...
  • Pyeslər. 3-cü cild
  • Firuz Mustafa




  • PYESLƏR

    3-cü cild










    Üç cilddə

















    BAKI-2026



    Firuz Mustafa

    PYESLƏR

    3-cü cild

    Üç cilddə

    Təqdim edilən cildə
    Firuz Mustafanın
    tarixi dramları, monopyes və monohekayələri,
    yaradıcılığının ilkin mərhələsində
    qələmə aldığı pyeslər, həmçinin ədəbiyyatımızda
    ilk mənzum komediya hesab
    edilən “Parlamentdə toy”
    əsəri daxil edilmişdir.

    Redaktor: Fazil N. Mustafayev
    Bədii tərtibatçı: Aqşin Mustafa

    Firuz Mustafa.Pyeslər.,926 səh.


    ISBN 978-9952-37-245-8




    “Füyuzat” nəşriyyatı.2026
    ©Firuz Mustafa.2026


    BAKI-2026




    M Ü N D Ə R İ C A T

    Tarixin kölgəsi s.04
    Savaş fəsli s.232
    Üçüncü sahil s.278
    Minnətdarlıq s.324
    Final s.342
    Sənə sözüm var s.366
    Ağrı s.398
    Sifət s.434
    Tabut s.449
    Parlamentdə toy s.483
    Qaranlığı qovanlar s.657
    Sonuncu adam s.686
    Qara zolaq s.710

    DRAMATİK PAUZALAR: ƏVVƏL VƏ SONRA (Məruzə) s.754
    Firuz Mustafanın dramaturji yaradıcılığı haqqında məqalələr. s.783
    Firuz Mustafanın qısa bioqrafiya və biblioqrafiya s.821

















    TARİXİN KÖLGƏSİ
    və yaxud
    Gələcəkdən gələnlər

    (siyasi- tarixi dram-xronika)



    Müəllifdən

    1920-ci illərin əvvəli. On birinci Qırmızı ordunun hücumundan sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süquta uğrayıb. Bakıya soxulan bolşeviklər milli mücadilə iştirakçılarına divan tuturlar. Azərbaycanın müstəqilliyi sual altındadır. Rus imperiyasının xarabalıqları üzərində yeni qurulmuş, ömrü cəmi 23 ay olmuş müstəqil və demokratik Respublika tarixin arxivinə gömülməkdədir.

    1920-ci ilin aprelindən etibarən ölkədəki kommunistlərin “oyunlarının” əsas qayəsi Azərbaycanın müstəqilliyinə balta çalmaqdan ibarət olmuşdur. Qırmızı ordu tərəfindən işğal edilən Azərbaycan əraziləri Sovet Rusiyası tərəfindən bir müddət alver predmetinə çevrilmiş, nəticədə müstəqil Azərbaycan yad qüvvələrin əlinə keçmişdir.
    Kremldə hakimiyyət uğrunda aşkar və gizli mübarizə gedir. Rus hökumətinin başçısı, RSFSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri Vladimir İliç Lenin xəstədir. Milli Məsələlər komissarı İosif Stalin hakimiyyəti ələ keçirmək üçün bütün güc və təsir vasitələrdən istifadə etməyə hazırdır.
    Azərbaycanda yeni təşkil edilmiş hökumətin başçısı, Azərbaycan Xalq Komissarları Sovetinin və İnqilab Komitəsinin sədri Nəriman Nərimanov xarici və daxili təhdidlərlə üz-üzə qalıb.
    Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin keçmiş rəhbəri, Milli Şuranın keçmiş sədri Məmməd Əmin Rəsulzadə 1920-ci il avqustun 17-də Lahıcda həbs olunaraq Bakıia gətirilib.
    Əli minlərlə adamın qanına bulaşmış “xüsusi şöbənin” başçısı Semyon Pankratov Rəsulzadəni güllələmək üçün Nərimanovu təhdid edir. Bakı bolşevikləri bu xüsusda Moskvaya fasiləsiz olaraq teleqramlar vururlar. Kremldən gələn cavablar qısadır: “Rəsulzadə haqda qərar çıxarmağa tələsməyin. Bu məsələni Stalin yoldaş Bakıya gələndə həll edəcək”.
    Rəsulzadə ilə Stalin keçmiş inqilabçı dostlardır. Bir neçə dəfə birlikdə həbsdə olublar. Sonralar onların yolları ayrılıb.
    Vaxtilə çarizmə qarşı mübarizə aparmış əski inqilabçılar və köhnə tanışlar (yəni Rəsulzadə və Stalin) 20-ci ilin soyuq bir noyabr günü soyuq Bayıl həbsxanasında görüşürlər.

    Üzərində təxminən dörd ilə yaxın bir müddət ərzində işlədiyim, 2019-cu ilin avqust ayında başa çatdırdığım yeni əsər Azərbaycanın tarixinin qısa, mürəkkəb, faciəvi və ibrətamiz bir dövrünü əks etdirir.

    ***
    Oxuculara təqdim edilən dram-xronikada bədii fantaziyadan daha çox sənədlərə, faktlara isnad olunur. Əsərdə haqqında bəhs edilən tarixi dövrün, nisbətən az öyrənilmiş 1920-22-ci illərin mənzərəsini əks etdirən sənədli yazılara, memuar və xatirələrə geniş yer verilmişdir. Burada yeri gəldikcə Lenin, Nərimanov və Stalinin çıxış və məktublarına, xüsusən Rəsulzadənin xatirələrinə, daha sıx-sıx müraciət olunmuşdur.
    Son illərdə bizim tarixçilərin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və onun qurucuları haqda bir-birindən maraqlı, əhatəli və sanballı əsərləri nəşr edilib. Müəllif bir çox hallarda həmin əsərlərdən də faydalanmışdır. Amma orasını da nəzərə almaq lazımdır ki, indiki halda siz yalnız tarixi əsər oxumursuz. Axı hər bir bədii əsərin özünəməxsus paradiqma və məntiqi də olur.
    Sizə təqdim olunan dövrün “rəsmini” heç də gözüylə gördüyü mənzərəni adekvat qaydada əks etdirməyə çalışan bir fotoqrafın işi kimi deyil, elə həmin mənzərəni öz təxəyyülünün süzgəcindən keçirərək kətana köçürən bir rəssamın əsəri kimi qəbul edə bilərsiz.

    ***
    Əsərin janrı siyasi-tarixi dram kimi müəyyən edilmişdir. Pyesdəki bütün iştirakçıları real, tarixi şəxsiyyətlərdir. Amma orası da var ki, oxucu bu əsərdə məşhur tarixi simaları bir qədər “fərqli” rakursdan görə biləcək. Məsələn, Nəriman Nərimanovun şəxsiyyərindən bəhs edən əksər yazılarda o, daha çox “yumşaq təbiətli”, “sakit”, mötədil bir insan kimi təqdim olunur. Amma tanış olacağınız əsərdəki Nərimanov obrazı bu cür “ənənəvi” etalonu sındırır. “Bizim” Nərimanov döyüşkən bir inqilabçıdır. O, Azərbaycanı əvvəlcə Rusiyanın, sonralarsa SSRİ-nin tərkibində müstəqil görmək istəyən bir vətənpərvərdir. Nərimanovun bu cür mübariz xarakterə malik olduğunu onun çıxış, məruzə, , məqalə, məktub və teleqramlarından aydın şəkildə görmək mümkündür.
    Pyesdəki İosif Stalin obrazı da bizim bir çox əsərlərdən “tanıdığımız” tiran və despot deyildir. Nəzərdən keçirilən saysız-hesabsız materiallara istinadən demək olar ki, inqilabçı Koba ilə Baş katib Stalin arasında əsaslı fərqlər olmuşdur. Stalin 1922-ci ildən sonra, hüdudsuz hakimiyyət əldə etdikdən sonra tədricən dəyişmiş, nəticədə 20-ci əsrin amansız diktatorlarından birinə çevrilmişdir. Biz burada Baş katibə qədərki Kobanı görürük.
    Əsərdəki aparıcı obrazlardan biri də Məmməd Əmindir. Məlum olduğu kimi, Rəsulzadə ömrünün sonunadək Azərbaycanın istiqlal və müstəqillik ideallarına sadiq qalmışdır. O, təqdim olunan əsərdə müdrik bir siyasətçi, cəsarətli bir fikir adamı kimi çıxış edir.
    Adlarını çəkdiyimiz hər üç şəxsiyyəti həyatda birləşdirən və ayıran cəhətlər də kifayət qədərdir.
    Pyesdə iki qadın obrazı da vardır: Gülsüm xanım və Nadejda Alliluyeva. Müxtəlif taleli və müxtəlif xarakterli bu qadınları da birləşdirən xətlər az deyildir.
    Əsərin coşqun, narahat, mübariz, barışmaz qəhrəmanları yalnız böyük mədəniyyət problemləri ətrafında aparılan diskussiyalar zamanı “sakitləşirlər”. Axı təlatümlü tarixi mərhələdə yaşamış bu şəxsiyyətlərin hamısı bütün ömürləri boyu siyasətlə yanaşı peşəkar şəkildə ya yaradıcılıqla, ya da yaradıcılığın nəzəri problemlərinin tədqiqi ilə məşğul olmuşlar.
    Pyesdə hadisələrin gedişi və personajların taleyi 20-ci əsrin 20-ci ilindən başlayaraq ta 22-ci iləcən, yəni iki il ərzində izlənilir.
    22-ci ilin baharı məşhur siyasi xadimlərin, yəni əsərin qəhrəmanlarının hər 3-ünün həyatında dönüş nöqtəsi olur: belə ki, məhz həmin vaxt Nərimanov SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədrlərindən biri seçilir, Stalin Sov. İKP Mk-nın Baş katibi vəzifəsi postunu tutur, Rəsulzadə isə Türkiyəyə mühacirətə gedir.

    ***
    Adi oxucu belə, asanlıqla görüb dərk edə bilər ki, bu əsərin həcmi ənənəvi pyeslərdən xeyli genişdir. Hətta, mən əsər üzərində işləyən zaman jurnalistlərdən birinin sualını cavablandıraraq yarızarafat-yarıciddi belə bir fikir demişdim: “Qələmə aldığım bu tarixi dramın həcmi çox geniş olacaq. Hesab edirəm ki, əsər (yəni “Tarixin kölgəsi”) öz “uzunluğuna”, yəni həcminə görə Ginnesin rekordlar kitabına düşə bilər”.
    Amma elə düşünmək olmaz ki, mən yalnız “oxumaq üçün” pyes yazmışam. Bu əsər həm oxu, həm də səhnə üçün hədəflənib. Təbii ki, belə bir zərurət yaranarsa, həcm və format problemini rejissorlar müəyyən edə bilər.
    Bir məsələni də xüsusilə vurğulamaq istəyirəm. Pyesdəki hadisələrin “nağılçısı”, habelə şərhçisi Məmmədəli Rəsuloğludur. Yüz il ömür sürmüş (1882-1982) bu adam mühüm tarixi hadisələrin iştirakçısı və müşahidəçisi olub. Pyesdə bir çox hadisələr onun dilindən nəql olunur. Bu əsərdə Rəsuloğlu konkret bir bədii personaj olmaqla yanaşı, həm də bir təhkiyəçi, salnaməçi və tarixçi obrazıdır. Əlbəttə, bu personaj həm də müəllifin fikirlərinin daşıyıcısıdır. Və elə bu səbəbdən əsərin səhnələşdirməsi prosesində həmin obrazı, habelə onun müfəssəl və geniş şərhlərini, zərurət olarsa, qismən ixtisara salmaq mümkündür.











    TARİXİN KÖLGƏSİ
    və yaxud
    GƏLƏCƏKDƏN GƏLƏNLƏR

    (siyasi- tarixi dram-xronika)

    Əsərin iştirakçıları

    Məmməd Əmin. (Məhəmməd Əmin Axund Hacı Molla Ələkbər oğlu Rəsulzadə) 31 yanvar 1884-cü ildə Bakının Novxanı kəndində anadan olub – 6 mart 1955-ci ildə Türkiyədə, Ankara şəhərində vəfat edib. Milli Məsələlər Komissarlığının müvəkkili. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (1918-1920-ci illərdə ) rəhbəri. Milli Şuranın sədri.

    Nəriman Nərimanov. (Nərimanov Nəriman Kərbəlayi Nəcəf oğlu) 14 aprel 1870-ci ildə Gürcüstanda anadan olub – 19 mart 1925-ci ildə Moskvada vəfat edib. Milli Məsələlər Komissarının müavini. 1920-1922-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Baş naziri (XKS-nın sədri). SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədrlərindən biri.

    İosif Stalin. (İosif Vissarianoviç Stalin) 18 dekabr 1879-cu ildə Gürcüstanda, Qori şəhərində anadan olub - 5 mart 1953cü ildə Moskvada vəfat edib. Milli Məsələlər Komissarı. Sov. İKP Mk-nın (1922-1953-cü illərdə) Baş katibi.

    Rəhim bəy. ( Rəhim bəy Alı ağa oğlu Vəkilov) 1898-ci ildə Qazax qəzasının Salahlı kəndində anadan olub - 1934-cü ildə intihar etmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamentinin ən gənc üzvü. İstiqlal Bəyannaməsinin mətninin müəllifi.

    Dadaş bəy. (Dadaş Əbdül Hüseyn oğlu Həsənov (Həsənzadə). 1897-ci ildə Şuşa şəhərində tacir ailəsində doğulmuşdur - 1927-ci il yanvar ayının 28-də Solovki həbs düşərgəsində güllələnmişdir. Müsavat partiyasının gizli fəaliyyət göstərən müqavimət təşkilatının fəal üzvlərindən biri. İxtisasca həkim.

    Gülsüm xanım. (Gülsün Əliyeva-Nərimanova). Nəriman Nərimanovun arvadı. 1898-ci ildə Bakıda doğulub - 1953-cü ildə Moskvada vəfat edib.

    Nadejda Alliluyeva. (Nadejda Sergeyevna Alliluyeva) İosif Stalinin arvadı. Xalq Komissarları Sovetinin İşlər İdarəsində katib (Leninin katibəsi). 1901- ci ildə Bakıda doğulub - 1932 ci ildə Moskvada intihar edib.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. (Məhəmməd Əli Əbdüləziz oğlu Rəsulzadə). 7 aprel 1882-ci ildə Bakının Novxanı kəndində doğulmuş - 3 fevral 1982-ci ildə Türkiyədə, İstanbul şəhərində vəfat etmişdir. Rusiya Milli Məsələlər Komissarlığı nəzdindəki kooperativin işçisi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlament üzvü. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin əmisi oğlu. Jurnalist.





    Artıq qeyd olunduğu kimi, əsərdə baş verən hadisələrin böyük bir qismi Məmmədəli Rəsulzadənin dili ilə nəql edilir.

    Səhnədə geniş məkan və sonsuzluq. Divarda iri bir təqvim. Təqvimin üstündə əks olunmuş iri rəqəmlər:
    1982.

    Təqvimin önündə yaşlı bir kişi. Bu, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlament üzvü, qocaman jurnalist Məhəmmədəli Rəsulzadədir. Məmmədəli bəy əvvəllər Azərbaycan, sonralarsa Türkiyə mətbuatında əsasən Rəsuloğlu imzası ilə tanınıb. O, Məmməd Əmin Rəsulzadənin əmisi oğludur. Məmmədəli Rəsuloğlu tədricən, asta addımlarla səhnənin önünə gəlir. Əlində tutduğu jurnalı vərəqləyir. Əvvəlcə sakit, sonra qismən sürəkli şəkildə danışmağa başlayır. O, əsər (yəni tamaşa) boyu sərbəstdir. Danışır, susur, çay və ya qəhvə içir, yaxınlıqdakı kresloda əyləşir, gəzişir, fikrə gedir, hətta, arada səhnəni tərk edir. Əsərin iştirakçıları sanki onu görmürlər. Əslində isə əsərdə baş verən hadisələri öz təhkiyəsi ilə bir-birinə “bağlayan” məhz Məmmədəli Rəsulzadədir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mən uzun, çox uzun bir ömür yaşamışam. Bu il düz yüz yaşım tamam olacaq. Kimləri görməmişəm bu dünyada? 20-ci illərdə Moskva Kremlində Lenin, Stalin, Nərimanov tez-tez gördüyüm adamlar idi. Trotskini, Zinovyevi, Kamenevi, Buxarini, Kirovu, Orcanikidzeni, Kalinini, Kaqanoviçi, Mikoyanı, Voroşilovu, Rıkovu da görmüşəm, hətta, onlardan bir çoxu ilə salam-kəlamım, ünsiyyətim olub. Türkiyənin soltanı İkinci Xəlifə Əbdül-Məcidi həyatda görmüşəm, Demokratik Tütkiyənin rəhbərlərindən Mustafa Kamal Paşa və Mustafa İsmət İnönü tanıdığım adamlar olub. İran şahı Şahənşah Sultan Əhməd şah , habelə Rza xan və Rza şah Pəhləvilər, Fransa prezidenti Aleksandr Milyeran, Rumıniya kralı Birinci Kral Ferdinand, Almaniyanın reyx kansleri Vilhelm Kuno, Bolqar çarı Üçüncü Boris, Avsraliya İttifaqının kralı Kral Georq, İtaliyanın Baş katibi Benite Mussolini mənim həyatda görüb söhbət etdiyim insanlardır.
    Azərbaycanın müstəqilliyi yolunda canlarını belə əsirgəməyən Topçubaşov, Usufbəyov, Ağaoğlu, Hacınski, Qarabəyov, habelə Şıxzamanovlar, Hacıbəylilər, Vəkilovlar yaxın dostlarım idi.
    20-30-cu illərdə Haqverdiyev, Mirzə Cəlil, Çəmənzəminli, Ömər Faiq, Cəfər Cabbarlı, Sanılı, Əhməd Cavad, Abdulla Şaiq, Süleyman Sani, Cavid, Nəzərli, Simurğ, Seyid Hüseyn kimi maarifçi və yazıçılar tez-tez görüşdüyüm tarixi şəxsiyyətlərdir.
    Azərbaycanın o vaxtki kommunist rəhbərləri Bağırov, Qarayev, Sultanov, Musabəyov, Mirzə Davud, Axundov, İldırım, Ağamalıoğlu da mənim yaxından tanıdığım adamlar olub.
    Dediyim kimi, yaşım yüzə çatıb. Ömrümün qüruba çatdığını hiss edirəm. Elə bu səbəbdən də fürsətdən istifadə edərək, görüb-eşitdiklərimi, şahidi olduqlarımı insanlarla bölüşmək istəyirəm.




