı problemləri və bəşəriyyətin gələcəyi haqqında düşüncələri əhatə edən geniş mövzu dairəsinə malikdir. Onun əsərləri müxtəlif fəlsəfi məsələləri təkcə nəzəri müstəvidə deyil, insanın real həyatı və ictimai münasibətləri ilə əlaqədə nəzərdən keçirməyə imkan verir.
    Bu yaradıcılığın əsas istiqamətlərindən biri insanı yalnız mövcud şəraitin məhsulu kimi deyil, həm də özünü dəyişdirmək, düşüncəsini zənginləşdirmək və gələcəyin qurulmasında iştirak etmək imkanına malik varlıq kimi anlamaqdır. Mənəvi tələbat problemi, mədəniyyətə verilən əhəmiyyət və “Sərhədsiz dünya” traktatında ifadə olunan ümumbəşəri baxışlar bu düşüncə xəttinin müxtəlif təzahürləridir.
    Firuz Mustafanın filosof və sənətkar kimliyinin vəhdəti onun yaradıcılığını səciyyələndirən mühüm cəhətdir. Fəlsəfə onun üçün dünyanı anlamaq vasitəsi, ədəbiyyat isə həmin dünyanın insan talelərində necə yaşandığını göstərən sənət məkanıdır. Bu iki istiqamətin qarşılıqlı əlaqəsi müəllifin yaradıcılıq irsini araşdırmaq üçün məhsuldar zəmin yaradır və onun fəlsəfi düşüncəsinin həm elmi, həm də bədii tərəflərini birlikdə nəzərdən keçirməyin vacibliyini göstərir.
    Əsərdə dünyanın bütövlüyü, insanın ümumi məsuliyyəti, mədəniyyətin inkişafda rolu və gələcəyin düşünülməsi məsələləri açıq şəkildə müzakirə olunur. Bu, məqaləyə konkret mətn təhlili və daha güclü fəlsəfi əsas verə bilər.
    Firuz Mustafanın fəlsəfi yaradıcılığı haqqında yazıda onun yalnız ayrıca kitablarını deyil, “Ədəbiyyat qəzeti”ndə və digər mətbuat orqanlarında dünya filosoflarına həsr etdiyi məqalələrini də araşdırmaq vacibdir. Çünki bu yazılar müəllifin fəlsəfə tarixinə münasibətini, hansı mütəfəkkirləri önə çəkdiyini və fəlsəfi fikri oxucuya necə təqdim etdiyini göstərir.
    Məncə, araşdırmada ən əhəmiyyətli cəhət budur: Firuz Mustafa özünün də qeyd etdiyi kimi, sırf fəlsəfə tarixini sistemli şəkildə təqdim etməkdən daha çox, filosofların ömürləri, ideyaları və düşüncə dünyası ilə oxucunu tanış etməyə çalışır. Bu seçim onun yazılarının həm elmi-məlumatlandırıcı, həm də publisistik səciyyəsini anlamağa kömək edir.
    Birincisi, öz yazılarında Firuz Mustafa fəlsəfi təlimləri yalnız anlayışlar və nəzəriyyələr şəklində təqdim etmir; filosofların həyat yollarına, yaşadıqları dövrün problemlərinə və intellektual mübarizələrinə də müraciət edir. Bu üsul fəlsəfə tarixini oxucu üçün daha canlı edir.
    İkincisi, müxtəlif fəlsəfi ənənələrə maraq. Platon və Aristoteldən Kant və Popperə, antik yunan mütəfəkkirlərindən türk fəlsəfi fikrinin nümayəndələrinə qədər geniş mövzu dairəsi müəllifin dünyagörüşünü milli və coğrafi çərçivələrlə məhdudlaşdırmadığını göstərir. Bununla belə, hər filosofun məqalədə hansı ideya ilə təqdim edildiyini ayrıca araşdırmaq lazımdır.
    Üçüncüsü, elmi məlumatla publisistik şərhin vəhdəti. Müəllifin yazılarında bioqrafik faktlar, fəlsəfi müddəalar, aforizmlər və müəllif mülahizələri bir araya gəlir. Bu üslub fəlsəfi bilikləri geniş oxucu auditoriyasına çatdırmaq imkanı yaradır. Eyni zamanda, belə yazıları elmi baxımdan qiymətləndirərkən mənbələrə, sitatların dəqiqliyinə və filosofların fikirlərinin tarixi kontekstdə şərhinə də diqqət yetirmək vacibdir.

    Dünya fəlsəfəsinin salnaməsi və filosof portretləri
    Firuz Mustafanın fəlsəfi yaradıcılığının mühüm istiqamətlərindən birini dünya filosoflarının həyat və yaradıcılığına həsr etdiyi publisistik yazılar təşkil edir. Xüsusilə “Ədəbiyyat qəzeti”ndə dərc olunan məqalələri onun fəlsəfi düşüncəsinin yalnız nəzəri araşdırmalarla məhdudlaşmadığını, fəlsəfə tarixini geniş oxucu auditoriyasına çatdırmaq məqsədi daşıdığını göstərir.
    Müəllifin bu istiqamətdəki yazılarında diqqəti cəlb edən cəhət filosofun şəxsiyyəti ilə onun ideyaları arasındakı əlaqəyə maraq göstərməsidir. Burada fəlsəfə tarixi yalnız nəzəri sistemlərin yaranması və bir-birini əvəz etməsi kimi deyil, insan təfəkkürünün, şübhənin, axtarışın və idrakın tarixi kimi təqdim olunur. Filosofun yaşadığı dövr, qarşılaşdığı problemlər və irəli sürdüyü ideyalar onun portretinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir.
    Firuz Mustafanın “Fəlsəfə işığında” kitabında toplanmış “Fəlsəfi fikir tarixindən yarpaqlar” bölməsi bu baxımdan xüsusi maraq doğurur. Platonun heyrəti fəlsəfənin başlanğıcı hesab etməsi, Aristotelin bilik əldə etmək istəyinə verdiyi əhəmiyyət, Pifaqorun təlimi və Heraklitin dəyişmə haqqında düşüncələri fəlsəfi fikrin yaranması və inkişafı ilə bağlı ardıcıl mənzərə yaradır.
    Müəllifin bu mövzulara müraciəti oxucunu fəlsəfənin yalnız hazır cavablar sistemi deyil, suallardan və intellektual axtarışlardan doğan düşüncə fəaliyyəti olduğunu anlamağa yönəldir.
    Dünya filosofları haqqında yazılar sırasında türk fəlsəfi fikrinin nümayəndələrinə diqqət yetirilməsi də əlamətdardır. Baha Tofiqə həsr olunmuş məqaləsində Firuz Mustafa bu mütəfəkkirin pozitivist və materialist baxışlarını, publisistik fəaliyyətini və Osmanlı cəmiyyətində Avropa fəlsəfi ideyalarının yayılmasındakı rolunu nəzərdən keçirir. Müəllifin burada ifadə etdiyi metodoloji mövqe də diqqətəlayiqdir: filosofun əhəmiyyətini yalnız milli mənsubiyyətlə deyil, fəlsəfə tarixindəki yeri ilə müəyyənləşdirmək lazımdır.
    Bu yanaşma Firuz Mustafanın fəlsəfi publisistikasına ümumbəşəri məzmun verir. Onun üçün dünya fəlsəfəsi müxtəlif xalqların ayrı-ayrı fikir ənənələrinin mexaniki cəmi deyil, insanlığın ortaq intellektual təcrübəsidir. Hər bir filosof bu təcrübəyə öz dövrünün sualları, özünəməxsus anlayışları və idrak imkanları ilə töhfə verir.
    Belə yazıların başqa bir əhəmiyyəti fəlsəfə ilə gündəlik oxucu arasında körpü yaratmaqdır. Mürəkkəb nəzəri məsələlərin filosofların həyatından seçilmiş faktlar və konkret ideyalar vasitəsilə izahı fəlsəfi biliklərin mənimsənilməsini asanlaşdırır. Bununla yanaşı, belə portretlər oxucunu ilkin məlumatla kifayətlənməməyə, filosofların əsərlərinə müraciət etməyə və müxtəlif düşüncə sistemlərini müqayisəli şəkildə öyrənməyə təşviq edə bilər.
    Nəticə etibarilə, Firuz Mustafanın dünya filosofları haqqında məqalələri onun fəlsəfi yaradıcılığının əlavə və təsadüfi qolu deyil, elmi maraqlarının ictimai ifadəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu yazılar vasitəsilə müəllif fəlsəfə tarixinin əsas simalarını tanıtmaqla yanaşı, oxucunu insanın dünyanı dərketmə imkanları, mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsi və bəşəriyyətin ortaq mənəvi sərvətləri haqqında düşünməyə dəvət edir.
    Bir vacib qeyd: Hazırda bir neçə konkret materialı müəyyənləşdirmişəm, lakin “Ədəbiyyat qəzeti”ndə dərc olunmuş bütün filosof portretlərinin tam siyahısını əldə etmiş deyiləm. Buna görə yuxarıdakı hissəni araşdırmanın əsaslandırılmış ilkin variantı hesab etmək daha düzgündür. Məqalələrin dəqiq sərlövhələri, tarixləri və ayrı-ayrı filosoflar haqqında müəllifin konkret qənaətləri müəyyənləşdirildikcə mətni daha da möhkəmləndirmək olar.
    Daha da əhəmiyyətlisi, kitabın özündə Zərdüşt haqqında “Xeyir və Şərin əbədi mübarizəsi” sərlövhəli yazı yer alır. Bu, sizin sadaladığınız filosof və mütəfəkkirlərin Firuz Mustafanın fəlsəfi publisistikasının əsas mövzularından olduğunu təsdiqləyir.
    yazyarat.com
    Firuz Mustafanın dünya filosofları haqqında publisistik yazılarının əhatə dairəsi onun fəlsəfi maraqlarının genişliyini və müxtəlif düşüncə ənənələrinə açıq olduğunu göstərir. Zərdüşt, Budda, Fridrix Nitsşe və Jan-Pol Sartr kimi mütəfəkkirlərə müraciət müəllifə insanın mənəvi seçimləri, xeyirlə şərin münasibəti, həyatın mənası, azadlıq və varlıq problemi kimi fundamental məsələləri müxtəlif fəlsəfi mövqelərdən nəzərdən keçirmək imkanı verir.
    Zərdüşt haqqında “Xeyir və Şərin əbədi mübarizəsi” sərlövhəli yazıda xeyir və şər problemi qədim dini-fəlsəfi dünyagörüşünün əsas məsələlərindən biri kimi təqdim edilir. Burada insanın mənəvi seçimi, dünyanın ziddiyyətli quruluşu və xeyirə əməl etmək məsuliyyəti ön plana çıxır. Zərdüşt irsinə müraciət etməklə müəllif oxucunun diqqətini təkcə qədim düşüncə tarixinə deyil, bu gün də aktuallığını qoruyan əxlaqi problemlərə yönəldir.
    Budda haqqında düşüncələr isə insanın daxili aləmi, özünü dərk etməsi, əzab və mənəvi azadlıq məsələlərinin araşdırılması üçün imkan yaradır. Buddist fəlsəfəsinin əsas anlayışları insanın istəkləri, bağlılıqları və daxili sakitlik axtarışı ilə əlaqəlidir. Bu mövzunun Firuz Mustafanın fəlsəfi maraqları çərçivəsində nəzərdən keçirilməsi onun Şərq düşüncəsinə münasibətini və fəlsəfənin müxtəlif mədəniyyətlərdəki ifadə formalarına marağını göstərir.
    Fridrix Nitsşe irsində isə insanın özünü aşması, mövcud dəyərlərin yenidən qiymətləndirilməsi və fərdin həyat qarşısında mövqeyi kimi məsələlər xüsusi yer tutur. Nitsşenin fəlsəfəsi hazır qənaətləri sorğulamaq, mənəvi dəyərlərin mənşəyini araşdırmaq və insanın öz imkanları haqqında düşünmək zərurətini ortaya qoyur. Bu mütəfəkkirə müraciət Firuz Mustafanın filosof portretləri silsiləsində insanın daxili ziddiyyətləri və müstəqil düşüncə problemi üzərində dayanmaq üçün mühüm istiqamətdir.
    Jan-Pol Sartr haqqında “Varlıq və heçlik arasında” adlı məqalə isə fəlsəfi publisistikanın başqa bir mərhələsini — XX əsr ekzistensializminin problemlərini gündəmə gətirir. Sartrın fəlsəfəsində azadlıq, seçim, məsuliyyət və insanın öz varlığını qurması məsələləri əsas yer tutur. İnsan yalnız müəyyən şəraitin təsiri altında yaşayan varlıq deyil; o, seçimləri ilə öz həyatına məna verən və həmin seçimlərin nəticələrinə görə məsuliyyət daşıyan subyektdir. Bu baxımdan Sartrın irsi insanın azadlığı ilə məsuliyyəti arasındakı mürəkkəb əlaqəni anlamaq üçün əhəmiyyətlidir.
    Bu filosofların bir arada nəzərdən keçirilməsi Firuz Mustafanın publisistik fəaliyyətində maraqlı müqayisə imkanları yaradır. Zərdüşt ənənəsində xeyir və şər, Budda təlimində əzab və daxili azadlıq, Nitsşedə dəyərlərin yenidən qiymətləndirilməsi, Sartrda isə seçim və məsuliyyət problemi ön plana çıxır. Onların dünyagörüşləri bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənsə də, hamısı insanın necə yaşamalı olduğu və öz mövcudluğunu necə anlamalı olduğu sualları ətrafında düşünməyə imkan verir.
    Firuz Mustafanın bu mövzulara müraciətinin əhəmiyyəti də fəlsəfi fikrin müxtəlif ənənələrini oxucuya tanıtmaqla yanaşı, onu fundamental suallar üzərində düşünməyə sövq etməsindədir. Filosofların həyat və ideyalarını publisistik formada təqdim etmək fəlsəfə tarixini geniş oxucu auditoriyasına yaxınlaşdırır, nəzəri anlayışların insan həyatındakı mənasını üzə çıxarmağa şərait yaradır.
    Beləliklə, dünya filosofları haqqında yazılar Firuz Mustafanın fəlsəfi yaradıcılığının ayrılmaz hissəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu yazılar onun yalnız nəzəri problemlərlə məşğul olan tədqiqatçı deyil, həm də fəlsəfi irsi ictimai düşüncə dövriyyəsinə daxil etməyə çalışan müəllif olduğunu göstərir.
    Bir mühüm məqamı da qeyd edim: Zərdüşt və Sartr haqqında yazıların konkret sərlövhələrini müəyyənləşdirdim, Budda və Nitsşe haqqında ayrıca yazıların isə dəqiq sərlövhələrini və nəşr tarixlərini hələ təsdiqləməmişəm. Onları da tapdıqda hər məqalənin özünəməxsus fikirlərini təhlil etmək mümkün olacaq. Bu, ümumi fəlsəfi şərhdən daha güclü və mətnlərə əsaslanan bir rəy yaradacaq.

    Fəlsəfi portretlər: müxtəlif düşüncə məktəbləri arasında
    Firuz Mustafanın fəlsəfi publisistikasının əhatə dairəsi qədim Şərq müdrikliyindən Avropa fəlsəfəsinə, müasir Qərb düşüncəsindən Azərbaycan fəlsəfi məktəbinə qədər uzanır. Şopenhauer, Merab Mamardaşvili, Karl Popper, Zərdüşt, Budda, Nitsşe və Sartr kimi mütəfəkkirlərə, eləcə də Firudin Köçərli və digər Azərbaycan ziyalılarına maraq müəllifin fəlsəfi irsi vahid bir dünyagörüşünün müxtəlif təzahürləri kimi araşdırmaq cəhdini göstərir.
    Şopenhauer haqqında “Pessimist fəlsəfə”nin optimist nümayəndəsi” sərlövhəsi özü-özlüyündə düşündürücü bir paradoks yaradır. Adətən pessimizmlə əlaqələndirilən filosofun optimist nümayəndə kimi təqdim edilməsi oxucunu onun irsinə daha diqqətlə yanaşmağa sövq edir. Şopenhauerin fəlsəfəsində iradə, əzab və insanın istəkləri mühüm yer tutur. Bu düşüncələr insanın daxili dünyasını, arzularının mahiyyətini və xoşbəxtlik axtarışının ziddiyyətlərini araşdırmaq üçün geniş imkanlar açır. Firuz Mustafanın belə bir sərlövhə seçməsi filosofun irsinə birmənalı münasibətdən uzaq, müzakirəyə və yenidən düşünməyə çağıran yanaşma kimi diqqəti cəlb edir.
    Merab Mamardaşviliyə həsr olunmuş “Gürcü Sokratı” məqaləsi isə fəlsəfənin canlı düşüncə prosesi kimi anlaşılması baxımından maraqlıdır. Mamardaşvili fəlsəfəni yalnız hazır biliklər sistemi deyil, insanın özünü və dünyanı dərk etmək üçün göstərdiyi intellektual səy kimi qəbul edirdi. Onun Sokratla müqayisəsi də dialoqa, sual verməyə və düşüncənin müstəqilliyinə verilən əhəmiyyətlə bağlıdır. Firuz Mustafanın bu filosofun həyatına və ideyalarına müraciəti oxucuya fəlsəfənin yalnız keçmişə aid nəzəri irs deyil, insanın gündəlik düşüncə və mənəvi məsuliyyət təcrübəsi olduğunu xatırladır.
    Karl Popperin fəlsəfəsi isə tənqidi düşüncə, elmi iddiaların yoxlanılması və açıq cəmiyyət ideyaları ilə səciyyələnir. Popperə müraciət edən tədqiqatçı üçün əsas məsələlərdən biri insanın öz fikirlərini mütləq həqiqət kimi qəbul etməməsi, onları tənqidə və yoxlanılmaya açıq saxlamasıdır. Bu yanaşma fəlsəfənin ictimai əhəmiyyətini də göstərir: tənqidi düşüncə yalnız elmin deyil, sağlam ictimai müzakirənin və intellektual azadlığın da mühüm şərtidir.
    Firudin Köçərli və Azərbaycan fəlsəfi fikrinin digər nümayəndələri haqqında yazılar isə müəllifin maraq dairəsinin dünya fəlsəfəsi ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Milli elmi və mədəni irsin nümayəndələrinin yaradıcılığına müraciət fəlsəfi düşüncənin Azərbaycandakı inkişaf tarixini, ziyalıların ictimai məsuliyyətini və milli intellektual ənənələrin davamlılığını araşdırmaq imkanı yaradır.
    Beləliklə, Firuz Mustafanın filosoflar haqqında yazıları yalnız ayrı-ayrı mütəfəkkirlərin həyat və ideyalarını tanıtmaq məqsədi daşımır. Bu portretlər müxtəlif düşüncə ənənələri arasında əlaqələr qurmaq, oxucunu ziddiyyətli fikirlərlə tanış etmək və onu müstəqil mühakiməyə sövq etmək baxımından da əhəmiyyətlidir. Onların ümumi dəyəri filosofların fikirlərini bir qəlibə salmaqda deyil, insanın dünyanı anlamaq cəhdinin müxtəlif yollarını göstərməkdədir.
    Bir məqamı dəqiqləşdirmək istərdim: Köçərli deyəndə Firudin Köçərlini nəzərdə tutursunuz, yoxsa başqa bir Köçərlini? Firudin Köçərli Azərbaycan fəlsəfi mühitinin tanınmış nümayəndəsidir; ancaq onun haqqında Firuz Mustafanın ayrıca məqaləsinin sərlövhəsini hələ təsdiqləməmişəm.
    Bu adları və digər filosofları da dəqiqləşdirdikdən sonra ayrı-ayrı parçaları birləşdirərək təkrarları aradan qaldıran, bütöv və ardıcıl “Firuz Mustafanın fəlsəfi yaradıcılığı” adlı yekun məqalə hazırlamaq daha məqsədəuyğun olacaq.
    İbn Xəldun haqqında yazı da bu sıraya daxil edilirsə, onun fəlsəfi və ictimai fikir tarixindəki yeri ayrıca maraq doğurur. İbn Xəldun cəmiyyətlərin yaranması və inkişafı, dövlətlərin yüksəlişi və tənəzzülü, sosial həmrəylik və tarixi hadisələrin səbəbləri üzərində düşünən böyük müsəlman mütəfəkkiridir. Onun “Müqəddimə” əsəri tarixşünaslıq və cəmiyyət haqqında nəzəri düşüncənin mühüm nümunələrindən sayılır.
    Firuz Mustafanın İbn Xəldun haqqında məqaləsini də tapıb onun konkret məzmununu təhlil etmək faydalı olardı. Hələlik həmin yazının dəqiq sərlövhəsini və qəzetdə dərc tarixini təsdiqləyə bilmədiyim üçün müəllifin İbn Xəldun barədə xüsusi qənaətlərini ona aid etmək istəmirəm.
    Bəli, indi araşdırmanı davam etdirmək üçün daha möhkəm əsasımız var. “Ədəbiyyat qəzeti”ndə Firuz Mustafanın filosoflar haqqında silsilə yazılarının dərc olunduğunu təsdiqləyən materiallar tapılır. Məsələn, Şopenhauer haqqında yazısı 2 may 2025-ci il tarixli sayda, Merab Mamardaşvili haqqında yazısı isə 2026-cı ilin avqustunda qəzetdə yer alıb.
    İbn Xəldun haqqında məqalənin dəqiq sərlövhəsini hələ tapa bilmədim. Amma sizin məlumatınızı nəzərə alaraq, onu da araşdırılmalı yazılar siyahısına daxil etmək lazımdır. İbn Xəldunun cəmiyyət, dövlət, tarix və sosial həmrəylik haqqında fikirləri Firuz Mustafanın fəlsəfi publisistikasının mövzu dairəsini təhlil etmək üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir.
    Məncə, yekun məqalədə bu silsiləni sadəcə filosofların adlarının sadalanması şəklində verməkdənsə, onları fəlsəfi istiqamətlər üzrə qruplaşdırmaq daha yaxşı olar:
    • Qədim Şərq və mənəvi düşüncə: Zərdüşt, Budda.
    • İslam dünyasının ictimai-fəlsəfi irsi: İbn Xəldun.
    • Avropa fəlsəfəsi və insan problemi: Şopenhauer, Nitsşe, Sartr.
    • Müasir fəlsəfə və tənqidi təfəkkür: Mamardaşvili, Popper.
    • Azərbaycan fəlsəfi və intellektual mühiti: Köçərli və digər yerli mütəfəkkirlər.
    Bu bölgü müəllifin fəlsəfi maraqlarının genişliyini göstərməklə yanaşı, onun yazılarında insan, cəmiyyət, tarix və idrak problemlərinin necə kəsişdiyini də açmağa kömək edər. Bununla belə, hər yazının dəqiq başlığı və məzmunu yoxlanıldıqdan sonra həmin bölgünü yekunlaşdırmaq daha doğru olar.




























    “Sərhədsiz dünya”: bəşəriyyətin birliyi haqqında düşüncələr

    Sərhədlərdən sərhədsizliyə: insan, zaman və gələcək haqqında fəlsəfi düşüncələr

    Firuz Mustafanın fəlsəfi yaradıcılığında “Sərhədsiz dünya” traktatı xüsusi diqqətə layiqdir. Əsərdə dünyanın gələcəyi, bəşəriyyətin inkişaf istiqamətləri, xalqlar və cəmiyyətlər arasındakı münasibətlər, insanın ümumi planetar məsuliyyəti kimi məsələlər müzakirə olunur.
    Müəllifin yanaşmasında dünya yalnız coğrafi məkan deyil. O, həm də insanların ortaq taleyini, qarşılıqlı asılılığını və bir-birinə münasibətdə məsuliyyətini ifadə edən anlayışdır. Dövlətlər, xalqlar, mədəniyyətlər və dünyagörüşləri arasında mövcud olan fərqlər reallıqdır. Lakin həmin fərqlərin qarşıdurma və parçalanma mənbəyinə çevrilməsi bəşəriyyətin ümumi maraqlarına ziddir.
    Traktatın əsas ideya istiqamətlərindən biri dünyanın bütövlüyü ilə insan düşüncəsinin parçalanmışlığı arasındakı ziddiyyətdir. Müasir insan qlobal problemlərlə üz-üzədir, amma bu problemlərin həlli çox vaxt ayrı-ayrı cəmiyyətlərin məhdud maraqları çərçivəsində axtarılır. Ekoloji təhlükələr, müharibələr, sosial bərabərsizlik və mədəniyyətlərarası anlaşılmazlıqlar göstərir ki, bəşəriyyətin gələcəyini yalnız lokal düşüncə ilə müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
    “Sərhədsiz dünya” ideyasını bütün fərqlərin aradan qaldırılması kimi deyil, fərqliliklər içərisində ortaq məsuliyyətin dərk edilməsi kimi anlamaq daha məqsədəuyğundur. Sərhədsizlik burada ilk növbədə mənəvi və intellektual üfüqlərin genişlənməsini, insanın özünü yalnız müəyyən bir məkanın deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin bir hissəsi kimi dərk etməsini nəzərdə tutur.
    Müəllifin dünyagörüşündə mədəniyyətin yeri də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Mədəniyyət yalnız cəmiyyətin inkişafının nəticəsi deyil, həm də onun istiqamətini müəyyənləşdirən amildir. İnsanların bir-birini anlamaq, fərqli düşüncələrə hörmətlə yanaşmaq və ümumi problemlərin həllində əməkdaşlıq etmək bacarığı mədəni inkişafın mühüm göstəricilərindəndir.
    “Sərhədsiz dünya”nın əhəmiyyəti yalnız nəşr tarixi və kitab faktı ilə müəyyənləşmir. Əsərin əsas maraqlı cəhəti ondadır ki, müəllif gələcəyin dünyasını təsəvvür etməyə çalışarkən fəlsəfə, sosiologiya, tarix, siyasət, mədəniyyət və insan psixologiyasını eyni düşüncə məkanında birləşdirir.
    Əsərin müəllif tərəfindən təqdim olunan konseptual izahında “Sərhədsiz dünya” gələcək dünyanın ilkin, natamam eskizi kimi xarakterizə olunur. Eyni zamanda müəllif bunun sadəcə ideal cəmiyyət haqqında utopik təsəvvür olmadığını, bəşəriyyətin gələcək inkişaf istiqamətlərinin elmi-fəlsəfi aspektdən araşdırılmasına yönəldiyini bildirir.
    Məhz burada traktatın əsas açarı gizlənir.
    Bu kitab gələcəyi təsvir etməkdən çox, gələcəyin hansı məntiq üzrə formalaşa biləcəyini düşünür.

    1. “Sərhədsiz dünya” nə deməkdir?
    İlk baxışda əsərin adı sadə görünür:
    Sərhədsiz dünya.
    Amma “sərhəd” anlayışını yalnız dövlət sərhədi kimi başa düşmək əsərin fəlsəfi miqyasını daraltmış olar.
    Sərhəd:
    • dövlətlər arasında ola bilər;
    • xalqlar arasında ola bilər;
    • dinlər arasında ola bilər;
    • ideologiyalar arasında ola bilər;
    • Şərqlə Qərb arasında ola bilər;
    • insanla insan arasında ola bilər;
    • hətta insanın öz şüuru daxilində mövcud ola bilər.
    Deməli, “sərhədsiz dünya” ilk növbədə coğrafi sərhədlərin yox olması deyil, insan şüurunda sərhədlərin dəyişməsi ideyasıdır.
    Bu baxımdan traktatın adı həm siyasi, həm sosial, həm mədəni, həm də antropoloji məna daşıyır.
    Dünyanın sərhədsizləşməsi xəritənin dəyişməsi ilə başlamır.
    Düşüncənin dəyişməsi ilə başlayır.

    2. Əsərin tarixi-fəlsəfi konteksti
    “Sərhədsiz dünya”nın yazıldığı dövr xüsusilə mühümdür.
    Sovet İttifaqı artıq dağılmışdı. İkiqütblü dünya sistemi sarsılmış, yeni siyasi və iqtisadi münasibətlər formalaşmağa başlamışdı.
    Belə bir tarixi mərhələdə dünya haqqında əvvəlki təsəvvürlər də dəyişirdi.
    Bir tərəfdə:
    milli dövlət, milli sərhəd, milli kimlik, milli maraq
    dayanırdı.
    Digər tərəfdə isə:
    qloballaşma, inteqrasiya, informasiya, kommunikasiya və ümumbəşəri dəyərlər
    meydana çıxırdı.
    Firuz Mustafa məhz bu tarixi keçidin fəlsəfi mahiyyətini anlamağa çalışır.
    Sonrakı yaradıcılıq istiqamətləri də göstərir ki, qloballaşma və mədəniyyət məsələləri müəllifin düşüncə sistemində təsadüfi mövzu olmayıb. Onun “Mədəniyyət və fəlsəfə” və “Qloballaşma və mədəniyyət” əsərləri də bu xəttin davamıdır.
    Bu baxımdan “Sərhədsiz dünya”nı müəllifin sonrakı qloballaşma düşüncəsinin mühüm başlanğıc nöqtələrindən biri kimi oxumaq mümkündür.

    3. Traktatın ən mühüm anlayışı: sərhəd
    Firuz Mustafa üçün sərhəd sadəcə xətt deyil.
    Sərhəd həm də şüurun yaratdığı fərqləndirmə mexanizmidir.
    İnsan özünü başqasından ayırır.
    Xalq özünü başqa xalqdan ayırır.
    Dövlət öz ərazisini digər dövlətin ərazisindən ayırır.
    Mədəniyyət özünü başqa mədəniyyətdən fərqləndirir.
    Bütün bunlar müəyyən mənada təbii proseslərdir.
    Amma problem sərhədin mövcudluğunda yox, sərhədin mütləqləşdirilməsində meydana çıxır.
    Sərhəd insan üçün təhlükəsizlik yarada bilər.
    Lakin sərhəd bütləşdirildikdə qarşıdurma yaradır.
    Beləliklə, müəllifin düşüncəsində mühüm paradoks yaranır:
    İnsanı qoruyan sərhəd eyni zamanda insanı məhdudlaşdıra bilər.
    Bu, traktatın fəlsəfi nüvələrindən biri kimi oxuna bilər.

    4. “Sərhədsiz dünya” utopiyadırmı?
    Əsərin öz təqdimatında bu suala xüsusi münasibət var: müəllif “Sərhədsiz dünya”nı sadəcə utopik, idealist cəmiyyət modeli kimi təqdim etmir. Əksinə, burada gələcək inkişaf tendensiyalarının təhlilindən danışılır.
    Bu məqam əsərin anlaşılması üçün çox vacibdir.
    Çünki “sərhədsiz dünya” ifadəsi istər-istəməz utopiya təsəvvürü yaradır.
    Sanki:
    müharibələr yoxdur,
    sərhədlər yoxdur,
    ayrı-seçkilik yoxdur,
    insanlar bir-birini anlayır,
    dünya vahid bir məkan olur.
    Amma Firuz Mustafanın yanaşması bundan daha mürəkkəbdir.
    O, hazır və ideal gələcək modeli təqdim etməkdən çox, bəşəriyyətin hansı istiqamətdə hərəkət edə biləcəyini düşünür.
    Bu səbəbdən əsəri “gələcəyin romanı” yox, gələcək haqqında fəlsəfi hipotez adlandırmaq daha doğru olar.

    5. “Sərhədsiz dünya” və qloballaşma
    Bu traktatın ən mühüm qatlarından biri qloballaşma problemidir.
    Müasir dünyada heç bir cəmiyyət tam təcrid olunmuş vəziyyətdə qala bilmir.
    İqtisadiyyat sərhədləri keçir.
    Elm sərhədləri keçir.
    İnformasiya sərhədləri keçir.
    Mədəniyyət sərhədləri keçir.
    İnsan özü sərhədləri keçir.
    Beləliklə, dünya əvvəlki kimi ayrı-ayrı adalardan ibarət deyil.
    Amma burada ikinci sual meydana çıxır:
    Birləşən dünya öz fərqliliyini itirməlidirmi?
    Məncə, traktatın ən maraqlı fəlsəfi problemlərindən biri məhz budur.
    Çünki sərhədsizləşmə ilə eyniləşmə eyni şey deyil.
    Dünyanın vahid məkana çevrilməsi bütün insanların eyni olması demək deyil.
    Əksinə, ideal halda:
    vahid dünya — fərqli insanların birlikdə yaşaya bildiyi dünya olmalıdır.
    Bu baxımdan “sərhədsiz dünya” milli kimliyin, mədəni müxtəlifliyin və fərdiliyin məhvi kimi yox, onların daha geniş ümumbəşəri məkan daxilində münasibətinin yenidən düşünülməsi kimi təhlil oluna bilər.

    6. Şərq və Qərb məsələsi
    Firuz Mustafanın fəlsəfi yaradıcılığında Şərq-Qərb problemi xüsusi yer tutur. Onun seçilmiş əsərlərinin mündəricatında da “Bir daha Qərb və Şərq haqqında”, “Hegel və çağdaş dünyadüzümü”, “Qloballaşma” kimi mövzuların bir-birinə yaxın kontekstdə təqdim edilməsi bunu göstərir.
    “Sərhədsiz dünya” ideyasının Şərq-Qərb münasibətləri baxımından əhəmiyyəti böyükdür.
    Çünki tarix boyu dünya çox zaman belə düşünülüb:
    biz və onlar.
    Şərq və Qərb.
    Şimal və Cənub.
    Mərkəz və periferiya.
    Mədəni və qeyri-mədəni.
    “Bizim dünya” və “başqa dünya”.
    “Sərhədsiz dünya” düşüncəsi isə bu dixotomiyaları sorğulamağa imkan verir.
    Burada əsas məsələ tərəflərdən birinin digərinə çevrilməsi deyil.
    Əsas məsələ:
    fərqlilik içərisində dialoqun mümkün olub-olmamasıdır.