    Təqvimin üstündə iri rəqəmlər dəyişir:
    “1982” rəqəmini
    “1920” yazısı əvəz edir.






























    1.

    BAKI.
    1920-ci il.

    Payızın rənginə bürünmüş şəhər peyzajı.
    Bağ. Yaxınlıqdan ensiz yol keçir. Uzaqdan boz təpəlik və həmin təpəliyin sinəsi boyu səpələnmiş kiçik evlər görünür.

    Rəhim bəy. Dadaş bəy, bəlkə doktor öz kabinetində imiş? Bəlkə heç səninlə görüşmək istəməyib? Hətta, olsun ki, orada səni aldadıblar?
    Dadaş bəy. Köməkçisindən soruşdum ki, yoldaş Nərimanovla görüşmək olar? O bildirdi ki, doktor yerində deyil. Lap dəqiq söyləsəm, belə dedi: “Yoldaş Nərimanov Mərkəzdən gələn hörmətli qonaqları qarşılamağa gedib”.
    Rəhim bəy. Mərkəz... Qırmızı Moskvanın bir adı da Mərkəz olub. İnnən sonra bu millətin qulağı Mərkəzin əlində qalacaq.
    Dadaş bəy. Ta demə...
    Rəhim bəy. Günah özümüzdədir.
    Dadaş bəy. Yəni kimdə?
    Rəhim bəy. Elə hamımızda. Gərək onları Bakıya buraxmayaydıq.
    Dadaş bəy. Bəyəm biz buraxdıq onları? Ya biz çağırdıq? Ağlınca o bolşevik cəlladlar Bakı kimi yağlı bir tikəni heç əldən buraxardılar? Özün görmədin üstümüzə necə top-tüfənglə gəldilər? Alçaqlar hələ parlamenti də gülləboran etmək istəyirdilər.
    Rəhim bəy. Axı onları çağıranlar da vardı. Deyirdilər ki, “Qızıl ordu” nə qədər tez gəlsə, bizə bir o qədər yaxşıdır. Buyur, bu da sənə çağırdığın qırmızı ordu.
    Dadaş bəy. Sən bunu kimə deyirsən? Mənə?
    Rəhim bəy. Yox, Əliheydərə... Əliheydər Qarayevə və bütün qaraniyyətlilərə...

    Gülürlər.

    Dadaş bəy. O qaraniyyət Qarayev öz dəstəsi ilə parlamentə soxulanda görmədin nə həngamə, nə oyun çıxartdı?
    Rəhim bəy.Gördüm... Əmin bəyə dedi ki, buranı tez tərk edin, yoxsa gözünüzü çıxardaram. Əmin bəy gülümsəyib dedi ki, tezliklə sənin gözünü özününkülər çıxaracaq. Əliheydər çaşıb qaldı. Soruşdu ki, özümüzünkülər kimdir? Əmin bəy dedi ki, bolşeviklər.
    Dadaş bəy. Eşitdiyimə görə, indi Əliheydər öz inqilabçı dostları ilə də yola getmir. Xüsusən, Nərimanovla.
    Rəhim bəy. Nədir? İndi nə istəyir?
    Dadaş bəy. Nə istəyəcək? Vəzifə.
    Rəhim bəy. Axı onun vəzifəsi var, Dadaş bəy.
    Dadaş bəy. O, Nərimanovun yerinə göz dikib. Deyir ki, Leninin Moskvada əyləşdiyi kresloya Bakıda mən sahib olmalıyam. Burada bəziləri Nərimanova “Şərqin Lenini” deyəndə heç bilirsən Əliheydər necə özündən çıxır?..
    Rəhim bəy. Yəqin özünü Leninin yerində görür...

    Gülürlər.

    Dadaş bəy. Əliheydər dedin, yaxşı yadıma düşdü. Heç bilirsən, Əmin bəyin yeni doğulan övladının adını evdəkilər nə qoymuşdular?
    Rəhim bəy. Eşitmişəm ki, Əliheydər qoyublar.
    Dadaş bəy. Əmin bəy bu xəbəri eşidib çox qeyzlənib. Deyib ki, o nə addır elə? Əlbəttə, o, Əliheydərə görə belə deyib... Yoxsa adın bir dəxli yox. Belə götürəndə bu da özünə görə bir addır.
    Rəhim bəy. Elədir. İnşallah, Məmməd Əmin bəy həbsdən azad olar, evinə qayıdar, uşağa öz istədiyi adı qoyar.

    Əvvəlcə at ayaqlarının səsi, sonra maşın uğultusu eşidilir.

    Dadaş bəy. Görürsən?
    Rəhim bəy. (Boylanır). Görürəm.
    Dadaş bəy. Bəs maşındakıları necə?
    Rəhim bəy. Yox. Onları seçə bilmirəm.
    Dadaş bəy. Hə, odur... Görə bilirsən? (Boylanır). Düşürlər... Qabaqdakı Nərimanovdur... Ortadakılar Orconikidze ilə Kobadır... Deyəsən, sonda düşən Mikoyandır.
    Rəhim bəy. Bilmirsən, onlar Bakıya nə üçün gəliblər?
    Dadaş bəy. Nəyə gələcəklər ki? Neftin iyinə yığışıblar... Ac Rusiyaya indi neft hava-su kimi lazımdır. Nərimanov özü onlara dedi ki, buyurun, neftin sahibi sizsiniz...
    Rəhim bəy. Hə, bir vaxt elə demişdi. Sonra deyəsən fikrini dəyişdi... Gəl gedək buradan. Doktor bizi görsə yenə pərt olacaq.
    Dadaş bəy. Niyə pərt olur ki?
    Rəhim bəy. Zənnimcə, Əmin bəyi həbsdən qurtarmağa gücü çatmır. Buna görə əndişələnir. Allah bilir, bəlkə də doktor özünü yalandan belə aciz göstərir...
    Dadaş bəy. Bax buna deyərlər oyuna düşmək, paza keçmək... Yəni ölkənin başçısı olasan, özünün də başçılıq etdiyin məmləkətdə sözün keçməyə. Fəlakətdir, vallah, fəlakət.
    Rəhim bəy. Elə söhbət ondan gedir də...

    Dadaş bəy və Rəhim bəy danışa-danışa gedirlər.






















    2.
    Səhnə dəyişir.

    Nərimanovun kabineti.
    Stalin və Nərimanov. Onlar ayaqüstə söhbət edirlər.
    Stalin arada trubkasını tüstülədir.

    İosif Stalin. Yaxşı, yoldaş Nərimanov, indi keçək o biri məsələyə. Burada Məmməd Əmin Rəsulzadəyə münasibət necədir?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, əgər söhbət mənim münasibətimdən gedirsə, Rəsulzadə ilə heç bir şəxsi ixtilafım yoxdur. Biz yalnız siyasi mövqelərimizə görə bir-birimizi qəbul etmirik.
    İosif Stalin. Unutmayaq ki, vaxtilə Rəsulzadə bizim ideya dostumuz olub.
    Nəriman Nərimanov. Şübhəsiz.
    İosif Stalin. Mənə verilən məlumata görə indi o, həbsxanadadır.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, o, həbs olunub.
    İosif Stalin. Mən bu gün onunla görüşmək istəyirəm.
    Nəriman Nərimanov. (Susub bir müddət Stalini diqqətlə süzür). Rəsulzadəni görmək çətin məsələ deyil. Amma bu görüşdə məqsədiniz nədir, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Onunla bəzi məsələlər barədə fikir mübadiləsi aparmaq istəyirəm, yoldaş Nərimanov.
    Nəriman Nərimanov. Fikir mübadiləsi? Rəsulzadə ilə? (Gülümsıyir). Əgər sirr deyilsə, o nə məsələdir elə?
    İosif Stalin. Məncə Rəsulzadə bizimlə əməkdaşlıq edə bilər.
    Nəriman Nərimanov. “Əməkdaşlıq?..” Çətin... Daha doğrusu, bu, mümkünsüz bir işdir.
    İosif Stalin. Nədən bilirsiniz bunu?
    Nəriman Nərimanov. Mən Əmin bəyi pis tanımıram. Doğrudur, vaxtilə bir cəbhədə olmuşuq. Bilirəm, onun Sizinlə də xoş münasibəti vardı. Amma o, indi başqa bir yolun yolçusu, başqa bir ideyanın adamıdır.
    İosif Stalin. Bunu bilirəm. Mənə çatan məlumata görə, yaxın dostları onu hələ də ömrü cəmi iki il çəkən bir dövlətin vuran ürəyi, düşünən beyni hesab edirlər. (Pauza). Amma indi dövran dəyişib. Belə hesab edirəm ki, ən böyük müəllim elə zamanın özüdür. (Mənalı-mənalı gülümsəyir). Yaxşı ki, indiyəcən Rəsulzadəni güllələməyiblər...
    Nəriman Nərimanov. Burada onun aradan götürülməsini istəyənlər çoxdur. Mərkəzə də bu barədə çoxlu teleqramlar vurulub. Bu məsələ ilə bağlı Pankratov dəfələrlə mənə müraciət edib. O, Məmməd Əminə nifrət edir. Halbuki Rəsulzadə ilə onu bağlayan heç nə yoxdur. Amma mən...
    İosif Stalin. Pankratov, deyəsən, özünü burada əsl dəniz qulduru kimi aparır. (Əsəbi). Mən ona vaxtilə ona öz sözümü demişəm. O, öz cızığından çox çıxıb...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Semyon Pankratov 1920-ci ilin aprel ayının 27-də Azərbaycanı işğal etmək məqsədilə şimal sərhədlərindən ölkə ərazisinə soxulan Rusiyanın XI Qırmızı ordusunun Xüsusi şöbəsinin rəisi, bolşevik istilasının ilk günlərindən 1920-ci ilin iyun ayına qədər isə Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının sədri olmuş keçmiş Qara dəniz matrosu. Azərbaycanda ilk kütləvi qırğınların, milli hökumət üzvlərinə işgəncələrin, sui-qəsdlərin və repressiyaların əsas təşkilatçılarından biri kimi tanınırdı.

    Nəriman Nərimanov. Hər necə olsa da Rəsulzadə dövlətin başında durub, Milli Şuranın sədri olub.Yəqin Sizə o da məlumdur ki, Rəsulzadə təkcə burada deyil, İranda da böyük nüfuz sahibidir. İran Kommunist partiyasının rəhbərliyi Rəsulzadənin məsələsi ilə daim maraqlanır.
    İosif Stalin. Bunları bilirəm... Yoldaş Nərimanov, yeri gəlmişkən, mənim Bakıya gəlişiminin başlıca səbəblərindən biri də İran inqilabçıları ilə bağlıdır. Lenin yoldaş İranda Baş verən proseslərə çox diqqətlə yanaşır.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Koba, yəqin ki, İranda Səttarxanın rəhbərliyi altında on ilə qədər davam edən mübarizənın acı sonluğu Sizə yaxşı məlumdur.
    İosif Stalin. Bilirəm. Səttarxan güclü sərkərdə idi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Səttarxan 1866-cı ildə İranın Azərbaycan bölgəsinin Qaradağ vilayətində, Bişək kəndində tacir ailəsində anadan olub. 1905-1911-ci illərdə baş vermiş Məşrutə hərəkatı Səttar xanın adıyla bağlıdır. Aldığı güllə yarasından 1914-cü il noyabr ayının 9-da Səttar xan vəfat edir və Tehranın Şah Əbdüləzim qəbiristanlığında dəfn olunur.

    Nəriman Nərimanov. Artıq Səttarxan yoxdur. Səttarxandan iki il sonra onun yaxın silahdaşı Bağır xan da həlak oldu.
    İosif Stalin. Bilirəm. O, həbi şuranın beş üzvündən biri idi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bağır xan 1862-ci ildə Təbrizin Xiyaban məhəlləsində yoxsul bir ailədə anadan olmuşdur. Səttarxanın yaxın silahdaşı, 1905-1911-ci illər Məşrutə inqilabının rəhbərlərindən biri olub. O, 1916-cı ildə bir kürd irticaçıları tərəfindən öldürülmüşdür.

    Nəriman Nərimanov. İki ay əvvəl Şeyx Məhəmməd Xiyabani də öldürüldü.
    İosif Stalin. Biz bu münasibətlə onun silahdaşlarına başsağlığı verdik. Bu, əlbəttə, İran inqilabı üçün ağır itkidir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Şeyx Məhəmməd Xiyabani 1879-cu ildə Təbriz yaxınlığındakı Xaminə kəndində doğulmuşdu. Məşrutə hərəkatının məğlubiyyətindən sonra Şeyx Məhəmməd Xiyabani Xorasanda, Mahaçqalada, Bakıda və Tiflisdə yaşayıb siyasi fəaliyyətini oralarda davam etdirmiş, sonra Təbrizə qayıtmişdi. O, var gücüylə Demokrat Partiyasının fəaliyyətini genişləndirməyə çalışırdı. 1919-cu ilin avqustunda Şeyx Məhəmməd Xiyabani Azərbaycan Demokrat Partiyasının Mərkəzi Komitəsinə sədr seçildi. 1920-ci il aprelində Şeyx Məhəmməd Xiyabani "Azadıstan" ("Azadlıq ölkəsi") adlı dövlətin qurulacağını bəyan etdi. 1920-ci il sentyabrın 12-də irtica qüvvələri Təbrizə hücum etdi, sentyabrın 14-də Xiyabani öldürüldü, onun tərəfdarları həbs olundu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bolşeviklər tərəfindən devrilməsi Xiyabaniyə çox üzücü təsir bağışlamışdı.

    Nəriman Nərimanov. Xiyabaninin ölümü elə bizim üçün də ağır itkidir.
    İosif Stalin. Amma onun apardığı mübarizənin bəzi momentləri qəbuledilməz idi.
    Nəriman Nərimanov. Bu, təbii bir haldır. Hər xalqın özünün səciyyəvi cəhətləri olduğu kimi, onun inqilabçılarının apardığı mübarizənin də öz fərqli xüsusiyyətləri olmalıdır.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, bilmirəm siz hansı fərqlərdən danışırsız. Fakt budur ki, Xiyabani bolşeviklərin fəaliyyətinə şübhə ilə yanaşırdı.
    Nəriman Nərimanov. Buna şübhəkarlıqdan daha çox, ehtiyatkarlıq demək olar.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Şeyx Məhəmməd Xiyabani Azərbaycan demokratiyasına İranı azad edəcək qüvvə kimi baxsa da, xalqların azadlığına və müstəqilliyinə də böyük önəm verirdi. O, hər bir xalqın müstəqilliyinə xüsusi əhəmiyyət verərək deyirdi: ” Bir xalqın şərafəti üçün birinci şərt onun müstəqil olmasıdır. Müstəqil olmayan bir xalqın əzmi və hörməti yoxdur.”
    Xiyabani Sovet Azərbaycanda cərəyan edən hadisələrə biganə deyildi. AXC-nin devrilməsi Təbriz üsyanı ilə eyni vaxta düşdü və Xiyabanini Bakıdakı 28 aprel çevrilişi çox ağrıtdı.

    İosif Stalin.Əlbəttə, mən belə hesab edirəm ki, İranda baş verən proseslərə biz nəzarət etməliyik.
    Nəriman Nərimanov. İranda inqilab indiyəcən səngiməyib. Bu gün orada Məhəmməd Tağı xanın inqilabi fəaliyyəti davam etməkdədir.
    İosif Stalin. Bizim də Məhəmməd Tağı Xan Püsyanla əlaqəmiz möhkəmdir. Tez-tez Xorasandan sevindirici məlumatlar alırıq. Bu gün Xorasan və Gilanda yaradılan yeni respublikalara yardım etməliyik.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məhəmmədtağı xan Məhəmmədbağır xan oğlu Soltanzadə 7 avqust 1891-ci ildə Təbriz şəhərində doğulmuşdu. Ailə Qarabağ vilayətindəki Püsyan mahalından (indiki Qubadlı rayonundan) köçüb Qaradağa, oradan da Təbrizə getmişdi. Onların soyadı Soltanzadə olsa da, doğma yurdun adı ilə Püsyan çağırılırdılar.
    O, Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin başçılıq etdiyi Azadıstan Hərəkatında şöhrət qazanmışdır. 1920-ci ildə Məhəmmədtağı xan Xorasanda üsyan bayrağını qaldırdı və 1921-ci il aprel ayında müstəqillik elan etdi. O, Lenin ideyalarına inanırdı. Lakin çətin anda Sovet Rusiyası Püsyana arxa durmadı, əksinə ona arxadan zərbə vurdu. Belə ki, 1921-ci ildə Püşyana köməyə gedən fəhlə və döyüşçü dəstəsinin qarşısı bolşeviklər tərəfindən kəsildi. Püsyanın tərəfdarları birləşmiş ordu qüvvələri ilə döyüşdə qətlə yetirildi.

    Nəriman Nərimanov. Zənn edirəm ki, Heydər xan Əmioğlunun fəaliyyətini də izləyirsiz.
    İosif Stalin. Bəli, mənim onunla şəxsi tanışlığım da var. İran kommunistlərinin baş katibi kimi çevik fəaliyyət göstərir. (Gülümsəyib var-gəl edir). Səhv etmirəmsə o, xalq arasında “Bombaçı Heydər xan” kimi məşhurdur.
    Nəriman Nərimanov. Elədir. Onu inqilabçılar “Heydər xan Bombai” deyə çağırırlar. O, əslən qafqazlıdır, türkdür. Heydər xan bir neçə dəfə Rəsulzadənin arxasınca Bakıya gəlib. Axı onlar dostdur. Əmin bəyin tutulduğunu eşidib hədsiz qeyzlənmişdi.
    İosif Stalin. Maraqlıdır. Bəs sonrası necə oldu?..
    Nəriman Nərimanov. Heydər xan mənimlə də görüşdü.
    İosif Stalin. Sizə nə dedi?
    Nəriman Nərimanov. Dedi ki, “Məmməd Əminin başından bir tük belə əskik olmamalıdır!” Vəssalam.
    İosif Stalin. Əslində elə mən də bu cür düşünürəm. Rəsulzadə xilas olmalı, sağ qalmalıdır. Heydər Əmoğlu düz deyir. Mən onunla məktublaşmışam...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Heydər xan Əmu oğlu (Tariverdiyev) ictimaiyyata daha çox “Heydər Əmoğlu” adıyla tanışdır. Səttarxan və Bağırxanla yaxın dost olmuş, Gilanda Mirzə Kiçiyə böyük köməkliklər göstərmişdir. İrana ilk dəfə elektriki gətirən şəxs Heydər nan Əmoğlu olmuşdur. Heydər Əmoğlu 1908-ci ildə İranda mühacirətdə olan Məmməd Əmin bəylədostlaşmışdı. O vaxtlar Güney Azərbaycanda azərbaycanlılarla kürdlərin arasında yaranan toqquşmalarda iştirak etmiş, kürdlərin Mərənd və Xoy şəhərlərindən geri çəkilmələrində onun da böyük rolu olmuşdur. İranda Kommunist Partiyası yaranandan sonra Heydər xan bu təşkilata başçılıq etdi. Gilan Respublikasının yaranmasında Seyid Cəfər Pişəvəri ilə birgə iştirak edib. 1921-ci ildə kemiş əqidə dostu Kiçik xanın adamları tərəfindən öldürülmüşdür.

    Nəriman Nərimanov. Mənə belə gəlir ki, biz Gilan Sovet Respublikasın yaşaması üçün yoldaşlara lazımı dərəcədə kömək etmirik.
    İosif Stalin. Kuçek xana necə lazımdırsa kömək göstərilib.
    Nəriman Nərimanov. Onun adı “Küçek” yox, Kiçik xandır...
    İosif Stalin. Hmmm... Bunun bir fərqi yox. Türklər kiçiyə çox vaxt belə deyirlər... Bir də ki, bizim rəsmi sənədlərdə onun adı belə gedir. Amma daha dəqiq variantı, əlbəttə, siz bilirsiz.
    Nəriman Nərimanov. Bu öz yerində... Biz bilməliyik ki, Rza xan Pəhləvi hər vasitə ilə Gilan hökümətini yıxmaq istəyir.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, siz unutmayın ki, Küçek xanın başçılıq etdiyi hökuməti Cəngəli, yəni “Meşəçilər Hərəkatı” ilə yanaşı Qızıl ordu yaradıb. Yəni biz bu işlərdə çox maraqlıyıq.
    Nəriman Nərimanov. Mən bunları bilirəm, yoldaş Koba. Xəzər hərbi-dəniz donanmasının desantları orda vuruşub. Fəqət bu gün Gilanda vəziyyət elə də ürəkaçan deyil. Hətta, eşitdiyimə görə Heydər Əmoğlu ilə Kiçik xan arasında kəskin ixtilaf yaranıb.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, mən bunları yaxşı bilirəm. Niyə onu demirsiz ki, “Ədalət” partiyasının 1920-ci ilin aprel ayında keçirilən Birinci Türküstan diyar konfransında Heydər Əmioğlu məhz sizin təlimatla çıxış edirdi.
    Nəriman Nərimanov. Mən Heydər Əmioğlu ilə dünənin tanışı deyiləm ki. Bəli, gizlətmirəm, mən ona müəyyən məsləhətlər vermişəm. O, mənim millətimin oğludur.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, bolşevik üçün millət və ya milli dəyərlər yüzüncü anlayışdır.
    Nəriman Nərimanov. Mən özümün türk olmağımı dana bilmərəm, Koba. Eləcə də siz özünüzün gürcü olduğunuzu...
    İosif Stalin. Hesab edirəm ki, mənim mənsub olduğum millətin adı bolşevikdir. (Gülür).
    Nəriman Nərimanov. Bolşevizm bizim ən böyük əqidəmizdir.
    İosif Stalin. Mənsə bunu elə millət kimi qəbul edirəm.
    Nəriman Nərimanov. Mən nə öz əqidəmi gizlədə bilərəm, nə də öz millətimi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Kiçik xan 1905-11-ci illərdə İran inqilabının iştirakçısı olmuşdur. Gilanda milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi dövründə -1920-1921-ci illərdə İran kommunistləri ilə vahid cəbhədə çıxış etmişdir. 1920-ci ilin iyun ayında Gilan respublikası müvəqqəti inqilabi hökumətinin sədri, daha sonra-1921-ci il mayın 8-də Gilan respublikası yeni hökumətinin - İnqilab Komitəsinin sədri oldu. İnqilab dalğası get-gedə genişləndiyi üçün bu hökumət bir müddət sonra özünü Persiya (İran) Sovet Sosialist Respublikası adlandırdı.

    İosif Stalin. Yaxşı, yoldaş Nərimanov, yeri gəlmişkən, Siz Kuçek xana necə münasibət bəsləyirsiniz?
    Nəriman Nərimanov. Əvvəla, bu məsələdə mənim şəxsi mövqeyim hələ nəyisə həll etmir, çünki baş verən proseslərin öz məntiqi var. İkincisi, Kiçik xan özünü bolşeviklərə yaxın adam hesab edir. Üçüncüsü, İran məsələsi ilə, bildiyiniz kimi birbaşa Trotski yoldaş məşğul olur.
    İosif Stalin. Trotiski deyir ki, Kuçek xana və bütövlükdə İran xalq azadlıq hərəkatına bütün vasitələrlə kömək etməliyik. Hətta, bizim hazırda tutduğumuz əraziləri Kuçek xanın tabeçiliyinə verməklə ona yardım göstərməliyik. Əgər Kuçek xanın mübarizəsinin sonrakı uğurları üçün hərbi gəmilərin iştirakı zəruridirsə, gəmilərin üzərinə Azərbaycan respublikasının bayraqlarını sancmaq lazımdır.
    Nəriman Nərimanov. Mən Kiçik xanı qismən tanıyıram. Onun əsl adı Yunisdir. O, emosional, coşqun bir inqilabçıdır. Sizə elə gəlmirmi ki, Kiçik xan sanki bir oyuna salınıb?
    İosif Stalin. O, nə oyundur elə?
    Nəriman Nərimanov. Oyun göz qabağındadır. Trotski və Karaxan sanki bir tamaşa hazırlayıb. Bu tamaşada faciəvi qəhrəman Kiçik xandır.
    İosif Stalin. Kuçek xan özü oyun qurmağı yaxşı bacarır... Düzü, mən bilmirəm, Siz niyə belə düşünürsüz?
    Nəriman Nərimanov. Belə düşünmək üçün mənim əlimdə əsas var. Sanki Kiçik xan bizə İran kommunistlərinin və digər demokratik qrupların səylərinin İngiltərəyə qarşı mübarizədə birləşdirmək üçün lazımdır.
    İosif Stalin. Bəli, bizim bir istəyimiz də budur ki, ingilislər İrandan rədd olub getsinlər. Bunu heç gizlətmirik də.
    Nəriman Nərimanov. Zahirən hər şey sanki çox sadədir. Sovet qoşunları tərəfindən işğal olunmuş Ənzəli və Rəşt kimi şəhərlərin Cəngəli hərəkatının rəhbərinə verilməsi bu gün Kiçik xanda sovetlərə münasibətdə böyük təəssürat yaradıb. Yaxşı, bəs sabah necə olacaq?..
    İosif Stalin. Siz niyə bu işlərə şübhə ilə yanaşırsız?
    Nəriman Nərimanov. Elə isə mən də sual verirəm: bəs nə üçün Gilandakı sovet ordusu rəsmən geri çağırıldı?
    İosif Stalin. Siz niyə unudursuz ki, Bakıdan və Həştərxandan göndərilən hərbi dəstələr hesabına beş min nəfərdən ibarət İran qırmızı ordusu necə, hansı çətinliklərlə yarandı?..
    Nəriman Nərimanov. Bəs sonra? Siz niyə unudursuz ki, tezliklə İran qırmızı ordusunun komandanlığı 11-ci ordunun qərargahına tabe edildi, bir az keçmiş indi bolşevik olan, keçmiş çar polkovniki Vasili Karqaretelini oraya komandan göndərdi?.. Yəqin Sizə Karqaretelinin kimliyi məlumdur. Biz onu burada Şapur soyadı ilə tanıyırıq. Bu adam vaxtilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun generalı olub.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, soyadın və yaxud keçmiş çar generalı olmağın bu məsələyə nə dəxli? Axı özünüz Lenin yoldaşa məktubunuzda yazmısız ki, biz təcrübəli hərbçılərdən istifadə etməliyik.
    Nəriman Nərimanov. Əvvəla, İrana biz öz milli generallarımızı göndərməli idik. İkincisi də Mirzə Kiçik xan özü, habelə onun hərbi məsələlər üzrə köməkçisi Ehsanulla xan və Xalu Qurban o qədər sadəlövh deyillər ki, bu “oyunlara” inansınlar.
    İosif Stalin. Yenə “oyun”? Görürəm, siz İran məsələsi ilə çox maraqlanırsız. (Gülür). Hətta, dostunuz Trotskidən də çox...
    Nəriman Nərimanov. Trotski ilə mənim nəinki dostluğum, heç yaxın münasibətim də yoxdur.
    İosif Stalin. (Bığını burub eyhamla). Yaxşı, qoy olsun mənim dostum. Trotski bir müddət əvvəl hər gün Lenin, Çiçerin, Kamenev, Krestinski və Buxarinə qalaq-qalaq teleqramlar göndərirdi. O, belə hesab edir ki, Xivə, İran, Buxara və Əfqanıstanda indiki anda çevriliş etmək gələcəkdə bizim üçün böyük çətinliklər yaradar.
    Nəriman Nərimanov. Trotski baş verən hadisələrə sanki teatr səhnəsindən baxır. Həyat bir az başqa cürdür.
    İosif Stalin. Mən onu yaxşı tanıyıram. Trotski hər bir şeydən, hətta faciədən belə, şəxsən yararlanmaq istəyir.
    Nəriman Nərimanov. Bəs iki nəfər rus vətəndaşının-Kojanov və Abukovun İran vətəndaşlığına qəbul edilməsinə necə qiymət vermək olar, yoldaş Koba? Bu da Trotskinin planıdır?
    İosif Stalin. Xeyr. Bu, həm də bizim plandır. Burada qəribə nə var ki? İnqilabda ümumi işin xeyrinə olan hər cür vasitəyə əl atmaq qəbulediləndir. Bir də ki, yoldaş Nərimanov, narahat olmayın, orada sizin maraqlarınızı təmin edən adam da var: Xəzər hərbi donanmasının komandanı Raskolnikovun vəkaləti ilə Müslüm İsrafilov Sovet Rusiyasının İran inqilabi hökumətinin başçısı yanında müvəqqəti işlər vəkili təyin edilib.
    Nəriman Nərimanov. Bu məsələdə mənim heç bir şəxsi marağım ola bilməz.
    İosif Stalin. Siz burada hökumətə başçılıq edirsiz. Əlbəttə, bunu hamıdan yaxşı bilirsiz ki, Azərbaycandan “xüsusi təyinatlı tatar dəstəsi” adlanan səkkizyüz nəfərlik şəxsi heyət İran qırmızı ordusunun tərkibinə daxil edilib. Bu da onu göstərir ki, “İran məsələsi” daim diqqət mərkəzindədir.
    Nəriman Nərimanov. Yaxşı, yoldaş Stalin, siz Məmməd Həsən Sultanzadənin Gilandakı proseslərdə fəallaşması və onun mərkəz tərəfindən himayə edilməsinə necə baxırsız?
    İosif Stalin. Təbii baxiram. Sultanzadə Kommunist İnternasionalının İcraiyyə Komitəsinin üzvüdür. Necə bəyəm?
    Nəriman Nərimanov. Bu adamın əsl ad-familiyası Mikaelyan Avetis Sultanoviçdir.
    İosif Stalin. Yoldaş, Nərimanov, axı mən dəfələrlə demişəm, əsl bolşeviklərin vətəni və milləti olmur.
    Nəriman Nərimanov. Axı öz azadlığı uğrunda mübarizə aparan bir millətə başqa bir millətin nümayəndəsinin rəhbərlik etməsi nə dərəcədə doğru ola bilər?
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, bəyəm hər hansı türkün və ya gürcünün başqa millətlərin inqilabi işində ön cəbhədə olması yasaq olunmalıdır?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, biz rus proletariatı ilə eyni məkanda eyni taleni yaşayırıq.
    İosif Stalin. Axı Persiya ərazisində də sizin çoxlu soydaşlarınız, qardaşlarınız yaşayır.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, orada yaşayanların çoxu türk əsilli əhalidir.
    İosif Stalin. Səhv etmirəmsə, Siz özünüz də əslən Cənubi Azərbaycandansız. Yəni atanız Arazın o tayından gəlib...
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Doğrudur. Amma şəxsən mənim üçün “o tay-bu tay” anlayışı yoxdur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanovun ulu babası (onun da adı Nəriman olub) əslən “o taydan”, Cənubi Azərbaycanın Urmiya mahalındandır.
    O, Gürcüstana gələndən sonra XVII əsrdə Kaxetiya valisi I İraklinin sarayında “sabitqədəm” eşik ağası olmuşdur.
    Kərbəlayi Nəcəfin atası (Nərimanovun babası) Allahverdi bəy XIX əsrdə Zaqafqaziyada tanınmış musiqi xadimlərindən biri olub. Onun məlahətli, xoş səsi vardı. Allahverdi bəy gürcü, erməni və Azərbaycan xalq mahnılarını məharətlə oxuyardı. O, məşhur gürcü şairi Nikolos Barataşvilinin atası ilə yaxın dost, Aleksandr Çavçavadze və Qriqol Orbeliani ilə tanış idi. Şair Qriqol Orbeliani Allahverdi bəyin bütün Gürcüstanda məşhur tarzən olduğunu öz müxəmməsində ehtiramla qeyd etmiş, Şahzadə İohan isə “Kalmasoba” dastanında şah İohan Xelaşvilinin Gürcüstanda Şulaver kəndində, şahanə bir məclisdə məşhur tarzən-xanəndə Allahverdi bəylə görüşdüyünü məhəbbətlə qələmə almışdır. Şah İohan Allahverdi bəyin məlahətli səsinə və məharətlə tar çalmasına heyran qalmışdır.
    Gürcüstan vilayətinin hökmdarı II İrakli “ xoş ləhcəli” xanəndənin pərəstişkarlarından idi. O, Allahverdiyə bəyzadəlik mənsəbi vermiş, ona hörmət və ehtiramla yanaşmışdır. Allahverdi bəy bütün ömrü boyu Tiflisdə böyük zövqlə tikdirdiyi ikimərtəbəli mülkdə yaşamışdır.
    Kərbəlayi Nəcəf tiflisli Hacı Məmmədqasım Zamanovun qızı Həlimə xanımla evlənmiş, nümunəvi ailə həyatı qurmuşdur.

    İosif Stalin. Mənim üçünsə, ümumiyyətlə, milli anlayış mövcud deyil. Mən iki millət tanıyıram: bolşeviklər və bolşeviklərin düşməni. Mən elə Arazın o tayındakı fəhlə və kəndlilərə də öz millətim kimi yanaşıram.
    Nəriman Nərimanov. Bəs elə isə oradakı sadə adamlara nə üçün divan tutulurdu?
    İosif Stalin. Anlamıram. Kimdir onlara divan tutan?
    Nəriman Nərimanov. Məsələn, Raskolnikov və onun dəstəsi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Fyodor Raskolnikov (əsl familiyası İlin) avantyurist bir şəxs idi. 1892-ci ildə Sankt-Peterburqda doğulub. Əvvəllər jurnalist fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdu. Politexnik institutda təhsil almışdı. 19 iyun 1919-cu il tarixdə Astraxan-Xəzər hərbi donanmasına, 31 iyuldan Volqa-Xəzər hərbi donanmasına rəhbərlik edib. İrana daxil olan ordu Raskolnikovun rəhbərliyi altında bir sıra hərbi əməliyyatlar keçirmişdi. Bunlardan ən başlıcası kimi Gilan və Ənzəli civarında gedən döyüşləri qeyd etmək olar. O, 1920-ci ilin iyunundan Baltik donanmasına rəhbərlik edib.

    İosif Stalin. Biz Raskolnikova tapşırmışdıq ki, əlində olan müxtəlif vasitələrlə Kuçek xana zəruri olan yardımı göstərsin. O da bunları edirdi. Orada Kuçek xana yardım məqsədilə gəmilərmiz də vardı. Onların bir hissəsi polis xidməti adı altında Ənzəlidə saxlanılırdı, özü də Azərbaycan bayrağı altında.
    Nəriman Nərimanov. Mənə çatan məlumata görə Raskolnikov özünü orada çardan, padşahdan betər aparırmış. Matroslarla da qul kimi rəftar edib.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bolşeviklər qısa müddətdə Ənzəlinin və Xəzər dənizinin İran sahillərini ələ keçirdi. May ayının 18-də Raskolnikovun başçılıq etdiyi Azərbaycan və Rusiya qırmızı donanması Bakıdan İrana doğru hərəkət edərək strateji baxımdan Denikin ordusuna məxsus gəmiləri, silah və sursatı geri qaytarmaq adı altında hərbi əməliyyatlara başladı və tezliklə hadisələr İranın dəniz sahili ərazilərinin işğalı ilə müşayiət olundu. Qırmızı donanmanın Ənzəliyə hücumu ilə eyni vaxtda Lənkəran istiqamətindən İran sərhədlərinə daxil olan atli sovet diviziyası İran Astarasını tutub, Ənzəli limanına doğru hərəkət etdi. May ayının 20-də Çiçerin sovet ordusunun İranın daxili işinə qarışmaq niyyətinin olmadığını və bu ordunun ağ qvardiyaçı donanmanın əmlakı üçün Ənzəliyə gəldiyini bəyan etsə də, bir gün sonra həmin orduya komandanlıq edən Raskolnikov nəzərdə tutulan hərbi əmlak qaytarıldıqdan sonra da sovet donanmasının Ənzəlidə qalacağını bəyan etdi.