    7. İnsan məsələsi
    Traktatın mərkəzində əslində dünya yox, İNSAN dayanır.
    Çünki sərhədləri dövlətlər yaratmır yalnız.
    Onları insanlar yaradır.
    Və dəyişdirən də yenə insandır.
    Bu mənada “Sərhədsiz dünya” həm də insanın gələcəyi haqqında əsərdir.
    İnsan necə dəyişəcək?
    Onun milli, dini, sosial və mədəni identikliyi necə transformasiya olunacaq?
    Texnologiyanın inkişafı insan münasibətlərini necə dəyişəcək?
    İnsan çoxsaylı informasiya axını qarşısında öz mənəvi bütövlüyünü qoruya biləcəkmi?
    Bu suallar traktatın fəlsəfi potensialını artırır.

    8. “Sərhədsiz dünya” və zaman
    Əsərin başqa bir mühüm xüsusiyyəti onun futuroloji xarakteridir.
    “Sərhədsiz dünya” haqqında mövcud təqdimatlarda da müəllifin futuroloji və realist baxışlarının mühüm yer tutduğu qeyd olunur.
    Futuroloji düşüncə gələcəyi fal kimi söyləmək deyil.
    Futuroloji düşüncə:
    “Əgər indiki proseslər belə davam edərsə, gələcəkdə hansı nəticələr yarana bilər?”
    sualını verir.
    Bu baxımdan Firuz Mustafa gələcəyi keçmişdən ayırmır.
    Əksinə, keçmiş → bu gün → gələcək xəttində düşünür.
    Bu xüsusiyyət əsərin yalnız öz dövrü üçün deyil, sonrakı illər üçün də maraqlı qalmasına səbəb olur.

    9. Xaos və nizam
    Müəllifin seçilmiş əsərlərinin mündəricatında “Xaosda nizam” adlı ayrıca bölmənin olması da diqqətəlayiqdir.
    Bu anlayış “Sərhədsiz dünya” ideyasının fəlsəfi məntiqinə yaxınlaşdırıla bilər.
    Çünki sərhədlərin zəifləməsi avtomatik olaraq nizamın yaranması demək deyil.
    Əksinə, sərhədlər aradan qalxdıqca yeni xaoslar meydana çıxa bilər:
    • informasiya xaosu;
    • iqtisadi qarşıdurmalar;
    • mədəni toqquşmalar;
    • identiklik böhranları;
    • yeni güc münasibətləri.
    Deməli, sərhədsizlik öz-özlüyündə xoşbəxtlik deyil.
    Əsas məsələ sərhədsizliyin hansı mənəvi və hüquqi prinsiplərlə idarə olunmasıdır.
    Bu, traktatın bu gün oxunuşunda xüsusilə əhəmiyyətli məsələdir.

    10. Əsərin dili: fəlsəfə ilə ədəbiyyat arasında
    “Sərhədsiz dünya”nın maraqlı tərəflərindən biri onun yalnız akademik fəlsəfə dili ilə yazılmamasıdır.
    Müəllif özü əsərin geniş oxucu auditoriyasına yönəldiyini və ənənəvi tədqiqat metodlarından bəzən bilərəkdən kənara çıxaraq daha sadə təhlil üsuluna üstünlük verdiyini bildirir.
    Bu, Firuz Mustafanın yaradıcılıq təbiəti ilə də uyğun gəlir.
    O, eyni zamanda:
    filosofdur,
    esseistdir,
    nasirdir,
    dramaturqdur.
    Bu müxtəliflik “Sərhədsiz dünya”da da özünü göstərir.
    Ona görə əsəri yalnız fəlsəfə kitabı kimi deyil, ədəbi-fəlsəfi traktat kimi oxumaq daha məhsuldardır.

    11. Traktatın əsas paradoksu
    Məncə, əsərin ən güclü fəlsəfi tərəflərindən biri bu paradoksda ifadə olunur:
    Sərhədsiz dünya yaratmaq üçün insan əvvəlcə öz daxilindəki sərhədləri aşmalıdır.
    Əgər insan başqa millətə nifrət edirsə, amma dünyanı birləşdirmək istəyirsə — ziddiyyət yaranır.
    Əgər insan başqa mədəniyyəti qəbul etmirsə, amma qlobal dünya istəyirsə — ziddiyyət yaranır.
    Əgər insan yalnız öz marağını düşünürsə, amma ümumbəşəri həmrəylikdən danışırsa — yenə ziddiyyət yaranır.
    Beləliklə, qlobal dünya ilk növbədə coğrafi layihə deyil, mənəvi layihədir.

    12. “Sərhədsiz dünya”nın bu gün üçün oxunuşu
    1999-cu ildə yazılmış əsəri 2026-cı ildə oxuyanda onun qarşısında tamamilə yeni suallar meydana çıxır.
    İnternet.
    Sosial şəbəkələr.
    Süni intellekt.
    Virtual məkan.
    Elektron iqtisadiyyat.
    Transmilli şirkətlər.
    Kütləvi informasiya.
    Bütün bunlar dünyanı əvvəlkindən daha çox birləşdirib.
    Amma qəribə paradoks da yaranıb:
    Dünya texnoloji baxımdan yaxınlaşıb, insan münasibətləri isə həmişə eyni dərəcədə yaxınlaşmayıb.
    İnsan dünyanın o biri başındakı insanla saniyələr içində danışa bilir.
    Amma bəzən öz yanındakı insanı anlaya bilmir.
    Deməli, texnologiya sərhədi aradan qaldıra bilər, amma şüur sərhədini avtomatik olaraq aradan qaldıra bilməz.
    Bu baxımdan “Sərhədsiz dünya”nın əsas ideyası bu gün başqa bir səviyyədə aktuallaşır.

    13. Əsərin gələcəyə baxışı
    “Sərhədsiz dünya”nı gələcək haqqında sadəcə nikbin mətn kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz.
    Burada gələcəyə münasibətdə həm ümid, həm də təhlükə hiss olunur.
    Sərhədsiz dünya:
    bir tərəfdən azadlıqdır,
    digər tərəfdən məsuliyyətdir.
    Bir tərəfdən inteqrasiyadır,
    digər tərəfdən identiklik problemi.
    Bir tərəfdən ünsiyyətdir,
    digər tərəfdən informasiya basqısı.
    Bir tərəfdən ümumbəşərilikdir,
    digər tərəfdən milli və mədəni özünəməxsusluğun qorunması məsələsi.
    Məhz bu ikili xarakter əsəri sadə şüardan çıxarıb fəlsəfi problem səviyyəsinə yüksəldir.

    14. Firuz Mustafanın “Sərhədsiz dünya” ideyasının orijinallığı
    Əsər haqqında danışarkən müəllifin əsas fərqləndirici cəhətlərindən biri də nəzərə alınmalıdır:
    o, qloballaşmanı yalnız iqtisadi proses kimi deyil, insanın düşüncə və mədəniyyət tarixində baş verən dəyişiklik kimi nəzərdən keçirir.
    Bu çox mühüm fərqdir.
    Çünki qloballaşmanı yalnız bazar, texnologiya və beynəlxalq əlaqələr prizmasından görmək mümkündür.
    Firuz Mustafanın yanaşmasında isə məsələ daha dərinə gedir:
    İnsan özünü dünya vətəndaşı kimi düşünə bilərmi?
    Amma bunun qarşılığında:
    öz milli yaddaşını itirmədən bunu edə bilərmi?
    Məhz bu sual “Sərhədsiz dünya” ideyasını sadə kosmopolit şüardan fərqləndirən məsələlərdən biridir.

    15. Əsərin ədəbi-fəlsəfi əhəmiyyəti
    Firuz Mustafanın yaradıcılığını bütöv şəkildə nəzərdən keçirdikdə “Sərhədsiz dünya” ayrıca bir əsər olmaqla yanaşı, onun ümumi düşüncə sistemində bir fəlsəfi körpü rolunu da oynayır.
    Bu körpünün bir tərəfində:
    insan, mənəviyyat, mədəniyyət, tarix
    dayanır.
    Digər tərəfində:
    qloballaşma, gələcək, dünya nizamı, sərhədlərin dəyişməsi
    dayanır.
    Müəllif bu iki sahəni bir-birindən ayırmır.
    Bu mənada onun düşüncəsinin əsas formulunu belə ifadə etmək olar:
    Dünyanın dəyişməsi insanın dəyişməsindən başlayır.

    Nəticə: “Sərhədsiz dünya”nın əsas ideyası
    Firuz Mustafanın “Sərhədsiz dünya” traktatını bir cümlə ilə ifadə etmək lazım gəlsə, mən belə deyərdim:
    Bu əsər coğrafi sərhədlərin yox olması haqqında deyil, insanın sərhəd anlayışını yenidən düşünməsi haqqında fəlsəfi traktatdır.
    Əsərin müəllif təqdimatında da “Sərhədsiz dünya” gələcək dünyanın ilkin, tamamlanmamış eskizi kimi təqdim edilir; burada əsas məqsəd ideal utopiya qurmaq deyil, bəşəriyyətin gələcək inkişaf meyllərini araşdırmaqdır.
    Bu baxımdan əsərin başlıca fəlsəfi xətti belə görünür:
    sərhəd → fərqlilik → ayrılıq → qarşıdurma → dialoq → inteqrasiya → ümumbəşərilik.
    Amma son mərhələ əvvəlkiləri məhv etməməlidir.
    Çünki sərhədsiz dünya rəngsiz dünya demək deyil.
    Əksinə, müxtəlif rənglərin bir bütövlük yaratdığı dünya deməkdir.
    Firuz Mustafanın traktatının ən qiymətli tərəfi də burada üzə çıxır: o, oxucunu hazır cavabla təmin etməkdən çox, gələcəyin dünyası haqqında düşünməyə məcbur edir.
    Və əsərin 1999-cu ildə nəşrindən illər sonra belə aktual görünməsinin səbəbi də budur: dünya dəyişdikcə “sərhəd haradadır?”, “insan nə qədər sərhədsiz ola bilər?”, “vahid dünya milli kimliyi necə qoruyacaq?” sualları öz aktuallığını itirmir.
    Bu mənada “Sərhədsiz dünya” yalnız bir dövrün traktatı deyil; gələcək haqqında düşünməyə çağıran açıq fəlsəfi mətndir.
    Firuz Mustafanın yaradıcılığında bu əsər, mənim fikrimcə, fəlsəfə ilə ədəbiyyatın, reallıqla futuroloji düşüncənin, milli təfəkkürlə ümumbəşəri ideyanın kəsişdiyi əsas mətnlərdən biridir.

























    ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ



    Beşinci fəsil- Mətnin görünən və görünməyən üzü. Ədəbiyyatşünaslıq problemləri

    Firuz Mustafanın ədəbiyyatşünaslıq və
    ədəbi tənqid sahəsində yaradıcılıq fəaliyyəti
    Firuz Mustafa müasir Azərbaycan ədəbiyyatının çoxşaxəli yaradıcılığa malik nümayəndələrindən biridir. O, yazıçı, dramaturq, filosof, publisist və tədqiqatçı kimi fəaliyyət göstərməklə yanaşı, ədəbiyyatşünaslıq və ədəbi tənqid sahələrində də mühüm işlər görmüşdür. Onun yaradıcılığında bədii ədəbiyyatla elmi-fəlsəfi düşüncə bir-birini tamamlayır. Müxtəlif illərdə qələmə aldığı məqalələr, esselər, ədəbi qeydlər və tədqiqatlar Azərbaycan ədəbi prosesinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
    Firuz Mustafanın ədəbiyyatşünaslıq fəaliyyəti onun geniş elmi dünyagörüşü, fəlsəfi bilikləri və dünya ədəbiyyatına marağı ilə sıx bağlıdır. O, ədəbi əsərləri yalnız süjet və obrazlar sistemi baxımından deyil, həm də onların fəlsəfi məzmunu, estetik xüsusiyyətləri, insan və cəmiyyət münasibətlərini əks etdirməsi baxımından araşdırır.
    Müəllifin elmi maraqları fəlsəfə, fəlsəfə tarixi, dünya ədəbiyyatı, kulturologiya və türk xalqlarının mədəniyyəti kimi sahələri əhatə edir. Bu geniş elmi maraq dairəsi onun ədəbi əsərlərə daha əhatəli yanaşmasına imkan yaradır. Firuz Mustafa ədəbiyyatla elmin münasibətlərinə toxunarkən onların fərqli təbiətini nəzərə alır, eyni zamanda hər iki sahənin insan təfəkkürünün inkişafındakı rolunu vurğulayır.
    Onun ədəbiyyatşünaslıq fəaliyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri ədəbi hadisələri yalnız təsvir etməklə kifayətlənməməsi, onların mahiyyətini açmağa və nəzəri ümumiləşdirmələr aparmağa çalışmasıdır. Bu baxımdan müəllifin yaradıcılığında ədəbi-estetik təhlillə fəlsəfi mülahizələr vəhdət təşkil edir.
    Firuz Mustafanın yaradıcılığında ədəbi tənqid xüsusi yer tutur. O, ədəbi tənqidi yalnız yazıçıların əsərləri haqqında fikir bildirmək vasitəsi kimi deyil, həm də ədəbi prosesin inkişafına təsir göstərən, bədii-estetik meyarları müəyyənləşdirən mühüm fəaliyyət sahəsi kimi dəyərləndirir.
    Tənqidçinin fikrincə, ədəbi əsərin qiymətləndirilməsi obyektiv təhlilə, geniş mütaliəyə, nəzəri biliyə və peşəkarlığa əsaslanmalıdır. O, tənqidçinin ədəbi prosesdən uzaqlaşmamasını, müasir ədəbiyyatı yaxından izləməsini vacib sayır. Bu yanaşmanın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, tənqidçi əsərin yalnız nöqsanlarını göstərməməli, onun bədii dəyərini, yeniliyini və ədəbiyyata gətirdiyi xüsusiyyətləri də üzə çıxarmalıdır.
    Firuz Mustafanın ədəbi-tənqidi yazılarında aşağıdakı məsələlərə xüsusi diqqət yetirilir:
    • Bədii əsərin estetik dəyəri: əsərin ideya məzmununun, dilinin, üslubunun və obrazlar sisteminin təhlili.
    • Müasir ədəbi proses: Azərbaycan ədəbiyyatında baş verən yeniliklərin, janr və üslub axtarışlarının araşdırılması.
    • Tənqidin peşəkarlığı: ədəbi əsərlərin subyektiv münasibətlə deyil, əsaslandırılmış elmi və estetik meyarlarla qiymətləndirilməsi.
    • Ədəbiyyat və cəmiyyət münasibətləri: bədii yaradıcılıqda insan, mənəviyyat və ictimai həyat problemlərinin öyrənilməsi.
    Firuz Mustafanın ədəbiyyatşünaslıq və ədəbi tənqid sahəsində fəaliyyətini səciyyələndirən mühüm yazılardan bir qismi “Əlahəzrət Söz” kitabında toplanıb. Kitabda müxtəlif illərdə yazılmış məqalələr, esselər və ədəbi qeydlər toplanmışdır. Əsərdə ədəbiyyatın inkişaf istiqamətləri, nəsrin xüsusiyyətləri, ədəbi şəxsiyyətlər və tənqidin vəzifələri ilə bağlı məsələlərə toxunulur.
    Kitabda müəllifin ədəbi prosesə münasibəti, bədii yaradıcılığın meyarları və tənqidin ictimai-mədəni əhəmiyyəti barədə düşüncələri öz əksini tapır. Firuz Mustafa ədəbi mühitdə sağlam müzakirənin, yüksək oxucu zövqünün və bədii keyfiyyətə diqqətin qorunmasını vacib hesab edir. Onun yazılarında ədəbi tənqidin passiv müşahidəçi mövqeyində qalmaması, əsərlərin həqiqi dəyərinin müəyyənləşdirilməsində fəal iştirak etməsi ideyası ön plana çıxır.
    Firuz Mustafanın tənqidçi və ədəbiyyatşünas kimi fəaliyyətini fərqləndirən cəhətlərdən biri onun filosof təfəkkürünə malik olmasıdır. Fəlsəfi bilikləri ona bədii əsərlərdəki insan və dünya münasibətlərini, mənəvi ziddiyyətləri, həyatın mürəkkəbliyini daha geniş müstəvidə araşdırmağa imkan verir.
    Bu xüsusiyyət onun dramaturgiya və nəsr haqqında düşüncələrində də nəzərə çarpır. Müəllif bədii əsərdə intellektual məzmunla emosional təsirin bir-birini tamamlamasına əhəmiyyət verir. Onun yaradıcılığına həsr olunmuş Sabir Bəşirovun “Firuz Mustafa: İdrakla hissin vəhdəti” adlı ədəbi portret-tədqiqatında da yazıçının əsərlərində idrak və hiss münasibətləri, bədii xüsusiyyətlər və fəlsəfi məzmun araşdırılır.
    Firuz Mustafanın öz yaradıcılığı haqqında fikir söyləyən tədqiqatçılar da onun analitik təfəkkürünü və orijinal düşüncə tərzini xüsusi qeyd edirlər. Bununla belə, onun yaradıcılığını bütövlükdə anlamaq üçün həm bədii əsərlərinin, həm də elmi-nəzəri və tənqidi yazılarının qarşılıqlı əlaqədə öyrənilməsi vacibdir.
    Kitabda xüsusilə, aşağıdakı mövzular diqqəti cəlb edir:
    • Nəsrin inkişaf trayektoriyası — dünya və Azərbaycan nəsrinin inkişafı, roman janrı və yazıçıların fərdi üslubu.
    • Ədəbi tənqidin vəziyyəti — müasir ədəbi proses, tənqidçilərin məsuliyyəti və ədəbi meyarlar.
    • Poeziyanın nəzəri problemləri — “Qadın poeziyası varmı?” yazısında poetik yaradıcılıq, müəllif fərdiliyi və gender məsələləri.
    • Ədəbiyyat və elmi idrakın münasibəti — bədii təxəyyülün, elmi təfəkkürün və fəlsəfi yanaşmanın qarşılıqlı əlaqəsi.
    Firuz Mustafanın ədəbiyyatşünaslıq və ədəbi tənqid sahəsindəki düşüncələrinin öyrənilməsi baxımından onun 2023-cü ildə Bakıda nəşr olunmuş «Əlahəzrət Söz. Ədəbiyyat. Ədəbi şəxsiyyətlər» kitabı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllifin müxtəlif illərdə yazdığı məqalə, esse və ədəbi qeydləri bir araya gətirən bu nəşr ədəbiyyata münasibətini, estetik baxışlarını və ədəbi prosesə dair mülahizələrini izləməyə imkan verir.
    Kitabın əsas xüsusiyyəti ondadır ki, burada ədəbiyyat ayrı-ayrı əsərlərin və yazıçıların məcmusu kimi deyil, insanın dünyanı dərk etməsinin, ictimai həyatın ziddiyyətlərini anlamasının və mənəvi təcrübəsini ifadə etməsinin özünəməxsus forması kimi təqdim olunur. Müəllifin yazılarında fəlsəfi düşüncə, ədəbi müşahidə və tənqidi təhlil bir-birini tamamlayır.
    Firuz Mustafanın ədəbiyyatşünaslıq sahəsindəki fəaliyyətini araşdırarkən ilk növbədə «Əlahəzrət Söz» kitabının məzmununa diqqət yetirmək lazımdır. Kitabın adında işlədilən «söz» anlayışı müəllifin yaradıcılıq konsepsiyasını anlamaq üçün əhəmiyyətli açardır. Söz burada yalnız fikrin ifadə vasitəsi deyil, həm də bədii təfəkkürün, mənəvi təcrübənin və insanın gerçəkliyə münasibətinin daşıyıcısıdır.
    Nəşrin «Nəsrin inkişaf trayektoriyası», «Nəsr. N əsr. Nə sirr?» kimi başlıqlarla təqdim olunan hissələrində müəllif dünya ədəbiyyatının inkişafı, nəsrin bədii imkanları və roman janrının xüsusiyyətləri haqqında mülahizələr irəli sürür. Bu başlıqların özündə belə sözün semantik imkanlarına, dilin ifadə gücünə və anlayışların müxtəlif mənalarının açılmasına maraq görünür.
    Müəllifin ədəbi-estetik mövqeyinin əsas cəhətlərindən biri bədii əsərin yalnız zahiri süjet quruluşu ilə məhdudlaşdırılmamasıdır. Onun yanaşmasında əsərin dəyəri yazıçının həyat materialını hansı səviyyədə ümumiləşdirməsi, insan xarakterinin mürəkkəbliyini necə açması və oxucunu hansı düşüncələrə yönəltməsi ilə də müəyyənləşir. Bu baxımdan bədii mətn həm estetik obyekt, həm də insan və cəmiyyət haqqında düşüncə mənbəyidir.
    «Əlahəzrət Söz» kitabının əhəmiyyəti həm də müəllifin müxtəlif illərdə formalaşmış mülahizələrini vahid nəşrdə birləşdirməsindədir. Məqalə və esselər vasitəsilə oxucu onun ədəbiyyata dair düşüncələrinin istiqamətini, ədəbi hadisələrə münasibətini və tənqidi yanaşmasının əsas prinsiplərini izləyə bilir.
    Firuz Mustafanın ədəbiyyat haqqında düşüncələrinin mühüm istiqamətlərindən biri elmi idrakla bədii idrak arasındakı münasibətdir. «Nəsrin inkişaf trayektoriyası» yazısında müəllif elmlə ədəbiyyat arasında nə tam eyniləşdirmə, nə də mütləq qarşıdurma mövqeyini qəbul edir. O, bu iki sahənin gerçəkliyin dərkində fərqli imkanlara malik olduğunu, lakin hər ikisinin insan təfəkkürü ilə bağlı olduğunu vurğulayır.
    Elmi idrak daha çox müşahidə, fakt, metod və əsaslandırılmış nəticələrə söykəndiyi halda, bədii idrakda təxəyyül, hiss, obrazlı düşüncə və fərdi təcrübə mühüm rol oynayır. Ədəbiyyat həyatın ayrı-ayrı hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir; həmin hadisələrin arxasında dayanan mənəvi və psixoloji səbəbləri də üzə çıxara bilir.
    Firuz Mustafa bu iki idrak forması arasında harmoniyaya üstünlük verdiyini bildirir. Bu mövqe onun ədəbiyyata münasibətinin nəzəri əsaslarından biri kimi dəyərləndirilə bilər. Müəllifin fikirlərindən belə nəticə çıxarmaq mümkündür ki, bədii yaradıcılıqda intellektual hazırlıqla emosional həssaslıq bir-birini tamamlamalıdır.
    Xüsusilə dramaturgiya haqqında mülahizələri bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Müəllif dramaturgiyanın quruluş, zaman, səhnə məkanı və hadisələrin məntiqi əlaqəsi baxımından xüsusi intellektual hazırlıq tələb etdiyini qeyd edir. Onun yanaşmasına görə, uğurlu dram əsəri insanın və həyatın müəyyən bədii modelini yaradır. Bu model vasitəsilə tamaşaçı insan xarakterlərini, münasibətləri və ziddiyyətləri daha aydın şəkildə dərk edir.
    Bu fikirlər Firuz Mustafanın ədəbi təhlildə nəzəri düşüncəyə verdiyi əhəmiyyəti göstərir. O, bədii əsərin uğurunu yalnız müəllifin hisslərinin səmimiliyi ilə deyil, həmin hisslərin bədii formaya çevrilməsi, ideyanın quruluşda ifadəsi və obrazların inandırıcılığı ilə də əlaqələndirir.
    Firuz Mustafanın ədəbiyyatşünaslıq görüşlərində dünya nəsrinin inkişafının araşdırılması mühüm yer tutur. «Nəsrin inkişaf trayektoriyası» yazısında o, nəsrin müxtəlif tarixi dövrlərdə və ədəbi-mədəni mühitlərdə qazandığı uğurları ümumiləşdirməyə çalışır. Müəllif dünya ədəbiyyatının inkişafını ayrı-ayrı ölkələrin, dillərin və yazıçıların təcrübəsi ilə əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirir.
    Yazıda roman janrının tarixi inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Müəllif Avropa və dünya ədəbiyyatının Servantes, Balzak, Hüqo, Tolstoy, Dostoyevski, Çexov və başqa nümayəndələrini xatırladaraq nəsrin müxtəlif mərhələlərdə qazandığı bədii nailiyyətləri müqayisəli müstəvidə dəyərləndirir. Daha sonrakı mərhələlərdə ingilisdilli və Latın Amerikası ədəbiyyatının önə çıxmasını da dünya nəsrinin inkişaf mənzərəsinin bir hissəsi kimi təqdim edir.
    Bu tarixi ümumiləşdirmələrin məqsədi yalnız görkəmli yazıçıların adlarını sadalamaq deyil. Müəllif nəsrin inkişafına təsir edən ictimai-siyasi, sosial, dil və mədəniyyət amillərinin rolunu da müzakirəyə çıxarır. Beləliklə, ədəbiyyatın inkişafı təkcə ayrı-ayrı istedadların fəaliyyəti ilə deyil, onların yaşayıb-yaratdıqları tarixi şəraitlə də əlaqələndirilir.
    Firuz Mustafanın dünya nəsrini qruplaşdırmaq cəhdi də onun analitik yanaşmasını nümayiş etdirir. O, nəsr nümunələrini şərti olaraq «arxiv», «arxitektor» və «arxeoloq» yazıçı modelləri vasitəsilə fərqləndirir. Bu təsnifatda «arxiv» anlayışı keçmişin materialları ilə, «arxitektor» modeli əsərin ideya və quruluşunun əvvəlcədən aydın şəkildə təşkil olunması ilə, «arxeoloq» modeli isə insanın daxili aləminin dərin qatlarına enməklə əlaqələndirilir.
    Müəllifin bu təsnifatı universal və mübahisəsiz elmi bölgü kimi deyil, nəsrin bədii xüsusiyyətlərini izah etmək üçün təklif edilən müəllif yanaşması kimi qiymətləndirilməlidir. Onun əhəmiyyəti oxucunu əsərlərin yalnız mövzusuna deyil, yazıçının həyat materialını necə işləməsinə, xarakterləri necə açmasına və mətnin görünən səthinin altında hansı mənaları yaratmasına diqqət yetirməyə sövq etməsidir.
    Firuz Mustafanın dünya ədəbiyyatının inkişafına dair mülahizələrində ictimai mühit və dil məsələsi xüsusi yer tutur. O, böyük ədəbi əsərlərin yaranmasını yalnız iqtisadi güclə izah etməyin düzgün olmadığını bildirir. Müəllifin fikrincə, ictimai-siyasi şərait, sosial münasibətlər, milli-mədəni təcrübə və dilin ifadə imkanları ədəbiyyatın inkişafına təsir edən amillər sırasındadır.
    Bu yanaşma ədəbiyyatşünaslıq baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki ədəbi əsər müəyyən tarixi şəraitdə yaranır, həmin şəraitin ziddiyyətlərini özündə əks etdirir və bəzən müəllifin yaşadığı dövrün hüdudlarını aşaraq ümumbəşəri məna qazanır.
    Müəllifin azad söz, senzura və yaradıcılıq münasibətlərinə dair fikirləri də müzakirə doğuran məqamlardandır. O, bəzi böyük əsərlərin qeyri-azad siyasi şəraitdə yaranmasına diqqət çəkərək belə mühitlərdə azad sözə ehtiyacın daha qabarıq hiss oluna biləcəyini irəli sürür. Bununla yanaşı, Firuz Mustafa həmin müşahidəni senzura və diktaturaya dəstək kimi təqdim etmədiyini açıq şəkildə bildirir.
    Bu mülahizəni qiymətləndirərkən mühüm bir fərqi nəzərə almaq lazımdır: məhdudiyyətlər şəraitində böyük sənət əsərlərinin yaranması həmin məhdudiyyətlərin yaradıcılıq üçün zəruri və ya faydalı olduğunu sübut etmir. Burada söhbət müəyyən tarixi şəraitdə yaranmış ədəbi nümunələrdən və yazıçının azadlıq ehtiyacının bədii ifadəsindən gedir. Ədəbiyyat tarixində yaradıcı azadlıq, senzura, ictimai məsuliyyət və sənətkarın fərdi mövqeyi arasındakı münasibətlər mürəkkəb problem olaraq qalır.
    Firuz Mustafanın dil məsələsinə verdiyi əhəmiyyət də diqqətəlayiqdir. O, zəngin dilin mürəkkəb mənaları ifadə etmək imkanlarını ön plana çəkir və türk dillərinin dünya dilləri ailəsindəki mövqeyinə diqqət yetirir. Bu mövqe Azərbaycan ədəbi dili və milli ədəbiyyatın imkanları barədə düşünmək üçün əsas yaradır.
    Bununla belə, hər hansı ədəbiyyatın dünya miqyasında tanınması yalnız dilin zənginliyi ilə müəyyənləşmir. Tərcümə, nəşriyyat fəaliyyəti, təhsil, mədəni əlaqələr, ədəbi tənqid və beynəlxalq oxucu auditoriyasına çıxış da bu prosesdə mühüm rol oynayır. Buna görə Firuz Mustafanın dil və ədəbiyyat haqqında fikirləri daha geniş ədəbi-mədəni kontekstdə araşdırılmalıdır.
    Firuz Mustafanın yaradıcılığında ədəbi tənqid bədii əsərlərin mahiyyətini anlamaq və onların estetik dəyərini müəyyənləşdirmək vasitəsi kimi çıxış edir. Onun yanaşmasında tənqid yalnız əsərin çatışmazlıqlarını göstərmək və ya müəllifin uğurlarını sadalamaqdan ibarət deyil. Əsas məsələ əsərin bədii xüsusiyyətlərini, düşüncə miqyasını, dilini və ədəbi prosesdəki yerini əsaslandırılmış şəkildə müəyyənləşdirməkdir.