    İosif Stalin. Raskolnikov keçmiş jurnalistdir. Özünü işgüzar adam kimi təqdim edir. Amma müəyyən mənada Sizinlə razıyam; o, çox şöhrətpərəst, tərifsevən bir adamdır. Ədəbazlığı da var. Yəqin ki, arvadını da tanıyırsız.
    Nəriman Nərimanov. Xeyr, tanımıram. Özünü tanıyıram, bu kifayət edir.
    İosif Stalin. Onun arvadı Larisa Leysner yazıçıdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Hərbi əməliyyatlar zamanı Raskolnikovun arvadı Larisa Leysner daim gəmidə olur, hətta, bəzən dəniz döyüşçülərinin fəaliyyətinə müdaxilə edirdi. O, vaxtilə monarxist olmuş, sonra əqidəsini dəyişərək kommunist ideologiyasına üstünlük vermişdi. Onun xarakteri ədəbiyyat adamlarının da diqqətini çəkmişdi. Dramaturq Vsevolod Vişnevskinin “Optimist faciə” pyesinin qəhrəmanı olan inqilabçı matros qadının həyatdakı proobrazı Larisa Leysnerdir. Cəmi 31 il yaşayıb. Bu xanım vaxtilə şair Nikolay Qumilyovla eşq macərası yaşamışdı. Qumilyov sonralar məşhir rus şairəsi, tatar əsilli Anna Axmatova ilə evlənmişdi. Qumilyov 1921-ci ildə “antisovat fəaliyyətinə” görə edam olunub. Onların övladları dünyaca məşhur tarixçi-türkoloq Lev Qumilyovdur.

    İosif Stalin. Artıq Raskolnikov fəaliyyətini başqa yerdə, Baltik donanmasında davam etdirir. Amma mən onun orada hansı işlə məşğul olduğunu yaxşı bilirəm. O, özünü Trotskinin ən sadiq şagirdi hesab edir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Raskolnikov alovlu trotskiçi idi. Bunu Stalin bilməmiş deyildi. Sonrakı hadisələr də bu deyilənləri təsdiq etdi.

    Nəriman Nərimanov. İndi özünü məşhur inqilabçıların şagirdi hesab edənlər çoxdur.
    İosif Stalin. Hər kəsin öz yüksəliş və eniş saatı olur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Sonrakı mərhələdə Raskolnikov “dənizçilik” fəaliyyətini diplomatiya ilə əvəzlədi. Bolqarıstanda daimi nümayəndəliyin başçısı oldu. 1938-ci ilin aprel ayinda İkinci arvadı Muza Raskolnikova- Kanivez ilə Sofiyadan Berlinə düşərkən qəzetdə işdən azad edilməsi haqda məlumatı oxuyub geriyə, vətənə dönmək arzusundan daşındı. Parisdə yaşadı. Oradan Stalinə məktub yazıb Sovet vətəndaşlığının saxlanılmasını xahiş etmişdi.1939-cu ildə SSRİ Ali məhkəməsi ona qiyabi ölüm hökmü kəsmişdi. Onun ölümü haqda versiyalar çoxdur. İntihar etdiyi, habelə tauna yoluxduğu yazılır. Əslində isə o, 1939-cu ildə Sovet xüsusi xidmət orqanlarının əli ilə qətlə yetirilmişdi.

    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, mən belə hesab edirəm ki, biz İran məsələsində ardıcıl siyasət yürüdə bilməmişik. Bir yandan Kiçik xanla Sultanzadə bir-birlərinə düşmən kəsilib. O biri yandansa bizim bolşeviklər onların hər ikisinə düşmən kimi yanaşırlar.
    İosif Stalin. İran məsələsinə görə məsuliyyət daşıyanlardan biri siz özünüzsüz, yoldaş Nərimanov. Siz hələ iyul ayının əvvəlində Moskvanın razılığı olmadan Azərbaycanda Mərkəzi Komitənın rəhbərliyi altında “İran bürosu” yaratmısız. Büroya rəhbərliyi əsasən Siz icra etmisiz.
    Nəriman Nərimanov. Biz orada kollegial qaydada təmsil olunmuşuq. Heç bir rəhbər və ya rəhbərlikdən söhbət gedə bilməz. Büroya Mdivani, Mikoyan, Lominadze, Bünyadzadə və Əlixanov daxil edilmişdi.
    İosif Stalin. Mən görürəm, siz İran Azərbaycanının müstəqilliyini çox istəyirsiz, həm də istəyirsiniz ki, bu iş ildırım sürətilə başa çatsın.
    Nəriman Nərimanov. Mən belə bir istəyimin olduğunu gizlətmirəm də...
    İosif Stalin. Ürəyinizdən böyük Azərbaycan yaratmaq arzusu keçir, yoldaş Nərimanov.
    Nəriman Nərimanov. Biz böyük Azərbaycan yox, bütöv Azərbaycan arzusu ilə yaşayırıq, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Hmm... Özü də bütöv Sovet Azərbaycanı...
    Nəriman Nərimanov. Düz buyurursuz. Amma təəssüf edirəm ki, həmkarlarımız arasında bu məsələyə etinasız yanaşanlar çoxdur.
    İosif Stalin. Bunun səbəbini nə ilə izah etmək olar, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Mən olsa-olsa öz şəxsi fikrimi deyə bilərəm. Açıq desəm, Moskva Gilan, ümumən İran hadisələrindən, daha çox İngiltərəyə təzyiq kimi istifadə etməyə çalışır.
    İosif Stalin. Bunu inkar edə bilmərik, bu gün bizə bu təzyiq lazımdır. Axı siyasət həm də bir oyundur.
    Nəriman Nərimanov. Amma bu “oyunu” düz oynamaq lazımdır. Bu necə olur ki, Kiçik xanın nümayəndəsi Müzəffərizadə və onun şəxsi tərcüməçisi Konstantin Qauk Moskvaya yollandılar, üç həftə ərzində orada Çiçerin və Karaxanla danışıqlar apardılar. Amma sonra... Onlar geri qayıdarkən Budu Mdivani tərəfindən həbs olundular.
    İosif Stalin. Bu suala Mdivaninin özü daha yaxşı cavab verə bilər.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Gilanı və ətraf bölgələri ələ keçirmiş “Cəngəl” qüvvələri 1920-ci ilin iyun ayının 9-da Gilan Respublikasının ilk hökumətini təşkil etdilər.
    Gilan hökuməti bu tərkibdə təşkil olunmuşdu:
    Mirzə Kuçik xan- baş komissar və hərbi nazir;
    Mir Cəfər Cavadzadə- Xarici İşlər komissarı
    Mirzə Məhəmmədəli Pirbazari– maliyyə komissarı
    Mahmudağa- Məhkəmə sədri
    Hacı Məhəmmədcəfər - Poçt və teleqraf komissarı
    Nəsrulla Fəttahi – maarif komissarı
    Mirzə Məhəmmədəli Xumami - ümumi işlər üzrə komissar
    Mirzə Məhəmmədəli Fəxrai - Ticarət İşlər üzrə komissar.

    Nəriman Nərimanov. Mən belə hesab edirəm ki, bizim hakimiyyətin İranla bağlı dəqiq konsepsiyası yoxdur.
    İosif Stalin. Əslində heç dostumuz Kuçek xanın özünün də dəqiq bir planı yoxdur. O, sanki bolşevik inqilabı yox, sadəcə dövlət çevrilişi edib hakimiyyəti ələ almaq istəyir.
    Nəriman Nərimanov. O, cəmi altı aydır ki, hakimiyyətdədir. İnsanlar bu yeni hakimiyyəti böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşılayıblar.
    İosif Stalin. Siz inanırsız ki, Kuçek xan sonacan bolşevik Rusiyasına sadiq qalacaq?
    Nəriman Nərimanov. Mən də Sizə belə bir sualla müraciət etmək istərdim: bəs Kiçik xanın sonacan bolşevik Rusiyasına sadiq qalmayacağını Siz haradan bilirsiz?
    İosif Stalin. Mən bu gün onun hərəkətlərini təhlil edib bu qənaətə gəlirəm. Biz Xiyabaniyə də dəstək verirdik. Amma onun bizim dövlət haqda nə söylədini də unuda bilmərik. “Əgər bolşeviklər İran ərazisinin hər hansı bir hissəsini qəsb etməyə cəhd göstərərlərsə, İran azərbaycanlıları son damla qanlarına qədər onların əleyhinə vuruşacaqlar”. Bu sözlərin müəllifi Xiyabanidir. Belə bir bəyanatdan sonra onunla hansı əməkdaşlıqdan danışmaq olardı? O, əslində İran kommunistlərini də öz hakimiyyətinin həndəvərinə yaxın buraxmırdı.
    Nəriman Nərimanov. Xiyabani Güney Azərbaycan Demokrat Partiyasını yaratmışdı. O, demokratik prinsiplərə əsaslanan bir dövlət qurmaq istəyirdi. Bununla yanaşı, Kommunist Partiyasının fəaliyyətinə də maneçiliyi yox idi.
    İosif Stalin. Hmmm... Azərbaycan Demokrat Partiyası... O, mən bilən öz qurmaq istədiyi dövləti Azadistan adlandırırdı.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Xiayabanin silahdaşlarından olan İsmayıl Əmir Xizinin təklifi ilə yeni yaranmış dövlətin adını “Azadistan” qoydular. Əmir Xizi məsləhət gördü ki, Azərbaycan məşrutə yolunda çox səylər etdiyindən və İrana azadlıq gətirdiyindən, dünyada artıq Azərbaycan adlı dövlət olduğundan milli azadlığına qovuşmuş ölkənin adını “Azadistan” qoysunlar. Xiyabanı bu fikri qəbul etdi və dedi: ”Azərbaycanın adını Azadistana dəyişərək, bu gündən bu adı rəsmi ad kimi elan edirik.”

    Nəriman Nərimanov. Bəli... O, öz xalqını azad bir dövlətdə görmək istəyirdi.
    İosif Stalin. Amma o, bizi qəbul etmirdi. Bu, onun sözüdür: “Xarici dövlətin əlaltısı olmayın, çünki onlar ancaq öz mənafeyi üçün çalışırlar". Bunu deməklə o, bizi, yəni rusları nəzərdə tuturdu.
    Nəriman Nərimanov. Burada konkret olaraq hansısa millətdən söhbət getmir...
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, söhbətin kimdən, nədən getdiyi özü özünə məlumdur. O, milləti başqa səmtə yönəltmək istəyirdi...
    Nəriman Nərimanov. Bu da Xiyabaninin sözləridir: “Ölümdən qorxmayan millətə ölüm yoxdur”. Məncə doğru da deyir.
    İosif Stalin. Adətən, kimin doğru və yalan dediyini təcrübə müəyyən edir... Bir də əldə olunan nəticə...
    Nəriman Nərimanov. Nəyin doğru, nəyin yalan olduğunu yalnız tarix müəyyən edə bilər. Marks düz deyirdi, tarix-ən böyük elmdir.
    İosif Stalin. Əvvəla, hər halda Marks sağ olsaydı kommunistlərə daha çox etibar edərdi. İkincisi də ki, biz bu günün inqilabçısıyıq, yerimizdə sakit əyləşib tarixin dərslərini gözləyə bilmərik ki...
    Nəriman Nərimanov. Adətən tez çıxarılan nəticələr yalan olur. Tarix bizə onunçün lazımdır ki, özümüzə bir qədər kənardan, uzaqdan baxa bilək.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, bütün bunlar geniş müzakirə tələb edən bir mövzudur... İndi mən Rəsulzadənin saxlandığı Bayıl həbsxanasına getməyə hazırlaşıram. İstəyirəm onu azad edək. (Gülür). Əgər biz bu məsələni, Sizin dediyiniz kimi, tarixin öhdəsinə buraxsaq nəticə necə ola bilər?
    Nəriman Nərimanov. Mən hesab edirəm ki, Rəsulzadənin azad edilməsi də bir tarixi məsələdir... (Pauza). Elə onun həbsi kimi.
    İosif Stalin. Bəzən tarixin səhvlərini tarix yox, insanın özü düzəltməli olur.
    Nəriman Nərimanov. Amma çox zaman insanlar öz səhvlərini tarixin boynuna atırlar. Təəssüf ki, tarix səhvləri heç vaxt düzəldə bilmir.
    İosif Stalin. Tarix hər şeyi susaraq bağışlayır.
    Nəriman Nərimanov. Tarix heç vaxt susmur. Biz özümüz sussaq da belə...
    İosif Stalin. Hər halda Engels haqlıdır: “İnsanlar öz keçmişindən gülərək ayrılır”
    Nəriman Nərimanov. Amma o gülüşün içində dərin bir ağrı, bir hıçqırtı, bir haray da var.
    İosif Stalin. Hər halda bu, bir yazıçı əlavəsidir. (Gülür). Yəqin ki, Engels özü də Sizinlə həmrəy olardı.
    Nəriman Nərimanov. Bəzən romantik təsəvvürlər sərt reallıqda özünü doğrultmur.
    İosif Stalin. Siz yəqin ki, Pankratov kimilərin inqilabi romantikasını nəzərdə tutursuz, eləmi? (Gülür). Biz belələrini çox görmüşük.
    Nəriman Nərimanov. Pankratov hər cür romantikaya karikaturadır. Mən İnqilab Komitəsi Rəyasət heyətinin iclaslarında dəfələrlə demişəm ki, o, öz əməllərdən əl çəkməlidir.
    İosif Stalin. Hansı əməllərdən?
    Nəriman Nərimanov. İnsanları sorğu-sualsız güllələlməkdən, qətllətdən...
    İosif Stalin. Bu cür hallar inqilab vaxtı böyük faciə kimi yox, adi hadisə kimi qarşılanmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Bu Pankratov familiyalı köhnə matros, adamlarla az qala dəniz qulduru kimi davranır. Onun məntiqiylə yanaşsaq çar dövründə yaşayan bütün adamlar məhv edilməlidir. Onda belə çıxır ki, biz hamımz bir-birimizi qırıb çatmalıyıq. Axı bu hesabla üç yaşına qədər olan körpələrdən başqa hamı çar dövründə yaşayıb.
    İosif Stalin. Hmmm... O baxır kim nə cür yaşayıb.
    Nəriman Nərimanov. Təbii ki, hərə bir cür yaşayıb.
    İosif Stalin. Bəli. Məhz “hərə bir cür”... (Eyhamla). Biri çar dəftərxanasında işləyib, biri xəstəxanada həkim işləyib, biri müəllimlik edib....
    Nəriman Nərimanov. (Eyni eyhamla). Təbii. Eləsi də var ki, ömür boyu işləməyib, başqalarının hesabına yaşayıb.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, hərə öz əməlinə görə qanun qarşısında cavab verməlidir.
    Nəriman Nərimanov. Əgər qanun yoxsa, yoldaş Koba? Bəs onda necə?..
    İosif Stalin. Biz qanunları özümüz yazırıq. Fəhlə-kəndli hökumətinin öz qanunları var.
    Nəriman Nərimanov. Qanunlarımız elə olmalıdır ki, orada heç bir qanunsuzluğa yer olmasın.

    Hər ikisi gülür.







    3.
    Səhnə dəyişir.
    Külək vıyıltısı. Yanıb-sönən işıqlar. Rəhim bəy və Dadaş bəy skamyada əyləşib söhbətləşirlər.

    Rəhim bəy. Yenə icazə vermədilər.
    Dadaş bəy. Nə qədər ki, o yaramaz oradadır biz Əmin bəylə görüşə bilməyəcəyik.
    Rəhim bəy. İndi hər iki adamdan üçü yaramazdır.
    (Gülüşürlər).
    Sən oyaramazlardan hansını deyirsən?
    Dadaş bəy. Əlbəttə, Pankratovu...
    Rəhim bəy. Bu adam yaramaz deyil ki...
    Dadaş bəy. Bəs onda nədir?
    Rəhim bəy. İnsan qəssabıdır. Deyirlər plan qoyub, gündə on adamı öz əlilə güllələyir.
    Dadaş bəy. Ta de ki, adamyeyəndir, təpəgözdür...

    Ayağa dururlar.
    Rəhim bəy. Dadaş bəy, fikirləşib nəsə bir yol tapmaq lazımdır.
    Dadaş bəy. Nə yol?
    Rəhim bəy. Əmin bəy azad olunmalıdır.
    Dadaş bəy. İnşallah... Amma, rəhmətliyin oğlu, kim azad edəcək onu bu xarabadan? (Əlini irəli uzadır). Görmədin bizi heç türmənin həndəvərinə də buraxmadılar. Hələ qapıda dayanan o bozşinelli göygöz köpəkoğlunun dediyinə bir bax: “Baş-beynimi çox aparmayın, yaxamdan əl çəkməsəniz sizi də Rəsulzadənin yanına atacağam”.
    Rəhim bəy. İndi onların zamanıdır. Hələ duza gedən vaxtlarıdır bu təpəsi ulduzlu ilanların.
    Dadaş bəy. O alçaq oradan getməyənə qədər işlərin düzələciyinə inanmıram.
    Rəhim bəy.Hansı alçağın?
    Dadaş bəy. Pankratovdu-dankratovdu nədi, onu deyirəm.
    aradan götürmək lazımdır.
    Rəhim bəy. Bildirçinin bəyliyi uzun çəkə bilməz. Yəqin ki, onun da dərsini verən tapılacaq.
    Dadaş bəy. Alnına paslı bir güllə sıxmaq onunçün ən yaxşı dərs olardı.
    Dadaş bəy. Allaha qurban olum, yəqin bu xalqın dərdinə bir çarə tapılar. (Sanki səs eşidib duruxur, ətrafı dinləyir). Rəhim bəy, eşidirsən? Səs gəlir.
    Rəhim bəy. Nə səs?
    Dadaş bəy. Maşın səsi.

    Uğultu eşidilir.

    Rəhim bəy. Hə, avto səsidir. Yəqin ki, bu, görməmiş bolşevik gədələrin maşınıdır.
    Dadaş bəy. Bunların ata-babasının maşını olub bəyəm? Sadəcə, indi kimdə yaxşı nə görürlərsə müsadirə edirlər.
    Rəhim bəy. Müsadirə etsələr yenə yaxşıdır. Bunlar gözləri tutanı talayıb özlərinə mənimsəyir. Bakıda beş-altı adamın maşını var. Tağıyevin, Nağıyevin, Hacınskinin... Hə, bir də Rotşildlərin.
    Dadaş bəy. O maşınların hamısı indi bu təzə gələnlərdədir.
    Rəhim bəy. Bəs nooldu? Bunlar “bərabərlik” deyə şüvən qoparırdılar. İndi camaatın ev-eşiyini, atını-arabasını zorla əlindən alırlar.
    Dadaş bəy. O günü gizli çıxan qəzetlərdən birində maraqlı bir şey oxudum.
    Rəhim bəy. Nə yazmışdılar yenə bu murdarların əməlindən?
    Dadaş bəy. Sən demə 1914-cü ildə, yəni beş-altı il bundan əvvəl, çar ikinci Nikolay öz anası Mariya Fyodorovna üçün İngiltərədə sifarişlə minik maşını düzəltdiribmiş. Maşının da adı “Voksxol”, yəni Vauxhall.
    Rəhim bəy. O heç olmasa çar idi. Bunlar kimdir axı?
    Dadaş bəy. Sözümün canı var. Bolşeviklər həmin maşını çırpışdırıb Stalinə gətiriblər.
    Rəhim bəy. Elə baş oğru Stalinin özü deyildimi? Biz ki onu pis tanımırıq.
    Dadaş bəy. Madam ki, söz maşından düşdü, qoy birini də deyim. Sən demə, Lenin üçün də bir milyonçunun maşınını oğurlayıb hədiyyə ediblərmiş. Bir gün yolda oğrular maşını bunların əlindən zorla alırlar.
    Rəhim bəy. Lenini tanımırlar bəs?
    Dadaş bəy. Rəhmətliyin oğlu, oğru nə bilir ki, Lenin kimdir. Leninlə şoferi qalır yolun ortasında payi-piyada. Gil deyir ki, yoldaş Lenin, fikir etmə, maşını taparıq. Tapılmasa da çırpışdırarıq bir alayısını.
    Rəhim bəy. O Gil kimdir, nədir-nəçidir elə?
    Dadaş bəy. Gil, Leninin şoferidir. (Gülür). Tanımırsan bəs?
    Rəhim bəy. Nəinki Leninin şoferini, heç Leninin özünü də tanımıram.

    Gülüşürlər.

    Rəhim bəy. Dadaş bəy, öz aramızdır, maşından yaman çox danışırsan ha... Xeyir ola?
    Dadaş bəy. Görünür bu, ondandır ki, bakılılar və qarabağlılar faytonu çox sevir.
    Rəhim bəy. Mən də bütün qazaxlılar kimi atı sevirəm. Bizdə əvvəllər deyərdilər ki, atı faytona qoşmaq günahdır... Ehhh... Gidi dünya... Dadaş bəy, nava yaman soyudu birdən-birə...
    Dadaş bəy. Payızdır də... Qabaqdan qış gəlir. Yaxşı, bəs indi biz nə edək? Bəlkə yenə gedək Nərimanovun yanına? Yəqin ki, qonaqları da rədd olub gediblər...
    Rəhim bəy. Görmədin ötən dəfə doktor necə qızarıb-bozardı? Üstüörtülü də olsa qandırdı ki, Rəsulzadənin məsələsi mənlik deyil.
    Dadaş bəy. Deməyinə dedi... Amma bir açıq demədi ki, bu məsələyə kim əncam çəkə bilər.
    Rəhim bəy. Kim? Məlumdur kim? Məsələn, biri Lenin, o biri Əmin bəyin köhnə dostu Koba.
    Dadaş bəy. İndi onlar düşməndirlər. Özü də elə-belə yox ey, sinfi düşmən...
    Rəhim bəy. Məlum məsələdir.
    Dadaş bəy. Təzə xəbəri eşitmisən?
    Rəhim bəy. O nə xəbərdi elə?
    Dadaş bəy. Bakıda qalan türkiyəli əski mühacir zabitlərindən bir qrupu ilə limanda olan matroslar arasında bir anlaşma olub; bunlar yerlilərdən bir qismi ilə sözləşərək, hökumətə qarşı qiyam hazırlayırmışlar. “Təşkilat” üzvlərinin görüş yeri şəhərin əski Nikolay, sonra Parlament, indi də Kommunist deyilən küçədəki zirzəmidə yerləşən bir dükan imiş. Bu münasibətlə onlara zirzəmiçilər mənasına gələn “padvalyon” deyirmişlər. Nə isə, deyirlər bu qiyamın üstü açılıb. Həm matrosları güllələyiblər, həm zabitləri...
    Dadaş bəy. Hələ çox belə söhbətlər eşidəcəyik. (Diqqət kəsilir). Rəhim bəy, o nə səs-küydür elə?
    At ayağının səsləri eşidilir.
    Rəhim bəy. Deyəsən, faytondur... (Boylanır). Özü də bir neçə fayton.

    Səs-küy eşidilir: “Geri çəkilin”. “Kənara durun”. “Yoldan çıxın”.

    Dadaş bəy. Bu, nə həngamədir belə?
    Rəhim bəy. Bəlkə Nərimanovdur?
    Dadaş bəy. Yox, Nəriman bəy belə hoqqaları xoşlamır... Bir də ki, onun həbsxana tərəfdə nə işi?
    Rəhim bəy. Faytonlar dayandı.
    Dadaş bəy. Odur, Semyon Pankratov qaça-qaça aşağı düşdü.
    Rəhim bəy. Bəs faytondan düşən kimdir elə? Nəsə o adam mənə tanış gəlir.
    Dadaş bəy. Kobadır.
    Rəhim bəy. Hə, odur... Dedim bəlkə gözüm məni aldadır.
    Dadaş bəy. Qorxuram Əmin bəyin başına bir iş gələ... Çünki bu bolşeviklər yeri gələndə öz ata-analarının da üzünə dururlar...
    Rəhim bəy. Əmin bəy Kobanı bir neçə dəfə ölümdən xilas edib.
    Dadaş bəy. İndi görək Koba nə edəcək? Ürəyimə damıb, o məhbəsə məhz Əmin bəyə görə gəlib.
    Rəhim bəy. Onda bəlkə gözləyək?
    Dadaş bəy. Burada yox... Görmürsən havadan zəhər yağır. Çəkilək o tərəfə. Çayxanaya gedək. Həm bir az isinərik, həm də çay içərik. Çayxananın pəncərəsindən bu yanlar aydın görünür.
    Rəhim bəy. Gedək. Çox maraqlı hadisədir. Görək mabədi necə olacaq.

    Dadaş bəy və Rəhim bəy gözdən itirlər.






    4.
    Səhnə dəyişir.
    Pankratovun iş otağı. Divardan Leninin və Trotskinin şəkli asılıb. Stalin otaqda var-gəl edir. Rəsulzadə gəlir. Onlar bir müddət üz-üzə dayanırlar. Stalin gülümsəyib əlini irəli uzadır.
    Onlar görüşürlər.

    (Bu hissədəki söhbət (yəni Stalinlə Rəsulzadənin həbsxana görüş səhnəsi) əsasən M.Ə. Rəsulzadənin xatirələri əsasında qələmə alınmışdır).

    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, deyəsən, tanımadınız? (Bir az pauza ilə). Mən Stalinəm.
    Məmməd Əmin. Bəli, tanıdım, Koba. Tanıdım...
    İosif Stalin. Çətin günlərdə bərabər çalışdıq, indi isə toqquşduq.
    Məmməd Əmin. Dünya belədir, hər şey ola bilər.
    İosif Stalin. Biz çoxdanın tanışıyıq. Bir-birimizə əvvəllər necə müraciət etmişiksə, yenə elə davam edək, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Olsun. Etirazım yoxdur.
    İosif Stalin. Dosyenizi gördüm, vəziyyətiniz də çox pisdir.
    Məmməd Əmin. “Müsavat” partiyasına mənsub olanların indiki vəziyyəti məlumdur. Partiya üzvlərinin qruplar halında güllələndiyi bir yerdə bu firqənin lideri qalaraq vəziyyətin yaxşı olacağını düşünəcək qədər sadəlövh deyiləm. Fəqət bu pisliyin dosyedən çıxdığına inanmıram, çünki vəziyyətimin pisliyini isbat edəcək bir dosyedən xəbərim yoxdur.
    İosif Stalin. Mən bunun üçün gəlmədim. Buraya gəlincə məhbus olduğunuzu öyrəndim. Sizinlə görüşəcəyimi yalnız doktor Nərimana söylədim. Buradakılar, mən yerli kommunistləri nəzərdə tuturam, Sizdən qorxurlar, bir qismi “Müsavat” rəisi öldürülməlidir deyir, bir qismi də yox, ömrü olduqca həbsdə qalsın, təklifi edir.
    Məmməd Əmin. (Kinayə ilə). Hər ikisi “yaxşı” arzu hesab oluna bilər.
    İosif Stalin. Fəqət mən bu iki ehtimalın heç birini Sizə rəva görmürəm. Siz əski mübarizə yoldaşısınız. Ziyarətimin yeganə səbəbi də budur. Çar istibdadına qarşı mücadilələrinizi, sizin inqilabi hərəkatdakı rolunuzu və əhəmiyyətinizi bilirəm. Bu inqilab üçün gərəkli bir şəxsiyyət olduğunuzu təqdir edirəm. Siz nə öldürüləcək, nə də ömrü boyu həbsxanalarda çürüdüləcək bir insansınız. Məncə, Sizə azadlıq verilməlidir: istəsəniz burada qalın, istəsəniz mənimlə bərabər Moskvaya gedək - bunu mən Sizə şəxsən tövsiyə edirəm, çünki buradakılar Sizi rahat buraxmayacaqlar və zühur edəcək hər hansı bir hadisəni bəhanə edərək, Sizi məsuliyyətə çəkəcəklər - istəsəniz dünyanın seçdiyiniz hər hansı bir tərəfinə gedin, bir sözlə, azadsınız. Düşünün, daşının, bəlkə də bizimlə əməkdaşlıq yaratdınız!..
    Məmməd Əmin. Bu qədər hadisə olub-bitdikdən, bu qədər qanlar axandan sonra “əməkdaşlıq” müzakirə mövzusu ola bilməz, yoldaş Koba.
    İosif Stalin. Bəli, haqlısınız, biz 1918-ci ildə buraya Şaumyanı göndərməli deyildik. Bu, bizim səhvimiz idi...
    Məmməd Əmin. Məsələ Şaumyanın şəxsiyyətində deyildir, təkcə 1918-ci ildə yox, siz buraya heç indi də gəlməli deyildiniz!
    İosif Stalin. (Diqqətlə ona baxır). Siz nə üçün belə düşünürsüz?
    Məmməd Əmin. Çünki rus gücü ilə təsis olunan proletariat diktaturası Azərbaycanda rus hakimiyyətinin təsisindən başqa bir şey ola bilməz. Təsəvvür edin ki, almanlar Rusiyaya gəlir. Moskvada bir Sovet hökuməti qururlar, bu necə olar?
    İosif Stalin. Bizdən daha yaxşı tətbiqat yapardılar. (Gülümsəyir). Almanlar bu işləri bizdən yaxşı bacarardı. Elə deyilmi?
    Məmməd Əmin. Fəqət rus xalqı da daha yaxşı idarəni necə qəbul edər?.. Təxmin edə bilməzsinizmi?
    İosif Stalin. Bunu demək çətindir... (Düşünür, var-gəl edir). Yaxşı, olan olub, keçən keçib. İndi nə düşünürsünüz, ondan danışaq.
    Məmməd Əmin. Burada Pankratovun bu masası başında bir heyət məni istintaq edirdi. İstintaqı idarə edən müstəntiq, fəhləlikdən yetişmiş bir gənc idi. Məndən soruşurdu: “Dağlarda dolaşırdınız, orada yaxalandığınız zaman nə düşünürdünüz?” Mən ona: “Hadisələri müşahidə ilə məşğul idim”- cavabını verdim. Qane olmadı. Məni daha çox danışdırmaq istəyirdi, dedi: “Necə ola bilər, Siz Müsavat hökumətinin ruhu idiniz, milli Azərbaycan hökuməti Sizin mənəvi təsiriniz sayəsində fəaliyyət göstərirdi. Belə bir adamın hadisələr qarşısında passiv bir müşahidə durumunda qaldığına inana bilərəmmi? Məsələn, mən həbsdə olanda istər-istəməz gələcək haqda öz planlarımı qururdum. Bu necə olur ki, heç bir şey düşünmür, sadəcə, müşahidə ilə vaxt keçirir, fəaliyyətsiz qalırdınız?”
    İosif Stalin. Bəs Siz ona nə dediniz, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Mən ona: “Siz məndən daha gəncsiniz, aradakı fərq hər halda bundan irəli gəlmiş olar”,- cavabını verdim. Onunla səmimiyyətlə, əlbəttə ki, danışa bilməzdim; çünki məni yaxşı tanımırdı. Cavabımı can qurtarmaq üçün uydurulan bir şey deyə düşünər, səmimi qəbul etməzdi; fəqət Sizə, əski səmimiyyəti xatırlayan Kobaya, müstəntiqin anlamadığı “ətalət”in əsl səbəbini izah edə bilərəm.
    İosif Stalin. Səmimiyyətinizə görə təşəkkür edirəm...
    Məmməd Əmin. Təşəkkürə dəyməz... Siz demokratiyanın müqəddəs saydığı böyük haqqı, milli istiqlal haqqını tapdalayaraq sərhədimizi keçdiniz. Biz buna gücümüzün yetdiyi qədər müqavimət göstərdik. Üstün qüvvə ilə vuruşu bundan sonra davam etdirməyə bizim qüvvələrimiz çatmırdı. Daha böyük qüvvəyə istinad etməyimiz lazım gəlirdi.
    İosif Stalin. O hansı qüvvələrdir?
    Məmməd Əmin. Yaşadığımız şərtlər daxilində istinad edəcəyimiz böyük qüvvələr Şərqdəki milli istiqlal hərəkatları ilə, xüsusən milli Türkiyə hərəkatı ilə düşmən vəziyyətindədirlər. Siz də bu vəziyyətdən istifadə edərək Türkiyəyə yardım üçün Azərbaycandan keçid istəmək şüarı altında məmləkətə soxuldunuz; bu məqsədlə burada olan macəraçı bir qrup ünsürdən də istifadə edərək ümumi-əfkarı aldatdınız.
    İosif Stalin. Yox, heç bir aldanıb-aldatmaqdan söhbət gedə bilməz. Bu, tarixi bir zərurət idi...
    Məmməd Əmin. Yaranmış bu şərtlər daxilində biz iki od arasında qalan bir adam vəziyyətində idik. Bu vəziyyətdə bizə əlverişli bir vaxtı gözləmək lazım gəlirdi. Müstəntiqinizin anlamadığı şey bir “ətalət” deyil, bir “intizar” idi. Sovet işğalını tanımayaraq yenidən fəal mübarizəyə başlamaq haqqını saxlamaqla əlverişli bir şərait yaranıncaya qədər gözləyəcəkdik.
    İosif Stalin. Yaxşı, fərz edək istədiyiniz şərtlər mövcuddur və öz qüvvələrinizlə hərəkət etmək imkanındasınız; o halda bizə qarşı nə edərdiniz?
    Məmməd Əmin. Heç düşünmədən həmən sizə qarşı qiyam qaldırarıq.
    İosif Stalin. Yaxşı, amma siz kiçik bir məmləkətsiniz, müstəqil olaraq özünüzü idarə edə bilməzsiniz; başqa böyük bir dövlətlə necə də olsa, anlaşmanız lazımdır.
    Məmməd Əmin. Bu təqdirdə biz yenə böyük qonşumuz olan sizinlə anlaşardıq, fəqət Nərimanın anlaşdığı tərzdə yox
    İosif Stalin. Nərimanmı bizimlə, yoxsa bizmi Nərimanla? (Gülür). Hə, anlaşdıq?! (Pauza). Yaxşı, bu xüsusda mən sizin fikrinizi öyrənmək istəyirəm.
    Məmməd Əmin. Madam ki, bizə azadlıq rəva görülür, o halda dörd divar arasında məhbus olaraq düşünüb, qərara gəlməkdənsə, bütün məsələləri azadlıq havası içində sağlam bir baş ilə düşünüb, həll etməyə üstünlük verirəm.
    İosif Stalin. Yaxşı, razılaşdıq. .. Yoldaş Rəsulzadə, bilirsiniz mən indi bu dəqiqələrdə nəyi xatırladım? (Pauza). On beş il əvvəli. Yeddinci ilin sentyabrını, həmin ayın iyirmi doqquzunu. Dostumuz Xanlar Səfərəliyevin dəfn edildiyi günü. Biz o vaxt Xanları Bibi-Heybətdə dəfn etdik. Yadımdadır, onun qəbri üstündə keçirilən mitinqdə Caparidzedən, Soltan Məciddən sonra mən çıxış etdim. Sonuncu natiq siz idiniz. Doğrusu, mən Sizin bu cür alovlu tribun olduğunuzu ilk dəfə onda bildim.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həqiqətən, 1907-ci il sentyabrın 29-da inqilabçı fəhlə Xanlar Səfərəliyevin Bibi-Heybətdə dəfn günü, onun qəbri üstündə keçirilən böyük yığıncaqda Caparidze, Soltan Məcid Əfəndiyev və Stalin ilə birlikdə Rəsulzadə də alovlu nitq söyləmişdi.

    Məmməd Əmin. Mən deməzdim ki, qeyri-adi tribunam. Yox. Mən sadəcə, bütün hallarda çalışıram ki, insanlara bildiyim həqiqəti çatdırım.
    İosif Stalin. Biz belə adamlara bu gün daha çox ehtiyac duyuruq. Siz yenə kütlə önündə çıxış etməlisiz. Mən Sizi Lenin yoldaşla da tanış edəcəyəm.
    Məmməd Əmin. Mənim bütün həyatım öz xalqımın taleyi ilə bağlıdır.
    İosif Stalin. Mən Siz deyəni yaxşı anlayıram. Amma biz bu gün elə bir məkanda yaşayırıq ki, xalq anlayışı artıq öz əvvəlki mənasını xeyli itirib. Bəyəm bizə kimin hansı xalqa mənsub olmasının bir fərqi var ki? Məsələn, məni əksər fəhlələr hələ o vaxtdan rus kimi qəbul ediblər. (Gülür). Bunun nəyi pisdir ki?
    Məmməd Əmin. Deməli, rus xalqı mövcuddur ki, Sizi də rus kimi qəbul ediblər.
    İosif Stalin. Necə yəni, “rus xalqı mövcuddur ki”...
    Məmməd Əmin. Siz bu dəqiqə dediniz ki, “kimin hansı xalqa mənsub olmasının bir fərqi yoxdur”... Deməli, xalqlar hələ mövcuddur.
    İosif Stalin. Təbii ki, xalqlar hələ uzunmüddət mövcud olacaq. (Mənalı tərzdə). Amma bizim mövcudluğumuz...
    Məmməd Əmin. Aydındır. Amma mən öz mövcudluğumu öz xalqımdan kənarda təsəvvür edə bilmirəm.
    İosif Stalin. Bizim mübarizəmiz bir xalqın azadlığı uğrunda getmir ki... Proletariatın mübarizə proqramı bir çoxlarının təsəvvür etdiyindən genişdir. Özü də çox geniş...
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, xalqların ictimai tərkibi yalnız fəhlə sinfindən ibarət deyil ki...
    İosif Stalin. Bilirəm. Siz ziyalıları və kəndliləri də nəzərdə tutursuz. Amma gəlin heç vaxt unutmayaq ki, cəmiyyətin bütün təbəqələri fəhlə sinfindən asılıdır. Ziyalı sinfi həmişə ələbaxan olub.
    Məmməd Əmin. Siz ziyalılara heç olmasa Lenindən daha abırlı qiymət verdiniz.
    İosif Stalin. (Gülür). Hə, bildim siz Vladimir İliçin hansı fikrini nəzərdə tutursuz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Lenin öz çıxışlarında rus ziyalılarını və ümumiyyətlə bütün ziyalıları təhqir etmiş,onları “zir-zibil”, “tullantı” adlandırmışdı.