    Əslində, ədəbi əsərin dəyəri ilə onun populyarlığı həmişə üst-üstə düşmür. Geniş oxucu kütləsinin marağı əsərin təsir gücünü göstərsə də, onun bədii yeniliyini, kompozisiya bütövlüyünü və dil xüsusiyyətlərini ayrıca təhlil etmək zərurətini aradan qaldırmır. Eyni zamanda, peşəkar tənqidin mövqeyi də dəyişməz və mübahisəsiz hökm hesab edilə bilməz. Ədəbi əsərin mənaları müxtəlif oxucu nəsilləri və fərqli estetik yanaşmalar vasitəsilə yenidən dərk oluna bilər.
    Bu baxımdan Firuz Mustafanın mülahizələri ədəbi tənqidin iki mühüm tərəfini gündəmə gətirir: bir tərəfdən, bədii-estetik meyarların və nəzəri hazırlığın vacibliyi, digər tərəfdən, oxucu təcrübəsinin və əsərin ictimai qəbulunun nəzərə alınması.
    Müəllifin ədəbi tənqidə dair fikirlərindən çıxan əsas nəticə budur ki, tənqidçi əsəri yalnız öz zövqü əsasında qiymətləndirməməli, irəli sürdüyü fikirləri mətnin konkret xüsusiyyətləri ilə əsaslandırmalıdır. Obrazların işlənməsi, dilin təbiiliyi, süjetin məntiqi, kompozisiyanın bütövlüyü və ideyanın bədii ifadəsi bu təhlilin əsas istiqamətləri ola bilər.
    Ədəbi tənqidin inkişafı üçün fikir müxtəlifliyi də mühüm şərtdir. Əsər haqqında fərqli mövqelərin mövcudluğu ədəbi mühitin zəifliyini deyil, onun canlılığını göstərə bilər. Əsas şərt fikir ayrılıqlarının şəxsi münasibətlərə deyil, əsərin özünə və əsaslandırılmış estetik mühakimələrə söykənməsidir.
    Firuz Mustafanın ədəbi-estetik düşüncələrinin diqqətəlayiq istiqamətlərindən biri poeziyanın mahiyyəti, poetik yaradıcılıqda fərdi təcrübənin rolu və ədəbi təsnifat məsələləridir. Onun «Qadın poeziyası varmı?» adlı yazısı bu problemləri müzakirə etmək baxımından səciyyəvidir.
    Müəllif yazının əvvəlində mövzuya qəti «bəli» və ya «xeyr» cavabı vermək niyyətində olmadığını bildirir. Bunun əvəzinə o, bir sıra suallar irəli sürür: «Qadın poeziyası» anlayışı qadınların yazdığı şeirləri, yoxsa qadınların daxili aləmini ifadə edən poetik nümunələri bildirir? Qadın haqqında kişi şairin yazdığı əsəri bu anlayışa daxil etmək olarmı? Poeziyanı müəllifin cinsinə görə qruplaşdırmaq nə dərəcədə əsaslıdır?
    Bu suallar yazının əsas metodoloji xüsusiyyətini müəyyənləşdirir. Müəllif hazır cavab təqdim etməkdənsə, anlayışın sərhədlərini aydınlaşdırmağa və oxucunu müstəqil düşünməyə yönəltməyə çalışır. Beləliklə, ədəbi tənqid hökm verməklə yanaşı, problem qoymaq və müzakirə yaratmaq funksiyasını da yerinə yetirir.
    Firuz Mustafa poeziyanın mövzularının qadın və kişi müəlliflər arasında sərt şəkildə bölünməsinin düzgünlüyünü sual altına alır. Vətən, sevgi, dostluq, müharibə, təbiət və mənəvi iztirab kimi mövzular hər iki cinsin nümayəndələri tərəfindən işlənə bilər. Əsas məsələ mövzunun kim tərəfindən seçilməsi deyil, onun hansı fərdi duyumla, hansı poetik dil və bədii vasitələrlə ifadə edilməsidir.
    Müəllif bununla belə, qadın və kişi şairlərin təcrübələrinin heç bir fərq daşımadığını da qəti şəkildə iddia etmir. O, psixoloji, sosial və mədəni amillərin poetik ifadəyə təsiri məsələsini müzakirəyə açır. Bu yanaşma poeziyanın həm fərdi, həm də ictimai təcrübə ilə bağlılığını anlamağa imkan verir.
    Yazıda dünya poeziyasının müxtəlif nümayəndələrinin, o cümlədən Marina Svetayevanın, Anna Axmatovanın, Bella Axmadulinanın və Emili Dikinsonun adlarının çəkilməsi mövzunun yalnız Azərbaycan ədəbiyyatı çərçivəsində nəzərdən keçirilmədiyini göstərir. Müəllif müxtəlif ədəbi ənənələrə müraciət etməklə qadın müəlliflərin poetik fərdiliyini, lirik ifadənin imkanlarını və gender anlayışının ədəbi təhlildəki yerini müzakirə edir.
    Yazının əhəmiyyəti onun mübahisəli sual doğuran mövzunu qəti hökmə çevirməməsindədir. Müəllif oxucunu anlayışların mənasını dəqiqləşdirməyə, şeirin bədii keyfiyyətlərini müəllifin cinsindən ayıraraq nəzərdən keçirməyə və fərdi poetik səsin özünəməxsusluğunu qiymətləndirməyə çağırır.
    Bu məqalə Firuz Mustafanın tənqidi düşüncəsinin bir xüsusiyyətini də nümayiş etdirir: ədəbi problemə yalnız ənənəvi təsnifatlar vasitəsilə yanaşmaq əvəzinə, həmin təsnifatların özünü araşdırma predmetinə çevirir. Bu üsul ədəbiyyatşünaslıqda nəzəri anlayışların yenidən nəzərdən keçirilməsi üçün faydalıdır.
    Firuz Mustafanın bəzi ədəbi-tənqidi yazılarında sual formasından istifadə mühüm yer tutur. Bu xüsusiyyət xüsusilə «Qadın poeziyası varmı?» məqaləsində aydın görünür. Müəllif mövzunu birbaşa hökm şəklində təqdim etmək əvəzinə, onun müxtəlif tərəflərini açan suallar vasitəsilə araşdırır.
    Belə üsulun üstünlüyü ondan ibarətdir ki, oxucu hazır qənaətləri passiv şəkildə qəbul etmir, müzakirənin iştirakçısına çevrilir. Sualın özü tədqiqatın istiqamətini müəyyənləşdirir, fərqli mövqelərin müqayisəsinə şərait yaradır və ədəbi anlayışların daha dəqiq işlədilməsinə kömək edir.
    Ədəbi tənqid üçün bu metodun xüsusi əhəmiyyəti vardır. Çünki bir çox estetik problem yalnız birmənalı cavabla həll olunmur. Məsələn, əsərin orijinallığı, müəllifin fərdi üslubu, poetik səmimiyyət, ənənə və yenilik arasındakı münasibət müxtəlif nəzəri mövqelərdən araşdırıla bilər.
    Firuz Mustafanın yanaşmasında sual qoymaq ədəbi hadisənin mürəkkəbliyini qorumaq və oxucunu düşünməyə sövq etmək vasitəsidir. Bununla yanaşı, elmi-tənqidi araşdırmada sualların irəli sürülməsi ilə kifayətlənməmək, onları mətn nümunələri, nəzəri anlayışlar və müqayisəli təhlillə əsaslandırmaq da vacibdir. Bu baxımdan müəllifin sual əsaslı yanaşması gələcək ədəbiyyatşünaslıq araşdırmaları üçün məhsuldar istiqamət yaradır.
    Firuz Mustafanın ədəbiyyatşünaslıq fəaliyyətini səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri fəlsəfi təfəkkürlə bədii-estetik təhlilin qarşılıqlı əlaqəsidir. Müəllif ədəbi əsərləri yalnız hadisələrin ardıcıllığı və obrazların xarici xüsusiyyətləri baxımından nəzərdən keçirmir. O, mətnlərdə insanın mənəvi dünyası, düşüncə tərzi, cəmiyyətlə münasibəti və varlıq haqqında suallarla da maraqlanır.
    Bu yanaşma bədii əsərin çoxqatlı məzmununu anlamağa kömək edir. Ədəbi obraz konkret xarakter olmaqla yanaşı, müəyyən mənəvi ziddiyyətin, sosial problemin və ya ümumbəşəri sualın daşıyıcısına çevrilə bilər. Eyni şəkildə, süjet yalnız hadisələrin inkişafı deyil, insanın seçimləri və həmin seçimlərin nəticələri haqqında düşünmək üçün vasitədir.
    Fəlsəfi təhlilin ədəbiyyatşünaslıqda tətbiqi müəyyən ehtiyatlılıq da tələb edir. Bədii əsərin bütün xüsusiyyətlərini fəlsəfi ideyaya endirmək onun dilini, üslubunu, emosional təsirini və janr özəlliklərini kölgədə qoya bilər. Buna görə fəlsəfi məna əsərin bədii quruluşu ilə birlikdə araşdırılmalıdır.
    Firuz Mustafanın elmi və bədii idrak arasında harmoniya axtarışı bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Onun düşüncələrində nəzəri mülahizə bədii təcrübəni əvəz etmir, əksinə, həmin təcrübənin dərk olunmasına kömək edən vasitə kimi çıxış edir.
    Firuz Mustafanın ədəbi-tənqidi irsinin əhəmiyyətini bir neçə istiqamətdə ümumiləşdirmək mümkündür.
    Birincisi, müəllif dünya nəsrinin tarixi inkişafını və roman janrının imkanlarını müzakirəyə çıxararaq Azərbaycan oxucusunun ədəbi prosesə müqayisəli yanaşmasına şərait yaradır. Dünya ədəbiyyatının müxtəlif nümayəndələrinə müraciət onun mülahizələrinin milli çərçivə ilə məhdudlaşmadığını göstərir.
    İkincisi, o, ədəbi əsərin qiymətləndirilməsində nəzəri hazırlığın, mətnin öz xüsusiyyətlərinin və oxucu münasibətinin əhəmiyyətini vurğulayır. Bu yanaşma ədəbi tənqidin həm peşəkar, həm də ictimai funksiyalarını anlamaq baxımından faydalıdır.
    Üçüncüsü, müəllifin poeziya haqqında düşüncələri ənənəvi təsnifatların və ədəbi anlayışların yenidən nəzərdən keçirilməsinə imkan verir. «Qadın poeziyası varmı?» məqaləsi göstərir ki, ədəbi tənqid yalnız mövcud əsərləri təhlil etməklə kifayətlənməməli, ədəbiyyat haqqında danışmaq üçün istifadə olunan anlayışları da araşdırmalıdır.
    Dördüncüsü, elmi və bədii idrak arasındakı münasibətlərə dair fikirləri ədəbi yaradıcılığın intellektual tərəfinə diqqət çəkir. Bu yanaşma bədii əsərin həm emosional, həm də düşüncə baxımından zənginliyini qiymətləndirməyə kömək edir.
    Bununla belə, Firuz Mustafanın ədəbi-tənqidi irsinin elmi baxımdan daha dərindən öyrənilməsi üçün onun ayrı-ayrı məqalələrinin digər ədəbiyyatşünasların mövqeləri ilə müqayisəsi, irəli sürdüyü təsnifatların müxtəlif əsərlər üzərində yoxlanılması və nəzəri terminologiyasının sistemli təhlili məqsədəuyğun olardı. Belə araşdırmalar müəllifin fərdi tənqidi metodunun xüsusiyyətlərini daha aydın müəyyənləşdirməyə imkan verər.

    Kitabda yer alan «Söz azadlığı və çərənçilik» yazısı Firuz Mustafanın yalnız estetik problemlərlə deyil, ədəbiyyatın mənəvi və ictimai məsuliyyəti ilə də maraqlandığını göstərir. Məqalənin əsas mövzusu söz azadlığının mahiyyəti və bu anlayışın məsuliyyətsiz danışıqdan fərqidir.
    Müəllif sözü sadəcə məlumat ötürən vasitə kimi deyil, insanın düşüncəsini, mövqeyini və mənəvi dünyasını ifadə edən dəyər kimi təqdim edir. Onun yanaşmasında söz azadlığı düşüncə azadlığı ilə sıx bağlıdır. İnsan öz fikrini sərbəst ifadə edə bilmirsə, onun mənəvi və ictimai azadlığının da məhdudlaşması təhlükəsi yaranır.
    Bununla belə, Firuz Mustafa hər cür ifadəni söz azadlığı hesab etmir. O, sözün həqiqəti çatdırmaq və fikir bildirmək vasitəsi olmaqdan çıxaraq təhqir, böhtan, yaltaqlıq və manipulyasiya alətinə çevrilməsini tənqid edir.
    Məqalədə müəllifin xüsusilə narazı olduğu hallardan biri ictimai münasibətlərə uyğun olaraq mövqeyini dəyişən, bir dövrdə tərif etdiyi şəxsləri sonradan eyni dərəcədə sərt şəkildə ittiham edən qələm sahiblərinin davranışıdır. Bu müşahidə sözün nüfuzunun şəxsi maraqlar naminə istifadəsi problemini gündəmə gətirir.
    Firuz Mustafanın fikirlərində Füzulinin sözə münasibəti də mənəvi meyar kimi çıxış edir. Müəllif sözün qədrini bilməyin, onun məsuliyyətini dərk etməyin və yazılan fikrin arxasında dayanmağın vacibliyini vurğulayır.
    Məqalənin əsas ideyası budur ki, söz azadlığı ilə söz məsuliyyəti bir-birini tamamlamalıdır. Sərbəst fikir ifadəsi başqalarını alçaltmaq və ya həqiqəti təhrif etmək hüququ demək deyil. Bu yanaşma xüsusilə jurnalistika, publisistika və ədəbi tənqid sahələrində çalışan şəxslər üçün əhəmiyyətlidir.
    Firuz Mustafanın «Ədəbiyyat: onu kim yaradır?» adlı yazısı ədəbiyyatın yaranması, yazıçının cəmiyyətdəki mövqeyi və bədii yaradıcılığın oxucu ilə münasibəti məsələlərinə həsr olunub. Müəllif bu yazıda ədəbiyyatın yalnız yazıçının şəxsi fəaliyyəti ilə məhdudlaşmadığını, onun inkişafında oxucu auditoriyasının da mühüm rol oynadığını vurğulayır.
    Məqalənin əsas problemlərindən biri yazıçılığın peşə və sənət kimi dərk edilməsidir. Müəllif yazıçılığın adi peşə anlayışına sığmadığını hiss etdirir. Çünki ədəbi yaradıcılıq yalnız texniki bacarıq deyil; o, müşahidə, mütaliə, təfəkkür, dil duyumu və fərdi istedad tələb edir.
    Firuz Mustafa ədəbi mühitdə yazıçı birliklərinin, məclislərin və müxtəlif yaradıcı qurumların mövcudluğunu da xatırladır. Bu kontekstdə ədəbiyyatın ictimai xarakteri ön plana çıxır: yazıçı fərdi yaradıcılıqla məşğul olsa da, onun əsəri müəyyən ədəbi mühitdə yaranır və oxucu ilə münasibət qurur.
    Müəllifin oxucu problemi ilə bağlı mülahizələri də diqqətəlayiqdir. Onun fikrincə, oxucu yoxdursa, yazıçı ilə cəmiyyət arasında mənəvi əlaqə zəifləyir. Mütaliə mədəniyyətinin zəifləməsi yalnız kitab satışına və nəşriyyat fəaliyyətinə təsir göstərmir, həm də cəmiyyətin düşüncə və estetik zövqünün formalaşmasına təsirsiz ötüşmür.
    Bu yanaşma ədəbiyyatın üç əsas iştirakçısı arasındakı münasibəti göstərir: yazıçı, bədii əsər və oxucu. Yazıçı əsəri yaradır, əsər müəyyən estetik və mənəvi məzmun daşıyır, oxucu isə onu oxuyaraq mənalandırır və ictimai ədəbi dövriyyəyə daxil edir.
    Məqalənin əhəmiyyəti yazıçının məsuliyyəti ilə oxucunun mədəni inkişafı arasında əlaqə yaratmasındadır. Müəllif oxucu problemini yalnız şəxsi zövq məsələsi kimi deyil, ədəbi mühitin və ümumi mədəni həyatın inkişafı ilə bağlı məsələ kimi nəzərdən keçirir.
    «Həyatdan kitaba, kitabdan həyata» başlığı Firuz Mustafanın ədəbi tənqidə münasibətinin mühüm istiqamətlərindən birini ifadə edir. Müəllif böyük sənətkarımız İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı timsalında ədəbi əsərlərin həyat materialı əsasında yaranmasını və sonradan həmin əsərlərin oxucunun həyata baxışına təsirini nəzərdən keçirir.
    Ədəbiyyat həyat hadisələrini olduğu kimi köçürməkdən ibarət deyil. Yazıçı müşahidə etdiyi hadisələri seçir, onları öz düşüncə və təxəyyülündən keçirir, obrazlar və bədii vəziyyətlər yaradır. Nəticədə real həyat materialı yeni estetik məna qazanır.
    Bu prosesin ikinci tərəfi isə kitabdan həyata doğru hərəkətdir. Oxucu bədii əsərlə qarşılaşdıqda yalnız hadisələri izləmir, həm də öz təcrübəsini, mənəvi dəyərlərini və dünyagörüşünü yenidən nəzərdən keçirə bilər. Beləliklə, ədəbiyyat həyatın əksi olmaqla yanaşı, insanın həyatı qavrama üsullarına təsir edən mənəvi qüvvəyə çevrilir.
    Bu yanaşma ədəbi tənqidin vəzifəsini də aydınlaşdırır. Tənqidçi əsərin həyatla əlaqəsini göstərməklə kifayətlənməməli, yazıçının həmin materialı hansı bədii üsullarla dəyişdirdiyini və yeni mənalar yaratdığını da izah etməlidir.
    Məqalənin adı özlüyündə ədəbiyyatın ikitərəfli təsirini ifadə edir: həyat bədii yaradıcılığa material verir, bədii yaradıcılıq isə insanın həyat haqqında düşüncələrini zənginləşdirir.
    Məqalənin əsas əhəmiyyəti ədəbiyyatla gerçəklik arasındakı münasibəti birtərəfli təqlid kimi deyil, qarşılıqlı təsir prosesi kimi təqdim etməsidir.
    «Ədəb(iyyat) söhbəti» yazısı müəllifin esseistik üslubunu və gündəlik müşahidələrdən ümumiləşdirmələrə keçmək bacarığını göstərən mətnlərdəndir. Yazının başlanğıcında havanın isinməsi, təbiətin canlanması və insanların əhvalının dəyişməsi haqqında təkrarlanan cümlələr qurulur. Bu təkrarlar həm yumor, həm də müəyyən məntiqi paradoks yaradır.
    Müəllif təbiətdə baş verən dəyişikliklərlə insan davranışları arasında əlaqə qurmağa çalışır. İlk baxışda sadə görünən müşahidə tədricən fəlsəfi mülahizəyə çevrilir. Beləliklə, esseistik düşüncənin xarakterik xüsusiyyəti meydana çıxır: gündəlik hadisə daha geniş məna daşıyan düşüncənin başlanğıc nöqtəsinə çevrilir.
    Yazının üslubunda ironiya, söz oyunu və təkrardan istifadə diqqət çəkir. Bu vasitələr müəllifin fikrini birbaşa hökm şəklində təqdim etmək əvəzinə, oxucunu həm güldürmək, həm də düşündürmək məqsədi daşıyır.
    Bu yazı ənənəvi akademik məqalədən fərqlənir. Burada nəzəri anlayışların sistemli izahından daha çox müəllif müşahidəsi, dilin ifadə imkanları və esseistik mühakimə ön plana çıxır. Lakin məhz bu xüsusiyyət onun ədəbi düşüncələrinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
    Kitabda Firuz Mustafanın ayrı-ayrı poetik nümunələrə münasibətini əks etdirən qeydlər də vardır. Bu mətnlər onun tənqidçi kimi yalnız ümumi nəzəri problemlərlə deyil, konkret şeirlərin bədii xüsusiyyətləri ilə də maraqlandığını göstərir.
    Müəllif şeirin orijinallığını, daxili dinamizmini, obrazlılığını və oxucuda yaratdığı təsiri qiymətləndirməyə çalışır. Onun yanaşmasında şeirin mövzusunun əhəmiyyəti ilə yanaşı, həmin mövzunun necə ifadə olunması da mühüm yer tutur.
    Firuz Mustafa poetik nümunələrə münasibət bildirərkən bəzən onların uğurlu cəhətlərini ön plana çəkir, bəzən isə fikrin həddən artıq işlənmiş ifadələrlə təqdim olunmasını tənqid edir. Bu, ədəbi tənqidin əsas prinsiplərindən biri olan forma və məzmun vəhdətinə diqqət yetirildiyini göstərir.
    Müəllifin fikirlərindən belə nəticə çıxarmaq olar ki, şeirdə yaxşı ideyanın olması hələ yüksək bədii nəticə üçün kifayət etmir. İdeya fərdi poetik dil, dəqiq obraz, ritm və emosional təsirlə ifadə olunmalıdır. Əks halda, mövzu əhəmiyyətli olsa belə, şeir oxucuya yeni estetik təcrübə qazandırmaya bilər.
    Bu qeydlər Firuz Mustafanın tənqidçi kimi bədii keyfiyyətə verdiyi əhəmiyyəti üzə çıxarır. O, əsəri yalnız müəllifin niyyətinə görə deyil, mətnin özündə yaranan bədii nəticəyə görə qiymətləndirməyə çalışır.
    Firuz Mustafanın «Əlahəzrət Söz» kitabında toplanmış məqalələr onun ədəbiyyatşünaslıq və ədəbi tənqid sahəsindəki fəaliyyətinin müxtəlif istiqamətlərini üzə çıxarır. Bu məqalələri birləşdirən əsas xüsusiyyət müəllifin ədəbi hadisələrə hazır qəliblər daxilində yanaşmaması, suallar irəli sürməsi, fərqli məqamları müqayisə etməsi və ümumiləşdirmələr aparmasıdır. Onun yazılarında fəlsəfi düşüncə, esseistik ifadə və tənqidi mühakimə bir-birini tamamlayır.



    Beləliklə, Firuz Mustafanın ədəbiyyatşünaslıq və ədəbi tənqid sahəsindəki fəaliyyəti Azərbaycan ədəbi fikrinin müxtəlif problemlərinin araşdırılması, bədii-estetik meyarların müzakirəsi və müasir ədəbi prosesin dəyərləndirilməsi ilə səciyyələnir. Onun məqalə, esse və ədəbi qeydlərində fəlsəfi ümumiləşdirmə ilə tənqidi təhlil birləşir. “Əlahəzrət Söz” kimi kitabları isə ədəbiyyat və ədəbi şəxsiyyətlər haqqında düşüncələrinin sistemli şəkildə öyrənilməsi üçün material verir.
    Firuz Mustafanın bu sahədəki yaradıcılığının əsas əhəmiyyəti ədəbiyyata yalnız bədii yaradıcılıq nümunəsi kimi deyil, həm də insanı, cəmiyyəti və mənəvi dəyərləri dərk etmək vasitəsi kimi yanaşmasındadır. Onun ədəbi-tənqidi irsi müasir Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf xüsusiyyətlərini və ədəbi fikrin proble Firuz Mustafanın ədəbiyyatşünaslıq və ədəbi tənqid sahəsindəki fəaliyyəti müasir Azərbaycan ədəbi fikrinin müxtəlif problemlərinə fəlsəfi və analitik yanaşma ilə səciyyələnir. Onun «Əlahəzrət Söz» kitabında toplanmış məqalə, esse və qeydlər dünya nəsrinin inkişafı, roman janrının xüsusiyyətləri, bədii və elmi idrakın münasibəti, poeziyanın mahiyyəti və ədəbi qiymətləndirmə meyarları haqqında düşüncələrini öyrənmək üçün əhəmiyyətli material verir.
    Müəllifin nəsr haqqında mülahizələri ədəbi əsərlərin tarixi və ictimai kontekstini nəzərə almağın vacibliyini göstərir. «Arxiv», «arxitektor» və «arxeoloq» yazıçı modelləri vasitəsilə təklif etdiyi şərti təsnifat isə bədii mətnin quruluşunu, dərinliyini və fərdi xüsusiyyətlərini müqayisəli şəkildə nəzərdən keçirməyə imkan yaradır. Poeziya haqqında yazılarında isə o, hazır hökmlərdən daha çox problem qoymağa, suallar vasitəsilə müzakirə yaratmağa üstünlük verir.
    Firuz Mustafanın ədəbi tənqidə yanaşmasının əsas cəhətlərindən biri bədii əsərin estetik dəyərinin əsaslandırılmış təhlil yolu ilə müəyyənləşdirilməsinə diqqət yetirməsidir. Onun düşüncələrində nəzəri hazırlıq, fərdi müşahidə, oxucu münasibəti və fəlsəfi ümumiləşdirmə qarşılıqlı əlaqədə çıxış edir.
    Beləliklə, Firuz Mustafanın ədəbiyyatşünaslıq və ədəbi tənqid sahəsindəki yaradıcılığı ədəbiyyatı yalnız bədii mətnlər toplusu kimi deyil, insanı və dünyanı dərk etməyin mürəkkəb forması kimi nəzərdən keçirməsi ilə əhəmiyyətlidir. Onun ədəbi qeydləri və nəzəri mülahizələri Azərbaycan ədəbi fikrində nəsr, poeziya, tənqid və estetik qiymətləndirmə problemlərinin araşdırılması üçün diqqətəlayiq material təşkil edir.
    Aşağıdakı genişləndirmədə kitabın elektron mətnindəki konkret məqalə və esseləri əsas götürürəm. Xüsusilə «Nəsrin inkişaf trayektoriyası», «Qadın poeziyası varmı?», «Söz azadlığı və çərənçilik», «Ədəbiyyat: onu kim yaradır?» və «Həyatdan kitaba, kitabdan həyata» başlıqlı yazılar müəllifin tənqidi düşüncəsinin müxtəlif tərəflərini göstərir.
    mlərini öyrənmək baxımından diqqətəlayiqdir.
    Firuz Mustafanın ədəbi-tənqidi irsi yalnız konkret əsərlərin qiymətləndirilməsi baxımından deyil, ədəbiyyatın mahiyyəti, sözün məsuliyyəti, oxucu mədəniyyəti və bədii idrakın imkanları haqqında düşünmək üçün də əhəmiyyətlidir.







    PUBLİSİSTİKA



    Altıncı fəsil- Zamanın üzünə tutulan güzgü- Firuz Mustafanın publisistikası

    Ədəbiyyatın cəmiyyətlə dialoqu müxtəlif formalarda meydana çıxır. Bəzən bu dialoq bədii obrazların dili ilə qurulur, bəzən fəlsəfi düşüncənin dərinliklərində davam edir, bəzən də publisistikanın çevik, birbaşa və düşündürücü ifadə vasitələri ilə oxucuya çatdırılır. Publisistika yazıçının yalnız hadisələrə münasibətini deyil, həm də yaşadığı dövrü necə dərk etdiyini, insan və cəmiyyət qarşısında hansı mənəvi məsuliyyəti daşıdığını üzə çıxarır.
    Azərbaycan ədəbiyyatında müxtəlif yaradıcılıq istiqamətlərini özündə birləşdirən sənətkarlardan biri Firuz Mustafadır. Yazıçı, dramaturq, filosof, esseist və publisist kimi tanınan müəllifin yaradıcılığında ictimai düşüncə ilə fəlsəfi təhlil, həyat müşahidələri ilə mənəvi axtarışlar qarşılıqlı şəkildə inkişaf edir. Onun publisistik irsi də bu çoxşaxəli yaradıcılığın mühüm tərkib hissəsidir.
    Firuz Mustafanın publisistik fəaliyyətini araşdırarkən diqqəti ilk növbədə bir məqam cəlb edir: müəllif üçün yazı yalnız məlumat vermək və ya müəyyən hadisəni şərh etmək vasitəsi deyil. Yazmaq həm də düşünmək, sual vermək, mövcud reallığı qiymətləndirmək və insanı öz davranışları haqqında düşünməyə sövq etməkdir. Bu baxımdan onun publisistikasına yazıçının ictimai həyata, milli-mənəvi dəyərlərə, ədəbiyyata, mədəniyyətə və insan münasibətlərinə baxışını ifadə edən yaradıcılıq sahəsi kimi yanaşmaq mümkündür.
    Firuz Mustafanın mətbuatla əlaqəsi onun yaradıcılıq yolunun erkən mərhələlərindən başlayır. Bioqrafik və biblioqrafik məlumatlarda müəllifin ilk mətbu yazılarının “Azərbaycan gəncləri”, “Bakı”, “Kommunist”, “Tərəqqi”, “Elektrik” qəzetlərində, eləcə də “Müxbir”, “Təşviqatçı” və “Ulduz” jurnallarında dərc edildiyi göstərilir.
    Bu faktlar onun publisistik fəaliyyətinin təsadüfi və epizodik xarakter daşımadığını, mətbuatla əlaqəsinin uzunmüddətli yaradıcılıq təcrübəsinə əsaslandığını göstərir. Qəzet və jurnal mühitində formalaşan yazı təcrübəsi müəllifə müxtəlif auditoriyalara müraciət etmək, ictimai əhəmiyyət daşıyan məsələləri gündəmə gətirmək və fikirlərini aydın ifadə etmək imkanı vermişdir.
    Firuz Mustafanın fəaliyyəti yalnız məqalə yazmaqla məhdudlaşmamışdır. O, müxtəlif illərdə “Maarifçi” və “Mədəniyyət” qəzetlərinin baş redaktoru olmuş, televiziya sahəsində də çalışmışdır. Azərbaycan Dövlət Televiziyasında “İlğım” və “İdrak” verilişlərinin müəllifi və aparıcısı kimi fəaliyyəti onun ictimai fikirlə əlaqələrinin genişlənməsində mühüm yer tutmuşdur.
    Redaktorluq fəaliyyəti publisistin dünyagörüşünün formalaşmasında xüsusi əhəmiyyət daşıyan təcrübədir. Baş redaktor yalnız öz fikirlərini ifadə etmir; o, müxtəlif müəlliflərin mövqeləri, cəmiyyətin maraqları və mətbuatın ictimai vəzifələri arasında münasibət qurur. Belə bir təcrübə insandan həm məsuliyyət, həm də hadisələrə geniş baxış tələb edir.
    Televiziya fəaliyyəti isə publisistik fikrin başqa bir xüsusiyyətini ön plana çıxarır: mürəkkəb məsələləri geniş auditoriyaya anlaşıqlı şəkildə çatdırmaq bacarığını. Yazılı mətnlə televiziya çıxışı fərqli ifadə vasitələrinə malik olsa da, hər ikisinin əsasında aydın fikir, inandırıcı mövqe və ictimai maraq dayanır.
    Beləliklə, Firuz Mustafanın publisistik dünyasının formalaşmasında qəzetçilik, redaktorluq, televiziya fəaliyyəti, elmi axtarışlar və bədii yaradıcılıq bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi çıxış edir.
    Firuz Mustafanın publisistikasını səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri onun fəlsəfi dünyagörüşü ilə bağlıdır. Müəllifin elmi fəaliyyətinin fəlsəfə ilə əlaqəsi, insanın mənəvi inkişafına və mədəniyyət məsələlərinə marağı publisistik düşüncəsinin də intellektual əsaslarını müəyyənləşdirir.
    Publisistika ilə fəlsəfə arasında təbii yaxınlıq mövcuddur. Hər ikisi insanı, cəmiyyəti və dünyanı anlamağa çalışır. Lakin publisistika fəlsəfi sualları çox zaman konkret hadisələr, ictimai münasibətlər və gündəlik həyatın problemləri üzərindən qoyur. Fəlsəfi düşüncə hadisənin dərin səbəblərini araşdırırsa, publisistik yanaşma həmin səbəblərin cəmiyyətdə yaratdığı nəticələri də diqqətə çatdırır.
    Bu mənada Firuz Mustafanın yaradıcılığında publisistik baxışın fəlsəfi təfəkkürlə əlaqəsini mühüm xüsusiyyət kimi qiymətləndirmək olar. Onun yaradıcılıq təcrübəsi göstərir ki, müəllifin maraq dairəsi yalnız zahiri hadisələrin təsviri ilə məhdudlaşmır; insanın düşüncəsi, mənəvi mövqeyi və davranışlarının mahiyyəti də diqqət mərkəzində dayanır.
    Fəlsəfi publisistikanın əsas üstünlüyü oxucuya hazır hökmlər təqdim etməsindən daha çox, onu müstəqil düşünməyə yönəltməsidir. Hadisənin arxasında duran səbəbləri araşdırmaq, görünənlə mahiyyət arasındakı fərqi müəyyənləşdirmək və ziddiyyətlərə müxtəlif tərəflərdən yanaşmaq bu düşüncə tərzinin mühüm xüsusiyyətlərindəndir.
    Firuz Mustafanın fəlsəfi və ədəbi yaradıcılığında özünü göstərən intellektual axtarışlar onun publisistik irsinin də daha geniş kontekstdə öyrənilməsini zəruri edir. Çünki müəllifin ictimai məsələlərə münasibətini yalnız konkret yazılarla deyil, onun ümumi dünyagörüşü və yaradıcılıq prinsipləri ilə əlaqədə dəyərləndirmək mümkündür.
    Publisistikanın əsas mövzularından biri insanın cəmiyyət daxilindəki mövqeyidir. Fərdin davranışı, mənəvi seçimləri, ictimai məsuliyyəti və başqa insanlarla münasibətləri hər bir dövrün aktual problemləri sırasında dayanır.
    Firuz Mustafanın çoxşaxəli yaradıcılığına xas olan insan və mənəviyyat məsələləri onun publisistik fəaliyyətinə də ümumi baxış çərçivəsində yanaşmağa imkan verir. Bu baxımdan müəllifin yaradıcılığını təhlil edərkən fərdi davranışla ictimai mühit arasındakı əlaqəyə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır.
    İnsan cəmiyyətdən kənarda formalaşmır. Onun düşüncəsinə ailə, təhsil, mədəniyyət, ictimai münasibətlər və yaşadığı dövr təsir göstərir. Bununla yanaşı, insanın şəxsi seçimi də cəmiyyətin mənəvi mənzərəsinin yaranmasında mühüm rol oynayır. Məhz bu qarşılıqlı əlaqə publisistik düşüncənin daim araşdırdığı məsələlərdəndir.
    Publisist üçün cəmiyyəti tənqid etmək yalnız nöqsanları sadalamaq demək deyil. Əsl publisistik mövqe problemin səbəblərini göstərməyi, insanı məsuliyyətə çağırmağı və mümkün çıxış yolları barədə düşünməyi də nəzərdə tutur. Bu səbəbdən publisistik mətnin dəyəri onun nə qədər sərt səslənməsi ilə deyil, qoyduğu sualların əhəmiyyəti və irəli sürdüyü mülahizələrin əsaslılığı ilə ölçülür.
    Firuz Mustafanın yaradıcılığını bu müstəvidə araşdırmaq onun publisistik irsində ictimai müşahidənin və mənəvi qiymətləndirmənin yerini müəyyənləşdirməyə kömək edir. Burada əsas məsələ müəllifin ayrı-ayrı hadisələrə münasibətini ümumiləşdirərək insan və cəmiyyət haqqında daha geniş təsəvvür yaratmaqdır.
    Azərbaycan publisistikasının mühüm istiqamətlərindən biri milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və mədəni yaddaşın yaşadılmasıdır. Dil, tarix, ədəbiyyat, incəsənət, adət-ənənələr və mənəvi irs cəmiyyətin özünü dərk etməsində əsas amillərdir.
    Firuz Mustafanın həm bədii, həm elmi, həm də publisistik fəaliyyətinin genişliyi onun yaradıcılığına mədəniyyət və mənəviyyat problemləri baxımından yanaşmağa imkan verir. Müəllifin fəlsəfi maraqları ilə ədəbiyyat və incəsənətə bağlılığı arasında əlaqə onun yaradıcılığının ümumi mənzərəsini müəyyənləşdirən cəhətlərdəndir.
    Milli-mənəvi dəyərlər yalnız keçmişdən miras qalan anlayışlar toplusu deyil. Onlar hər yeni nəslin düşüncəsində yenidən mənalandırılır. Tarixi irsə münasibət, ana dilinin qorunması, ədəbi ənənələrin davam etdirilməsi və müasir mədəni proseslərin dərk edilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.
    Publisistikanın vəzifəsi belə məsələləri yalnız tərif etməkdən ibarət deyil. O, ənənə ilə yenilik arasındakı münasibəti araşdırmalı, milli kimliyin müasir dünyada necə qorunub inkişaf etdirilə biləcəyini müzakirəyə çıxarmalıdır. Mədəniyyətin canlılığı onun dəyişən zamanla dialoq qurmaq qabiliyyətindən də asılıdır.
    Bu mənada Firuz Mustafanın publisistik irsinin tədqiqi milli-mədəni düşüncənin, ədəbi mühitin və ictimai şüurun qarşılıqlı əlaqələrini öyrənmək baxımından əhəmiyyətlidir.
    Firuz Mustafanın yaradıcılıq fəaliyyətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif sənət sahələrini birləşdirməsidir. O, nəsr, dramaturgiya, esseistika və fəlsəfə ilə yanaşı, mətbuat və televiziya sahəsində də çalışmışdır. Bu çoxşaxəlilik ədəbiyyat və sənət məsələlərinin onun yaradıcılıq dünyasında əhəmiyyətli yer tutduğunu göstərir.
    Ədəbiyyat haqqında publisistik düşüncə, ilk növbədə, söz sənətinin cəmiyyət qarşısında daşıdığı məsuliyyətlə bağlıdır. Yazıçı yalnız hadisələri təsvir edən müşahidəçi deyil. O, insanın daxili aləmini, dövrün ziddiyyətlərini və mənəvi problemləri araşdıran yaradıcı şəxsiyyətdir.
    Sənət əsərinin ictimai əhəmiyyəti onun müəyyən bir hadisəni əks etdirməsi ilə məhdudlaşmır. Əsər oxucunu düşündürür, onun dünyagörüşünə təsir edir, bəzən də əvvəllər diqqət yetirmədiyi problemləri görməsinə kömək edir. Publisistika bu təsiri daha birbaşa şəkildə yarada bilər: aktual məsələyə münasibət bildirir, mübahisəli mövzunu gündəmə gətirir və ictimai müzakirəyə şərait yaradır.
    Firuz Mustafanın dramaturq və esseist kimi təcrübəsi onun sənət haqqında düşüncələrinin araşdırılması üçün də mühüm zəmin yaradır. Dramaturgiya insan münasibətlərinin ziddiyyətlərini dialoq və konflikt vasitəsilə açır. Publisistika isə bu ziddiyyətlərin ictimai səbəblərini və mənəvi nəticələrini şərh edə bilir.
    Bu iki sahə arasında ortaq cəhət insanın mürəkkəbliyinə maraqdır. Həm dramaturq, həm də publisist insan davranışlarının arxasında dayanan motivləri, düşüncə fərqlərini və mənəvi seçimləri anlamağa çalışır. Buna görə Firuz Mustafanın publisistikasını onun bədii yaradıcılığından tamamilə ayrı şəkildə nəzərdən keçirmək doğru olmazdı.
    Firuz Mustafanın publisistik fəaliyyətində mətbuat və televiziya təcrübəsi xüsusi yer tutur. Müəllifin uzun illər televiziya verilişləri hazırlaması və aparıcılıq etməsi onun yaradıcılıq imkanlarını yalnız yazılı mətnlə məhdudlaşdırmamışdır.
    “İlğım” və “İdrak” kimi verilişlərin müəllifi və aparıcısı olması onun televiziya vasitəsilə ictimai auditoriyaya müraciət etdiyini göstərir. Televiziya publisistikası yazılı publisistikadan fərqli olaraq, fikir və mülahizələri səs, intonasiya, müsahibə və canlı ünsiyyət vasitəsilə çatdırır.
    Bu sahədə uğurlu fəaliyyət göstərmək üçün yalnız məlumatlı olmaq kifayət etmir. Mövzunu düzgün seçmək, fikri ardıcıl qurmaq, müsahibin mövqeyini anlamaq və auditoriyanın diqqətini əsas məsələyə yönəltmək də vacibdir.
    Qəzet redaktoru kimi fəaliyyət isə başqa bir məsuliyyət yaradır. Redaktor ictimai əhəmiyyət daşıyan mövzuların seçilməsində, mətnlərin keyfiyyətində və mətbuatın ümumi istiqamətinin müəyyənləşməsində iştirak edir. Bu təcrübə publisistikanın yalnız fərdi yaradıcılıq deyil, eyni zamanda ictimai ünsiyyət sistemi olduğunu aydın göstərir.
    Firuz Mustafanın mətbuat və televiziya sahəsindəki fəaliyyəti onun publisistik portretinin mühüm cəhətlərindən biridir. Bu təcrübənin daha dərindən araşdırılması müəllifin müxtəlif auditoriyalarla necə ünsiyyət qurduğunu və ictimai fikrin formalaşmasında hansı üsullardan istifadə etdiyini müəyyənləşdirməyə imkan verər.
    Hər bir publisistin fərdi üslubu onun hadisələrə münasibətində, dil seçimində, arqument qurmaq üsulunda və oxucu ilə yaratdığı ünsiyyət formasında üzə çıxır.
    Firuz Mustafanın publisistik yaradıcılığının üslubunu qiymətləndirərkən onun fəlsəfi hazırlığını, bədii təcrübəsini və mətbuat fəaliyyətini birlikdə nəzərə almaq vacibdir. Bu sahələrin hər biri yazıçıya fərqli ifadə imkanları qazandırır.
    Fəlsəfi düşüncə məsələnin mahiyyətinə varmaq, anlayışları müqayisə etmək və hadisələrin səbəb-nəticə əlaqələrini araşdırmaq bacarığını gücləndirir. Bədii təcrübə insan psixologiyasına diqqəti, obrazlı təfəkkürü və dilin ifadə imkanlarından istifadəni genişləndirir. Jurnalistlik təcrübəsi isə fikrin konkret, aydın və oxucu üçün anlaşıqlı şəkildə təqdim edilməsini tələb edir.
    Bu xüsusiyyətlərin bir müəllifin yaradıcılığında birləşməsi publisistik mətnin həm intellektual, həm də emosional təsir imkanlarını artıra bilər. Lakin konkret üslub xüsusiyyətlərini dəqiq müəyyənləşdirmək üçün müəllifin müxtəlif illərdə yazdığı məqalələri, esseləri, müsahibələri və digər publisistik mətnləri müqayisəli şəkildə təhlil etmək lazımdır.
    Belə təhlil zamanı cümlə quruluşu, leksik seçim, sualvermə üsulu, ironiyadan istifadə, faktlarla mülahizələrin nisbəti və müəllif mövqeyinin ifadə formaları ayrıca araşdırılmalıdır. Bu, ümumi təəssüratla kifayətlənmədən Firuz Mustafanın fərdi publisistik üslubunu elmi əsaslarla səciyyələndirməyə imkan verər.
    Firuz Mustafanın yaradıcılıq irsinin həcmi onun publisistik fəaliyyətinin əhəmiyyətini müəyyənləşdirən amillərdən biridir. Müəllifin əsərlərinin biblioqrafik siyahısında publisistik məqalələrə ayrıca yer ayrılması bu sahənin ümumi yaradıcılıq sistemində mühüm mövqeyə malik olduğunu göstərir.

    Müxtəlif dövrlərdə qələmə alınmış məqalələrin bir araya gətirilməsi müəllifin ictimai mövqeyindəki dəyişiklikləri, davamlı mövzuları və dövrün problemlərinə münasibətini izləmək üçün əlverişli şərait yaradır. Belə toplular həm ədəbiyyatşünaslar, həm də jurnalistika tədqiqatçıları üçün əhəmiyyətli mənbə ola bilər.
    Bununla belə, publisistik irsin həcmi onun bədii-estetik və elmi dəyərini öz-özünə müəyyən etmir. Həmin yazıların mövzu dairəsi, faktoloji əsasları, dil və üslub xüsusiyyətləri, dövrün ictimai mühiti ilə əlaqələri ayrıca təhlil olunmalıdır. Məhz bu cür araşdırma müəllifin publisistikasının Azərbaycan ictimai fikrindəki yerini daha dəqiq müəyyənləşdirə bilər.
    Publisistika müəyyən mənada zamanın yaddaşıdır. Hər bir məqalə yazıldığı dövrün hadisələrini, narahatlıqlarını, mübahisələrini və düşüncə tərzini özündə əks etdirə bilər. İllər keçdikdən sonra həmin mətnlər yalnız müəllifin şəxsi mövqeyini deyil, həm də cəmiyyətin keçdiyi yolun ayrı-ayrı mərhələlərini anlamaq üçün mənbəyə çevrilir.
    Firuz Mustafanın uzunmüddətli publisistik fəaliyyətinə də bu baxımdan yanaşmaq mümkündür. Onun müxtəlif illərdə mətbuatda dərc olunmuş yazılarının sistemli şəkildə araşdırılması ictimai düşüncənin dəyişməsini, mədəni proseslərin inkişafını və dövrün aktual məsələlərinin necə təqdim edildiyini öyrənmək üçün imkan yaradır.
    Burada əsas məsələ yalnız keçmiş hadisələri xatırlamaq deyil. Daha vacib olan, həmin hadisələrə verilmiş qiymətlərin zaman sınağından necə keçdiyini müəyyənləşdirməkdir. Hansı fikirlər öz aktuallığını qoruyub? Hansı problemlər həll olunub, hansıları yeni formalarda meydana çıxıb? Müəllifin mövqeyi hansı ictimai və mənəvi prinsiplərə əsaslanıb?
    Belə suallar publisistik irsin elmi tədqiqi üçün mühüm istiqamətlər müəyyənləşdirir. Bu istiqamətdə aparılan araşdırmalar Firuz Mustafanın yazılarını yalnız fərdi yaradıcılıq nümunələri kimi deyil, həm də Azərbaycanın müasir ədəbi və ictimai həyatının öyrənilməsinə töhfə verə bilən materiallar kimi qiymətləndirməyə kömək edər.

    Bədii təfəkkür və publisistik üslub
    Firuz Mustafanın publisistikasını səciyyələndirən cəhətlərdən biri bədii təfəkkürlə fəlsəfi düşüncənin yaxınlığıdır. O, yazıçı və dramaturq kimi insan xarakterini, mənəvi ziddiyyətləri və həyatın mürəkkəbliyini duymaq təcrübəsinə malikdir. Bu təcrübə publisistik düşüncənin ifadə imkanlarını da zənginləşdirir.
    Publisistik mətnin təsir gücü yalnız irəli sürülən fikirdən deyil, həmin fikrin necə ifadə olunmasından da asılıdır. Bəzən bir sual uzun mühakimələrdən daha çox düşündürür. Bəzən adi görünən bir hadisə insan və cəmiyyət haqqında ciddi nəticələrə yol açır. Esseistik təfəkkürün üstünlüyü də məhz bu məqamda üzə çıxır: müəllif hadisədən düşüncəyə, düşüncədən isə ümumiləşdirməyə doğru hərəkət edir.
    Firuz Mustafanın yaradıcılığını təhlil edərkən onun publisistikasında fəlsəfi sualların və bədii müşahidənin rolunu ayrıca nəzərə almaq lazımdır. Belə yanaşma oxucunu hazır qənaətləri qəbul etməyə deyil, müstəqil düşünməyə sövq edir.
    Publisistikanın əsl uğuru da budur: yazı bitir, amma fikir oxucunun daxilində yaşamağa davam edir.

    “Persona” — yaddaş, şəxsiyyət və tarixin məsuliyyəti
    Firuz Mustafanın “Persona” kitabında memuar, portret-oçerk, xatirə və məqalələr toplanmışdır. Bu yazılarda ayrı-ayrı şəxsiyyətlərin həyat yolu vasitəsilə tarixə, ədəbiyyata və milli yaddaşa münasibət ifadə olunur.
    yazyarat.com
    Kitabdakı “Yusif Vəzirin əsarətdə qalan məzarı” yazısı xüsusi diqqət çəkir. Müəllif repressiya qurbanı olmuş Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin həyatının son illərini araşdırır, onun məzarının yerini müəyyənləşdirmək və nəşinin vətənə gətirilməsi məsələsini gündəmə gətirir. Yazı bununla keçmişin faciəsini xatırlatmaqdan daha artıq məna qazanır: unudulmuş talelər qarşısında mənəvi məsuliyyət məsələsini ortaya qoyur.
    Burada publisistikanın sənədli tərəfi ilə emosional təsiri birləşir. Tarixi faktlar oxucuya məlumat verir, müəllifin sualları isə onu həmin faktların mənası üzərində düşünməyə çağırır.
    Beləliklə, “Persona” Firuz Mustafanın publisistikasında yaddaşın qorunması, tarixi şəxsiyyətlərin obyektiv qiymətləndirilməsi və mənəvi məsuliyyət problemlərini araşdırmaq üçün mühüm mənbədir.

    “Yazının kvintessensiyası” — həyat hadisəsindən bədii əsərə
    Firuz Mustafa “Çaparaq notlar”da “Okean” və “Alın yazısı” hekayələrinin yaranma tarixçəsini danışır. Müəllif real həyatda rastlaşdığı insanları və hadisələri xatırlayaraq onların bədii təxəyyüldə necə yeni məna qazandığını göstərir.

    “Çaparaq notlar” — dilə münasibət və milli düşüncə
    “Türkün sözü”
    Firuz Mustafanın bu qeydlərində “türk” sözünün mənşəyi və mənası haqqında mülahizələr irəli sürülür. Müəllif Altay türklərinin dil materiallarına müraciət edir, müxtəlif izahları müqayisə edir və türk xalqlarının ortaq dil-mədəni əlaqələrinə diqqət çəkir.
    Yazının əsas istiqaməti milli yaddaş və dil vasitəsilə kimliyin dərk edilməsidir. Müəllif üçün dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqın tarixi təcrübəsini yaşadan mənəvi sərvətdir.
    Bununla belə, müəllifin sözlərin mənşəyi haqqında irəli sürdüyü fikirləri elmi faktlardan ayırmaq vacibdir. Bəzi etimoloji əlaqələr fərziyyə xarakteri daşıyır və ayrıca dilçilik mənbələri ilə yoxlanmalıdır. Bu cəhət yazının müzakirə doğuran tərəflərindən biridir.

    “Çaparaq notlar” — cəmiyyətə gündəlik münasibət
    “Kimə necə müraciət etməli?”
    Firuz Mustafa bu yazıda insanlara müraciət formalarını müzakirə edir. “Ay ağsaqqal”, “ay qoca”, “dayday” kimi xitabların işlədilməsinə münasibət bildirərək ünsiyyətdə nəzakət və qarşılıqlı hörmət məsələsini gündəmə gətirir.
    yazyarat.com
    Mövzu ilk baxışda kiçik görünə bilər. Ancaq gündəlik danışıq insanın başqalarına münasibətini göstərən mühüm vasitədir. Müəllifin qeydi bizi düşündürür: hörmət yalnız insanın yaşına və mövqeyinə görə deyil, onun şəxsiyyətinə verilən qiymətlə də ifadə olunmalıdır.

    “Persona” — ziddiyyətli tarixi şəxsiyyətə münasibət
    “Tanıdığımız və tanımadığımız Nərimanov”
    Firuz Mustafanın bu məqaləsi Nəriman Nərimanovun tarixi şəxsiyyətinə həsr olunub. Müəllif onu yalnız bolşevik və inqilabçı kimi deyil, Azərbaycan xalqının siyasi və mədəni tarixində mühüm rol oynamış, ziddiyyətli bir şəxsiyyət kimi təqdim edir.
    Yazının əsas ideyası tarixi şəxsiyyətləri birtərəfli qiymətləndirməməkdir. Müəllif hesab edir ki, insanın siyasi mənsubiyyəti onun bütün fəaliyyətini və tarixi xidmətlərini avtomatik şəkildə inkar etmək üçün əsas olmamalıdır.
    Bu mövqe publisistik baxımdan əhəmiyyətlidir. Çünki tarixə münasibət yalnız tərif və ya ittiham üzərində qurulmamalıdır. Tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti sənədlər, faktlar və dövrün mürəkkəb şərtləri nəzərə alınmaqla araşdırılmalıdır.

    “Persona” — “Səməd Vurğunun dostları və «düşmənləri»”
    Bu yazı Firuz Mustafanın ədəbi şəxsiyyətlərə və onların ətrafında formalaşan münasibətlərə diqqətini göstərən nümunələrdəndir. Başlığın özündəki dırnaq işarələri belə oxucunu düşünməyə vadar edir: sənətkarın həqiqi dostu kimdir, ona qarşı çıxanların mövqeyi nə ilə müəyyənləşir?
    Bu mövzunu təhlil edərkən əsas diqqət ədəbi mühitdə şəxsi münasibətlərlə yaradıcılığa verilən qiymətin fərqləndirilməsinə yönəlir. Böyük sənətkarların irsi yalnız əsərləri ilə deyil, yaşadıqları dövrdə onlara münasibətlə də tarixə düşür.
    Firuz Mustafanın memuar-publisistik yanaşması belə mövzuların şəxsi xatirələr və ictimai yaddaş müstəvisində araşdırılmasına imkan verir.

    “Sehrli çubuğun qüdrəti” — Niyazi sənətinin və şəxsiyyətinin portreti
    Firuz Mustafanın “Persona” kitabındakı bu yazısı görkəmli dirijor Niyazinin sənətinə və xarakterinə həsr olunub. Müəllif onun musiqi fəaliyyətini xatirələr və konkret hadisələr vasitəsilə canlandırır.
    Yazıda diqqət çəkən məqamlardan biri Niyazinin milli musiqi mədəniyyətinə münasibətidir. Müəllif dirijorun sənətini yalnız musiqi ifaçılığı kimi deyil, Azərbaycan musiqisinin dünyada tanıdılması missiyası kimi təqdim edir.
    “Sehrli çubuq” obrazı da simvolik məna daşıyır. Dirijorun əlindəki çubuq musiqiçiləri vahid ahəngə gətirdiyi kimi, böyük sənətkarın iradəsi, istedadı və zəhməti də müxtəlif səsləri bütöv sənət hadisəsinə çevirir.
    Məqalənin publisistik məziyyəti sənətkarın portretini şəxsi xatirələr, ictimai mülahizələr və milli mədəniyyət məsələləri ilə birləşdirməsidir. Bununla yanaşı, müəllifin tarixi və musiqişünaslıqla bağlı mülahizələrini müstəqil mənbələrlə tutuşdurmaq elmi təhlilin obyektivliyini gücləndirər.

    “Hüseyn Cavidin qisası belə alındı” — tarixi ədalətin təntənəsi
    Firuz Mustafanın “Hüseyn Cavidin qisası belə alındı” yazısı repressiya qurbanı olmuş böyük Azərbaycan şairi və dramaturqu Hüseyn Cavidin taleyinə, onun xatirəsinin yaşadılmasına həsr olunmuş publisistik nümunədir.
    Hüseyn Cavidin faciəli taleyi Azərbaycan tarixinin ağrılı səhifələrindən biridir. Sovet repressiyaları nəticəsində vətənindən uzaqda dünyasını dəyişən sənətkarın nəşinin 1982-ci ildə Azərbaycana gətirilməsi və Naxçıvanda dəfn olunması onun xatirəsinə ehtiramın mühüm ifadəsinə çevrildi.
    Yazının adındakı “qisas” sözü məcazi məna daşıyır. Burada söhbət fiziki intiqamdan deyil, sənətkara qarşı törədilmiş tarixi haqsızlığın mənəvi baxımdan aradan qaldırılmasından gedir. Bir vaxtlar təqib edilən, əsərləri qadağan olunan şairin sonradan milli sərvət kimi qəbul edilməsi tarixi yaddaşın gücünü göstərir.
    Firuz Mustafanın publisistik yanaşmasında belə bir fikir ön plana çıxır: siyasi rejimlər dəyişə, ədalətsiz qərarlar qəbul edilə bilər, lakin böyük sənətkarların mənəvi irsini tarixdən silmək mümkün deyil.
    Bu yazının əhəmiyyəti həm də ondadır ki, oxucunu keçmişin faciələrini unutmağa qoymur. Hüseyn Cavidin taleyi vasitəsilə sənətkarın azadlığı, insan ləyaqəti və milli yaddaş məsələləri yenidən gündəmə gəlir.
    Firuz Mustafanın publisistik yaradıcılığı onun çoxşaxəli ədəbi, elmi və ictimai fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Mətbuatla erkən yaşlarından başlayan əlaqələri, qəzet redaktoru kimi təcrübəsi, televiziya verilişlərinin müəllifi və aparıcısı kimi fəaliyyəti publisistik irsinin formalaşmasına zəmin yaratmışdır.
    Onun yaradıcılığını səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri publisistikanın fəlsəfi düşüncə, bədii təfəkkür və ictimai müşahidə ilə əlaqədə inkişaf etməsidir. Bu əlaqələr müəllifin publisistik portretini daha geniş kontekstdə araşdırmağa imkan verir.
    Firuz Mustafanın publisistik irsi insan və cəmiyyət münasibətlərinin, milli-mənəvi dəyərlərin, mədəniyyətin, ədəbiyyatın və ictimai fikrin öyrənilməsi baxımından tədqiqat marağı doğurur. Onun çoxcildlik külliyyatında publisistik məqalələrə ayrıca yer ayrılması da bu yaradıcılıq sahəsinin miqyasını göstərən mühüm faktdır.
    Bununla yanaşı, müəllifin publisistikasının elmi qiymətləndirilməsi konkret mətnlərin sistemli təhlilini tələb edir. Məqalələrin mövzu dairəsinin müəyyənləşdirilməsi, müxtəlif dövrlərin müqayisəsi, dil və üslub xüsusiyyətlərinin araşdırılması, ictimai hadisələrlə müəllif mövqeyi arasındakı əlaqələrin üzə çıxarılması gələcək tədqiqatların əsas istiqamətləri ola bilər.

    Firuz Mustafanın publisistikasında şəxsiyyət, zaman və mənəvi yaddaş
    Firuz Mustafanın publisistik yaradıcılığının səciyyəvi cəhətlərindən biri ayrı-ayrı sənətkarların həyat və yaradıcılığına yalnız bioqrafik maraq müstəvisindən yanaşmaması, onların şəxsiyyətində bütöv bir dövrün mənəvi-ictimai mənzərəsini görməyə çalışmasıdır. Onun yazılarında ədəbiyyat tarixin yaddaşı, insan taleləri və cəmiyyətin mənəvi məsuliyyəti ilə üzvi şəkildə əlaqələnir.
    Hüseyn Cavid və Yusif Vəzir Çəmənzəminli kimi sənətkarların adları çəkiləndə söhbət təkcə böyük ədəbi irsdən getmir. Burada yaradıcı şəxsiyyətin öz dövrü ilə münasibəti, ziyalının cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyəti və tarixi ədalət məsələsi də meydana çıxır. Firuz Mustafanın repressiya qurbanları ilə bağlı mülahizələrində diqqəti cəlb edən cəhətlərdən biri fərdi günahlandırmalarla bütöv bir siyasi sistemin məsuliyyətini bir-birindən ayırmaq cəhdidir. Onun “Bəyəm yazıçı prokurordur?” sərlövhəli yazısında bu problem xüsusi şəkildə qoyulur. Müəllif keçmişin faciələrini araşdırarkən tarixi hadisələrə sadələşdirilmiş yanaşmanın təhlükələrini xatırladır, ədəbi tənqidlə siyasi repressiya arasında fərq qoyulmasının vacibliyini vurğulayır. Belə yanaşma publisistikanı yalnız məlumatlandırma vasitəsi deyil, həm də ictimai düşüncəni dərinləşdirən mühakimə meydanı kimi səciyyələndirir.
    Çingiz Aytmatov haqqında yazdığı “Aytmatov. Özü, ailəsi, şəcərəsi, sevgisi...” məqaləsində isə Firuz Mustafanın publisistikasının başqa bir istiqaməti üzə çıxır. Burada böyük sənətkarın yaradıcılığı ilə yanaşı, onun şəxsi həyatı, ailə mühiti, əlaqələri və dövrün ictimai-siyasi hadisələri də diqqət mərkəzinə gətirilir. Müəllifin Aytmatovla şəxsi görüşlərinə və müxtəlif mənbələrdən topladığı məlumatlara istinad etməsi yazıya xatirə və sənəd elementləri qazandırır. Nəticədə dünya şöhrətli yazıçı yalnız əsərləri ilə tanınan ədəbi sima kimi deyil, mürəkkəb zamanın içində yaşayan, müxtəlif insanlarla və hadisələrlə təmasda olan canlı şəxsiyyət kimi təqdim edilir.
    Aleksandr Puşkinə münasibət də Firuz Mustafanın publisistikasında milli və ümumbəşəri ədəbi təcrübənin qarşılaşdırılması baxımından maraqlı istiqamət ola bilər. Puşkin kimi dünya ədəbiyyatının böyük nümayəndəsinə müraciət sənətkarın irsini yalnız milli sərhədlər daxilində deyil, geniş mədəni kontekstdə dəyərləndirmək imkanı yaradır. Burada əsas məsələ məşhur adları sadalamaq deyil, onların yaradıcılığının müxtəlif xalqların ədəbi yaddaşında tutduğu yeri və zamanla dəyişən mənalarını üzə çıxarmaqdır.
    Əlibala Hacızadə və ya Nahid Hacızadə haqqında yazılar da bu ümumi mənzərədə şəxsiyyətə, yaradıcı əməyə və ədəbi mühitə münasibətin araşdırılması baxımından əhəmiyyətli ola bilər. Belə portretlərdə sənətkarın yaradıcılıq yolu ilə yanaşı, onun insanlarla münasibətləri, müasirlərinin yaddaşında buraxdığı iz və ədəbiyyat həyatındakı yeri də nəzərə alınmalıdır.
    Bütün bunlar Firuz Mustafanın publisistikasını müxtəlif mövzuların toplandığı yazılar məcmusu kimi deyil, insanı, tarixi və ədəbiyyatı bir-biri ilə əlaqədə dərk etməyə çalışan düşüncə sistemi kimi oxumağa imkan verir. Onun ayrı-ayrı şəxsiyyətlərə həsr etdiyi məqalələrin əhəmiyyəti də məhz bu əlaqələri üzə çıxarmaq, oxucunu məlum faktlar üzərində yenidən düşünməyə sövq etmək cəhdindədir.

    Nəticə etibarilə, Firuz Mustafanın publisistik irsinə yalnız yazıçının əlavə yaradıcılıq sahəsi kimi baxmaq düzgün olmazdı. Bu irs onun dünyagörüşünü, ictimai həyata münasibətini və dövrün problemləri ilə düşüncə səviyyəsində qurduğu dialoqu anlamaq üçün mühüm imkanlar açır. Onun publisistikasının dərindən öyrənilməsi Azərbaycan ədəbiyyatı və jurnalistikası tarixində yazıçı-publisist şəxsiyyətinin xüsusiyyətlərini daha dolğun şəkildə müəyyənləşdirməyə xidmət edə bilər.






















    POEZİYA

    Yeddinci fəsil-Ürəyin poetik xəritəsi. Firuz Mustafanın poetik dünyası




    Firuz Mustafanın poeziyası:
    düşüncə, insan və həyat həqiqətlərinin poetik ifadəsi

    Azərbaycan ədəbiyyatında elə sənətkarlar var ki, onların yaradıcılığı yalnız bir ədəbi növlə və ya janrla məhdudlaşmır. Belə qələm sahibləri bədii sözün müxtəlif imkanlarından istifadə edərək insanı, cəmiyyəti, həyatı və dünyanın mürəkkəb mənzərəsini fərqli janr və formalarda təqdim edirlər. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının çoxşaxəli nümayəndələrindən biri olan Firuz Mustafa da bu qəbildən olan sənətkarlardandır. O, filosof, yazıçı, dramaturq, publisist və şair kimi müxtəlif yaradıcılıq sahələrində fəaliyyət göstərir. Ədəbi tənqiddə onun yaradıcılığının çoxşaxəliliyi və xüsusilə dramaturgiya, nəsr və fəlsəfi düşüncə ilə bağlı cəhətləri diqqətə çatdırılır.
    Firuz Mustafanın poeziyasına nəzər saldıqda ilk növbədə insanın daxili aləminə, həyatın ziddiyyətlərinə, mənəvi dəyərlərə və cəmiyyətin problemlərinə yönələn düşüncəli bir poetik baxışla qarşılaşırıq. Onun şeirləri yalnız hisslərin ifadəsi deyil, həm də insanı düşündürən, suallar qarşısında qoyan, bəzən güldürərək düşündürən, bəzən isə düşündürərək kədərləndirən bədii mətnlərdir. Şairin poetik dünyasında şəxsi yaşantılarla ictimai müşahidələr, sevgi ilə tənhalıq, ümidlə məyusluq, ironiya ilə müdriklik bir-birini tamamlayır.
    Firuz Mustafanın poeziyasını maraqlı edən əsas xüsusiyyətlərdən biri də budur ki, o, həyatın adi görünən hadisələrində belə insan xarakterini, mənəvi ziddiyyətləri və cəmiyyətin gizli problemlərini görməyi bacarır. Onun şeirlərində gündəlik həyatın kiçik detalları bəzən böyük fəlsəfi ümumiləşdirmələrə çevrilir. Bu baxımdan şairin poeziyası həm emosional, həm də intellektual oxu tələb edir.
    Firuz Mustafanın poetik yaradıcılığının əsas istiqamətlərindən biri fəlsəfi düşüncədir. Şair insanın dünyadakı yeri, həyatın mənası, zamanın keçiciliyi, insan münasibətlərinin mahiyyəti və mənəvi seçimlər kimi məsələlərə müraciət edir. Onun poetik qəhrəmanı çox zaman yalnız yaşadığı hadisələri təsvir etməklə kifayətlənmir, həmin hadisələrin səbəblərini anlamağa, onların arxasında dayanan həqiqəti üzə çıxarmağa çalışır.
    Ədibin “Misra” adlı poeziya kitabında toplanmış dördlüklər bu xüsusiyyətin aydın nümunəsidir. Kitabda həyat, insan, sevgi, zaman, cəmiyyət, ədəbiyyat və mənəviyyat haqqında müxtəlif düşüncələr əks olunur. Bu şeirlərin bir qismində həyatın mürəkkəbliyi qısa və yaddaqalan poetik hökmlərlə ifadə edilir.
    Müəllif adətən mürəkkəb fəlsəfi mülahizəni uzun izahlarla deyil, obrazlı və yığcam ifadə vasitəsilə təqdim edir. Nəticədə oxucu misraları yalnız oxumur, həm də öz həyatı ilə müqayisə edərək onların mənası üzərində düşünür.
    Firuz Mustafanın poeziyasında zaman məsələsi də xüsusi yer tutur. Zaman insan ömrünü müəyyənləşdirən, hadisələri dəyişdirən, insanı həm yetişdirən, həm də ondan nələrisə alan bir qüvvə kimi təqdim edilir. Bununla belə, şair zamanın keçməsini yalnız itki kimi qiymətləndirmir. Zamanın mənası insanın onu necə yaşamasından, hansı dəyərləri qorumasından və həyatında hansı izləri qoymasından da asılıdır.
    Bu baxımdan onun poeziyasında həyatın mənası hazır cavab şəklində təqdim olunmur. Şair oxucunu düşünməyə sövq edir və onu öz nəticələrini çıxarmağa dəvət edir.
    Firuz Mustafanın poeziyasının diqqətəlayiq cəhətlərindən biri cəmiyyətə tənqidi münasibətidir. Şair insan davranışlarındakı ziddiyyətləri, saxtakarlığı, yaltaqlığı, şöhrətpərəstliyi, mənəvi məsuliyyətsizliyi və zahiri görünüşlə daxili mahiyyət arasındakı fərqi poetik şəkildə açmağa çalışır.
    Onun bəzi şeirlərində ictimai qüsurların ifşası satirik üslubla həyata keçirilir. Bu zaman şair hadisələri yalnız kədərlə təsvir etmir, həm də onların gülünc və ziddiyyətli tərəflərini göstərir. Belə bir yanaşma oxucuda həm təbəssüm, həm də narahatlıq yaradır. Çünki gülüşün arxasında çox vaxt ciddi bir ictimai və mənəvi problem dayanır.
    Aşağıdakı misralar bu düşüncəni ifadə edir:

    “Hamı adam kimi gəlir dünyaya,
    Amma hamı dönüb adam olmayır.”

    Bu fikir zahirən sadə səslənsə də, dərin mənəvi məna daşıyır. Burada insanın bioloji varlıq kimi dünyaya gəlməsi ilə həqiqi mənada insan olmağı arasında fərq qoyulur. İnsan olmaq yalnız yaşamaq, danışmaq, düşünmək və müəyyən sosial mövqeyə sahib olmaq demək deyil. Həqiqi insanlıq vicdan, mərhəmət, ədalət, məsuliyyət və başqasının haqqına hörmət kimi dəyərlərlə ölçülür.
    Bu misralarda şairin əxlaqi mövqeyi aydın görünür: insanın dəyərini onun adı, vəzifəsi, var-dövləti və ya cəmiyyətdə tutduğu mövqe deyil, davranışı və mənəvi keyfiyyətləri müəyyənləşdirir.
    Firuz Mustafanın satirik şeirlərində cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində müşahidə olunan mənfi xüsusiyyətlər də diqqətə çatdırılır. Bəzi insanlar özlərini olduğundan üstün göstərməyə çalışır, bəziləri başqalarının hesabına yüksəlmək istəyir, digərləri isə istedad və zəhmətdən çox, tərifə və zahiri nüfuza üstünlük verirlər. Şair belə halları ironik dillə təqdim etməklə oxucunu mənəvi meyarlar haqqında düşünməyə çağırır.
    Onun satirasının əhəmiyyəti ondadır ki, tənqid yalnız konkret bir şəxsin və ya hadisənin sərhədlərində qalmır. Ayrı-ayrı davranışlar ümumiləşdirilərək insan xarakterinin və ictimai münasibətlərin daha geniş mənzərəsini yaradır. Oxucu şeirdə təsvir olunan obrazı tanış həyat hadisələri ilə əlaqələndirə və öz ətrafında gördüyü davranışları yenidən qiymətləndirə bilir.
    Firuz Mustafanın poeziyasında sevgi mövzusu da mühüm yer tutur. Lakin bu sevgi yalnız romantik hisslərin və gözəl duyğuların təsviri ilə məhdudlaşmır. Şair sevginin insan həyatında yaratdığı mənəvi dəyişiklikləri, həsrəti, ayrılığı, anlaşılmazlığı, sədaqəti və qarşılıqlı münasibətlərdə yaranan ziddiyyətləri də diqqət mərkəzinə gətirir.
    Onun sevgi lirikasında insanın daxili aləmi mürəkkəb və çoxqatlı şəkildə görünür. Sevmək bəzən insana güc və ümid verir, bəzən isə onu həssaslaşdırır, narahat edir və mənəvi sınaqlarla üz-üzə qoyur. Sevən insan qarşısındakını anlamağa çalışdığı qədər, özünü də anlamağa məcbur olur.
    Şairin aşağıdakı misraları sevginin və insan münasibətlərinin mürəkkəbliyini ifadə edir:

    “Bir qadın həyatda sevirdi onu,
    O biri sevirdi xəyallarında.”