    Məmməd Əmin. Yeri gəlmişkən... Yoldaş Stalin, mənim işimlə əlaqədar Məhəmməd Əli ilə Abbasqulu da tutulmuşlar. Onların da mənimlə bərabər azad olunmasını rica edirəm. Sonra, Moskvaya getməli olsam, orada tamamilə sərbəst ola biləcəyəmmi? Mən inanımmı?
    İosif Stalin. Əmin bəy, bunlar nə suallardır belə? Mən Sizdən çox inciyirəm.
    Məmməd Əmin. Nə üçün, yoldaş Koba?
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, mən bu etimadsızlığı haradan qazandım?.. Mənim vədimə niyə şübhə edirsiz? Mən hələ bir neçə gün də buradayam. Siz mənimlə bərabər Moskvaya gedəcəksiniz. Sizi Moskvaya gedəcəyimiz gün sərbəst buraxacaqlar. İstəsəniz ailənizi də özünüzlə götürə bilərsiniz. Moskvada tamamilə sərbəst olacaq, həm mənim, həm də Sovet hökumətinin himayəsində olacaqsınız. Ailəniz burada qalmalı olsa, o da Azərbaycan Sovet Hökumətinin himayəsində olacaq. Yoldaşlarınız Məhəmməd Əli ilə Abbasqulu da sizinlə bərabər gedəcəklər. Verdiyim vədə əməl edəcəyimə tam əmin ola bilərsiz, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Onda, belə çıxır ki, mən yola hazırlaşa bilərəm.
    İosif Stalin. Bəli, sizinlə eyni bir qatarda, eyni bir vaqonda gedəcəyik... Yaxşı, Əmin bəy, Sizdən bir şey də soruşmaq istəyirəm.
    Məmməd Əmin. Buyurun.
    İosif Stalin. Ailəniz haqda soruşmaq istəyirəm...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmmədəminin babası – Məhəmmədrəsul Rəsulzadə. Üç övladı olub: Ələkbər, Əbdüləziz, Dostuxanım. Məhəmmədrəsulun böyük oğlu Ələkbər Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin atasıdır. Digər oğlu Əbdüləzizin üç övladı olub – Məhəmmədəli, Ümbülbanu, Ümgülsüm. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Əbdüləzizin – öz əmisinin böyük qızı – Ümbülbanu ilə evlənib. Ümbülbanu xanımın bacısı isə tanınmış şairə Ümgülsümdür ki, onun da həyat yoldaşı yazıçı Seyid Hüseyn olub. Məhəmmədrəsulun qız övladı olan Dostuxanım isə (M.Ə.Rəsulzadənin bibisi) 1930-cu ildə vəfat edib, onun övladı olmayıb. Məhəmmədrəsulun Novxanıdan başqa, həm də Bakıda – indiki Nizami metrostansiyasının yerində böyük mülkü olub.

    Məmməd Əmin. Ailə üzvlərindən kim maraqlandırır Sizi?..
    İosif Stalin. Atanız sağdırmı? Mən onu yaxşı xatırlayıram. O, məni gizlədib xilas etmişdi. (Gülür). Özü də harada, harada, düz məscidin minbərində... Bəlkə də onda ələ keçsəydim indi yox idim.
    Məmməd Əmin. Bəli, atam sağdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmmədəminin atası Axund Hacı Molla Ələkbər Rəsulzadə Novxanı kəndinin çox tanınmış axundu olub. 1926-cı ildə dünyasını dəyişib. Məzarı Novxanı kənd qəbirstanlığındadır. M.Ə.Rəsulzadənin İstanbulda nəşr etdiyi “Yeni Qafqasiya” jurnalının 1927-ci ildəki sayında onun ölümü haqqında məlumat verilib.

    İosif Stalin. Bəs ananız necə?
    Məmməd Əmin. Bəli, anam da sağdır.
    İosif Stalin. Adı yaxşı yadımdadır: Maral xanım. Mən sizdə olanda çox gözəl plov hazırlamışdı.
    Məmməd Əmin. Yaxşı yaddaşınız var, Koba.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əslində Məmməd Əminin doğma anası Zal qızı Ziynət vaxtsız rəhmətə gedib. Analığı Maral xanım Məhəmməd Əminə və bacısı Şəhrəbanı xanıma doğma övladları kimi baxıb. Maral xanım 1929-cu ildə Kərbəla ziyarətinə gedib. 1937-ci ildə Qazaxıstana sürgünə göndərilib və orada vəfat edib.

    İosif Stalin. Bacınızı da xatırlayıram.
    Məmməd Əmin. Hə, Şəhrəbanunu deyirsiz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Şəhrəbanu xanım Məmməd Əmin Rəsulzadənin yeganə bacısı olub. Təqiblər, sıxıntılar onun həyatına 1934-cü ildə son qoyub. Qızı Kübra xanım Rəsulzadənin oğlu Rəsula nişanlanıb. Sonradan Rəsul güllələndiyindən onlar ailə həyatı qura bilməyib.

    İosif Stalin. Elə həyat yoldaşınız da yadımdadır. O vaxt təzəcə ailə qurmuşdunuz.
    Məmməd Əmin. Bəli. Elədir. Ümülbanu mənim həm də mübarizə yoldaşımdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Rəsulzadənin həyat yoldaşı Ümbülbanu Rəsulzadə onun öz əmisi qızı idi. 1888-ci ildə anadan olub. Rəsulzadə onunla 1908-ci ildə ailə qurub. Ümbülbanu xanım 1920-ci ildən sonra təqiblərlə dolu həyat yaşamasına baxmayaraq daim Rəsulzadənin fəaliyyətinə haqq qazandırıb, onu müdafiə edib. Oğlu Rəsul güllələndikdən sonra ailəsi ilə birlikdə əvvəl Qazaxıstanın Çolak-Kurqan yaşayış məntəqəsində, sonradan isə Taldı-Kurqanda – sovxozda məskunlaşıblar. Oğlu Rəsulun ölümünü unuda bilməyən Ümbülbanu xanımın ağır sürgün həyatında ürəyi partlayıb, 1939-cu ildə dünyasını dəyişib, elə orada da dəfn edilib.

    İosif Stalin. Bacanağınızı da xatırlayıram. Ciddi, azdanışan bir adam idi. Səhv etmirəmsə, yazı-pozu adamı idi.
    Məmməd Əmin. Bəli, yazıçı Seyid Hüseyn...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmməd Əminin bacanağı yazıçı Seyid Hüseyn 1937-ci ildә hәbs edilmiş, 1938-ci ilin yanvarında “xalq düşməni” damğası ilə güllələndi. Məmməd Əmin bəy sonrakı illərdə öz bacanağının övladlarının-Oqtay və Toğrul Sadıqzadələrin rəssam olduğunu bilirdi.

    İosif Stalin. Bilirəm, uşaqlarınız da var...
    Məmməd Əmin. Bəli, var... Dörd övlad atasıyam. İkisi qızdır, ikisi oğlan.
    İosif Stalin. Oooo... Böyük ailəniz var ki. Uşaqlar böyükdürmü?
    Məmməd Əmin. Böyüyü də var, kiçiyi də... Böyük övladım qızdır. Lətifə...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Rəsulzadənin ilk öladının adı Lətifə olub. O, 1910-cu ildə anadan olub. 1929-cu ildə əslən Lahıcdan olan Damad Müslümzadə ilə ailə qurub. 1939-cu ildə həyat yoldaşını Müsavat Partiyası ilə əlaqəyə görə həbs ediblər. 1941-ci ildə isə Lətifəni övladları Firuzə və İşvə ilə Qazaxıstana Semipalatinsk vilayətinə sürgünə göndəriblər. Üçüncü övladı Sona isə xəstə olduğundan sanatoriyada saxlanılıb. Lətifə xanımla qızı İşvə Qazaxıstanda 1943-cü ildə soyuqdan və aclıqdan donub ölür. Firuzə isə təsadüfən sağ qalır. Lətifənin Bakıda qalan qızı Sonadan isə heç bir xəbər yoxdur. Ehtimala görə, o da xəstəlikdən sağalmayıb və dünyasını dəyişib.

    Məmməd Əmin. O biri qızım Xalidədir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmməd Əmin Rəsulzadənin kiçik qızı Xalidə (1916-cı ildə anadan olub) anasının ölümündən sonra Qazaxıstanda – Taldı-Kurqanda qala bilmir. Həyatını riskə ataraq 1943-cü ildə sürgündən qaçıb Bakıya gəlir. Bir müddət Seyid Hüseynin evində qalır, sonra buranın nəzarətdə olduğunu hiss edib, Şamaxı istiqamətinə gedir və sonradan ondan heç bir məlumat alınmır.

    İosif Stalin. Bəs oğlunuz haqda nə deyərdiz? Bizim Qafqazda nədənsə oğul övladını daha çox arzu edirlər.
    Məmməd Əmin. Koba, açığını deyim ki, mənim üçün oğul və ya qız övladı arasında heç bir fərq yoxdur. Bütün övladlar Allahın bəxş etdiyi bir nemətdir. Bəli, dediyim kimi, iki oğlum var. Böyüyün adı Rəsuldur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmməd Əmin Rəsulzadənin böyük oğlu Rəsul 1918-ci ildə anadan olub. Texnikumda təhsil alıb. Rəsulun şeir yazmaq istedadı da olub. 1934-cü ildən təqib edilib. 1937-ci ilin iyulun 15-də Novxanıdakı bağlarında həbs olunaraq 19 yaşında güllələnib.

    Məmməd Əmin. (Gülümsəyir). Ən kiçiyim də oğlandır, amma hələ üzünü görməmişəm.
    İosif Stalin. Nə üçün?
    Məmməd Əmin. Mən həbs olunandan sonra dünyaya gəlib. (Gülür). Onun dünyaya gəlişini mən məhz burada- Pankratovun bu kabinetində eşitdim.
    İosif Stalin. Hə, bax bu da bir tarix. (Gülür.) İnşallah, indi gedib görərsiniz... Əgər yeni doğulan oğlunuza ad qoyulmayıbsa, mən bu işdə sizə kömək...
    Məmməd Əmin. Mən artıq ona ad qoymuşam.
    İosif Stalin. Nədir onun adı?
    Məmməd Əmin. Evdəkilər Əliheydər adı qoymaq istəyirdilər. Amma mən xəbər göndərdim uşağın adı Azər olacaq.
    İosif Stalin. Azər... Azər.. Azər-baycan... (Pauza). Yaxşı səslənir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmməd Əminin kiçik oğlu Azər atası həbsdə olarkən 1920-ci ildə doğulub. 1937-ci ildə sürgünə göndərilən Azər, bizə çatan məlumata görə, hal-hazırda Qazaxıstanda –Karaqandada yaşayir.

    İosif Stalin. Gün o gün olsun ki, nəvə də görəsən.
    Məmməd Əmin. Allah bilən məsləhətdir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Azər bəyin oğlu, yəni Məmməd Əminin nəvəsi Rəis Rəsulzadə 1946-cı ildə sürgündə - Qazaxıstanın Taldı-Kurqan bölgəsində anadan olub, orta təhslini də orada – Karaqandada alıb. Rəssamdır. Məmmədəmin oğlu Azərin Qazaxıstanda yaşadığını, habelə oğul nəvəsinin olduğunu bilirdi.

    İosif Stalin. Əmin bəy, mən çox şadam ki, ailənizdə sağ-salamatlıqdır. Siz azad olunursunuz. Birisi gün axşam saat altıda dəmiryol vağzalında görüşürük. Amma sözümüz sözdür.
    Məmməd Əmin. Oldu.
    İosif Stalin. Evinizin yerini yaxşı xatırlayıram.

    Gülüşürlər.
    İşıqlar yanıb-sönür.





















    5.
    Səhnə dəyişir.

    Dadaş bəy və Rəhim bəy.
    Səs-küy, at ayaqlarının səsi eşidilir.

    Dadaş bəy. Yenə səs-küy eşidilir.
    Rəhim bəy. Hə, yəqin yenə gələn var...
    Dadaş bəy. Deyəsən, həm gələn var, həm gedən.
    Rəhim bəy. Odur, Kobanın maşını getdi...
    Dadaş bəy. Bəs o faytondan düşüb bizə sarı gələn kimdir?
    Rəhim bəy. Yerişindən görmürsən kimdir gələn?
    Dadaş bəy. Məmməd Əmindir. Əmin bəydir...
    Rəhim bəy. Şükür sənə, xudaya. Ölmədik, bu günü də gördük.
    Məmməd Əmin gəlir. Onlar qucaqlaşıb görüşürlər.
    Dadaş bəy. Əmin bəy... Salam. Həmişə azadlıqda.
    Məmməd Əmin. Ooooo. Salam, Burada nə gəzirziz, bəylər?
    Dadaş bəy. Sizi gözləyirik...
    Rəhim bəy. Vallah, gözləməkdən gözümüzün kökü saraldı...
    Dadaş bəy. Nə böyük xoşbəxtlik, Əmin bəy.... Bəs Məmmədəli bəyi buraxmadılar?
    Məmməd Əmin. Məmməd Əli başqa həbsxanadadır. Yəqin ki, bu gün onu da azad edəcəklər.
    Dadaş bəy. Bəs Abbasqulu bəy?
    Məmməd Əmin. Abbasqulu bəy mənimlə bir kamerada idi. İndi o da çıxacaq...
    Rəhim bəy. Biz hədsiz dərəcədə məmnun olduq.
    Dadaş bəy. Qoy bir yola çıxım.. Fayton saxlamaq lazımdır. Gərək indi birbaşa Novxanıya gedək.
    Rəhim bəy. Əlbəttə... Maral xanımın gözü yollarda qalıb...
    Məmməd Əmin. Əziyyət çəkmisiz, bəylər...
    Rəhim bəy. O nə sözdür elə, Əmin bəy. Siz bu millət üçün öz həyatınızı qurban vermisiz.
    Məmməd Əmin. Bu millətin mənim kimi qurbanları çoxdur...
    Dadaş bəy. (Yola sarı boylanıb ucadan qışqırır). Fayton... Fayton.. Ey, faytonçu, atları qovma. Bir ayaq saxla...

    At ayağının səsləri. Onlar tələsik addımlarla səhnəni tərk edirlər.


































    6.
    Səhnə dəyişir.

    Nərimanovun kabineti.

    İosif Stalin. İndi Sizə yeni bir xəbər çatdırmaq istəyirəm, yoldaş Nərimanov. Amma... (Gülür.) Amma bilmirəm, bu xəbərə sevinəcəksiz, yoxsa ...
    Nəriman Nərimanov. O, xəbərin mahiyətindən asılıdır.
    İosif Stalin. Rəsulzadə həbsdən azad edildi.
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, bu sevindirici xəbərdir.
    İosif Stalin. Mən Sizin səmimiyyətinizə inanıram... Amma buradakı bolşevik dostların çoxu bu xəbərdən məyus olacaqlar. Mən bunu ovcumun içi kimi bilirəm.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, onların eşidəcəkləri xəbərdən pəjmürdə olacaqlarını mən də bilirəm. Amma fakt budur ki, Rəsulzadə nüfuzlu adamdır... O, bizim köhnə hərəkatçı dostumuzdur. Sonra həyat elə gətirdi ki, yollarımız ayrıldı.
    İosif Stalin. Elədir. Sanki mənim çiynimdən bir dağ götürüldü. Bilirsiz niyə? (Pauza). Hər şeyi bir tərəfə qoyuram: inqilabı, dostluğu, düşmənçiliyi və sairi... Bütün bunlar öz yerində. Axı az qala bütün Azərbaycan bilir ki, mənim Rəsulzadəyə bir can borcum var... Hesab edirəm ki, mən artıq o borcu qaytardım. Biz Qafqaz adamları dostluğu həmişə qiymətləndirmişik. Özü də bu təkcə adi dostluq deyil... Bu, bir tale məsələsidir. Əgər əlimdə imkan varsa, öz həyatıma görə borclu olduğum adamın həyatını nə üçün xilas etməyim? Elə deyilmi?
    Nəriman Nərimanov. Doğrudur, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Çox güman ki, Rəsulzadə Sizinlə də görüşəcək.
    Nəriman Nərimanov. Bunu o, özü bilər... (Gülür). Bizim şəxsi düşmənçiliyimiz yoxdur. (Pauza). Bilirsizmi, bizim ölkəmizdə, daha doğrusu Bakıda, iki nəfər inqilabçının adı və familiyası eynidir. Bəzən bu iki adamı dolaşıq salırlar.
    İosif Stalin. Maraqlıdır. Kimdir onlar?
    Nəriman Nərimanov. Məsələ burasındadır ki, məndən başqa da bir Nəriman bəy Nərimanov var.
    İosif Stalin. Hə, deməli sizin oxşarınız da varmış. (Gülür).
    Nəriman Nərimanov. Xeyr, o, qətiyyən mənim oxşarım deyil. Sadəcə olaraq hər ikimizin ad-familiyası eynidir. O biri Nəriman məndən xeyli kiçikdir. Görünür, aramızdakı bu yaş fərqinə görə Rəsulzadə həmişə haqqımda söhbət düşəndə mənə “böyük Nəriman” deyə isnad edir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanbəyli Nəriman bəy Həşim bəy oğlu — Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının fəal iştirakçılarından biri, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü, ictimai-siyasi və dövlət xadimi.
    Nəriman bəy Nərimanbəyli (Nərimanov) 1889-cu ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Ailəsi İrəvana köçdüyü üçün orta təhsilini İrəvan gimnaziyasında almış, Moskva Universitetinin fizika-riyaziyyat şöbəsində, sonra isə Xarkov Universitetinin hüquq fakültəsində oxumuşdur. Burada "Azərbaycanlı tələbələrin həmyerlilər cəmiyyəti"nin rəhbərliyinə seçilmiş, inqilabi fəaliyyət göstərmişdir. Onun iştirakı ilə cəmiyyət üzvlərinin verdikləri tamaşaların gəliri Birinci dünya müharibəsindən zərər çəkmiş müəllimlərin ailələrinə paylanırdı. N. Nərimanbəyli 1915-ci ildə ali təhsilini başa vurub vətənə qayıtmış, vəkil işləməklə yanaşı, "Müsəlman xeyriyyə cəmiyyətinin" rəhbərlərindən biri olmuşdur. Rusiyada Fevral inqilabından (1917) sonra "Müsavat" partiyasına daxil olmuş, Qafqaz müsəlmanlarının Bakı qurultayında, "Müsavat" partiyasının birinci qurultayında iştirak etmişdir.
    N. Nərimanbəyli 1918-ci ilin fevralında Zaqafqaziya seyminin üzvü seçilmiş, seymin müsəlman fraksiyasının, Zaqafqaziya Federasiyasının süqutundan (26 may, 1918) sonra isə Azərbaycan Milli Şurasının (27 may, 1918) üzvü olmuşdur. Milli Şuranın "Azərbaycan Məclisi-Məbusanının təsisi haqqında qanun"una (19 noyabr 1918) əsasən, seçkisiz Cümhuriyyət Parlamentinin tərkibinə daxil edilmişdir. Parlamentdə "Müsavat" və bitərəflər fraksiyasının üzvü olan Nərimanbəyli 4-cü hökumət kabinəsində dövlət müfəttişi vəzifəsini tutmuşdur. O, Bakıda keçirilən bir sıra mədəni tədbirlərdə yaxından iştirak etmişdir. Aprel işğalından (1920) sonra müxtəlif idarələrdə hüquq məsləhətçisi olmuş, təqiblərə məruz qalaraq işdən çıxarılmış, sonralar vəkil işləmişdir.
    1937-ci ildə repressiyaya məruz qalmış, güllələnmişdir.