    Bu dördlükdə sevginin iki fərqli təzahürü qarşılaşdırılır: real münasibətdə yaşanan sevgi və xəyalda yaradılan sevgi obrazı. İnsan bəzən qarşısındakı şəxsi olduğu kimi deyil, öz arzularına uyğun şəkildə təsəvvür edir. Beləliklə, sevginin özü ilə sevgi haqqında qurulan təsəvvür arasında fərq yaranır.
    Bu poetik yanaşma şairin insan psixologiyasına marağını göstərir. O, münasibətləri yalnız zahiri hadisələr əsasında qiymətləndirmir, onların daxilindəki duyğuları, gözləntiləri və ziddiyyətləri də araşdırır.
    Firuz Mustafanın sevgi şeirlərində həsrət və ayrılıq da mühüm emosional məna daşıyır. Ayrılıq bəzən fiziki məsafə, bəzən isə iki insanın bir-birini anlaya bilməməsi şəklində təzahür edir. Eyni məkanda yaşayan insanlar belə mənəvi baxımdan bir-birindən uzaq düşə bilərlər. Bu məqam şairin insan münasibətlərinə həssas yanaşmasını göstərir.
    Sevgi mövzusunun digər mühüm tərəfi insanın mənəvi məsuliyyətidir. Şairin poetik dünyasında sevgi yalnız hiss etmək deyil, həm də qarşı tərəfin duyğularına hörmətlə yanaşmaq, onun daxili dünyasını anlamaq və münasibətlərdə səmimi olmaq deməkdir.
    Bununla yanaşı, şair sevginin ideal və qüsursuz bir münasibət olmadığını da göstərir. İnsanların zəiflikləri, yanlış qərarları, qısqanclığı, anlaşılmazlığı və bəzən özünüaldatması sevgi münasibətlərinə təsir edir. Məhz bu ziddiyyətlər sevgi mövzusunu daha həyati və inandırıcı edir.
    Firuz Mustafanın poeziyasında tənhalıq və dərd insanın daxili həyatını müəyyənləşdirən mühüm mövzulardandır. Lakin bu anlayışlar yalnız kədər və ümidsizlik mənasında işlənmir. Onlar həm də insanın özünü dərk etməsi, həyatın çətinlikləri ilə üzləşməsi və mənəvi cəhətdən yetişməsi ilə bağlıdır.
    Firuz Mustafa insan həyatında dərdin qaçılmaz olduğunu qəbul edir, ancaq insanların bu dərdlə müxtəlif cür davrandıqlarını göstərir. Bəziləri öz ağrısını daxilində yaşayır, bəziləri isə məsuliyyəti başqalarının üzərinə qoyur. Bu baxımdan dərd yalnız şəxsi hiss deyil, insanın xarakterini üzə çıxaran bir sınaqdır.
    Firuz Mustafanın poetik qəhrəmanı bəzən özü ilə mübarizə aparır, bəzən yaşadığı dünyaya uyğunlaşmaqda çətinlik çəkir, bəzən də həyatın ziddiyyətləri qarşısında cavab axtarır. Bu daxili mübarizə onun şeirlərinə səmimilik və psixoloji dərinlik verir.
    Firuz Mustafanın:

    “Daim savaşdayam özüm-özümlə,
    Qalib də özüməm, məğlub da özüm”.

    misraları insanın daxili ziddiyyətlərini lakonik şəkildə ifadə edir.
    İnsan çox vaxt qarşısındakı maneələri görür, lakin öz daxilindəki tərəddüdlərin, qorxuların və yanlışlıqların da onun həyatına təsir etdiyini unudur. Özünlə mübarizə isə başqası ilə mübarizədən daha mürəkkəb ola bilər. Çünki insan həm özünü müdafiə edən, həm də özünü tənqid edən tərəfdir.
    Bu misralarda qələbə və məğlubiyyətin eyni insanda birləşməsi paradoksal fikir yaradır. İnsan bəzən öz səhvlərini anlayaraq qalib gəlir, bəzən isə öz zəifliklərinə təslim olaraq məğlub olur. Deməli, mənəvi inkişafın əsas şərtlərindən biri insanın özünə qarşı dürüst ola bilməsidir.
    Tənhalıq mövzusunda da oxşar bir düşüncə xətti müşahidə olunur. Tənhalıq yalnız ətrafda insanların olmaması deyil; bəzən insan izdihamın içində də özünü tənha hiss edir. Mənəvi anlaşılmazlıq, duyğuların bölüşülməməsi və insanın özünü ifadə edə bilməməsi bu tənhalığı daha da dərinləşdirir.
    Şairin bu mövzulara yanaşması oxucunu insanın daxili dünyasına diqqət yetirməyə çağırır. Onun poeziyasında dərd yalnız dözülməli bir yük deyil, həm də həyatın və insan münasibətlərinin mahiyyətini anlamağa kömək edən bir təcrübədir.
    Qeyd etdiyimiz kimi, Firuz Mustafanın poeziyasını səciyyələndirən mühüm bədii xüsusiyyətlərdən biri satirik düşüncədir. O, cəmiyyətin mənfi cəhətlərini, insan davranışındakı uyğunsuzluqları və mənəvi dəyərlərin aşınmasını göstərmək üçün ironiyadan, paradoksdan və gözlənilməz müqayisələrdən istifadə edir.
    Satiranın təsir gücü ondadır ki, o, oxucuya yalnız bir hadisənin mənfi olduğunu bildirmir, həmin hadisənin gülünc və məntiqsiz tərəflərini də açır. Bu zaman gülüş tənqidin bədii vasitəsinə çevrilir.
    Firuz Mustafanın satirik şeirlərində zahiri nüfuzla daxili keyfiyyətlər arasındakı ziddiyyət xüsusilə nəzərə çarpır. Özünü böyük sənətkar hesab edən, lakin yaradıcılığında istedad və zəhmət göstərməyən şəxslər, başqalarının hesabına yüksəlməyə çalışanlar və tərifi həqiqətdən üstün tutanlar onun tənqid hədəfinə çevrilirlər.
    Belə obrazların yaradılmasında şairin dili çevik və təsirlidir. Bəzən bir neçə misra bütöv bir insan tipini səciyyələndirmək üçün kifayət edir. Qısa poetik forma fikrin yığcamlığını artırır, sonluqda verilən gözlənilməz fikir isə oxucuda güclü təəssürat yaradır.
    Satirik şeirlərdəki ironiyanın başqa bir xüsusiyyəti də budur ki, şair yalnız başqalarını tənqid etmir, oxucunu öz davranışlarına da nəzər salmağa sövq edir. Əgər insan başqalarında gördüyü qüsurların özündə də ola biləcəyini düşünürsə, satira öz əsas məqsədinə çatmış olur.
    Bununla belə, satirik poeziyanın əsas dəyəri təkcə kəskin ifadələrdə və gülüş yaratmaqda deyil. Əsl əhəmiyyət onun arxasında dayanan mənəvi mövqedədir. Firuz Mustafanın satirik nümunələrində də diqqəti cəlb edən cəhət ictimai qüsurları göstərməklə yanaşı, insanın daha dürüst, ədalətli və məsuliyyətli olması zərurətinin vurğulanmasıdır.
    Firuz Mustafanın poeziyasının bədii xüsusiyyətlərindən danışarkən dil və forma məsələlərini də ayrıca qeyd etmək lazımdır. Xüsusilə qısa şeirlərində və dördlüklərində fikir yığcamlığı, aforistik ifadə tərzi, məna qarşılaşdırmaları və gözlənilməz sonluqlar diqqət çəkir.
    Müəllif bir sıra mətnlərində mürəkkəb həyat hadisələrini az sözlə ifadə etməyə çalışır. Bu xüsusiyyət onun dördlüklərinin yadda qalmasını asanlaşdırır. Bir neçə misra daxilində həyat, insan, mənəviyyat və cəmiyyət haqqında ümumiləşdirilmiş fikir yaratmaq üçün sözlərin dəqiq seçilməsi vacibdir.
    Firuz Mustafanın şeirlərində qarşılaşdırma üsulu da mühüm yer tutur. Sevinc və kədər, həqiqət və yalan, zahir və batin, qələbə və məğlubiyyət kimi anlayışların üz-üzə gətirilməsi fikrin daha aydın görünməsinə kömək edir. Bu qarşılaşdırmalar bəzən poetik paradoks yaradır və oxucunu ilk baxışda ziddiyyətli görünən fikrin mahiyyətini anlamağa sövq edir.
    Məsələn, insanın həm özünə qalib gəlməsi, həm də özünə məğlub olması fikri məntiqi baxımdan ziddiyyətli səslənsə də, insan psixologiyasının mürəkkəbliyini ifadə edir. Belə nümunələr şairin fikri bədii formaya çevirmək bacarığını göstərir.
    Onun poeziyasında gündəlik danışıq dilinə yaxın ifadələrə də rast gəlinir. Bu xüsusiyyət şeirlərin oxucu ilə əlaqəsini asanlaşdırır. Şair bir sıra hallarda mürəkkəb anlayışları sadə sözlərlə ifadə etməklə onların təsir gücünü artırır. Eyni zamanda, satirik şeirlərdə danışıq dilinin çevikliyi, yumor və ironiyanın imkanları daha qabarıq görünür.
    Bununla belə, Firuz Mustafanın bütün şeirlərini eyni poetik xüsusiyyətlər çərçivəsində qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Onun poeziyasının müxtəlif nümunələrində lirizm, fəlsəfi mühakimə, satirik kəskinlik və psixoloji müşahidə fərqli nisbətlərdə özünü göstərir. Buna görə də şairin poetik üslubunu daha dolğun anlamaq üçün ayrı-ayrı şeirlərin məzmun və forma baxımından müqayisəli təhlili mühüm əhəmiyyət daşıyır.
    Firuz Mustafanın poeziyasında insanın özünü dərk etməsi ilə yanaşı, onun mənsub olduğu dünyaya, Vətənə və mənəvi dəyərlərə münasibəti də əhəmiyyətlidir. Vətən mövzusu yalnız coğrafi məkanın təsviri kimi deyil, həm də insanın mənəvi bağlılığı və özünü aid hiss etdiyi dəyərlər sistemi kimi düşünülə bilər.
    Şairin poetik düşüncəsində insanın kimliyi onun şəxsi hissləri, yaddaşı, münasibətləri və mənəvi seçimləri ilə sıx bağlıdır. İnsan yalnız yaşadığı məkanla deyil, həmin məkanla qurduğu mənəvi əlaqə ilə də müəyyənləşir.
    Vətən anlayışı ilə bağlı bu yanaşma insanın doğma torpağa, dilə, mədəniyyətə və tarixi yaddaşa münasibətini düşünməyə imkan verir. Vətən sevgisi burada yalnız sözlə ifadə edilən hiss deyil, həm də məsuliyyət, sədaqət və mənəvi bağlılıq kimi dəyərləndirilə bilər.
    Şairin ümumi poetik dünyasında ədalət, vicdan, sədaqət və insan ləyaqəti kimi anlayışlar da mühüm yer tutur. Bu dəyərlər onun cəmiyyətə tənqidi münasibəti ilə tamamlanır. Çünki insanın mənəvi inkişafı yalnız gözəl duyğulara sahib olmaqla deyil, həm də haqsızlığa qarşı münasibəti, başqalarına davranışı və gündəlik seçimləri ilə ölçülür.
    Firuz Mustafanın poeziyasının bu istiqaməti oxucuya bir həqiqəti xatırladır: insanın dünyaya münasibəti onun öz daxilindəki mənəvi meyarlarla sıx bağlıdır. Əgər vicdan, ədalət və mərhəmət zəifləyirsə, cəmiyyətin zahiri inkişafı da mənəvi problemləri aradan qaldırmağa kifayət etmir.
    Firuz Mustafanın poeziyasının mühüm cəhətlərindən biri insan davranışlarını müşahidə etmək və həmin davranışların arxasında dayanan psixoloji səbəbləri anlamaq cəhdidir. Onun şeirlərində insan birmənalı və sadə varlıq kimi təqdim edilmir. Əksinə, insanın daxilində bir-biri ilə mübarizə aparan hisslər, istəklər, qorxular və düşüncələr mövcuddur.
    Bəzən insan sevdiyi şəxsdən uzaqlaşır, lakin daxilən ona bağlı qalır. Bəzən həqiqəti müdafiə etdiyini düşünür, amma öz maraqları naminə həqiqətdən uzaqlaşır. Bəzən başqalarının qüsurlarını asanlıqla görür, lakin öz səhvlərini qəbul etməkdə çətinlik çəkir. Belə ziddiyyətlər şairin poetik qəhrəmanlarını həyati və inandırıcı edir.
    İnsan psixologiyasının bu şəkildə təqdim olunması poeziyanın yalnız hissləri ifadə edən sənət olmadığını göstərir. Poeziya eyni zamanda insan davranışlarını anlamaq, duyğuların səbəblərini araşdırmaq və mənəvi seçimlərin nəticələrini dərk etmək vasitəsidir.
    Firuz Mustafanın poetik qəhrəmanı bəzən özünü haqlı hesab etsə də, hadisələrə başqa tərəfdən baxmaq məcburiyyətində qalır. Bu isə oxucunu da yalnız öz mövqeyindən çıxış etməməyə, fərqli baxışları nəzərə almağa və hadisələri daha dərindən qiymətləndirməyə çağırır.
    Belə bir yanaşma şairin poeziyasına intellektual məzmun verir. Oxucu şeirdə yalnız öz duyğularını tapmır, həm də insanın mürəkkəb təbiəti haqqında yeni suallarla qarşılaşır.
    Müasir dövrdə insan münasibətlərinin mürəkkəbləşməsi, informasiya axınının sürətlənməsi, zahiri uğur və şöhrətə həddindən artıq önəm verilməsi mənəvi dəyərlər haqqında düşünməyi daha da zəruri edir. Belə bir şəraitdə Firuz Mustafanın poeziyasında əks olunan insan, cəmiyyət, vicdan və həqiqət problemləri aktual səslənir.
    Müəllifin bəzi şeirlərində toxunduğu məsələlər konkret dövrün hadisələri ilə məhdudlaşmır. İnsanın özünü aldatması, başqalarının rəğbətini qazanmaq istəyi, münasibətlərdə səmimiyyətin itməsi və həqiqətin şəxsi maraqlara qurban verilməsi müxtəlif dövrlərdə müşahidə olunan problemlərdir.
    Bu baxımdan onun poeziyası müasir oxucu üçün bir növ mənəvi düşüncə meydanı yaradır. Oxucu şeirlərdə yalnız tənqid edilən insan tiplərini axtarmamalı, eyni zamanda öz davranışlarına da nəzər salmalıdır. Çünki ədəbiyyatın əsl təsiri insanın başqaları haqqında mühakimə yürütməsi ilə bitmir; o, insanı özünə qarşı da dürüst olmağa çağırır.
    Firuz Mustafanın şeirlərinin başqa bir üstünlüyü onların müxtəlif oxucu qruplarına fərqli səviyyələrdə təsir edə bilməsidir. Bir oxucu onun satirik şeirlərində yumoru və ictimai tənqidi ön plana çıxara bilər, başqa bir oxucu isə eyni poetik nümunədə fəlsəfi məna və insan psixologiyasına dair müşahidələri görə bilər.
    Bu çoxqatlılıq poeziyanın oxucu ilə münasibətini zənginləşdirir. Şeirin mənası yalnız müəllifin söylədiyi fikirdən ibarət olmur; oxucunun həyat təcrübəsi, dünyagörüşü və emosional vəziyyəti də onun qavranılmasına təsir göstərir.
    Firuz Mustafanın poeziyasına obyektiv yanaşmaq üçün onun yalnız üstünlüklərini sadalamaq kifayət deyil. Hər bir şairin yaradıcılığında olduğu kimi, burada da müxtəlif poetik yanaşmaların təsir gücünü ayrıca qiymətləndirmək lazımdır.
    Şairin yığcam, aforistik şeirlərində əsas üstünlük fikrin aydınlığı və yaddaqalanlığıdır. Lakin belə bir formanın müəyyən məhdudiyyətləri də var: bəzən güclü və kəskin fikir emosional inkişafdan daha çox ön plana keçir. Bu zaman şeirin təsiri oxucunun həmin fikirlə razılaşmasından asılı ola bilər. Başqa sözlə, bəzi mətnlərdə poetik obrazdan çox, aforistik hökmün özü diqqət mərkəzində dayanır.
    Satirik nümunələrdə də oxşar məsələ ilə qarşılaşmaq mümkündür. İroniya və kəskin tənqid şeirin təsirini artırsa da, həddindən artıq sərt ifadə bəzən oxucunun diqqətini ideyanın dərinliyindən uzaqlaşdıraraq tənqid hədəfinə yönəldə bilər. Belə hallarda şeirin uzunmüddətli bədii təsiri yalnız kəskinlikdən deyil, obrazın inandırıcılığından və fikrin çoxqatlılığından da asılı olur.
    Bununla yanaşı, Firuz Mustafanın müxtəlif poetik nümunələrini eyni meyarla qiymətləndirmək doğru deyil. Lirik şeirdə duyğunun səmimiliyi və obrazlılıq, fəlsəfi şeirdə düşüncənin dərinliyi, satirada isə tənqidin əsaslılığı və bədii ifadənin dəqiqliyi ön plana çıxır.
    Ona görə də şairin poeziyasına verilən ümumi qiymət ayrı-ayrı şeirlərin təhlili ilə tamamlanmalıdır. Hansı mətnlərin daha güclü poetik obraz yaratdığı, hansılarda fəlsəfi fikrin daha təbii şəkildə bədii formaya çevrildiyi və hansılarda satirik məqsədin daha təsirli həyata keçirildiyi ayrıca araşdırıla bilər.
    Bu cür yanaşma şairin yaradıcılığını nə şişirdilmiş təriflərlə təqdim edir, nə də onu yalnız müəyyən üslub xüsusiyyətləri ilə məhdudlaşdırır. Əksinə, poeziyanın müxtəlif imkanlarını və bədii nəticələrini daha dəqiq anlamağa şərait yaradır.
    Firuz Mustafanın poeziyası insanın daxili dünyasını, cəmiyyətin mənəvi problemlərini və həyatın ziddiyyətlərini müxtəlif poetik vasitələrlə əks etdirən çoxşaxəli yaradıcılıq sahəsidir. Onun şeirlərində fəlsəfi düşüncə, lirik duyğu, satirik müşahidə və psixoloji təhlil bir-birini tamamlayır. Bu xüsusiyyətlər şairin poetik dünyasını yalnız hisslərin ifadəsi deyil, həm də həyatın və insanın mahiyyətini anlamağa yönələn düşüncə məkanı kimi səciyyələndirməyə imkan verir.
    Firuz Mustafanın poeziyasının əsas dəyərlərindən biri insanı mürəkkəb və ziddiyyətli varlıq kimi təqdim etməsidir. Şair insanın həm güclü, həm də zəif tərəflərini göstərir; onun sevgi və sədaqət qabiliyyətini, eyni zamanda qürurunu, tərəddüdlərini və mənəvi yanlışlıqlarını üzə çıxarır. Bu yanaşma insanı idealizə etməkdən uzaqdır və həyatın daha real mənzərəsini yaratmağa xidmət edir.
    Firuz Mustafanın poeziyasının əhəmiyyəti yalnız müəyyən fikirləri ifadə etməsində deyil, həmin fikirləri oxucunun düşüncəsinə çevirmək imkanındadır. Onun şeirləri bəzən bir təbəssüm, bəzən bir sual, bəzən də insanın öz daxilinə yönələn səssiz bir baxış yaradır. Bu təsir poeziyanın insan həyatındakı mənəvi funksiyasını xatırladır.
    Ədibin yaradıcılığı göstərir ki, poetik söz həm duyğuların, həm də düşüncənin ifadə vasitəsi ola bilər. Sözün həqiqi dəyəri isə yalnız gözəl səslənməsində deyil, insanı düşündürmək, həqiqəti axtarmağa çağırmaq və həyata daha həssas münasibət formalaşdırmaq gücündədir.
    Beləliklə, Firuz Mustafanın poeziyası müasir Azərbaycan ədəbiyyatında fəlsəfi düşüncə, satirik baxış və lirik duyğuların qovuşduğu maraqlı yaradıcılıq istiqamətlərindən biri kimi diqqətə layiqdir. Onun şeirlərini oxumaq insanı təkcə başqalarının həyatına deyil, öz daxili aləminə də nəzər salmağa sövq edir. Poeziyanın mühüm vəzifələrindən biri də məhz budur: insanın dünyanı daha dərindən görməsinə, özünü daha yaxşı tanımasına və mənəvi dəyərlər haqqında yenidən düşünməsinə kömək etmək.
    Firuz Mustafanın poeziyasından danışarkən vurğulamaq istərdik biz burada əsasın “Misra” kitabında toplanmış şeirlərdən söhbət açırıq. Bu, müəllifin poetik yaradıcılığını daha geniş şəkildə tanımağa, onun düşüncə tərzini, həyata münasibətini və bədii ifadə imkanlarını izləməyə şərait yaradan maraqlı bir nəşrdir. Kitabın diqqətçəkən cəhəti ondadır ki, burada poeziya yalnız hisslərin ifadəsi kimi deyil, insanı və cəmiyyəti dərk etmək, həyatın ziddiyyətlərini açmaq, mənəvi problemləri sorğulamaq vasitəsi kimi çıxış edir.
    Firuz Mustafa geniş oxucu auditoriyasına daha çox filosof, nasir və dramaturq kimi tanınsa da, “Misra” kitabı onun poetik düşüncəsinin də özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik olduğunu göstərir. Kitabda toplanan dördlüklər forma etibarilə yığcam, məzmun etibarilə isə müxtəlif və çoxqatlıdır. Burada şəxsi duyğulardan ictimai münasibətlərə, sevgidən tənhalığa, zaman və ömür haqqında düşüncələrdən ədəbi mühitin tənqidinə qədər geniş bir mövzu dairəsi əhatə olunur.
    Bu poeziyanı səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri müəllifin həyatı müşahidə etməklə kifayətlənməməsi, müşahidələrdən ümumiləşdirilmiş nəticələr çıxarmasıdır. Şair adi görünən hadisələrdə belə insan xarakterinin mürəkkəbliyini, ictimai münasibətlərin ziddiyyətlərini və mənəvi seçimlərin nəticələrini görməyə çalışır. Onun poetik qəhrəmanı həm dünyanı, həm də özünü anlamaq istəyən, lakin bu axtarışda bəzən ziddiyyətlərlə üzləşən insandır.
    Firuz Mustafanın poeziyasında fəlsəfi düşüncə aparıcı istiqamətlərdən biridir. O, insanın kimliyi, həyatın mənası, zamanın mahiyyəti, taleyin rolu və insanın özünə münasibəti kimi məsələlərə müraciət edir. Bununla belə, şair fəlsəfi fikri abstrakt mülahizələr şəklində deyil, gündəlik həyatla əlaqəli poetik müşahidələr vasitəsilə ifadə edir.
    Oxuyuruq:

    “Ömür var bomboşdur, ömür var dolu,
    Biri çox dərindir, biri dayazdır.
    Özündən özünə uzanan yolu
    Keçməkçün, insana bir ömür azdır.”

    Bu dördlük kitabın fəlsəfi istiqamətini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir. Şair burada iki əsas fikri birləşdirir: ömrün dəyəri onun uzunluğu ilə deyil, məzmunu ilə ölçülür; insanın özünü dərk etməsi isə ömürboyu davam edən mürəkkəb prosesdir.
    “Özündən özünə uzanan yol” ifadəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. İnsan özünü tanıdığını düşünsə də, daxilindəki istəkləri, qorxuları, ziddiyyətləri və gizli imkanları tam anlamaq həmişə mümkün olmur. Həyat təcrübəsi insanın özünə münasibətini dəyişir, əvvəlki qənaətlərini sorğulamağa vadar edir. Bu mənada özünüdərk yalnız başlanğıcı olan deyil, son nöqtəsinə çatmaq çətin olan mənəvi səyahətdir.
    Şairin bu fikri yığcam şəkildə ifadə etməsi onun poetik üslubunun güclü tərəflərindən biridir. Dördlükdə uzun izah yoxdur, ancaq hər misra ümumi düşüncənin inkişafına xidmət edir. Son iki misra isə insanın ömrü ilə özünü dərk etmək arzusu arasındakı ziddiyyəti üzə çıxarır.
    Başqa bir dördlükdə zaman problemi başqa bir rakursdan təqdim olunur:

    “Zaman öz sirrini etməyir agah,
    An var ki, işığı min ömrə çatır.
    Heç vaxt unutma ki, dünən və sabah
    Əslində bugünün başqa adıdır.”

    Burada zaman yalnız keçmişi və gələcəyi bir-birindən ayıran ölçü kimi deyil, insanın bu gününü müəyyənləşdirən mənəvi təcrübə kimi anlaşılır. Dünən yaşananlar bugünkü insanı formalaşdırır, sabah haqqında düşüncələr isə onun indiki seçimlərinə təsir göstərir. Deməli, insanın həyatı ayrı-ayrı zaman parçalarından ibarət olsa da, bu parçalar bir-biri ilə sıx bağlıdır.
    Bu dördlükdə diqqəti cəlb edən digər cəhət anın dəyərinə verilən qiymətdir. Bəzən bir hadisə, bir qarşılaşma və ya bir qərar insanın bütün həyatına təsir göstərə bilər. Beləliklə, şair zamanın yalnız kəmiyyətini deyil, keyfiyyətini də düşünməyə çağırır.
    Firuz Mustafanın poeziyasında insanın mənəvi keyfiyyətləri mühüm yer tutur. Şair insanın zahiri görünüşü, sosial mövqeyi və özünü təqdimetmə üsulu ilə onun həqiqi mahiyyəti arasındakı fərqə diqqət yetirir. Onun fikrincə, insanın dəyəri yalnız cəmiyyətdə tutduğu mövqeyə və başqalarının ona münasibətinə əsasən müəyyən edilə bilməz.
    Müəllifin bir dördlüyündə bu fikir çox aydın ifadə olunur:

    “O, öz aləmində insandır guya,
    Di gəl ki, heç kəsi saya salmayır.
    Hamı adam kimi gəlir dünyaya,
    Amma hamı dönüb adam olmayır”.

    Bu misralar şairin insanlıq anlayışına münasibətini açan əsas nümunələrdəndir. Burada bioloji mənada insan olmaqla mənəvi baxımdan insan olmağın fərqi göstərilir. Həqiqi insanlıq başqalarına hörmət, vicdan, mərhəmət, məsuliyyət və ədalət kimi dəyərlərlə ölçülür.
    Müəllifin tənqid hədəfi özünü insan hesab etsə də, başqalarının ləyaqətini nəzərə almayan, yalnız öz maraqlarını düşünən şəxsdir. Belə insanın problemi onun özünə verdiyi qiymətlə başqalarına münasibəti arasındakı ziddiyyətdir.
    Bu dördlüyün təsir gücü fikrin birbaşa və aydın ifadə olunmasından irəli gəlir. Şair uzun mühakimələr yürütmədən, bir insan tipinin mənəvi portretini yaradır. Oxucu isə həmin portreti öz həyat təcrübəsi ilə müqayisə edir və istər-istəməz insanlıq meyarları haqqında düşünür.

    “Müdriki igidlə qarışdırma sən,
    Çox vaxt biri olmur biri olanda.
    Bir anda qəhrəman ola bilərsən,
    Müdrik olammazsan amma bir anda”.

    Burada igidlik və müdriklik fərqli insani keyfiyyətlər kimi təqdim edilir. İgidlik bəzən konkret şəraitdə göstərilən cəsarətlə bağlıdır. Müdriklik isə təcrübə, müşahidə, düşüncə və hadisələri düzgün qiymətləndirmək qabiliyyəti tələb edir.
    Müəllif bu iki anlayışı qarşılaşdırmaqla insanın mənəvi yetkinliyinin bir anlıq qəhrəmanlıqla məhdudlaşmadığını göstərir. Bu fikir həm fərdi həyat, həm də ictimai münasibətlər baxımından əhəmiyyətlidir. İnsan yalnız cəsarətli davranmaqla deyil, düzgün qərar vermək, nəticələri düşünmək və başqalarının təcrübəsindən nəticə çıxarmaqla da yetkinləşir.
    “Misra” kitabının ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri satirik dördlüklərin geniş yer tutmasıdır. Firuz Mustafa cəmiyyətdə müşahidə etdiyi mənfi halları bəzən sərt ironiya, bəzən yumor, bəzən də paradoks vasitəsilə təqdim edir.
    Onun satirası əsasən insanın zahiri davranışı ilə daxili mahiyyəti arasındakı ziddiyyətə yönəlir. Yaltaqlıq, şöhrətpərəstlik, istedadsızlığın gizlədilməsi, mənəvi prinsiplərin şəxsi maraqlara qurban verilməsi və saxta nüfuz yaratmaq cəhdləri şairin tənqidi baxışının əsas mövzularındandır.

    “İzləyir şefini o, addım-addım,
    Bəs necə, çox sevir o, rəisini.
    Deyir ki, başında papaq olmadım,
    Kaş ayaqda çəkmən olaydım sənin”.

    Bu nümunədə yaltaqlığın mahiyyəti şişirdilmiş obraz vasitəsilə açılır. Rəhbərə hörmət və sədaqət adı altında təqdim edilən davranış əslində şəxsi ləyaqətin itirilməsinə qədər gedib çıxır. Şairin istehzası da məhz bu nöqtədə yaranır: insan başqasının rəğbətini qazanmaq naminə özünü alçaltmağa hazırdır.
    Dördlüyün son iki misrasında istifadə olunan hiperbola satirik təsiri gücləndirir. Çəkmə olmaq arzusu insanın öz mənliyindən imtina etməsinin ifrat ifadəsidir. Beləliklə, konkret bir davranış modeli ümumiləşdirilərək ictimai qüsura çevrilir.
    Ədəbi mühitə yönələn satira isə kitabın daha maraqlı istiqamətlərindəndir. 32-ci dördlükdə şair yazıçı və tənqidçi davranışları ilə bağlı belə bir mənzərə yaradır:

    “Tənqiddə sözünü deməyib hələ,
    Tərif kölgəsində o, yata-yata
    Qələmi ataraq pulemyot ilə
    İndi hücum çəkib ədəbiyyata”.

    Burada tərifə alışmaq, tənqidi mövqedən uzaqlaşmaq və sonradan sərt hücum mövqeyi tutmaq arasındakı ziddiyyət ironik şəkildə göstərilir. Pulemyot obrazı sözün adi tənqid vasitəsi olmaqdan çıxaraq dağıdıcı hücum vasitəsinə çevrilməsini simvollaşdırır.
    Bu dördlüyün əsas məqamı təkcə kəskin ifadədə deyil. Şair ədəbi mühitdə fikir bildirməyin məsuliyyəti məsələsini də gündəmə gətirir. Tənqid şəxsi münasibətlərin və ani emosiyaların təsiri ilə deyil, əsaslandırılmış mövqe və peşəkar yanaşma ilə aparılmalıdır.
    Bu nümunələr göstərir ki, Firuz Mustafanın satirası yalnız ümumi cəmiyyət problemlərinə deyil, özünün də daxil olduğu ədəbi mühitdəki qüsurlara yönəlməkdən çəkinmir.
    Bu cəhət onun satirik mövqeyini daha maraqlı edir. Ədəbi mühitin tənqidi poeziyanın özünü də qiymətləndirmə və özünütənqid məsələsinə çevirir.

    Sevgi lirikasında
    Firuz Mustafanın poeziyasında sevgi mövzusu da geniş yer tutur. Lakin bu mövzu yalnız romantik hisslərin ifadəsi ilə məhdudlaşmır. Şair sevginin psixoloji tərəflərini, insanın gözləntilərini, ayrılığın ağrısını, qarşılıqlı münasibətlərdəki anlaşılmazlıqları və bəzən hisslə ağıl arasında yaranan ziddiyyətləri də araşdırır.

    “O kişi heç zaman duymadı bunu:
    İki sim çalındı ömür tarında.
    Bir qadın həyatda sevirdi onu,
    O biri sevirdi xəyallarında”.