    İosif Stalin. Olsun ki, Əmin bəy sizə “böyük Nəriman” deməklə, həm də sizin xalq arasındakı böyük nüfuzunuza işarə edir.
    Nəriman Nərimanov. Ta məsələnin bu tərəfini Rəsulzadə özü bilər. Amma mənim adaşım Nəriman da mənə bu cür yanaşır, yəni bir böyük kimi. (Gülür). Aramızda da heç bir problem yoxdur. Baxmayaraq ki, indi bizim inqilabçılar arasında təkcə nüfuz davası getmir, həm də yaş senzinin davası gedir...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəriman bəy Nərimanov Məmməd Əmin Rəsulzadənin yaxın tərəfdarlarından biri, “Müsavar” partiyasının üzvü idi.

    İosif Stalin. Bilirəm, bilirəm, yoldaş Nərimanov. Onlar bizi “qocaman bolşeviklər” adlandırırlar. Yəqin ki, eşitmisiz, bilirsiz: hətta, Lenin yoldaşla Sizin ayamanız eynidir. Hər ikinizə “qoca” deyirlər.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm.
    İosif Stalin. Mərkəzdə belə hesab edirlər ki, Bakıda gənc bolşeviklərin boyartımına, inkişafına lazımi diqqət yetirilmir.
    Nəriman Nərimanov. Mərkəzdə çox şey deyə bilərlər. Demək olar ki, hər gün buraya müxtəlif nümayəndələr gəlib əllərində olan mandatlarla az qala hamını hədələyirlər.
    İosif Stalin. Nə üçün?
    Nəriman Nərimanov. Bizə göstəriş verməyi, mərkəzin tələblərinə kor-koranə tabe olmağı xoşlayırlar.
    İosif Stalin. Bəs sizin bu məsələyə münasibətiniz necədir?
    Nəriman Nərimanov. Mən bu barədə yoldaş Leninə yazmışam. Yazmışam ki, Vladimir İliç, “müstəqil Azərbaycan” sizin dilinizdən çıxan kəlmə deyilmi?
    İosif Stalin. Müstəqillik bir qədər mücərrəd anlayışdır. Biz konkretliyə can atmalıyıq. Bax elə bayaqdan haqqında söz açdığımız İranda da baş verənlərə mücərrəd baxışlarla yanaşırlar.
    Nəriman Nərimanov. Amma mənə elə gəlir ki, biz özümüz İranda baş verən hadisələrə lazımı qədər diqqət yetirmirik.
    İosif Stalin. Siz nəyə əsasən belə deyirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Mən baş verənlərin içindəyəm.
    İosif Stalin. Kuçek xan bir neçə ay əvvəl - iyulun 20-də Leninə teleqramında İranın sosializm uğrunda mübarizə üçün hazır olmadığını yazırdı. O, vəd verirdi ki, İranın paytaxtı Tehran tutulduqdan sonra o, öz siyasətində sərt dəyişiklik edəcək və xalqın iradəsi ilə kapitalizmə qarşı açıq mübarizə aparacaqdır.
    Nəriman Nərimanov. Mən o teleqramdan xəbərdaram. Kiçik xan bizim inqilabı təqdir edir. Amma burada Bakıda İran təbəələrinin əmlakının toxunulmazlığı barədə təminat istəyir.
    İosif Stalin. Ta onda bunun harası sosializm oldu ki? Biz xüsusi mülkiyyətin ləğvinə, lap elə məhvinə çalışırıq...
    Nəriman Nərimanov. Vəziyyəti çətinləşdirən amillərdən biri də elə budur. Çünki real vəziyyət azad ticarətin inkişafı üçün əl yeri qoymur. Amma məni bir şey çoz incidir... (Pauza). Belə getsə, İranda bizim bütün mövqelərimiz əldən gedəcək.
    İosif Stalin. Biz nəyisə əldə etmək üçün mütləq nəyisə itirməliyik.
    Nəriman Nərimanov. Biz İranı itirməklə nəyi əldə edəcəyik, yoldaş Koba?
    İosif Stalin. Biz hələ İranı əldən verməmişik... Amma gələcəkdə belə bir itki olsa belə, bunun elə bir qorxusu yoxdur. Qoy İran problemi ilə ingilislər məşğul olsunlar. (Gülür).
    Nəriman Nərimanov. Axı bu bizim siyasətə ciddi zərbədir. Ən çox da daxili siyasətimizə.
    İosif Stalin. Maraqlıdır, Sizdən fərqli olaraq Karaxan bizim İranı itirməyimizə xarici siyasətə vurulan zərbə hesab edir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Karaxan Gilan hadisələrini təhlil edərək Rusiya Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının Mərkəzi Komitəsinə yazırdı: “İndi İranı itirmək və onu ingilislərə vermək bizim beynəlxalq siyasətimizə (bizim zəifliyimizin göstəricisi kimi) ciddi zərbə olardı və xüsusilə, İngiltərə üçün bu onun təzahürü olardı ki, Şərqdə bizdən qorxmasın, yəni, biz heç nə edə bilmirik və kiçik uğursuzluq olan kimi, qəti şəkildə geri çəkilirik”.

    Nəriman Nərimanov. Bu yaxınlarda, sentyabr ayının 1-də keçirdiymiz Şərq xalqlarının Birinci qurultayında İranda, xüsusən Gilanda cərəyan edən hadisələr mərkəzi məsələlərdən idi.
    İosif Stalin. Bilirəm. Mən baş verənləri diqqətlə izləyirdim.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Qurultaya 2 mindən çox nümayəndə dəvət edilmişdi ki, bunların da 200-dən artığı İrandan idi. Sentyabr ayının 1-də Azərbaycan İnqilab Komitəsinin sədri N.Nərimanov Şərq xalqlarının Birinci qurultayını açdı. O, qısa nitqində bu gün göz yaşı tökən qoca Şərqin məzlum xalqlarının gec-tez birləşəcəyini bəyan edərək söylədi ki, məhz bu birlik nəticəsində kapitalın zəncirini qırmaq mümkün olacaq.

    İosif Stalin. Mənə çatan məlumata görə, Qurultayda Sovet Rusiyasının və Kominternin nümayəndəsi kimi çıxış edən Zinovyev və Radekin məruzələri nümayəndələrə çox zəif təsir bağışlayıb.
    Nəriman Nərimanov. Onların çıxışlarında daha çox ingilislər tənqid olunurdu.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, axı qurultayda Sultanzadə çıxış etməli idi. Bəs necə oldu ki, onun əvəzinə Əmioğlu danışdı?
    Nəriman Nərimanov. Heydər Əmioğlu heç kəsin əvəzinə danışmayıb. Yəni onun çıxış etməsi təəccüblü deyil.
    İosif Stalin. İndi Sultanzadənin fəaliyyəti heç hiss olunmur. Əmioğlu ilə Sultanzadənin arasını kimlər vurub?
    Nəriman Nərimanov. Allah bilir, Sultanzadə bu hərakata hansı niyyətlə soxulubmuş.
    İosif Stalin. Mən anlamıram, hansı niyyətdən söhbət gedə bilər?
    Nəriman Nərimanov. Hər halda Sultanzadənin şəxsi marağı qabarıq hiss olunur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Heç kəsə sirrr deyildi ki, qurultayda Heydər Əmioğlunun məruzə etməsi Nərimanovun təkidi ilə baş tutmuşdu. Qurultayın işinə rəhbərlik edənlərdən biri kimi, Radek az sonra RKP MK Siyasi Bürosuna məlumat verirdi ki, Şərq xalqlarının Bakı qurultayının gedişində aydın oldu ki, “Nərimanov başda olmaqla, azərbaycanlı yoldaşlar Sultanzadənin rəhbərlik etdiyi bir qrup İranlı kommunistlə işləməkdən imtina edirlər. Bunun faktiki səbəbi yoldaş Nərimanov və digərlərinin antierməni əhval-ruhiyyəsi idi, onlar bəyan edirdilər ki, bir erməni kimi Sultanla İranda işləmək olmaz”.

    İosif Stalin. Karl Radek Siyasi Bürodakı çıxışında qeyd edirdi ki, Heydər xan Azərbaycan rəhbərliyinin əhəmiyyətli yardımı ilə İran işlərində irəli çəkilir. O, sizi nəzərdə tuturdu.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Karl Bernqardoviç Radek beynəlxalq kommunist hərəkatının və sovet dövlətinin görkəmli xadimlərindən biri idi. Əsl adı Karol Sobelson idi.
    Radek əvvəllər Stalinlə, daha sonra Trotski ilə yaxın dost olmuşdu.
    1937-ci il repressiyası zamanı əvvəlcə həbs olundu, sonra güllələndi. Radekin arvadı və qızı da sürgündə ölmüşdür.

    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Karl Benqradoviç o qədər də düz demr. İndiki zamanın özü Heydər Əmioğlunu hadisələrin önünə çıxartdı.
    İosif Stalin. Sizcə, bu sözləriniz çox mübaliğəli səslənmədi ki?
    Nəriman Nərimanov. Nə mənada?
    İosif Stalin. Zaman və Heydər xan... Bu anlayışlar doğrudanmı bu qədər yaxındır?
    Nəriman Nərimanov. Mən burada heç bir mübaliğə görmürəm.
    İosif Stalin. (Gülür). Görünür, bu cür düşünməyə sizin Əmioğlu ilə şəxsi dostluq münasibətlərinizin də rolu az deyil.
    Nəriman Nərimanov. Bu, iki nəfərin şəxsi dostluğu deyil... Biz yalnız ideya dostlarıyıq...
    İosif Stalin. Mənsə bu dostluğu yalnız alqışlaya bilərəm.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bakı qurultayının gedişində Heydər xan sentyabr ayının 4-də İran nümayəndələrinin yığıncağını təşkil etdi. O, bir sıra müddəalarla çıxış etdi. Buraxılan səhvlərdən danışdı. İran kommunistlərini solçuluqda ittiham edən Heydər xan və onun tərəfdarlarının özləri də solçuluqdan irəli getmirdilər. Heydər xan belə hesab edirdi ki, keçmiş İran beynəlmiləl dəstələri zəminində Bakıda, milli əsasda İran Qırmızı ordusunu formalaşdırıb, Təbrizi tutub, orada sovet respublikası elan etmək və sonra isə Tehrana hücum etmək lazımdır.
    Qurultayın sonuncu iş günü, sentyabr ayının 7-də təşkilatı məsələlərə baxılıb, Kominternin İcraiyyə Komitəsi yanında Şərq xalqlarının Təbliğat və Fəaliyyət Şurası yaradıldı. Şuraya Nərimanov, Orconikidze, Kirov, habelə, Şərq ölkələrindən bəzi nümayəndələr, o cümlədən İrandan Əmioğlu və Sultanzadə daxil idilər.

    İosif Stalin. Bilirəm, Sərq məsələsinə görə sizin Lenin yoldaşla da fikir ayrılığınız var.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, var. Bunu nə mən gizlədirəm, nə də Vladimir İliç. Mən Bakı qurultayından ay yarım əvvəl Lenindən soruşmuşdum ki, “həqiqətənmi Şərqin əzilən çoxmilyonlu kütlələrin mənafeyi bolşeviklər üçün belə əzizdir? ” O da məndən soruşdu ki, bəyəm Sizin buna şübhəniz var? Vladimir İliçə dedim ki, bəli, mənim şübhəm var.
    İosif Stalin. Sizin bu şübhəniz üçün əsas varmı?
    Nəriman Nərimanov. Bəli, var. Mən Vladimir İliçə dedim:”Əgər Şərq, yoldaş Çiçerinin hesab etdiyi və əməli cəhətdən həyata keçirdiyi kimi, İngiltərəni susdurmaq məqsədilə bizim üçün müvəqqəti silahdırsa, onda bu başqa məsələ, bizi sakit buraxın.”
    İosif Stalin. Siz yenə bu fikirdə qalırsız?
    Nəriman Nərimanov. Ta bunun elə bir əhəmiyyəti qalmayıb. Çünki, Bakı qurultayından az sonra Lenin yoldaş mənə məktub göndərdi. Orada aydın yazılmışdı ki, “İran inqilabçılarına hər hansı təsir göstərməyə son qoyun, bu bizə İngiltərə ilə əlaqələr yaratmağa mane olur”. Bizim təzədən orada vəziyyəti dəyişməyimiz az qala mümkünsüzdür.
    İosif Stalin. Nə üçün? Siz niyə belə bədbin düşünürsünüz, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Mən necə nikbin düşünə bilərəm ki, artıq İranda çoxları bizə inanmır...
    İosif Stalin. Siz Şərq məsələrini hamıdan yaxşı bilirsiz, yoldaş Nərimanov. Amma mən zənn edirəm ki, hələ bütün körpülər yandırılmayıb. Əgər nəsə bizim istədiyimiz kimi alınmayıbsa, burada günahkar qarşı tərəfdir.
    Nəriman Nərimanov. Məsələ burasındadır ki, mənə iranlı yoldaşlar da təxminən eyni sözləri bir az ayrı cür deyir.
    İosif Stalin. Onlar nə deyir ki?
    Nəriman Nərimanov. Onlar da deyir ki, şurəvi tərəf özünü heç vaxt təqsirli hesab etmir, bütün səhvləri qarşı tərəfdə axtarır... Budur, elə bizim səhvlərimizin nəticəsidir ki, orada vəziyyət bizim ziyanımıza dəyişdi. İran Kompartiyası öz qərargahını Rəştdən Bakıya köçürməli oldu. (Pauza). Qısası, hadisələrin təhlili göstərir ki, Moskvanın İran barədə davamlı və aydın proqramı yoxdur.
    İosif Stalin. Bədbin olmayaq. Biz yenə toplaşıb məğlubiyyətin səbəbini müzakirə etməliyik.
    Nəriman Nərimanov. Məğlubiyyətin başlıca səbəblərindən biri İranda əhaliyə elə bir təsir imkanı olmayan “Ədalət” partiyasına hədsiz inam bəsləməyimizdir... Bunu hələ qoyuram bir kənara. İranda baş verən talanlar camaatın gözünü hədsiz qorxuzub. İndi az qala hər bir iranlı deyir ki, qoy bura kim gəlirsə gəlsin, təkcə rusun ayağı dəyməsin.
    İosif Stalin. Bəlkə onlar bu sözləri dini inanc baxımından deyirlər? (Gülür). Axı orada “urus” kafir hesab olunur.
    Nəriman Nərimanov. Burada dinin məsələyə nə dəxli? Camaatın var-yoxunu əlindən alan əsgərə “sağ ol”mu deyilməlidir?
    İosif Stalin. İnqilablar zamanı bu cür hadisələrin baş verməsi labüddür.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, bəyəm inqilab özü ilə millətlərə ölüm, qorxu kabusu gətirməlidir?
    İosif Stalin. Elə Rusiyada, lap elə Bakıda da bu cür hadisələr baş verib.
    Nəriman Nərimanov. Bakıda bunlardan da betəri baş verib. Xalq hələ təlaş içindədir. Baş verən talanlar, qətlə yetirilənlər, asılanlar, güllələnənlər...
    İosif Stalin. Belə şeylərə kim rəvac verir?
    Nəriman Nərimanov. Məlum şəxslər qrupu qeyri-inqilabi addımlar ataraq, evlərə soxulmağı, heç bir araşdırma aparmadan müsəlman qadınlarının alt paltarında briliant axtarmağı, onların qulağlarından sırğalarını və digər əşyaları qopartmağı lazım bilirlər... Burjuaziyanın qulağından sırğanı dartıb qoparmağı inqilabi akt hesab etmək ən azı yelbeyinlikdir.
    İosif Stalin. Bəlkə konkret adlar çəkəsiz?
    Nəriman Nərimanov. Konkret adları mən dəfələrlə çəkmişəm. Bu talanların, hərki-hərkiliyin başında duranlar Mikoyan, Qoqoberadze, Lominadze və digərləridir.
    İosif Stalin. Aha... Bu oldu konkret misal. Ama burası var ki, bu bir az kortəbii stixiyadır, inqilabdır, yoldaş Nərimanov.
    Nəriman Nərimanov. İnqilab heç də insanların kütləvi qırğınına rəvac verməməlidir.
    İosif Stalin. İnqilab elə ölüm-dirim məsələsidir, yoldaş Nərimanov. (Pauza). Çox maraqlıdır...
    Nəriman Nərimanov. Bəli, maraqlı məsələlər çoxdur, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Hmmm... Yoldaş Nərimanov, bilirəm, biz yerliyik, gürcüstanlıyıq. Amma təsadüfən sizin əsliniz İrandan, o taydan deyil ki?
    Nəriman Nərimanov. Əslində bunun, yəni mənim haralı olmağımın elə bir əhəmiyyəti yoxdur. Çünki mən türkəm. Əslim-köküm isə, bəli, İrandandır. Axı bir də ki, İranın parçalanmasından cəmi yüz il keçir. O zaman Azərbaycan da bir idi, ta “o tay-bu tay” söhbəti yox idi.
    İosif Stalin. Unutmayaq ki, biz hər şeydən öncə bolşevikik. Biz partiyamızın əsgəriyik. O cümlədən bütün Azərbaycan bolşevikləri...
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm indiki dövrdə Azərbaycanda məhz Azərbaycanı təmsil edən bir partiya və yaxud iri bir qurum varmı? Deyə bilərəm ki, artıq yoxdur.