    Bu misralarda real insanla xəyalda yaradılmış insan obrazı qarşılaşdırılır. Bir qadının sevgisi həyatda mövcud olan şəxsə, digərinin sevgisi isə onun xəyalındakı obrazına yönəlir. Beləliklə, eyni şəxsə münasibətdə iki fərqli sevgi forması meydana çıxır.
    Müəllif burada sevginin yalnız qarşı tərəfi görməkdən ibarət olmadığını, onu necə təsəvvür etməyin də mühüm rol oynadığını göstərir. İnsan bəzən sevdiyi şəxsi olduğu kimi qəbul edir, bəzən isə onu öz arzularına uyğun şəkildə idealizə edir. Bu iki yanaşma arasındakı fərq münasibətlərin mahiyyətinə təsir göstərir.
    Dördlüyün “ömür tarı” obrazı da diqqətəlayiqdir. Tarın simləri kimi müxtəlif duyğular da insan həyatında bir-birinə qarışır, fərqli səslər yaradır. Sevgi burada həm həqiqi münasibət, həm də xəyalın yaratdığı mənəvi təcrübə kimi təqdim olunur.
    Digər bir dördlükdə isə sevginin insanın baxışlarına təsiri belə ifadə edilir:

    “Əgər nifrət etsən birisinə sən,
    Yaxşısını pis tək atarsan çölə.
    Əgər birisini sevsən ürəkdən,
    Yaxşı görəcəksən pisini belə”.

    Bu fikir insan psixologiyasının mühüm bir xüsusiyyətinə diqqət çəkir: güclü hisslər bəzən hadisələri obyektiv qiymətləndirmək imkanını məhdudlaşdırır. Nifrət insanın qarşı tərəfdəki müsbət cəhətləri görməsinə mane olur, sevgi isə onun nöqsanlarına qarşı daha dözümlü münasibət yaratmağa səbəb olur.
    Beləliklə, müəllif sevgini yalnız gözəl hiss kimi deyil, insanın dünyanı qavrama tərzini dəyişdirən mənəvi qüvvə kimi təqdim edir. Bu dördlükdəki fikir həm şəxsi münasibətlər, həm də insanların bir-biri haqqında formalaşdırdığı qənaətlər baxımından aktualdır.
    Firuz Mustafanın sevgi lirikasının maraqlı tərəfi də bundadır: hisslər təsvir edilir, lakin eyni zamanda həmin hisslərin insan düşüncəsinə təsiri araşdırılır.

    Ayrılıq, tənhalıq və daxili iztirab
    Kitabda sevgi mövzusu ilə sıx bağlı olan digər istiqamət ayrılıq və tənhalıqdır. Şair ayrılığı yalnız fiziki uzaqlıq kimi deyil, insanın daxilində yaranan boşluq və mənəvi məsafə kimi də təqdim edir.
    “Duyğum-sopsoyuqdur, hissim-boyatdır,
    Günəşdən gizlənən quzey olmuşam.
    Hər anım bir yeni eksponatdır,
    Sənin həsrətinə muzey olmuşam.”

    Burada “muzey” obrazı ayrılığın yaratdığı psixoloji vəziyyəti ifadə edir. Muzeydə keçmişə aid əşyalar qorunur; şeirdə isə keçmiş hisslərin, xatirələrin və həsrətin izləri insanın daxilində saxlanılır.
    Şairin yaratdığı poetik obrazda insanın həyatı sanki keçmiş duyğuların sərgiləndiyi məkana çevrilir. Hər yeni an əvvəlki yaşantılardan ayrılmır, əksinə, həmin xatirələrin üstünə əlavə olunur. Bu isə ayrılığın yalnız bir hadisə deyil, zamanla insanın daxili dünyasında formalaşan vəziyyət olduğunu göstərir.
    “Günəşdən gizlənən quzey” ifadəsi də emosional soyuqluğu və işıqdan uzaqlaşmanı təsəvvürə gətirir. Beləliklə, şair tənhalığı birbaşa adlandırmaq əvəzinə təbiət və məkan obrazlarından istifadə etməklə ifadə edir.

    “Ulduzlar gecənin qoynunda çimir,
    Nə göyə yaxınam, nə də ki, yerə.
    Metroda şütüyən bir qatar kimi
    Qaranlıq tuneldən çıxa bilmirəm.”

    Metro qatarının qaranlıq tuneldə hərəkəti insanın çıxış yolu tapa bilmədiyi daxili vəziyyətin rəmzinə çevrilir. Göylə yer arasında qalmaq isə insanın mənəvi tarazlığını itirməsini, özünü heç bir yerə tam aid hiss etməməsini ifadə edir.
    Bu nümunədə şəhər mühiti ilə daxili psixoloji vəziyyət arasında əlaqə yaradılır. Şair müasir texniki həyatın adi elementindən istifadə edərək insanın tənhalığını və sıxıntısını poetik obraza çevirir.
    Bu cür nümunələr Firuz Mustafanın poeziyasında hisslərin yalnız birbaşa ifadə olunmadığını, bəzən obraz və metaforalar vasitəsilə daha dərin məna qazandığını göstərir.

    İctimai ağrı və insanın azadlığı
    Firuz Mustafanın poetik dünyasında ictimai problemlər də mühüm yer tutur. O, insanın şəxsi həyatında yaşadığı çətinliklərlə cəmiyyətin yaratdığı mənəvi və sosial ziddiyyətlər arasında əlaqə qurur.

    “Azadlıq, azadlıq... Taleyə bir bax,
    Azadıq... Az qala quş kimi uçaq.
    Biz azad deyilik yaşamaq üçün,
    Ölmək, öldürməkçün azadıq ancaq.”

    Bu misralarda azadlıq haqqında zahiri təsəvvürlə insanın real həyatda yaşadığı vəziyyət arasında ziddiyyət yaradılır. İlk iki misrada azadlıq nikbin və ümidverici səslə təqdim olunsa da, son iki misra həmin təsəvvürü dağıdır.
    Şairin tənqidi burada ictimai həyatın insanı yaşatmaq, qorumaq və inkişaf etdirmək əvəzinə, zorakılıq və məhv etmə imkanları ilə üz-üzə qoyması üzərində qurulur. Azadlığın məqsədi yalnız seçim etmək imkanına malik olmaq deyil; bu imkanın insan həyatını qorumağa və mənalı yaşamağa xidmət etməsi də vacibdir.
    Dördlüyün təsir gücü gözlənilməz sonluqdan irəli gəlir. Oxucu əvvəlcə azadlığın tərənnümünü gözləyir, lakin şair fikri kəskin ictimai ironiya ilə tamamlayır. Beləliklə, poetik paradoks sosial məzmun daşıyan bir mühakiməyə çevrilir.

    “Hər oda, atəşə qalanan mənəm,
    Şam kimi başına dolanan mənəm,
    Bir gözüm Arazdı, bir gözüm Kürdü,
    Dərya tək durulan, bulanan mənəm.”

    Araz və Kür obrazlarının yanaşı işlədilməsi şairin poetik düşüncəsində milli coğrafiyanın və mənəvi bağlılığın əhəmiyyətini göstərir. Çaylar burada yalnız təbiət elementləri deyil, həm də kollektiv yaddaşı, doğma məkanı və mənəvi kimliyi xatırladan obrazlardır.
    Beləliklə, şəxsi duyğu daha geniş məna qazanaraq Vətənə bağlılıq hissi ilə birləşir.
    Firuz Mustafanın fəlsəfi poeziyasının mərkəzində insan və onun özünü tanımaq problemi dayanır. Şair insanın başqalarını qiymətləndirməkdə bəzən tələskən, özünü tanımaqda isə tərəddüdlü olduğunu göstərir. İnsan xarici aləmi müşahidə edir, hadisələrə münasibət bildirir, özünə müəyyən mənəvi meyarlar seçir. Lakin bütün bunlar onun öz daxili aləmini tam anlaması demək deyil.
    Firuz Mustafanın poeziyasında zaman yalnız saatın, günlərin və illərin ardıcıllığı deyil. Zaman insanın həyat təcrübəsini, düşüncələrini, itkilərini və mənəvi dəyişikliklərini müəyyənləşdirən fəlsəfi anlayışdır.

    “Heç vaxt unutma ki, dünən və sabah
    Əslində bugünün başqa adıdır”.

    Bu misralar keçmiş, indiki zaman və gələcək arasındakı əlaqəni düşündürür. İnsan keçmişdən tamamilə ayrıla bilməz, çünki yaşadığı hadisələr onun xarakterini formalaşdırır. Gələcək də bugünkü seçimlərdən və qərarlardan asılıdır. Beləliklə, zamanın müxtəlif mərhələləri insan həyatında bir-birindən təcrid olunmuş hissələr deyil, vahid bir bütövün tərkib hissələridir.
    Bu düşüncə insanın indiki ana münasibətini də əhəmiyyətli edir. Dünən baş vermiş hadisələri dəyişmək mümkün deyil, sabah isə hələ yaşanmamışdır. İnsan öz həyatına təsir göstərmək imkanını, ilk növbədə, bu günün içində tapır.

    “Qarğa tək üç yüz il yaşamaqdansa,
    Üç həftə bəsimdir-kəpənək kimi”.

    Bu misralarda bioloji uzunömürlülüklə həyatın keyfiyyəti qarşılaşdırılır. Şair üçün ömrün dəyəri yalnız neçə il davam etməsi ilə müəyyənləşmir. Həyatın necə yaşanması, insanın hansı duyğuları keçirməsi və yaşadığı müddətdə hansı mənəvi izləri buraxması da vacibdir.
    Kəpənəyin qısa ömrü ilə qarğanın uzunömürlülüyünün qarşılaşdırılması simvolik məna daşıyır. Burada əsas məsələ konkret canlıların həyat müddəti deyil, insanın zaman haqqında təsəvvürüdür. Uzun ömür həmişə zəngin və mənalı həyat demək olmadığı kimi, qısa ömür də mənasızlıq anlamına gəlmir.
    Bu baxımdan Firuz Mustafanın poeziyası insanı yalnız daha uzun yaşamağa deyil, yaşadığı zamanı mənalandırmağa çağırır.
    Müəllifin fəlsəfi düşüncəsində həqiqətin dərk edilməsi mühüm yer tutur. İnsan çox zaman hadisələri zahiri əlamətlərə əsasən qiymətləndirir. Görünüş, söz, nüfuz və ictimai mövqe insan haqqında ilkin təsəvvür yaradır. Lakin həmin təsəvvür həmişə həqiqəti əks etdirmir.
    Firuz Mustafanın 3-cü dördlüyündə oxuyuruq:

    “Zahirdə olana qiymət vermə sən,
    Gözəllik həmişə batində olur”.

    Bu fikir zahiri görünüşlə daxili mahiyyət arasındakı fərqi ön plana çıxarır. Şairin nəzərində insanın və hadisələrin həqiqi dəyəri yalnız görünən tərəflə müəyyən edilə bilməz. Bəzən zahirən cəlbedici olanın daxilində mənəvi boşluq, adi görünən bir insanın daxilində isə böyük mənəvi zənginlik ola bilər.
    Bu yanaşma yalnız gözəllik anlayışına aid deyil. O, insan münasibətlərinə, ictimai nüfuza, biliyə və əxlaqi keyfiyyətlərə də şamil edilə bilər. Həqiqəti anlamaq üçün müşahidə etmək kifayət etmir; düşünmək, müqayisə etmək və zahiri təsəvvürlərin arxasına keçmək lazımdır.

    “Bu qara dünyanın ağ yalanları
    Görəsən nə zaman qara olacaq?”

    Burada “ağ yalan” ifadəsinin daxilindəki ziddiyyət fəlsəfi məna daşıyır. Yalanın müəyyən müddət ərzində həqiqət kimi təqdim edilməsi onun mahiyyətini dəyişdirmir. İnsanlar yalanı qəbul edə, ona inana və onu müdafiə edə bilərlər, lakin bu, yalanı həqiqətə çevirmir.
    Sual formasında verilən sonluq oxucunu həqiqətin gec-tez üzə çıxması, yaxud cəmiyyətdə yalanın nə qədər davam edə bilməsi barədə düşünməyə sövq edir. Beləliklə, həqiqət problemi şəxsi münasibətlərin sərhədindən çıxaraq ictimai və əxlaqi məsuliyyət məsələsinə çevrilir.


    Azadlıq Firuz Mustafanın poeziyasında həm fəlsəfi, həm də ictimai məna daşıyır. Şair azadlığın yalnız sözlə ifadə olunmasının kifayət etmədiyini, insanın real həyat şəraitində öz imkanlarını həyata keçirə bilməsinin də vacib olduğunu göstərir.

    “Biz azad deyilik yaşamaq üçün,
    Ölmək, öldürməkçün azadıq ancaq.”

    Bu misralarda azadlıq anlayışının daxili ziddiyyəti açılır. İnsan azadlıqdan danışa bilər, lakin onun yaşamaq, özünü inkişaf etdirmək və təhlükəsiz həyat sürmək imkanları məhdud ola bilər. Şair bu ziddiyyəti kəskin satirik formada ifadə edir.
    Fəlsəfi baxımdan burada belə bir sual meydana çıxır: azadlıq yalnız müəyyən hərəkətləri etmək imkanıdır, yoxsa insanın ləyaqətli həyat sürməsinə şərait yaradan mənəvi və ictimai vəziyyətdir?
    Dördlük azadlığı sadəcə formal anlayış kimi qəbul etməyə etiraz edir. İnsan üçün yaşamaq, yaratmaq, sevmək və özünü ifadə etmək imkanları yoxdursa, azadlığın məzmunu da sual altına düşür.
    Bu fikir müasir insanın həyatına da aiddir. İnsan bəzən zahirən sərbəst görünür, lakin qorxu, sosial təzyiq, maddi asılılıq və mənəvi məhdudiyyətlər səbəbindən öz iradəsini tam həyata keçirə bilmir. Beləliklə, Firuz Mustafanın poetik sualı azadlığın mahiyyətini yenidən düşünməyə imkan yaradır.
    Firuz Mustafanın poeziyasında tale məsələsi də maraqlı fəlsəfi məzmun daşıyır. İnsan həyatında əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş hadisələrin olub-olmaması, insanın öz gələcəyinə nə dərəcədə təsir göstərə bilməsi əsrlər boyu fəlsəfənin əsas suallarından biri olmuşdur.

    “Qismətin qapısı, qardaş, bağlıdır,
    Gərək pəncərədən girəsən ora”.

    Bu misralarda yumorla fəlsəfi fikir birləşir. Qismət qapısının bağlı olması insanın qarşılaşdığı maneələri, pəncərə isə alternativ imkanları simvolizə edir. Şairin obrazlı ifadəsi insanın çətinliklər qarşısında passiv mövqe tutmamasına işarə edir.
    Bu dördlükdən belə bir nəticə çıxarmaq olar: insan hər şeyi öz iradəsi ilə müəyyənləşdirə bilməsə də, qarşısına çıxan vəziyyətlərə münasibətini və davranış yolunu seçmək imkanına malikdir.
    Burada tale ilə iradə arasında tam həll olunmuş münasibət təqdim edilmir. Əksinə, poetik obraz oxucunu düşünməyə vadar edir. Bəzən məqsədə çatmaq üçün birbaşa yol bağlı olur və insan başqa imkanlar axtarmalıdır. Bu, həm həyat təcrübəsi, həm də insanın yaradıcı düşüncə qabiliyyəti ilə bağlıdır.

    Yeri gəlmişkən, onluq poetik formasında on misralıq bənd və ya on misradan ibarət şeir quruluşu əsas götürülür. Firuz Mustafanın “Onluqlar” bölməsindəki şeirlərində bu formanın imkanlarından istifadə edilərək müxtəlif həyat hadisələri, insan xarakterləri və fəlsəfi problemlər yığcam şəkildə təqdim olunur. Burada diqqət yalnız şeirin quruluşuna deyil, həm də fikrin məna tutumuna yönəlir. Şair az sözlə geniş məna ifadə etməyə, oxucunu düşündürməyə və adi görünən hadisələrin arxasındakı həqiqətləri açmağa çalışır.
    Onluqlarda müəllifin oxucu ilə birbaşa ünsiyyət yaratması diqqəti cəlb edir. O, bəzən oxucuya sual verir, bəzən şəxsi düşüncələrini bölüşür, bəzən də həyat təcrübəsindən çıxardığı nəticələri təqdim edir. Məsələn, “Onluqlar” bölməsinin başlanğıcında oxucuya müraciətlə belə deyilir:

    Sənə bir sirr açım, mənə qulaq as:
    Ağlı olanların baxtı olmayır.
    Əgər vaxtın varsa dərdləşək bir az,
    İşi olmayanın vaxtı olmayır…

    Bu misralarda paradoksal fikir əsas ifadə vasitəsinə çevrilir. İlk baxışda ziddiyyətli görünən “ağlı olanların baxtı olmayır” və “işi olmayanın vaxtı olmayır” fikirləri insan həyatının mürəkkəbliyinə işarə edir. Müəllif oxucunu hazır qənaətlərlə kifayətlənməməyə, deyilən fikirlərin arxasında duran mənanı anlamağa çağırır. Buradakı yumor və istehza düşüncənin təsir gücünü artırır.
    Onluq şeirlərində diqqət çəkən digər cəhət insanın daxili aləminə müraciətdir. Firuz Mustafa insanın özünü dərk etməsi, həyatın sonluluğu və zamanın keçiciliyi haqqında düşünür. Ölüm mövzusu onun poetik dünyasında yalnız kədər və qorxu mənbəyi deyil, həm də insanın həyatına qiymət verməsinə səbəb olan fəlsəfi məsələdir. Müəllif bu mövzunu bəzən ciddi, bəzən isə ironik şəkildə təqdim edir. Beləliklə, ölüm haqqında ənənəvi düşüncələrə fərqli baxış formalaşdırır, insanın öz taleyi qarşısındakı mövqeyini sorğulayır.
    Onluqlarda ictimai tənqid də mühüm yer tutur. Şair cəmiyyətdə rast gəlinən ikiüzlülüyü, yaltaqlığı, şöhrətpərəstliyi və mənəvi dəyərlərin arxa plana keçməsini diqqətdən kənarda qoymur. Onun tənqid hədəfi çox vaxt özünü olduğundan üstün göstərən, başqalarının fikirlərindən asılı yaşayan və şəxsi mənafeyini hər şeydən üstün tutan insanlardır. Bu cür obrazların yaradılmasında ironiya və satirik ifadə üsulları mühüm rol oynayır.
    Firuz Mustafanın onluqlarında fəlsəfi məzmunla gündəlik həyat müşahidələri arasında sıx əlaqə vardır. Müəllif mürəkkəb məsələləri izah etmək üçün həmişə ağır və anlaşılmaz ifadələrə üstünlük vermir. Əksinə, sadə sözlər və yaddaqalan ifadələr vasitəsilə oxucunu düşünməyə sövq edir. Onun şeirlərində həqiqət və yalan, sevinc və kədər, dostluq və xəyanət, ağıl və nadanlıq kimi qarşılaşdırmalar tez-tez diqqətə çatdırılır. Bu qarşılaşdırmalar insan həyatının ziddiyyətlərini üzə çıxarır.
    Onluq formasının başqa bir üstünlüyü müxtəlif mövzuların qısa poetik çərçivədə birləşdirilməsidir. Fikir artıq sözlərə ehtiyac qalmadan ifadə edilir, bəzən isə şeirin sonluğu əvvəlki misralarda yaradılmış məna istiqamətini dəyişir və oxucuda gözlənilməz təəssürat yaradır. Bu cəhət Firuz Mustafanın dramaturq və filosof kimi təcrübəsi ilə də səsləşir: onun poetik fikirlərində müəyyən bir münaqişə, sual və ya daxili ziddiyyət qurulur, sonra isə oxucu həmin məsələ haqqında müstəqil nəticə çıxarmağa dəvət edilir.
    Firuz Mustafanın poetik yaradıcılığında qoşma janrı xüsusi maraq doğurur. Qoşma Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında və aşıq poeziyasında geniş yayılmış, əsasən, on birhecalı misralarla yazılan, dörd misralıq bəndlərdən təşkil olunan ənənəvi şeir formasıdır. Bu janrda sevgi, həsrət, təbiət, vətən, insan taleyi və mənəvi dəyərlər kimi mövzular geniş əks olunur. Firuz Mustafa da qoşmanın ənənəvi imkanlarından istifadə edərək öz fərdi düşüncələrini, duyğularını və dünyagörüşünü ifadə edir.
    Müəllifin “Misra. Poeziya” kitabının “Qoşmalar” bölməsində “Ağrıyır”, “Qurbanın olum”, “Görmüşəm”, “Olmaz”, “Özümə xitab”, “Mən”, “Qadası” və “Doymadım” kimi şeirlər yer alır. Bu nümunələr mövzu baxımından rəngarəngdir. Onlarda şəxsi hisslər, ictimai müşahidələr, həyatın mənası, insanın mənəvi dünyası və taleyin dəyişkənliyi bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim edilir.
    Qoşmaların əsas xüsusiyyətlərindən biri lirik qəhrəmanın hiss və düşüncələrinin səmimi ifadəsidir. Bu cəhət “Ağrıyır” şeirində aydın görünür:

    Mənim dərdlərimin dərdi dərindi,
    Yaramın içində yaram ağrıyır.

    Bu misralarda ağrı yalnız fiziki hiss kimi deyil, insanın daxili iztirablarının rəmzi kimi təqdim edilir. “Yaramın içində yaram ağrıyır” ifadəsi mənəvi əzabın dərinliyini göstərən təsirli bədii obrazdır. Şair dərdin adi sözlərlə ifadə edilməsinin çətinliyini vurğulayır. Şeirin davamında “Mənim komediyam faciə olub” fikri də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada komediya ilə faciənin qarşılaşdırılması insanın zahiri görünüşü ilə daxili aləmi arasındakı ziddiyyəti üzə çıxarır. Həyatda başqalarına gülməli görünən hadisələrin insanın daxilində ağır iztirablara çevrilə bilməsi fikri əsərin əsas məna istiqamətlərindən biridir.
    “Qurbanın olum” qoşmasında isə məhəbbət, könül bağlılığı və qarşılıqsız duyğular ön plana çıxır. Lirik qəhrəman sevdiyi insana müraciət edir, onun qarşısında öz hisslərini səmimi şəkildə ifadə edir. Şeirdə sevgi ilə yanaşı, həsrət və inciklik də duyulur. Müəllifin “Könül verdiklərim könlümü qırır” misrası insan münasibətlərindəki ziddiyyəti ifadə edir. İnsan bəzən ən çox dəyər verdiyi şəxslərdən inciklik görür və bu, onun mənəvi dünyasında dərin iz buraxır. Şeirin dilindəki müraciətlər, təkrarlar və emosional ifadələr lirik təsiri gücləndirir. “Qurbanın olum” ifadəsinin təkrarlanması isə xalq şeirinə xas səmimiyyət və danışıq ahəngi yaradır.
    Firuz Mustafanın qoşmalarında ictimai tənqid də mühüm yer tutur. “Görmüşəm” şeirində müəllif var-dövlətə həddindən artıq aludə olan, tamahını mənəvi dəyərlərdən üstün tutan insanları tənqid edir. Şeirdə belə adamların davranışı kəskin və satirik ifadələrlə təsvir olunur. Müəllif maddi sərvətin insanın həqiqi dəyərini müəyyən etmədiyini göstərir. Onun fikrincə, insanın əsas keyfiyyəti sahib olduğu var-dövlətlə deyil, mənəvi səviyyəsi, vicdanı və başqalarına münasibəti ilə ölçülməlidir.
    Bu baxımdan “Görmüşəm” şeiri təkcə şəxsi müşahidələrin ifadəsi deyil, həm də cəmiyyətə yönəlmiş mənəvi çağırışdır. Şair insanı öz davranışları üzərində düşünməyə, tamahın və şöhrətpərəstliyin təsirindən uzaqlaşmağa səsləyir. Əsərdəki satirik çalarlar müəllifin dramaturgiyasında və digər bədii nümunələrində də müşahidə olunan tənqidi yanaşma ilə səsləşir.
    “Olmaz” qoşmasında isə həyatın çətinlikləri, insanın mənəvi mövqeyi, dostluq və sədaqət məsələləri diqqət mərkəzindədir. Şeirin başlanğıcındakı “Nə tufandan çəkin, nə qasırğadan” çağırışı insanı həyatın sınaqları qarşısında mətin olmağa dəvət edir. Müəllif çətinliksiz həyatın mümkün olmadığını bildirməklə yanaşı, insanın həqiqətə bağlılığını və dostluğa sədaqətini mühüm mənəvi keyfiyyətlər kimi qiymətləndirir. Burada həyat təcrübəsindən doğan qənaətlər aydın və yaddaqalan ifadələrlə təqdim edilir.
    Şairin “Mən” və “Özümə xitab” şeirlərində fərdi yaşantılarla fəlsəfi düşüncələr birləşir. “Mən” şeirində lirik qəhrəman öz varlığı, həyatdakı yeri və ölümündən sonrakı taleyi haqqında düşünür. O, həyatı yalnız yaşamaq və ölmək arasındakı zaman məsafəsi kimi qəbul etmir; insanın özünü ifadə etmək, duymaq, sevmək və dünyaya təsir göstərmək imkanlarını da ön plana çəkir. Bu mənada şeir insanın varlıq haqqında suallarına poetik cavab axtarışıdır.
    “Özümə xitab” şeirində isə müəllifin özünə müraciəti vasitəsilə zamanın keçiciliyi və maddi dünyanın faniliyi vurğulanır. Ağacların quruması, çiçəklərin solması kimi təbiət təsvirləri həyatın dəyişkənliyini xatırladır. Bununla belə, arzuların solmaması fikri insandakı yaşamaq iradəsini və gələcəyə inamı ifadə edir. Beləliklə, şeirdə kədər və nikbinlik bir-birini tamamlayır.
    “Qadası” və “Doymadım” qoşmalarında da taleyin çətinlikləri, sevgi, həsrət və insanın həyat qarşısındakı mövqeyi ön plana çıxır. “Qadası” şeirində ayrılıq, xəyanət və ümidsizlik motivləri ilə yanaşı, sevilən insana bağlılıq hissi də ifadə olunur. “Doymadım” şeirində isə lirik qəhrəman həyatın ona yaşatdığı çətinlikləri xatırlayır, eyni zamanda gözəllikdən, sevgidən və mənəvi yaşantılardan doymaq bilmədiyini bildirir. Bu şeirlərdə şəxsi təcrübə ümumiləşdirilərək insan həyatına aid daha geniş mənalar qazanır.
    Firuz Mustafanın onluq və qoşma janrında yazdığı şeirləri müqayisə etdikdə onların həm ortaq, həm də fərqli cəhətləri nəzərə çarpır. Onluqlarda yığcamlıq, fikir sıxlığı, paradoks və aforistik ifadələr daha qabarıq görünür. Qoşmalarda isə hisslərin geniş ifadəsi, müraciətlər, təkrarlar, ritmik ahəng və lirik təsvirlər üstünlük təşkil edir.
    Hər iki poetik formada müəllifin fəlsəfi dünyagörüşü mühüm rol oynayır. O, insanı yalnız duyğuları ilə deyil, düşüncələri, davranışları və cəmiyyətlə münasibətləri ilə birlikdə təqdim edir. Sevgi mövzusuna müraciət etdikdə belə, insan münasibətlərinin arxasında dayanan mənəvi problemləri açmağa çalışır. İctimai hadisələri təsvir etdikdə isə sadəcə tənqidlə kifayətlənmir, oxucunu öz mövqeyini müəyyənləşdirməyə çağırır.
    Onun poetik dilində məcazlardan, təzadlardan, ritorik suallardan, təkrarlardan və ironiyadan istifadə diqqəti cəlb edir. Xüsusilə, komediya ilə faciənin, sevinc ilə kədərin, zahiri görünüşlə daxili aləmin qarşılaşdırılması şeirlərin emosional və fəlsəfi təsirini artırır. Danışıq dilinə yaxın ifadələr isə poetik fikrin oxucuya daha asan çatmasına kömək edir.
    Bununla yanaşı, Firuz Mustafanın qoşmaları ənənəvi xalq şeiri ilə müasir düşüncə tərzi arasında əlaqə yaradır. Müəllif klassik aşıq poeziyasına xas olan səmimi müraciət və ahəng imkanlarından yararlanaraq müasir insanın problemlərini ifadə edir. Beləliklə, ənənəvi janr yeni məzmunla zənginləşir.
    Beləliklə, Firuz Mustafanın onluq və qoşma janrında yazdığı şeirlər onun poetik yaradıcılığının mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Onluqlarda fikir yığcamlığı, fəlsəfi ümumiləşdirmə, satira və paradoks ön plana çıxır. Qoşmalarda isə lirik duyğular, sevgi, həsrət, həyatın çətinlikləri və insanın mənəvi axtarışları daha geniş şəkildə ifadə olunur.
    Müəllifin bu şeirləri insanı, cəmiyyəti və həyatı dərindən anlamaq cəhdi ilə seçilir. O, oxucuya hazır hökmlər verməkdən daha çox, suallar yaratmağa və düşünməyə üstünlük verir. Həm onluqlarda, həm də qoşmalarda hiss və idrakın vəhdəti, bədii ifadənin aydınlığı və həyat hadisələrinə tənqidi münasibət əsas xüsusiyyətlər kimi diqqəti cəlb edir. Buna görə də Firuz Mustafanın poetik irsi müasir Azərbaycan poeziyasında ənənəvi formaların yeni düşüncə və ifadə imkanları ilə zənginləşdirilməsi baxımından maraqlı nümunələrdən hesab edilə bilər.
    Firuz Mustafanın poetik dünyasında həyat yalnız sevinc və ya yalnız kədər kimi təqdim edilmir. İnsan eyni zamanda bir-birinə zidd görünən duyğuları yaşaya, həm ümid edə, həm də məyus ola bilər. Bu xüsusiyyət həyatın mürəkkəbliyini və insanın daxili dünyasının çoxqatlılığını əks etdirir.
    “Bu dualist ömrün bir üzü acı, / Bir üzü şirindir” fikri həyatın ikili xarakterinə diqqət çəkir.
    Burada “dualist” anlayışı poetik məzmunda ziddiyyətlərin bir arada mövcudluğunu ifadə edir. Həyatın sevinc və kədər, uğur və uğursuzluq, ümid və ümidsizlik kimi təcrübələri bir-birindən tam ayrılmır. Bəzən sevincin içində itki qorxusu, kədərin içində isə yeni başlanğıcın imkanı olur.
    Bu yanaşma həyatı sadə və birmənalı qiymətləndirməkdən uzaqdır. Şair insan təcrübəsinin mürəkkəbliyini qəbul edir və oxucunu hadisələrə daha geniş baxış bucağından yanaşmağa çağırır.
    Fəlsəfi poeziyanın dəyəri yalnız müdrik səslənən fikirlər söyləməkdə deyil. Əsas məsələ fikrin poetik obrazla, emosional təcrübə ilə və dilin bədii imkanları ilə nə dərəcədə üzvi şəkildə birləşməsidir.
    Firuz Mustafanın ən təsirli nümunələrində bu əlaqə aydın görünür. “Özündən özünə uzanan yol” insanın özünüdərkini, “həsrətinə muzey olmuşam” ayrılığın daxili dünyada yaratdığı izləri, “qaranlıq tuneldən çıxa bilmirəm” isə mənəvi çıxılmazlığı obrazlaşdırır.
    Belə misralarda fəlsəfi fikir sadəcə elan edilmir, oxucunun təsəvvüründə canlanır. Obraz fikri daha hissolunan edir, fikir isə obraza ümumiləşdirilmiş məna verir.
    Bəzi dördlüklərdə isə aforistik hökm və satirik nəticə bədii təsvirin önünə keçir. Bu zaman şeirin əsas təsiri düşüncənin kəskinliyindən və oxucuda yaratdığı intellektual reaksiyadan qaynaqlanır. Belə nümunələrin dəyərini müəyyənləşdirmək üçün onları yalnız fəlsəfi fikir kimi deyil, poetik quruluş, obrazlılıq və emosional təsir baxımından da qiymətləndirmək lazımdır.
    Bu fərqlər kitabın fəlsəfi poeziyasını daha diqqətlə araşdırmağa imkan verir. Şairin yaradıcılığında bəzən bir fikir hökm şəklində, bəzən obrazlı müşahidə, bəzən isə paradoksal sual kimi meydana çıxır. Hər bir halda oxucunun fəal düşünməsi şeirin mənasının açılmasında mühüm rol oynayır.
    Biz bu yazıda daha çox Firuz Mustafanın “dördlük”lərindən “onluqlar”ından iqtibas gətirdik. Halbuki müəllifin bütün janrlarda qələmə aldığı poetiknümunələr orijinaldır. Bu poeziyanın əsas dəyəri oxucuya hazır cavablar verməsindən daha çox, onu düzgün suallar qarşısında qoymasındadır. İnsan kimdir? Ömrün dəyəri nə ilə ölçülür? Həqiqəti görmək üçün nə lazımdır? Azadlıq nə deməkdir? Sevgimiz dünyanı olduğu kimi görməyimizə mane olurmu? İnsan özünü nə dərəcədə tanıya bilər?
    Bu sualların hər biri Firuz Mustafanın poetik dünyasında müxtəlif formalarda meydana çıxır. Dörd misra bəzən bir həyat təcrübəsini ümumiləşdirir, bəzən ictimai ziddiyyəti üzə çıxarır, bəzən isə insanı öz daxili aləminə yönəldir.
    Beləliklə, özünü şair hesab etməyən Firuz Mustafanın poeziyası fəlsəfi düşüncə ilə bədii sözün qarşılıqlı əlaqəsini nümayiş etdirir. Ədəbi-tənqidi baxımdan əsas qənaət: Firuz Mustafanın fəlsəfi poeziyasını səciyyələndirən başlıca xüsusiyyət düşüncənin yığcamlığı, həyat paradokslarının ifadəsi və insanın özünə yönələn tənqidi baxışdır. Onun poeziyası həm fərdi mənəvi təcrübəni, həm də ictimai problemləri bir neçə misra daxilində ümumiləşdirmək imkanına malikdir.




























    POETİK TƏRCÜMƏLƏR



    Səkkizinci fəsil- Sözün sərhədlərini aşarkən. Firuz Mustafanın dünya ədəbiyyatından poetik tərcümələr


    Firuz Mustafanın poetik tərcümələri haqqında

    Firuz Mustafanın yaradıcılığında poetik tərcümələr xüsusi əhəmiyyət daşıyan sahələrdən biridir. Onun tərcüməçilik fəaliyyəti müxtəlif xalqların ədəbi-bədii düşüncəsinin, poetik təfəkkürünün və mənəvi dəyərlərinin Azərbaycan oxucusuna çatdırılması baxımından diqqətəlayiqdir. Poetik tərcümə yalnız bir dildən digərinə sözlərin və ifadələrin köçürülməsi deyil, həm də orijinal əsərin ruhunun, emosional təsirinin, obrazlar sisteminin və müəllif fərdiyyətinin qorunub saxlanılmasıdır. Bu baxımdan Firuz Mustafanın tərcüməçilik yanaşması ədəbi maraq doğurur.
    Poetik tərcümənin əsas çətinliyi orijinalın məzmunu ilə yanaşı, onun bədii formasını, ritmini, ahəngini və poetik ovqatını da başqa dildə yaşatmaqdır. Şeirdə bir sözün seçimi, obrazın təqdimatı və ya misranın daxili musiqisi əsərin ümumi təsirinə ciddi şəkildə təsir göstərə bilər. Tərcüməçi bu məqamları nəzərə almaqla həm orijinal müəllifin yaradıcılıq niyyətinə sadiq qalmalı, həm də Azərbaycan dilinin ifadə imkanlarından ustalıqla istifadə etməlidir. Firuz Mustafanın poetik tərcümələrinə də bu estetik və yaradıcı tələblər kontekstində yanaşmaq məqsədəuyğundur.
    Onun tərcüməçilik fəaliyyətinin əhəmiyyətli cəhətlərindən biri müxtəlif ədəbi ənənələr arasında ünsiyyətin qurulmasıdır. Poetik tərcümə vasitəsilə Azərbaycan oxucusu başqa xalqların həyat duyumunu, düşüncə tərzini, sevinc və kədərini, insan və dünya haqqında təsəvvürlərini daha yaxından tanımaq imkanı əldə edir. Bu proses milli ədəbiyyatın üfüqlərini genişləndirir, Azərbaycan dilinin poetik ifadə imkanlarını üzə çıxarır və ədəbi-mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
    Firuz Mustafanın tərcümələrini qiymətləndirərkən tərcüməçinin dil duyumu, sözə həssas münasibəti və poetik mətnin bədii bütövlüyünü qorumaq bacarığı əsas meyarlar kimi götürülməlidir. Uğurlu poetik tərcümə oxucuda orijinal əsərin yaratdığı hiss və düşüncələrə yaxın təəssürat oyatmalı, eyni zamanda Azərbaycan dilində təbii və təsirli səslənməlidir. Tərcümənin dəyəri məhz bu iki tələb — orijinala sədaqət və ana dilində bədii müstəqillik arasında tarazlığın yaradılmasında üzə çıxır.
    Nəticə etibarilə, Firuz Mustafanın poetik tərcümələri Azərbaycan ədəbi mühitində tərcümə sənətinin mahiyyəti, yaradıcı məsuliyyəti və mədəniyyətlərarası dialoq baxımından araşdırılmağa layiq bir mövzudur. Onun tərcüməçilik fəaliyyətinin elmi və estetik dəyərləndirilməsi konkret tərcümə nümunələrinin orijinallarla müqayisəli təhlilini tələb edir. Belə bir təhlil tərcüməçinin fərdi üslubunu, poetik seçimlərini, dil və forma ilə bağlı qərarlarını daha aydın üzə çıxara bilər. Poetik tərcümənin başlıca missiyası olan sözlər və mədəniyyətlər arasında körpü yaratmaq baxımından bu fəaliyyətin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
    Firuz Mustafanın poetik tərcümələrinin mühüm bir qismi “Poetik tərcümələr” kitabında toplanıb.
    Tərcüməçinin Aleksandr Blokdan etdiyi tərcümələrdə obrazlı ifadələrə, lirik ovqatın yaradılmasına və misraların ahənginə diqqət yetirildiyi görünür. Məsələn, Blokun şeirlərindəki səhər dumanı, günəş, külək, kölgə və mələk obrazları Azərbaycan dilində də poetik mənzərənin əsas elementləri kimi təqdim olunur. Təbiət hadisələrinin insanın daxili yaşantıları ilə əlaqələndirilməsi orijinal poeziyanın mühüm xüsusiyyətlərindəndir. Bu obrazların tərcümədə qorunması oxucunun şeirin emosional atmosferinə daxil olmasına kömək edir.
    Blokun “Restoranda” şeirinin tərcüməsi də bu baxımdan maraq doğurur. Burada musiqi, baxışlar, sevgi və kədər vahid emosional mühit yaradır. Simlərin titrəməsi və iniltisi qəhrəmanın daxili iztirabının ifadəsinə çevrilir. Musiqi obrazının insan hissləri ilə birləşdirilməsi poetik mətnin dramatik təsirini artırır. Belə nümunələr tərcümə zamanı obrazlar arasındakı əlaqələrin və şeirin emosional inkişafının qorunmasının vacibliyini göstərir.
    Blokun “Xilaskar mələk” şeiri isə əvvəlki nümunələrdən fərqli olaraq, daha mürəkkəb mənəvi və ictimai məzmun daşıyır. Burada sevgi motivi şəxsi münasibətlər çərçivəsindən çıxaraq azadlıq, zülm, vicdan və mənəvi müqavimət məsələləri ilə birləşir. Tərcümədəki “Həm azad, həm də ki, kinli quluq biz” misrası qəhrəmanın daxili ziddiyyətini yığcam şəkildə ifadə edir.
    Blokun tərcümələrinə dair əsas tənqidi qeyd budur ki, şairin simvolik sisteminin, ritmik xüsusiyyətlərinin və bəzi obrazlarının orijinaldakı məna çalarlarını nə dərəcədə saxladığını müəyyənləşdirmək üçün rusca mətnlərlə müqayisə aparılmalıdır. Bununla belə, təqdim olunan nümunələr tərcüməçinin obrazlı ifadəyə və emosional təsirə xüsusi diqqət yetirdiyini göstərir.
    Yesenin poeziyasında təbiət, kənd həyatı, məhəbbət, zamanın keçiciliyi və insanın mənəvi tənhalığı xüsusi yer tutur. Onun poetik dünyasının Azərbaycan dilində təqdim edilməsi oxucuya fərqli milli mühitin içərisində ümumbəşəri duyğuların ifadəsini müşahidə etmək imkanı yaradır. Təbiət təsvirləri ilə insanın daxili aləmi arasındakı əlaqə bu poeziyanın mühüm estetik xüsusiyyətlərindən biridir.
    Şeirlərin tərcüməsində məna ilə forma, obrazla ahəng, müəllifin fərdi üslubu ilə tərcüməçinin dil imkanları arasında həssas tarazlıq yaradılmalıdır. Bəzən orijinaldakı ritmi və qafiyəni qorumaq üçün söz seçiminə müdaxilə etmək, bəzən isə məna dəqiqliyini saxlamaq naminə poetik quruluşda müəyyən dəyişikliklərə getmək zərurəti yaranır. Buna görə də poetik tərcümənin uğuru sözbəsöz uyğunluqla deyil, orijinalın bədii-estetik təsirinin başqa dildə nə dərəcədə yenidən yaradılması ilə ölçülür.
    Firuz Mustafanın tərcümələrinə bu meyarlarla yanaşdıqda onun fəaliyyətinin həm ədəbi, həm də dil baxımından araşdırılmağa layiq olduğu aydınlaşır. Ayrı-ayrı mətnlərdə obrazlı ifadələrin, emosional çalarların və poetik intonasiyanın Azərbaycan dilində qarşılığını tapmaq cəhdləri diqqəti cəlb edir. Bununla belə, tərcümələrin tam elmi qiymətləndirilməsi üçün hər bir şeirin orijinal mətnlə müqayisəsi, leksik seçimlərin, ritmik quruluşun, qafiyə sisteminin və məna dəyişikliklərinin ayrıca təhlili vacibdir. Belə müqayisə həm tərcüməçinin uğurlarını, həm də poetik tərcümənin obyektiv çətinliklərini daha dolğun müəyyənləşdirməyə imkan verər.
    Sergey Yeseninin şeirləri Firuz Mustafanın poetik tərcümələri arasında ayrıca yer tutur. Yesenin poeziyasının əsas xüsusiyyətlərindən biri təbiətlə insanın daxili aləmi arasında üzvi əlaqənin yaradılmasıdır. Ağcaqayın, söyüd, çay, ay işığı, çöl və çiçəklər şairin poetik dünyasında sadəcə mənzərə elementləri deyil, insan hisslərinin ifadə vasitələridir.
    “Gicitkan üstə şeh” şeirinin tərcüməsində axşam mənzərəsi bir neçə qısa, yığcam təsvirlə qurulur. Söyüdə söykənən lirik qəhrəman, damın üzərinə düşən ay işığı, uzaqdan eşidilən bülbül səsi və şam kimi parlayan ağcaqayınlar sakit, müşahidəçi bir ovqat yaradır. Tərcümənin qısa misralarla qurulması mənzərənin sadəliyini və ahəngini qorumağa xidmət edir. Burada poetik təsirin əsas mənbəyi mürəkkəb sözlər deyil, konkret təbiət detallarının ardıcıl düzülüşüdür.
    Yeseninin məhəbbət mövzulu şeirlərində isə hisslərin birbaşa etirafından daha çox, tərəddüd, həsrət və mənəvi yaxınlıq ön plana çıxır. “Sərraf” motivi üzərində qurulan şeirdə lirik qəhrəman sevgisini və istəklərini başqa dildə necə ifadə edəcəyini soruşur. Sərrafın cavabında sevginin səs-küylü bəyanatdan daha çox, daxili yanğı və baxışlarla bağlı olduğu fikri vurğulanır. “Sevəndə ucadan deyilmir sözlər” misrası şeirin əsas ideyasını aydın şəkildə ümumiləşdirir.
    Bu tərcümədə diqqət çəkən cəhət məhəbbətin həm fərdi hiss, həm də dilin imkanlarını aşan mənəvi təcrübə kimi təqdim edilməsidir. Şeirin sonunda sevginin insanı dəyişdirən qüvvə kimi göstərilməsi mətnin emosional nəticəsini gücləndirir.
    Yesenin tərcümələrində təbii dil və səmimi danışıq intonasiyası mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bəzi ifadələrin daha dəqiq qiymətləndirilməsi üçün orijinaldakı ritm, qafiyə və məna çalarları ilə tutuşdurma aparmaq vacibdir. Ümumilikdə, təqdim olunan nümunələrdə təbiət təsvirlərinin və lirik səmimiyyətin Azərbaycan dilində ifadəsi tərcüməçinin diqqət mərkəzindədir.
    Firuz Mustafanın Aleksandr Blok, Sergey Yesenin, Bella Axmadulina, Vladimir Sokolov, Salih Qurtuyev və David Kuqultinov kimi müəlliflərin şeirlərini tərcümə etməsi onun fərqli poetik dünyalara müraciət etdiyini nümayiş etdirir. Bu tərcümələrdə lirik duyğular, təbiət mənzərələri, zamanın keçiciliyi, insanın mənəvi tənhalığı və həyat haqqında fəlsəfi düşüncələr əsas yer tutur.
    Bella Axmadulinanın “Mən şərab istədim və içdim...” şeiri toplunun emosional baxımdan maraqlı nümunələrindəndir. Axmadulina poeziyasında fərdi yaşantı, daxili tənhalıq, yaddaş və insanın özünə münasibəti mühüm yer tutur. Bu şeirdə də zahiri məkanla qəhrəmanın daxili vəziyyəti arasında sıx əlaqə yaradılır.
    Tərcümənin əvvəlində şərabın soyuqluğu, külək, qış və buxar qatarlarının səsi qəhrəmanın tənhalığını ifadə edən detallar kimi çıxış edir. “Mən idim, şərabdı, bir də pəncərə” misrası məkanın və əşyaların minimuma endirilməsi vasitəsilə insanın təklik hissini qabardır. Bu yığcam ifadədə qəhrəmanın ətraf aləmlə əlaqəsinin nə qədər məhdudlaşdığı görünür. Şeirin sonuna doğru qış mənzərəsi və qılıncların toqquşmasını xatırladan obraz dramatik gərginlik yaradır. Beləliklə, zahirən sakit başlayan mətn getdikcə daha narahatedici məna qazanır.
    Firuz Mustafanın tərcüməsində diqqətəlayiq cəhət atmosferin ardıcıl qurulması və ayrı-ayrı detalların vahid emosional bütövlük yaratmasıdır. Bununla yanaşı, Axmadulinanın fərdi intonasiyasının və metaforik sisteminin orijinaldakı xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək üçün rusca mətnlə müqayisəli təhlil aparılmalıdır.
    Vladimir Sokolovun dörd misralıq şeiri Firuz Mustafanın topluda təqdim etdiyi qısa poetik mətnlər arasında xüsusi diqqət çəkir. Şeir XX əsrin qanlı təcrübəsi, insan hüquqları və şəxsiyyətin mənəvi sarsıntısı haqqında kəskin fikir ifadə edir.
    Tərcümənin ilk misrası — “İyirminci əsr, lənətlər sənə” — əsrə qarşı ittiham və etiraz mövqeyi yaradır. “Qanlı sularında yuyundu aləm” ifadəsi tarixi fəlakətləri ümumiləşdirən obrazlı təsvir kimi çıxış edir. Son iki misrada isə insanın hüquqlarından danışmağın mənasızlığı fikri qəhrəmanın özünü artıq insan saymaması ilə tamamlanır.
    Bu şeirin əsas üstünlüyü fikrin qısa həcmdə güclü emosional təsir yaratmasıdır. Tərcümə də lakonik quruluşu qoruyaraq şeirin ittihamedici intonasiyasını ön plana çıxarır. Xüsusilə son misra mətnin fəlsəfi yükünü daşıyır: tarixi zorakılıq insanın yalnız həyatını deyil, özünüdərkinə və insanlıq hissinə olan inamını da zədələyir.
    Bununla belə, “lənətlər sənə” ifadəsinin orijinaldakı emosional çaları ilə uyğunluğu ayrıca yoxlanılmalıdır. Belə qısa şeirlərdə bir sözün dəyişməsi bütöv mətnin intonasiyasına ciddi təsir göstərə bilər.
    Salih Qurtuyevin şeirində narahatlıq, keçmişə nəzər salmaq və həyatın mənasını axtarmaq motivləri əsas yer tutur. Tərcümənin başlanğıcında toz-dumanla örtülmüş yollar dünyanın qeyri-sabitliyini ifadə edir. Lirik qəhrəman keçmişinə baxır, həyatının izlərini dərk etməyə çalışır və daşların arasında almaz axtardığını bildirir.
    “Daşların içində almaz gəzirəm” obrazı mətnin əsas poetik məqamlarından biridir. Bu ifadə çətinliklərin içərisində dəyərli olanı tapmaq, həyatın zahiri sərtliyi altında gizlənən mənanı üzə çıxarmaq kimi yozula bilər. Şeirin sonunda zirvədəki boşluğa yönələn baxış isə əldə edilən nəticələrin belə yeni suallar doğurduğunu göstərir.
    Tərcümədə düşüncənin ardıcıllığı və obrazın fəlsəfi məzmunu diqqəti cəlb edir. Burada poetik mətn hadisələri təsvir etməkdən daha çox, insanın həyat qarşısında tutduğu mövqeyi ifadə edir. Tərcümənin bədii uğurunu tam müəyyənləşdirmək üçün orijinaldakı sintaktik quruluş və obrazların məna əlaqələri də müqayisə edilməlidir.
    David Kuqultinovun “Bahar yavaş-yavaş gəlir yurduma” şeiri topludakı digər nümunələrdən daha nikbin və təbiətə yaxın poetik ovqatı ilə fərqlənir. Baharın gəlişi burada yalnız mövsüm dəyişikliyi deyil, insanın mənəvi yenilənməsi kimi təqdim olunur.
    Şeirdə çöllərin isinməsi, güllərin açılması, quşların uçuşu və meh səsləri vahid mənzərə yaradır. Təbiət təsvirləri lirik qəhrəmanın daxili vəziyyəti ilə birləşir. “Mən dünya oluram, dünyasa — evim” misrası insanla kainat arasındakı mənəvi yaxınlığı ifadə edən əsas poetik nəticədir.
    Bu fikir şeirin əvvəlindəki təbiət təsvirlərini daha geniş fəlsəfi müstəviyə keçirir. İnsan artıq təbiətin qarşısında dayanan müşahidəçi deyil, onunla birlikdə yaşayan və onu öz daxili aləminin davamı kimi duyan varlıqdır.
    Firuz Mustafanın tərcüməsində təbiət mənzərələrinin ardıcıl verilməsi və şeirin nikbin ovqatının qorunması müsbət cəhət kimi qiymətləndirilə bilər. Bununla yanaşı, orijinalın ritmik quruluşu və təbiət obrazlarının milli-mədəni çalarları ilə müqayisə tərcümənin fərdi xüsusiyyətlərini daha dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan verər.
    Bu müxtəliflik Firuz Mustafanın tərcüməçilik fəaliyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən birini — ayrı-ayrı müəlliflərin poetik dünyasına uyğunlaşmaq zərurətini — üzə çıxarır. Tərcüməçinin qarşısında hər dəfə yeni vəzifə dayanır: bir şeirdə simvolik məna qatlarını, digərində sadə təbiət təsvirlərini, başqa birində isə fəlsəfi fikrin yığcamlığını qorumaq.
    Toplunun elmi-tənqidi dəyərləndirilməsi zamanı yalnız tərcümələrin ümumi təsirini deyil, orijinalla mətn-mətn müqayisəni də əsas götürmək lazımdır. Ritm, qafiyə, leksik seçim, obrazların dəyişməsi və müəllif intonasiyasının qorunması bu müqayisənin əsas meyarlarıdır. Bu yanaşma Firuz Mustafanın poetik tərcümələrindəki uğurları və mübahisəli məqamları daha obyektiv şəkildə üzə çıxara bilər.
    Türkiyə, Özbəkistan, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Ukrayna, Balorus, İran və digər xalqların poetik söz ustalarının şeirlərinin Azərbaycan dilinə çevrilməsi ədəbiyyata təmənnasız xidmətin gözəl nümunəsidir.
    Yeri gəlmişkən, Firuz Mustafanın əsərləri də dünyanın bir çox dillərinə tərcümə olunmuş, Özbəkistan, Türkiyə, Rusiya, İran və başqa ölkələrdə kitabları nəşr olunmuşdur.
    Tərcümə vasitəsilə Azərbaycan oxucusu başqa xalqların poetik düşüncə tərzi ilə tanış olur, müxtəlif tarixi və mənəvi təcrübələri dərk etmək imkanı qazanır. Eyni zamanda, dünya poeziyasının Azərbaycan dilində səslənməsi ana dilimizin ifadə imkanlarını genişləndirir və onun müxtəlif poetik üslubları ifadə etmək potensialını nümayiş etdirir. Bu mənada tərcüməçilik fəaliyyəti milli ədəbiyyatın dünya ədəbi məkanına inteqrasiyasına xidmət edən mühüm vasitədir.
    Nəticə etibarilə, “Poetik tərcümələr” kitabı dünya poeziyasının nümunələrini Azərbaycan oxucusuna çatdırmaq, müxtəlif ədəbi ənənələr arasında əlaqə yaratmaq və tərcümə sənətinin əhəmiyyətini önə çıxarmaq baxımından dəyərli təşəbbüsdür. Toplu müəllifin tərcüməçilik fəaliyyətini bütöv şəkildə nəzərdən keçirmək, ayrı-ayrı şairlərin poetik dünyasının Azərbaycan dilində necə təqdim olunduğunu araşdırmaq üçün imkan yaradır. Kitabın əhəmiyyəti yalnız başqa dillərdə yaradılmış şeirlərin Azərbaycan dilinə çevrilməsində deyil, həm də fərqli xalqların duyğu və düşüncələrinin milli ədəbi mühitdə yeni ifadə qazanmasındadır.
    Firuz Mustafanın bu nəşri sözün və sənətin xalqlar arasında qurduğu mənəvi körpünün davamlılığını xatırladır. Çünki poetik tərcümənin həqiqi missiyası yalnız bir şeiri başqa dildə oxutmaq deyil, onun daxilində yaşayan hissi, düşüncəni və insan təcrübəsini yeni dilin imkanları ilə yenidən yaşatmaqdır.

















    İTHAF

    Doqquzuncu fəsil- Firuz Mustafaya həsr olunmuş yazılar. Sənə həsr olunub, Firuz Mustafa



    Əvvəlcə, Firuz Mustafanın yaradıcılığına həsr olunmuş dördcildlik haqqında qısaca icmal yazıram.
    Firuz Mustafanın yaradıcılığına həsr edilmiş dördcildlik 2020-ci ildə nəşr olunub. Topluya yazıçının, dramaturqun və filosofun yaradıcılığı haqqında monoqrafik tədqiqatlar, məqalələr, rəylər, qeydlər, esselər və ona ithaf olunmuş poetik nümunələr daxildir. Üçüncü kitabda Sabir Bəşirovun «Firuz Mustafa: İdrakla hissin vəhdəti» adlı ədəbi portretinin yer alması da xüsusi maraq doğurur.

    I kitab. «Haqqında» — birinci cild
    İcmal-xülasə və ədəbi-tənqidi rəy
    Firuz Mustafanın yaradıcılığına həsr olunmuş dördcildlik nəşrin birinci kitabı müasir Azərbaycan ədəbiyyatının özünəməxsus sənətkarlarından birinin ədəbi irsinin öyrənilməsi və dəyərləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli topludur. Bu nəşrin əsas məramı yazıçının yaradıcılığına müxtəlif baxışları bir araya gətirmək, onun sənət dünyasını oxucuya daha geniş və dolğun şəkildə təqdim etməkdir.
    Firuz Mustafa Azərbaycan ədəbiyyatında nasir, dramaturq, esseist və filosof kimi tanınır. Onun yaradıcılığını fərqləndirən cəhətlərdən biri bədii təxəyyüllə fəlsəfi düşüncənin qarşılıqlı əlaqəsidir. Yazıçının əsərlərində insan, zaman, cəmiyyət, mənəvi məsuliyyət və həyatın ziddiyyətləri kimi məsələlərə xüsusi diqqət yetirilir. Bu baxımdan onun yaradıcılığına həsr olunan tənqidi və elmi yazılar yalnız ayrı-ayrı əsərlərin təhlili ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda sənətkarın dünyagörüşünü və yaradıcılıq prinsiplərini anlamağa kömək edir.
    Dördcildliyin birinci kitabı haqqında mövcud təqdimat onu Firuz Mustafanın yaradıcılığına həsr olunmuş məqalə və rəylər toplusunun başlanğıc cildi kimi səciyyələndirməyə əsas verir. Belə bir nəşrin dəyəri, ilk növbədə, müxtəlif müəlliflərin fikirlərini bir araya gətirməsindədir. Ədəbi şəxsiyyətin yaradıcılığına yalnız bir mövqedən deyil, müxtəlif tənqidi yanaşmalar vasitəsilə nəzər salmaq onun sənətinin fərqli cəhətlərini üzə çıxarmağa imkan yaradır.
    Firuz Mustafanın yaradıcılığını araşdırarkən onun müxtəlif ədəbi növlərdə fəaliyyət göstərməsini də nəzərə almaq lazımdır. Nəsr əsərlərində hadisələrin arxasında dayanan mənəvi və ictimai problemlər, dramaturgiyasında insan münasibətlərinin gərginliyi, fəlsəfi yazılarında isə varlıq, idrak və azadlıq məsələləri ön plana çıxır. Bu yaradıcılıq istiqamətlərinin hər biri sənətkarın bütöv ədəbi portretinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
    Belə bir sənətkar haqqında yazılmış məqalə və rəylərin toplanması həm ədəbiyyatşünaslar, həm də geniş oxucu auditoriyası üçün faydalıdır. Çünki bədii əsərlərin dərinliyinə nüfuz etmək üçün onları yalnız süjet və obrazlar səviyyəsində deyil, müəllifin düşüncə sistemi və estetik baxışları kontekstində də qiymətləndirmək lazımdır. Tənqidi yanaşmalar oxucunun diqqətini əsərlərin ilk baxışda görünməyən məna qatlarına yönəldə bilər.
    Birinci cildin ümumi əhəmiyyətini müəyyənləşdirən digər cəhət isə ədəbi yaddaşın qorunmasına xidmət etməsidir. Hər hansı yazıçının yaradıcılığına həsr olunmuş məqalələrin bir kitabda toplanması ayrı-ayrı dövrlərdə söylənilmiş fikirlərin gələcək tədqiqatçılar üçün əlçatan olmasına şərait yaradır. Belə toplular ədəbi prosesin tarixini izləmək, müəllifin yaradıcılığı ətrafında formalaşmış elmi və ictimai münasibəti öyrənmək baxımından da əhəmiyyətlidir.
    Əlbəttə, bir yazıçının yaradıcılığına verilən qiymət müxtəlif ola bilər. Ədəbi tənqidin vəzifəsi yalnız tərif söyləmək deyil, əsərlərin bədii xüsusiyyətlərini, uğurlarını, problematikasını və mübahisəli tərəflərini əsaslandırılmış şəkildə təhlil etməkdir. Buna görə də belə topluların həqiqi elmi dəyəri onlarda əksini tapan fikirlərin müxtəlifliyi, arqumentlərin tutarlılığı və ədəbi faktlara münasibəti ilə müəyyənləşir.
    Yekun rəy: «Haqqında» dördcildliyinin birinci kitabı Firuz Mustafanın ədəbi irsinin öyrənilməsinə xidmət edən ümumi tədqiqat məkanının başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Toplunun əhəmiyyəti sənətkar haqqında müxtəlif fikirləri bir araya gətirmək, onun yaradıcılığına marağı artırmaq və gələcək araşdırmalar üçün material təqdim etmək imkanındadır. Cildin ayrı-ayrı yazıları ilə tam tanışlıq isə onun konkret elmi nəticələrini və tənqidi məziyyətlərini daha dəqiq qiymətləndirməyə şərait yaradardı.

    II kitab. «Haqqında» — ikinci cild
    İcmal-xülasə və ədəbi-tənqidi rəy
    Firuz Mustafanın yaradıcılığına həsr olunmuş dördcildliyin ikinci kitabı sənətkarın ədəbi irsinin müxtəlif istiqamətlərdən araşdırılması baxımından ümumi toplunun davamı və tamamlayıcı hissəsi kimi diqqəti cəlb edir. Saytda verilən məlumata görə, bu cild də yazıçının yaradıcılığından bəhs edən məqalə və rəyləri əhatə edir.
    Firuz Mustafanın yaradıcılığını səciyyələndirən başlıca xüsusiyyətlərdən biri onun bədii sözə fəlsəfi münasibətidir. O, ədəbiyyatı yalnız hadisələrin təsviri və ya obrazların yaradılması vasitəsi kimi deyil, insanın özünü və dünyanı dərk etməsinin yollarından biri kimi qəbul edən sənətkarlardandır. Bu xüsusiyyət yazıçının nəsrində, dramaturgiyasında və esseistik düşüncələrində müxtəlif formalarda təzahür edir.
    Sənətkarın yaradıcılığına həsr olunmuş tənqidi yazıların əhəmiyyəti də məhz bu məqamda üzə çıxır. Bədii əsərin ideya istiqamətini, obrazlar sistemini, konfliktlərini və müəllif mövqeyini araşdırmaq onun daxili məntiqini anlamağa imkan verir. Eyni zamanda, ayrı-ayrı əsərlərin təhlili yazıçının yaradıcılığında zaman keçdikcə baş verən dəyişiklikləri və davamlı qalan xüsusiyyətləri müəyyənləşdirməyə kömək edir.
    Firuz Mustafanın dramaturgiyası bu baxımdan xüsusi maraq doğurur. Dram əsərlərində insanın mənəvi seçimləri, cəmiyyətlə münasibətləri, həqiqət və yalan, azadlıq və məhdudiyyət kimi məsələlər bədii konflikt vasitəsilə təqdim oluna bilir. Belə əsərlərin təhlili yalnız dramaturji quruluşun deyil, müəllifin insan və cəmiyyət haqqında düşüncələrinin də araşdırılmasını tələb edir.
    Yazıçının nəsrində isə hadisələrin zahiri inkişafı ilə yanaşı, onların doğurduğu mənəvi və fəlsəfi suallar da mühüm yer tutur. Bədii mətnin məna qatlarını araşdıran tənqidçi əsərdəki simvollara, müəllifin təhkiyə üsuluna, obrazların davranış motivlərinə və hadisələrin ümumiləşdirici məzmununa diqqət yetirməlidir. Bu cür yanaşma oxucunun əsəri daha dərindən qavramasına şərait yaradır.
    İkinci cildin toplu daxilindəki yeri də bu ümumi elmi-ədəbi məqsədlə əlaqələndirilə bilər. Birinci cilddə başlayan araşdırma istiqamətinin davam etdirilməsi müxtəlif müəlliflərin münasibətlərini müqayisə etmək, sənətkarın yaradıcılığı haqqında formalaşmış təsəvvürləri genişləndirmək üçün imkan yaradır. Dördcildlik formatı, eyni zamanda, materialın bir kitaba sığmayan həcmdə olduğunu və Firuz Mustafanın yaradıcılığı ətrafında müxtəlif janrlarda yazılmış mətnlərin toplandığını göstərir.
    Belə nəşrlərin mühüm cəhətlərindən biri də müəlliflə oxucu arasında əlavə ünsiyyət mühiti yaratmasıdır. Ədəbi tənqid oxucunu əsərin məzmunu ilə tanış etməklə kifayətlənmir, onu düşünməyə, suallar verməyə və fərqli yozumları müqayisə etməyə də sövq edir. Bu mənada yazıçı haqqında qələmə alınmış məqalələr onun əsərlərinə yeni maraq oyada, əvvəllər diqqətdən kənarda qalmış məqamların araşdırılmasına təkan verə bilər.
    Bununla belə, ikinci cildin ayrı-ayrı məqalələrinin konkret elmi nəticələri, müəllif mövqeləri və mübahisəli məsələləri haqqında tam rəy söyləmək üçün kitabın mündəricatını və mətnlərini ayrıca araşdırmaq lazımdır. Ədəbi tənqidin obyektivliyi məhz əsərlə bağlı qənaətlərin faktlara və mətnə əsaslanmasını tələb edir.
    Yekun rəy: «Haqqında» dördcildliyinin ikinci kitabı Firuz Mustafanın yaradıcılığının araşdırılması istiqamətində ümumi nəşrin davamı kimi əhəmiyyət daşıyır. Belə topluların dəyəri yalnız sənətkar haqqında mövcud fikirləri qorumaqda deyil, onun ədəbi irsinin gələcək tədqiqatlar üçün açıq qalmasını təmin etməkdədir. Cildin tam mətni əsasında aparılacaq təhlil isə onun fərdi elmi və ədəbi məziyyətlərini daha aydın müəyyənləşdirə bilər.
    III kitab. «Haqqında» — üçüncü cild
    İcmal-xülasə və ədəbi-tənqidi rəy
    Dördcildliyin üçüncü kitabı toplunun digər cildlərindən bir mühüm cəhəti ilə fərqlənir. Yazyarat.com saytında verilən təqdimatda bu cild Sabir Bəşirovun Firuz Mustafaya həsr olunmuş «İdrakla hissin vəhdəti» adlı ədəbi portreti ilə əlaqələndirilir. Həmin əsər ilk dəfə 2012-ci ildə «Araz» nəşriyyatında 280 səhifə həcmində çap olunmuşdur. Saytdakı məlumatda Sabir Bəşirovun tədqiqatının yazıçının, dramaturqun, esseistin və filosofun yaradıcılığını araşdırdığı, əsərlərinin bədii məziyyətlərini təhlil etdiyi bildirilir.
    Kitabın adında ifadə olunan «idrakla hissin vəhdəti» fikri Firuz Mustafanın yaradıcılığının mahiyyətinə nüfuz etmək üçün əhəmiyyətli açar rolunu oynayır. İdrak insanın dünyanı anlamaq, hadisələr arasında əlaqələri müəyyənləşdirmək və nəticələr çıxarmaq qabiliyyətidirsə, hiss onun mənəvi-emosional münasibətini ifadə edir. Bədii yaradıcılıqda bu iki başlanğıcın qarşılıqlı əlaqəsi əsərin həm intellektual, həm də emosional təsir gücünü müəyyənləşdirir.
    Firuz Mustafa filosof kimi anlayışların və problemlərin mahiyyətinə nüfuz etməyə meyilli sənətkardır. Lakin onun yaradıcılığını yalnız fəlsəfi düşüncə ilə məhdudlaşdırmaq doğru olmazdı. Bədii ədəbiyyatın əsas xüsusiyyəti fikri canlı obrazlar, xarakterlər, konfliktlər və emosional vəziyyətlər vasitəsilə ifadə etməsidir. Məhz buna görə yazıçının nəsr və dramaturgiyasını araşdırarkən düşüncə ilə hissin, ideya ilə obrazın, məntiqi təhlillə bədii təxəyyülün münasibətinə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır.
    Sabir Bəşirovun tədqiqatının əhəmiyyəti də Firuz Mustafanın müxtəlif yaradıcılıq istiqamətlərini vahid ədəbi şəxsiyyətin xüsusiyyətləri kimi nəzərdən keçirməsindədir. Ədəbi portret janrı sənətkarın həyat və yaradıcılıq yolunu sadəcə xronoloji ardıcıllıqla təqdim etməkdən daha geniş imkanlara malikdir. Bu janr yazıçının fərdi üslubunu, dünyagörüşünü, ədəbi prosesdəki mövqeyini və əsərlərinin bədii xüsusiyyətlərini bir-biri ilə əlaqədə araşdırmağa şərait yaradır.
    Firuz Mustafanın dramaturgiyası idrakla hissin münasibətini təhlil etmək üçün xüsusilə əlverişli sahədir. Səhnə əsərində fikir yalnız müəllifin birbaşa mövqeyi ilə deyil, personajların dialoqları, qarşıdurmaları və davranışları ilə də ifadə olunur. Tamaşaçı obrazların sözləri ilə yanaşı, onların susqunluğunu, tərəddüdlərini və seçimlərini də müşahidə edir. Beləliklə, fəlsəfi problem bədii hadisəyə çevrilir, abstrakt fikir konkret insan taleləri vasitəsilə dərk olunur.
    Yazıçının nəsrində də eyni münasibətin fərqli təzahürlərini axtarmaq mümkündür. Hadisələrin təsviri ilə insanın daxili dünyasının açılması arasında yaranan əlaqə əsərin məna dərinliyini artırır. Bədii obraz oxucuya hazır hökm təqdim etmək əvəzinə onu düşünməyə, hadisələri müxtəlif tərəflərdən qiymətləndirməyə və öz nəticələrini çıxarmağa yönəldə bilər.
    Ədəbi portretin başqa bir əhəmiyyətli tərəfi müəllifin yaradıcılığını daha geniş ədəbi-mədəni kontekstdə nəzərdən keçirmək imkanındadır. Hər bir yazıçının fərdi üslubu onun yaşadığı dövrlə, ictimai düşüncədə baş verən dəyişikliklərlə və ədəbiyyatın inkişaf meyilləri ilə əlaqəlidir. Bu əlaqələrin araşdırılması sənətkarın yaradıcılığının hansı məsələlərə cavab verdiyini və hansı sualları gələcək nəsillərə ötürdüyünü anlamağa kömək edir.
    Əlbəttə, hər hansı tədqiqatın elmi səviyyəsini müəyyənləşdirmək üçün onun konkret təhlillərini, gətirdiyi nümunələri və əsaslandırdığı qənaətləri nəzərdən keçirmək vacibdir. Lakin əsərin mövzusu və janrı Firuz Mustafanın yaradıcılığını bütöv şəkildə anlamaq baxımından onun əhəmiyyətli tədqiqat istiqamətinə malik olduğunu göstərir.
    Yekun rəy: Sabir Bəşirovun «Firuz Mustafa: İdrakla hissin vəhdəti» əsəri yazıçının yaradıcılığını yalnız mövzu və janr müxtəlifliyi baxımından deyil, onun düşüncə və hiss dünyasının qarşılıqlı əlaqəsi kontekstində öyrənmək üçün əhəmiyyətli mənbədir. Üçüncü cildin bu tədqiqatla əlaqəsi dördcildliyin ümumi elmi-ədəbi məzmununu zənginləşdirir. Kitabın başlıca əhəmiyyəti Firuz Mustafanın bədii yaradıcılığının arxasında dayanan intellektual və mənəvi başlanğıcları anlamağa istiqamət verməsidir.

    IV kitab. «Haqqında» — dördüncü cild
    İcmal-xülasə və ədəbi-tənqidi rəy
    Firuz Mustafanın yaradıcılığına həsr edilmiş dördcildlik nəşrin sonuncu kitabı toplunun ümumi məqsədini davam etdirən və onun materiallarını yekunlaşdıran cild kimi təqdim olunur. Yazyarat.com saytındakı məlumata əsasən, dördüncü kitabda yazıçının yaradıcılığından bəhs edən müxtəlif janrlı yazılar toplanmışdır.
    Dördcildliyin son kitabının əhəmiyyətini müəyyənləşdirərkən, ilk növbədə, belə nəşrlərin ədəbi irsin qorunmasında oynadığı rolu nəzərə almaq lazımdır. Müxtəlif vaxtlarda qələmə alınan məqalələr, esselər, rəylər və digər yazılar bir topluda birləşdirildikdə sənətkarın yaradıcılığı ətrafında formalaşmış fikirlərin daha bütöv mənzərəsini yaratmaq mümkün olur. Bu materiallar həm ədəbi tənqidin tarixini öyrənənlər, həm də konkret yazıçının yaradıcılığı ilə maraqlanan oxucular üçün əhəmiyyət daşıyır.
    Firuz Mustafanın yaradıcılığı müxtəlif janrları əhatə etdiyinə görə onun haqqında yazılan tədqiqatların da çoxşaxəli olması təbiidir. Nasir kimi o, hadisə və insan talelərini bədii təhkiyə vasitəsilə təqdim edir; dramaturq kimi konflikt və dialoqlardan istifadə edir; filosof kimi isə insanın varlığı, düşüncəsi və ictimai münasibətləri barədə suallar qaldırır. Bu xüsusiyyətlər sənətkarın yaradıcılığına həsr olunmuş yazıların müxtəlif metod və yanaşmalar əsasında hazırlanmasını tələb edir.
    Ədəbi tənqiddə müxtəlif yanaşmaların mövcudluğu mühüm üstünlükdür. Bir tədqiqatçı yazıçının dil və üslub xüsusiyyətlərinə diqqət yetirə, digəri obrazların psixoloji dərinliyini araşdıra, başqa bir müəllif isə əsərlərdəki fəlsəfi və ictimai problemləri ön plana çıxara bilər. Bu fərqli baxışlar bir-birini tamamladıqda sənətkarın yaradıcılığının daha geniş və dolğun mənzərəsi meydana çıxır.
    Dördüncü cildin toplunun sonuncu hissəsi olması da ona müəyyən ümumiləşdirici məna verir. İlk üç kitabda təqdim olunan yanaşmalarla birlikdə nəzərdən keçirildikdə bu cild bütöv nəşrin məzmununu və məqsədini anlamağa kömək edə bilər. Bununla belə, sonuncu cildin bütün materiallarını yekun qiymətləndirmə kimi qəbul etmək üçün onun konkret məqalələrinin məzmunu ilə tanış olmaq lazımdır. Cildin sonuncu olması avtomatik olaraq orada ümumiləşdirici tədqiqatın yer alması demək deyil.
    Belə nəşrlərin başqa bir mühüm cəhəti ədəbi irsin gələcək nəsillərə ötürülməsidir. Ədəbiyyat tarixinin öyrənilməsi yalnız bədii əsərlərin özündən deyil, həmin əsərlər haqqında yazılmış tənqidi və elmi materiallardan da asılıdır. Müəyyən bir yazıçının yaradıcılığına münasibətin zamanla necə dəyişdiyini izləmək onun ədəbi prosesdəki mövqeyini daha düzgün müəyyənləşdirməyə imkan verir.
    Firuz Mustafanın yaradıcılığına həsr edilmiş dördcildliyin mövcudluğu da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Belə toplu yazıçının müxtəlif ədəbi istiqamətlərdəki fəaliyyətini araşdırmaq üçün mənbələri bir araya gətirir və gələcək tədqiqatçılar üçün müəyyən baza yaradır. Bununla yanaşı, toplanmış fikirlərin elmi dəyəri onların məzmununa, faktoloji əsaslarına, təhlil səviyyəsinə və ədəbi meyarlarına görə ayrıca qiymətləndirilməlidir.
    Ədəbi rəyin əsas məqsədi sənətkarı yalnız tərifləmək deyil, onun yaradıcılığının həqiqi xüsusiyyətlərini üzə çıxarmaqdır. Bu baxımdan Firuz Mustafanın əsərlərinə dair müxtəlif fikirlərin bir araya gətirilməsi həm müsbət cəhətlərin, həm də gələcək araşdırma tələb edən məsələlərin müəyyənləşdirilməsinə imkan yarada bilər.
    Yekun rəy: «Haqqında» dördcildliyinin dördüncü kitabı Firuz Mustafanın yaradıcılığına həsr olunmuş çoxcildli nəşrin sonuncu hissəsi kimi ədəbi yaddaşın qorunması və sənətkarın irsinin araşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif janrlı yazıların bir araya gətirilməsi onun yaradıcılığına fərqli mövqelərdən yanaşmaq imkanı yaradır. Cildin tam məzmunu ilə tanışlıq bu imkanların konkret elmi və ədəbi nəticələrini müəyyənləşdirməyə kömək edərdi.
    Firuz Mustafa haqqında ayrıca kitab şəklində nəşr olunmuş iki mühüm tədqiqat bunlardır:
    • Sabir Bəşirov — «Firuz Mustafa: İdrakla hissin vəhdəti» (2012).
    • Babək Qurbanov — «Firuz Mustafanın yaradıcılığına baxış (Dörd bucaq)» (2012).
    Ümumiyyətlə, Firuz Mustafanın zəngin yaradıcılığı haqqında görkəmli elm, mədəniyyət və ədəbiyyat xadimləri, məsələn filosoflardan F.Köçərli, C.Mustafayev, Ş.Köçərli, yazıçılardan C.Əlibəyov, Elçin, Aslan Zeynallı, N. Əbbülrəhmanlı, E. Hüseynbəyli, ədəbiyyatşünas-tənqidçilərdən V.Yusifli, B. Əhmədli, R.Əsgər, Ə. Cahangir, M.Şıxlinski, M.Osmanoğlu, E.Etibarlı, A.Dadaşov, A.Avey, İ.Hacızadə, M.Elli, Y.Əsgərova, Hicran, S.Eyvazlı, M.Allahmanlı, İ. Abbasov, M.Abdullayev, Kürsümxanım Tahirli, T.Məsimov, K.Hacı, E.Eldaroğlu, Sarxan Bayramov, L.Cəbrayıllı, A.Akulova, G.Əhmədova, Ə.Mədətoğlu, L.Azəri, F.Mehdiyeva, R.Yaqubqızı və başqaları yazmışlar.

    Ümumi yekun: dördcildliyin ədəbi və elmi əhəmiyyəti
    Firuz Mustafanın yaradıcılığına həsr olunmuş dördcildlik toplu müasir Azərbaycan ədəbiyyatında sənətkar haqqında tənqidi və elmi fikrin toplanması baxımından diqqətəlayiq nəşrdir. Onun əhəmiyyəti bir yazıçının yaradıcılığına dair müxtəlif yazıları bir araya gətirməsi, fərqli yanaşmaların müqayisəsinə imkan yaratması və gələcək tədqiqatlar üçün mənbə rolunu oynaması ilə müəyyənləşir.
    Bu nəşrin ümumi məzmunu çərçivəsində Firuz Mustafanın yaradıcılığına bir neçə istiqamətdən yanaşmaq mümkündür:
    • Bədii yaradıcılıq: yazıçının nəsr və dramaturgiya sahəsindəki fəaliyyətinin, əsərlərinin mövzu və ideya xüsusiyyətlərinin araşdırılması.
    • Fəlsəfi düşüncə: idrak, hiss, insan, cəmiyyət və mənəvi məsuliyyət kimi məsələlərin bədii yaradıcılıqla əlaqəsinin öyrənilməsi.
    • Ədəbi tənqid: müxtəlif müəlliflərin sənətkarın yaradıcılığı haqqında fikirlərinin müqayisəsi və əsaslandırılmış qiymətləndirilməsi.
    • Ədəbi yaddaş: Firuz Mustafa haqqında yazılmış materialların qorunması və gələcək nəsillərin istifadəsi üçün bir araya gətirilməsi.
    Dördcildliyin əsas üstünlüyü yazıçının yaradıcılığını yalnız onun öz əsərləri əsasında deyil, həmin əsərlərin ədəbi mühitdə necə qarşılandığını göstərən materiallar vasitəsilə də öyrənmək imkanı yaratmasıdır. Bununla belə, nəşrin ayrı-ayrı cildlərinin elmi səviyyəsi və konkret məziyyətləri haqqında yekun qənaətə gəlmək üçün bütün mətnləri diqqətlə oxumaq və müqayisəli təhlil aparmaq zəruridir.
    Nəticə etibarilə, Firuz Mustafanın yaradıcılığına həsr edilmiş dördcildlik Azərbaycan ədəbi irsinin araşdırılması, ədəbi-tənqidi fikrin qorunması və sənətkarın yaradıcılığının müxtəlif aspektlərinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli topludur. Bu nəşrin gələcək tədqiqatlarda istifadə olunması Firuz Mustafanın ədəbi şəxsiyyətinin daha dərindən öyrənilməsinə və onun əsərlərinin yeni oxucu nəsilləri tərəfindən kəşf edilməsinə kömək edə bilər.
    Firuz Mustafaya yaradıcılığı haqqında ciddi elmi yazılarla yanaşı bir sıra esselər, ədəbi-publisistik əsərlər də yazılmışdır.
    Yeri gəlmişkən, görkəmli yazıçı-filosofun bir neçə cilddə toplanıb nəşr edilmiş müsahibələrində ədəbiyyat, incəsənət və elmin problemləri ilə bağlı olduqca aktual fikirlər irəli sürülmüşdür.
    Bütün bunlarla yanaşı Firuz Mustafaya həsr olunmuş şeirlər də maraq doğurur. Həmin şeirlərin müəlliflərinin əksəriyyəti əcnəbi şairlərdir və onların Firuz Mustafa ilə şəxsi tanışlıqları yoxdur. Bu şeirlər daha çox ədibin çoxsahəli yaradıcılığına həsr edilib.
    Firuz Mustafaya həsr olunmuş şeirlər ədəbiyyatın insanları birləşdirən, sənətə hörmət və ehtiramı ifadə edən mənəvi gücünü nümayiş etdirir. Yazıçı və dramaturq Firuz Mustafaya ithaf edilən poetik nümunələrin toplandığı “Sənə həsr olunur, Firuz Mustafa” kitabı müxtəlif müəlliflərin onun yaradıcılığına, şəxsiyyətinə və ədəbi fəaliyyətinə münasibətini əks etdirən maraqlı bir topludur. Saytda təqdim olunan məlumata görə, kitab 2012-ci ildə nəşr edilmiş, burada MDB ölkələrindən və digər yerlərdən olan ədəbiyyat və sənət nümayəndələrinin şeirlərinə yer verilmişdir.
    Bu şeirləri bir araya gətirən başlıca cəhət sənətkara duyulan ehtiram, onun yaradıcılığından alınan mənəvi təsir və poetik söz vasitəsilə minnətdarlıq bildirmək istəyidir. Toplunun dəyəri yalnız bir müəllifə həsr edilməsində deyil, həm də ədəbi ünsiyyətin müxtəlif dillər və mədəniyyətlər arasında yaratdığı körpüdədir.

    Mövzu və bədii xüsusiyyətlər
    Topludakı şeirlərin diqqətəlayiq cəhətlərindən biri mövzu və duyğu rəngarəngliyidir. Burada sevgi, dostluq, sədaqət, insanlıq, həyatın mənası, zaman və xatirələr kimi ümumbəşəri mövzulara rast gəlirik. Müxtəlif müəlliflərin poetik yanaşmaları göstərir ki, bir sənətkarın yaradıcılığı oxucularda fərqli duyğular və düşüncələr oyada bilər.
    Şeirlərin bir qismində səmimi etiraf və emosional lirizm, digərlərində isə fəlsəfi düşüncə və həyat təcrübəsi ön plana çıxır. Bəzi nümunələrdə obrazlı ifadələr, təbiət təsvirləri və simvollar vasitəsilə insanın daxili aləmi canlandırılır. Bu müxtəliflik toplunun vahid mövzu ətrafında fərqli poetik səsləri birləşdirməsinə imkan verir.
    Əsərlərin rus dilində və Azərbaycan dilində təqdim olunması da diqqətəlayiqdir. Bu xüsusiyyət Firuz Mustafanın yaradıcılığı ətrafında formalaşan marağın dil və coğrafiya sərhədlərini aşdığını göstərir. Bununla belə, topludakı hər bir şeiri eyni bədii səviyyədə qiymətləndirmək düzgün olmazdı: ayrı-ayrı nümunələrin obrazlılıq, dil, ritm və fikir dərinliyi baxımından fərqli cəhətləri var.
    Yazyarat.com saytındakı səhifəsini yoxladım. Topluda həm Azərbaycan, həm də rus dilində yazan müəlliflərin poetik nümunələri yer alır. Səhifədə bəzi şeirlər tam ad və soyadla, digərləri isə təxəllüs və ya qısaldılmış imza ilə təqdim edilib.
    yazyarat.com

    Firuz Mustafaya şeir həsr edən müəlliflər
    Saytın sonunda verilən mündəricat və şeirlərin imzalarına əsasən, müəlliflər arasında aşağıdakı adlar var.
    Azərbaycanlı müəlliflər
    • Şahmar Əkbərzadə — “Sən millətin gərəyisən, Firuz Mustafa” şeirinin müəllifi.
    • Firudin Şimşək — Firuz Mustafanın 50 illik yubileyinə həsr olunmuş şeir.
    • İlyas Tapdıq — Firuz Mustafanın şəxsiyyətinə və yaradıcılığına poetik münasibət bildirən şeir.
    • Rahil Məmməd — dostluq mövzusunda, Firuz Mustafaya ünvanlanan şeir.
    • Tofiq Xəlil — Gədəbəy və Firuz Mustafanın doğma yurdla bağlılığı haqqında şeir.
    • Akif Əhmədgil — Firuz Mustafanın əsərlərinə işarələr edən poetik nümunə.
    • Oruc İsaqoğlu — yazıçının əsərlərinin adlarına və yaradıcılığına istinad edən şeir.
    • Kamil Qəhrəmanoğlu — Təbrizdən təqdim edilmiş poetik nümunə.
    • Fəxri müslüm- yazıçının şəxsiyyət və yaradıcılığına həs edilən şeir.
    • Oqtay Rza — filosof Firuz Mustafaya ünvanlanan şeir.
    Bu müəlliflərin adları və şeirlərinin başlıqları saytın mündəricatında və müvafiq mətnlərdə göstərilir.


    Rusdilli və digər ölkələrdən olan müəlliflər
    Topluda aşağıdakı imzalara da rast gəlinir:
    • Lyudmila Filatova
    • Tamara Broslavskaya-Poqorelova
    • Yekaterina Hen Qalperina
    • Lyudmila Kurışeva
    • Alla Aşşinik
    • Svetlana Akulova
    • Yelena Alehina
    • Vitali Qoldman
    • Lev Xolay
    • Yuri Kazakov
    • Lyubov Piçinevskaya
    • Qalina Veselova
    • Rena
    • Natalya Xaritonova
    • Aleksandr Şamov
    • Emma Vadrovnik
    • Yevgeniya Şendrika
    • Mariya Serova
    • İrina Qordeyeva
    • Qalina Komarinskix
    • Nadejda Luçezarnaya
    • Natalya Konovalenko
    • Tatyana Palasso
    • Qalina Zaslavskaya
    • Nadejda Tixonova
    • Mixail Juravlyov
    • Şahlo Sabr (Özbəkistan).

    Mənim fikrimcə, Firuz Mustafaya həsr olunmuş şeirlərin əsas əhəmiyyəti sənətkarla oxucu arasındakı mənəvi əlaqəni üzə çıxarmasıdır. Bu poetik nümunələr yaradıcılığa verilən qiymətin yalnız elmi məqalə və tənqidi araşdırmalarla deyil, hisslərin və şəxsi təəssüratların bədii ifadəsi ilə də mümkün olduğunu nümayiş etdirir.
    Nəticə etibarilə, “Sənə həsr olunur, Firuz Mustafa” toplusu bir sənətkara ünvanlanan poetik ehtiramın, ədəbi ünsiyyətin və mənəvi yaxınlığın ifadəsi kimi maraq doğurur. Kitabın dəyəri həm müxtəlif müəlliflərin səsini bir araya gətirməsində, həm də ədəbiyyatın insanları ortaq duyğular ətrafında birləşdirmək gücünü göstərməsindədir.











    Yekun qənaət



    Yazıçının görünməz dünyasının sahilində
    Firuz Mustafa yaradıcılığına yekun baxış

    Ədəbiyyat insanın yalnız gördüyü, duyduğu və yaşadığı gerçəklikləri deyil, həm də daxilində gizlətdiyi, sözə çevirməkdə çətinlik çəkdiyi düşüncələri, hissləri və mənəvi axtarışları əks etdirən mürəkkəb bir dünyadır. Həqiqi yazıçı bu dünyanın görünən mənzərələri ilə kifayətlənmir, görünməyən qatlarına enir, insan ruhunun dərinliklərində gizlənən sualları üzə çıxarmağa çalışır. Firuz Mustafa yaradıcılığı da məhz belə bir mənəvi və fəlsəfi axtarışın ifadəsi kimi diqqəti cəlb edir. Onun əsərləri oxucunu həyatın zahiri hadisələrindən daxili aləmin mürəkkəbliyinə, adi görünən məqamların arxasında gizlənən həqiqətlərə doğru aparır.
    Firuz Mustafa müasir Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus düşüncə tərzi, fəlsəfi yanaşması və bədii ifadə vasitələri ilə seçilən sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığını səciyyələndirən başlıca cəhətlərdən biri insanı yalnız konkret zamanın və məkanın içində yaşayan varlıq kimi deyil, həm də öz taleyi, vicdanı, yaddaşı və mənəvi məsuliyyəti ilə üz-üzə qalan mürəkkəb bir aləm kimi təqdim etməsidir. Yazıçının əsərlərində insanın özünüdərki, həyatın mənası, zamanın keçiciliyi, mənəvi dəyərlər və həqiqət axtarışı mühüm yer tutur. Bu mövzular bəzən hadisələrin inkişafında, bəzən obrazların daxili monoloqlarında, bəzən də simvolik məna daşıyan bədii detallarda təcəssüm edir.
    Yazıçının görünməz dünyası, ilk növbədə, insanın daxili aləmi ilə bağlıdır. Hər bir insanın daxilində başqalarına açmadığı bir məkan, ifadə olunmamış düşüncələr, yarımçıq qalmış arzular və cavabsız suallar mövcuddur. Firuz Mustafa yaradıcılığına bu baxımdan yanaşdıqda görürük ki, insanın zahiri davranışları ilə daxili həqiqətləri arasındakı münasibət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun bədii dünyasında insan özünü və ətrafını dərk etməyə çalışan, zaman-zaman öz həqiqətləri ilə üzləşən, mənəvi seçim qarşısında qalan bir varlıqdır. Bu qarşılaşmalar oxucunu da düşünməyə, öz həyatına və münasibətlərinə başqa nəzərlərlə baxmağa sövq edir.
    Firuz Mustafanın yaradıcılığında fəlsəfi düşüncə bədii təfəkkürlə vəhdətdə çıxış edir. Burada fəlsəfə yalnız mücərrəd fikirlərin ifadəsi deyil, insanın yaşantılarından, daxili ziddiyyətlərindən və həyatla münasibətindən doğan düşüncə formasıdır. Yazıçı üçün sual vermək bəzən cavab tapmaqdan daha vacib görünür. Çünki insanı düşündürən, onu mənəvi axtarışa sövq edən məhz sualların özüdür. Həyatın mənası nədir? İnsan öz həqiqətinə nə dərəcədə sadiq qala bilir? Zaman insanı dəyişdirir, yoxsa insan zamanın içində öz mahiyyətini axtarır? Bu kimi suallar Firuz Mustafa yaradıcılığının fəlsəfi müstəvisini müəyyənləşdirən əsas istiqamətlərdəndir.
    Yazıçının bədii dünyasına nüfuz etdikcə dilin və ifadə vasitələrinin də xüsusi əhəmiyyət daşıdığı aydınlaşır. Bədii söz burada yalnız hadisəni təsvir etmək və ya fikri çatdırmaq vasitəsi deyil, həm də gizli mənaları üzə çıxaran, oxucunun təxəyyülünü hərəkətə gətirən bir qüvvədir. Bəzən bir obraz, bir detal və ya qısa bir fikir geniş düşüncələrə yol açır. Belə məqamlarda mətnin mənası yalnız yazıçının söylədikləri ilə məhdudlaşmır; oxucunun şəxsi təcrübəsi, yaddaşı və duyğuları da həmin mənanın formalaşmasında iştirak edir. Beləliklə, əsər yazıçı ilə oxucu arasında mənəvi dialoqa çevrilir.
    Firuz Mustafa yaradıcılığının diqqətəlayiq cəhətlərindən biri də insanın özünə və cəmiyyətə münasibətini eyni düşüncə müstəvisində birləşdirməsidir. İnsan cəmiyyətdən kənarda mövcud olmadığı kimi, cəmiyyətin problemləri də ayrı-ayrı insanların mənəvi dünyasından uzaq deyil. Şəxsi seçimlər, vicdan, məsuliyyət və həqiqətə münasibət həm fərdin, həm də bütöv cəmiyyətin mənəvi mənzərəsini müəyyənləşdirir. Bu baxımdan yazıçının əsərləri təkcə fərdi yaşantıların təsviri kimi deyil, insanın yaşadığı mühitlə münasibətinin bədii təhlili kimi də dəyərləndirilə bilər.
    “Yazıçının görünməz dünyasının sahilində” ifadəsi Firuz Mustafa yaradıcılığını anlamaq üçün rəmzi məna daşıyır. Sahil iki aləmin qovuşduğu yerdir: biri gözlə görünən, digəri isə dərinliklərdə gizlənən aləm. Oxucu yazıçının əsərlərinə yaxınlaşarkən sanki həmin sahildə dayanır. Qarşısında sözlərlə qurulmuş bir dünya açılır, lakin bu dünyanın bütün sirlərini ilk baxışdan görmək mümkün olmur. Mətnin dərinliyinə endikcə yeni mənalar, fərqli düşüncə qatları və insan ruhunun gizli tərəfləri üzə çıxır. Bu proses oxucudan diqqət, səbir və düşüncə tələb edir. Əsl ədəbiyyatın gücü də məhz buradadır: o, oxunub bitdikdən sonra da insanın daxilində yaşamaqda davam edir.
    Nəticə etibarilə, Firuz Mustafa yaradıcılığı insanın görünən həyatı ilə görünməz mənəvi dünyası arasında körpü yaradan bədii-fəlsəfi axtarışlar kimi dəyərləndirilə bilər. Onun əsərlərinə müraciət etmək yalnız müəyyən obrazlar və hadisələrlə tanış olmaq deyil, həm də insanın özünə ünvanladığı sualları yenidən düşünməkdir. Yazıçının bədii dünyası oxucunu hazır mühakimələrlə kifayətlənməməyə, görünənlərin arxasındakı mənaları araşdırmağa, həyatın mürəkkəbliyinə daha dərindən yanaşmağa çağırır.
    Bəlkə də yazıçının ən böyük uğuru oxucuya bütün cavabları verməsində deyil, onu yeni suallar qarşısında qoymasındadır. Firuz Mustafa yaradıcılığının görünməz sahillərində dayanarkən insan anlayır ki, ədəbiyyat yalnız sözlərin yaratdığı dünya deyil, həm də insanın özünü tanımaq üçün keçdiyi mənəvi yoldur. Bu yolun sonu yoxdur; hər yeni oxunuş, hər yeni düşüncə həmin dünyanın başqa bir qapısını açır. Və oxucu yazıçının söz dünyasından ayrılarkən belə, onunla birgə kəşf etdiyi sualları, duyğuları və düşüncələri öz daxilində daşımağa davam edir. Məhz bu mənada Firuz Mustafa yaradıcılığı görünən gerçəkliyin sərhədlərini aşaraq insan ruhunun dərinliklərinə doğru uzanan, düşünməyə və özünü dərk etməyə çağıran mənəvi bir səyahət təsiri bağışlayır.














    KİTABIN İÇİNDƏKİLƏR


    Üçüncü fəsil- Görünən səhnə, görünməyən münaqişə (davamı)
    s.04
    DRAMATURJİ YARADICILIQ
    Dördüncü fəsil —Filo-sofiya. Filosofun sualları, yazıçının cavabları
    s.169
    Beşinci fəsil- Ədəbiyyatşünaslıq. Mətnin görünən və görünməyən üzü. Ədəbiyyatşünaslıq problemləri
    s.198
    Altıncı fəsil- Publisistika. Zamanın üzünə tutulan güzgü- Firuz Mustafanın publisistikası
    s.219
    Yeddinci fəsil- Poeziya. Ürəyin poetik xəritəsi. Firuz Mustafanın poetik dünyası
    s.237
    Səkkizinci fəsil-Tərcümələr. Sözün sərhədlərini aşarkən. Firuz Mustafanın dünya ədəbiyyatından poetik tərcümələr
    s.274
    Doqquzuncu fəsil- İthaf. Firuz Mustafaya həsr olunmuş yazılar. Sənə həsr olunub, Firuz Mustafa
    s.284
    Yekun qənaət. Yazıçının görünməz dünyasının sahilində
    s.299











    1-ci cilddəki fəsillərin adları
    Kitabın içindəkilər:
    Bu kitab necə meydana gəlib? s.03
    Ön söz s.04
    Niyə məhz “görünməz dünyanın sözçüsü?”
    Firuz Mustafanın yaradıcılığına baxış s.06
    Birinci fəsil — Sözün görünməyən üzü
    Firuz Mustafanın yaradıcılıq yolu, s.30
    İkinci fəsil- İnsan ruhunun labirintləri .
    NƏSR YARADICILIĞI s.45
    Üçüncü fəsil- Görünən səhnə, görünməyən münaqişə
    DRAMATURJİ YARADICILIQ s.169





    GÖRÜNMƏZ DÜNYANIN SÖZÇÜSÜ:

    Firuz Mustafa

    2-ci kitab


    (2 cildlik kitab)

    İdeya müəllifi: Tofiq Xəlil
    Dizayner: Aqşin Mustafa

    Formatı:70x90 1/32
    El.ünvan: firuzmustafa52@gmail.com
    Tel.:+994 50 413 3572
    “Füyuzat”

    Bakı-2026










    • oktyabr 2026, Firuz M.

  • 11
Görünməz dünyanın sözçüsü

Firuz Mustafa

: 2-ci kitab (2 cildlik kitab) Bakı-2026 : 2-ci kitab (2 cildlik kitab) Oxuculara təqdim edilən bu......

Görünməz dünyanın sözçüsü

Firuz Mustafa

1-ci kitab (2 cildlik kitab) Bakı-2026 .Görünməz......

Sual

Ahmet Yalçınkaya

hansı çırayı yandırsam əlimdə bir iz amma alovlandıra bilməm atəşi nisbətmi acep sonsuzluğa yaxud korluğa bu nəyin nəsi buraxsam hər şeyi küləyə buludlara uzansam, sirrlərin......

Sevda

Ahmet Yalçınkaya

mən hər səhər bu yolun başına gəlirəm keçəcəksən deyə buradan gözləyərəm, gözləyərəm və gözləyərəm... uzaqda göründüyündə qəfəsinə sığmaz ürəyim, lalələr açılır içimdə... izah edilməz bir......

Buz üstə sətirlər

Firuz Mustafa

Mini Mono Mikro deyimlər qısa hekayələr Bakı- 2023 ...

Sonuncu seçim

Tural İsmayılov

İnsan həyatında elə bir yaşa çatır ki, artıq başına gələn hadisələrdən çox, başına gəlməyən hadisələr haqqında düşünməyə başlayır. Başqa cür yaşasaydı nə olardı? Bir dəfə......

Payız Süvarisi (kinossenari)

Firuz Mustafa

Payız Süvarisi (kinossenari) Ən adi günlərin birində Paris şəhərində, lap dəqiq desək, Parisin cənubundakı Monparns məhəlləsində yaşayan iş adamı Jüsten Bursenin başına çox......

Nə günlərə qaldığımı bilməsin

زائـــور اوستاج

Bilməsin Qoy xəbər tutmasın sevgilim məndən, Nə qərara gəldiyimi bilməsin. Günorta demədən, gecə demədən, Gözyaşımı sildiyimi bilməsin. *** Qırıldı ümidlər, düşdümü suya?! Az qalsın sevincdən......

Qapı. Roman

Firuz Mustafa

Firuz Mustаfа zülmətə аçılаn Qаpı sаnкi həmin аnlаrdа tanrının göz yаşlаrı ilə islаnmış qurbаnlаrı qəbul еtməкdən yоrulmuşdu (каntаtа. rоmаn.) …Qapı… Müəllıfdən “...Qаpı...” 1986-88-ci illərdə qələmə......

Cənnət çiçəyi. Roman

Firuz Mustafa

Firuz Mustafanın “Cənnət çiçəyi” romanındakı hadisələr real və irreal zamanların çarpazlaşdığı məkanda baş verir.......