    İosif Stalin. Siz bu sözləri nəyə əsasən deyirsiz, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Faktlara əsasən deyirəm. Bizdə demək olar ki, bütün iri və xırda dövlət postları qeyri millətlərin nümayəndələri tərəfindən zəbt ediıib. Onları bolşevik mənəviyyatından daha çox, burjua gödəniyyəti cəlb edir.
    İosif Stalin. Bəlkə bir qədər açıq danışasız.
    Nəriman Nərimanov. Mən hər şeyi açıq dedim. Nə qədər ki, mirzoyanlar, mikoyanlar özlərinin çirkin əməlindən, Azərbaycanı simasızlaşdırma siyasətlərindən əl çəkməyiblər, belə bir partiya olmayacaq da...
    İosif Stalin. Axı burada- Azərbaycanda baş verən bütün proseslərə siz nəzarət edirsiz.
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm mərkəz mənə belə bir imkanı verir ki, öz səlahiyyətlərimi icra edim? Burada mənim işləməyimə maneə törədənlər kifayət qədərdir.
    İosif Stalin. Necə yəni mane olanlar? Sizə hansı vasitələrlə maneə ola bilərlər?
    Nəriman Nərimanov. Biz hər yerdə həqiqətin tərəfində olmalıyıq. Amma hər addımda yalanla üzləşməli oluruq.

    İosif Stalin. Bu, bir qədər pafoslu səslənmir ki, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Xeyr. Heç də elə deyil. Bilirəm, məni sevməyənlər də çoxdur. Bayaq özünüz dediniz ki, məndən Moskvaya çoxlu şikayətlər gedir. Hətta, burada da gənc bolşeviklər öz iclaslarında haray-həşir qoparıb deyirlər ki, Nərimanov burjua millətçisidir. Məni antibolşevik adlandıranlar da az deyil. Nəinki adı bolşeviklər, hətta, öz komissarlarımızın da bir qismi mənim simamda öz düşmənlərinin obrazlarını görürlər.
    İosif Stalin. Yeri gəlmişkən, Xalq Komissarlarının siyahısı ilə məni bir daha tanış etməyinizi xahiş edirəm. Bu, həm də yoldaş Leninin tapşırığıdır.
    Nəriman Nərimanov. Hələlik, onlar barədə qısa məlumat verə bilərəm. Əksəriyyətini özünüz də yaxşı tanıyırsız. Məsələn, Çingiz İldırım bizim xalq Hərbi-dəniz işləri komissarıdır.
    İosif Stalin. Tanıyıram. Rəsulzadə hökümətinə ultimatum verən adamdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Çingiz İldırım sonralar Maqnitaqorsk Metallurgiya Kombinatınin özülünü qoymuş, uzun müddət kombinatın rəisi olmuşdur. 1936-cı ildə bu işlərinə görə ona "Lenin" ordeni verilmiş, cəmi bir il sonra-1937-ci ildə güllələn
    mişdir.

    Nəriman Nərimanov. Həmid Sultanov - xalq Daxili işlər komissarı.
    İosif Stalin. Bəli, tanıyıram.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Sonrakı illərdə Həmid Sultanov Naxçıvan Muxtar Respublikası Xalq Komissarları Sovetinin sədri, Azərbaycan kommunal təsərrüfatı komissarı vəzifəsində çalışdı. 1938-ci ildə güllələndi.

    Nəriman Nərimanov. Qəzənfər Musabəyov - xalq Ticarət, sənaye və ərzaq komissarı.
    İosif Stalin. Tanıyıram. Səhv etmirəmsə Musabəyovun bacısı da bolşevikdir.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Ayna Sultanova inqilabçı qadınlardan biri olub. İndi...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Ayna Sultanova Azərbaycan SSR xalq Maarif komissarının müavini, Maarif komissarı və bir qədər sonra Ədliyyə komissarı olmuşdu. 1938-ci ildə qardaşı Qəzənfər Musabəyov və həyat yoldaşı Həmid Sultanovla birlikdə repressiyaya məruz qalmış və xalq düşməni kimi güllələnmişdir.

    İosif Stalin. Hamısı tanıdığımız adamlardır...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Qəzənfər Musabəyov özünün dediyi kimi, “1920-ci ilin aprelində Orconokidze və Kirovun tapşırığı ilə Mikoyan və Yefremovla birlikdə "Beynəlmiləl" zirehlisində, döyüşə-döyüşə Bakını ələ keçirənlərdən biri idi. Nərimanovdan sonra Xalq Komissarları Sovetinin Sədri olmuşdu. 1938-ci ildə güllələndi.

    Nəriman Nərimanov. Mirzə Davud Hüseynov xalq Maliyyə komissarımızdır.
    İosif Stalin. Mən onu da çoxdan tanıyıram.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mirzə Davud Hüseynov Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Azərbaycan SSR İnqilabi Komitəsinin sədrinin müavini, Azərbaycan SSR Xalq Maliyyə naziri, Xarici İşlər Komissarı, Ali İqtisadi Şuranın sədri, ZSFSR XKS Sədrinin müavini, ZSFSR Xalq maliyyə və Xarici İşlər Komissarı vəzifələrində çalışmışdır.
    1930-1933-cü illərdə Tacikistan KP MK-nin birinci katibi, sonralar isə Moskvada RSFSR Xalq Maarifi Komissarlığında qeyri-rus məktəbləri şöbəsinin müdiri olmuşdur. Mirzə Davud Hüseynov 1938-ci ildə Stalin repressiyasının qurbanı olmuşdur.

    Nəriman Nərimanov. Səməd ağa Ağamalıoğlu xalq Torpaq komissarı.
    İosif Stalin. “Qocanı” yaxşı tanıyıram. Köhnə inqilabçı dostlardandır. Səhv etmirəmsə, elə Rəsulzadənin də dostudur.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, Ağamalıoğlu Müsavat parlamentində sosialist fraksiyasının üzvü olub.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Ağamalıoğlu 1921-ci ildə Azərbaycan SSR MİK sədrinin müavini, 1922-1929-cu illərdə Azərbaycan SSR MİK sədri, habelə ZSFSR MİK sədrlərindən biri olmuşdur. 1930-cu ildə Moskvada müəmmalı şəraitdə vəfat edib

    Nəriman Nərimanov. Dadaş Bünyadzadə - xalq Maarif komissarı və xalq fəhlə-kəndli müfəttişliyi komissarı.
    İosif Stalin. Tanıyıram. Bünyadzadə əvvəllər sizinlə bir yerdə işləyib.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən “Hümmət” təşkilatında sədr olarkən o da katib idi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bünyadzadə1930-1932-ci illərdə Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri, 1932-1936-cı illərdə ZSFSR xalq torpaq komissarı olmuşdu. 1938-ci ildə həbs edilib güllələndi.

    Nəriman Nərimanov. Cəmil bəy Vəzirov xalq Poçt-teleqraf və Rabitə yolları komissarıdır...
    İosif Stalin. Gərək o, iyirmaltılardan olan Vəzirovla qohumdur.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Haşım bəylə qohumdur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Cəmil bəy Kiyev Politexnik Institutunun kimya şöbəsini mühəndis-texnoloq ixtisası üzrə bitirmişdi. 1938-ci tutulub, Oryol şəhərinə sürgün olundu. 1943-cü ildə sürgündə vəfat etdi.

    Nəriman Nərimanov. Ağahüseyn Kazımov xalq Səhiyyə və himayəçilik komissarı...
    İosif Stalin.Yəqin ki, gənc bolşeviklərdəndir.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, yoldaş Kazımovun cəmi 28 yaşı var.
    Məmmədəli Rəsuloğlu. Ağahüseyn Kazımov 1911-ci ildə Kiyev Universitetinə qəbul olmuş, 1916-cı ildə həmin universitetin tibb fakültəsini bitirmişdi. 1937-ci ildə güllələnib.
    Nəriman Nərimanov. Möhsün İsrafilbəyov xalq Hərbi-dəniz işləri kommisarlığı siyasi idarəsinin rəisi...
    İosif Stalin. İsrafilbəyovu tanıyıram. RSFSR Xalq Milli İşlər Komissarlığı yanında Zaqafqaziya şöbəsinin müdiri olanda əlaqələrimiz çox olub. Moskvada Vladimir İliçlə görüşünü də mən təşkil etmişdim. O, Lenin yoldaşa Azərbaycandakı vəziyyət haqqında ətraflı məlumat verdi. Yeri gəlmişkən, rus dilində təmiz danışırdı.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, savadlı adamdır. O, Bakıda realnı məktəbdə və Kiyev Universitetində təhsil alıb.
    İosif Stalin. Amma onun və bir çox başqalarının familiyasındakı bəy sözü heç mənim xoşuma gəlmir. (Gülür). Biz bu bəylərdən, xanlardan yaxa qurtarmaq üçün vuruşuruq, yoldaş Nərimanov.
    Nəriman Nərimanov. Əvvəla, biz bəylərlə və xanlarla yox, bəylik və xanlıqlarla vuruşuruq. İkincisi, bu, adamların çoxunun tarixi familiyasıdır. (Gülür). Üçüncüsü də, əgər konkret olaraq Möhsündən söhbət gedirsə, onun bütöv familiyası İsrafilbəyov-Qədirlidir.
    İosif Stalin. Hə, deməli, yoldaş Möhsünün ehtiyat familiyası da varmış. (Gülür). Bu, daha yaxşı.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Möhsün İsrafilbəyov - Qədirli Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsindən sonra Xalq Hərbi Dəniz İşləri Kommisarlığı siyasi idarəsinin rəisi (1920-21), Xalq Səhiyyə Komissarı (1922-34) vəzifələrində işləmişdir. İki dəfə Qırmızı əmək bayrağı ordeni ilə təltif olunmuşdu. 1941-ci idə repressia qurbanı olmuş və xalq düşməni adıyla güllələnmişdir.

    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, sizin ilk komissarlar həm də bizim partiyanın qızıl fondudur. Onları göz bəbəyi kimi qorumaq lazımdır.
    Nəriman Nərimanov. Biz təkcə komissarlarımızı deyil, elə bütün xalqımızı bu müdhiş, bu çətin situasiyadan itkisiz çıxarmaq istəyirik.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. İlk komissarların hamısı sonralar sovet rejiminin repressiyayasına məruz qaldı, sürgün olundu, güllələndi.

    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, siz Mərkəzin qarşısında tez-tez istefa tələbi qoyursuz.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Mən bu barədə Lenin yoldaşa da demişəm... Demişəm ki, mənim işim və tələblərim sizi qane etmirsə istefamı qəbul edin.
    İosif Stalin. Sizin tələblərinizin demək olar ki, hamısına əməl edilib. Otuzdan çox kadrı biz geri çağırmışıq. Amma doğrusunu deyim ki, indi sizin tələblərinizin əsasında nəyin, hansı məsələnin durduğu şəxsən mənə aydın deyil...
    Nəriman Nərimanov. Mənim tələbim?.. Mən Azərbaycanı tam müstəqil bir Respublika görmək istəyirəm. Bu barədə dəfələrlə demişəm...
    İosif Stalin. Azərbaycanın müstəqilliyi kimdəsə şübhə doğura bilməz.
    Nəriman Nərimanov. Bu müstəqillik hələ yalnız kağız üzərindədir.
    İosif Stalin. Lakin biz elə hesab etmirik... (Pauza). Siz bayaqkı söhbətinizdə Azərbaycan hökumətində qeyri-türklərin daha mühüm postları tutduğunu deyirdiniz. Şikayət edib bildirirdiniz ki, “bütün iri və xırda dövlət postları qeyri millətlərin nümayəndələri tərəfindən zəbt ediıib”. Halbuki sadaladığınız familiyalardan göründüyü kimi, bütün komissarlarınız yerli adamlardır.
    Nəriman Nərimanov. Mən onların heş birini bu vəzifəyə öz təşəbbüsümlə bu vəzifəyə təyin etməmişəm. Onların hamısı Mərkəzdən təyin olunub. Siz ki, bütün bunları yaxşı bilirsiz, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Bunun hələlik elə bir ziyanı yoxdur. Bir mərkəzdən idarə olunmaq bu günün öz reallığından irəli gəlir.
    Nəriman Nərimanov. Açığını deyim ki, qonşu ölkələrdə əhalini və hətta inqilabçıları, bu cür diktaturaya meyllilik rəncidə edir, narazı salır.
    İosif Stalin. Siz yəqin ki, “qonşular” deyərkən Ermənistanı və Gürcüstanı nəzərdə tutursuz... Tezliklə onlar sakitləşəcək... Bilirəm, ermənilərin iştahası daha böyükdür...
    Nəriman Nərimanov. Ermənistan az qala bütün qonşulara müharibə elan edib.
    İosif Stalin. Hmm... Bəli, düz deyirsiz, elədir... Ermənilər indi həm Rusiya ilə, həm də Türkiyə ilə konfliktdədir.
    Nəriman Nərimanov. Ermənilərin əksəriyyəti həmişə, az qala bütün tarix boyu küyə gedən olublar. Onların xəstə təxəyyülünə görə əraziləri haçansa dənizdən dənizə qədər uzanıb... Bu, nəsə uydurma, mifik bir ərazidir...
    İosif Stalin. Ermənilər gah türklərin, gah farsların, gah da rusların ərazisində yaşayıblar. Əslində onların Qafqazda ərazisi olmayıb. Bax elə bu son günlərə qədər etmənilər türklərin nəzarəti altda idi. Antanta ilə Türkiyə arasında bağlanan Mudros sülh müqaviləsindən sonra ermənilər təzədən haray-həşir salmağa başlayıblar.

    Məmmədəli Rəsuloğlu.1918-ci ilin oktyabrında Mudros portunda (Yunanıstan ərazisində-Egey dənizindəki Lemnos adasında) Antanta ilə Türkiyə arasında bağlanan müqavləyə əsasən, türklərə əsir düşmüş bütün erməni hərbçiləri İstanbulda toplanmalı, qeyd-şərtsiz müttəfiqlərə təhvil verilməli idi. İngilis admiralı Kaltorf 18 yanvar 1919-cu ildə Paris sülh konfrasında müttəfiqlər adından bəyanat verdi. Artıq həmin il yanvar ayının sonundan etibarən Suriya, Fələstin, Ərəbistan, Mesopotamiya, eləcə də Ermənistan Osmanlı imperiyasından ayrıldı.

    Nəriman Nərimanov. Müttəfiqlərin Cənubi Qafqazdakı qoşunlarının komandanı general Tomson ermənipərəst mövqedə dayanmışdı. Bu isə erməniləri yeni-yeni əraziləri ələ keçirməyə iştahlandırırdı. 1919-cu il mayın 28-də Ermənistan Parlamenti Türkiyənin altı vilayətini Ermənistana ilhaq edilməklə “Birləşmiş Ermənistan” dövlətinin qurulması haqqında akt qəbul edib. “Birləşmiş Ermənistan”a Ermənistan hökumətinin Azərbaycana qarşı iddia etdiyi ərazilər də daxil edilmişdi.
    İosif Stalin. Cəmi ay yarım bundan əvvəl, sentyabrın otuzunda türk ordusu bütün ermənistan ordusunu darmadağın edib.

    Nəriman Nərimanov. Bu son illərdə, xüsusən beşinci ildən bəri ermənilər türklərə qarşı bir gün də olsun belə, öz qətl və qarətlərini dayandırmayıblar. Bu bitməyən savaşdan ermənilər də, onların qonşuları da çox əziyyət çəkir.
    İosif Stalin. Ermənilər tamamilə taqətdən düşdükdən sonra bizə üz tutacaqlar...
    Nəriman Nərimanov. Biz ermənilərlə dinc-yanaşı yaşamaq niyyətindəyik. Amma onların “başbilənləri” bu bədbəxt milləti daim qonşulara qarşı qızışdırır.
    İosif Stalin. Onların “başbilənləri” kimdir elə?
    Nəriman Nərimanov. İndiyəcən ermənilərə Rus imperiyası və İngilis imperiyası hamilik edib...
    İosif Stalin. Buraya Osmanlı imperiyasını da aid etmək olar... (Pauza). Bəli, Ermənistan həmişə kiminsə əlində bir dəyənək olub. İndi biz bu “dəyənəyi” o əllərdən almalıyıq.
    Nəriman Nərimanov. Mən çox narahatam ki, o “dəyənək” indi bizə qarşı işlədilə... (Gülür). Özü də yeni əllərdə...
    İosif Stalin. Siz kimi nəzərdə tutursuz? Daha doğrusu, kimin “əlini” nəzərdə tutursuz?

    Nəriman Nərimanov. Mən öz qurduğumuz dövləti nəzərdə tuturam...
    İosif Stalin. Məncə, belə düşünməyə heç bir əsas yoxdur. Siz bunu nəyə əasən deyirsiz, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Çünki hazırda Rusiyada və eləcə də digər ölkələrdə bu “dəyənəyin” sakit durmasını istəməyən qüvvələr var.
    İosif Stalin. Mən bunları bilirəm. Bu gün Ermənistan özünü müstəqil hesab edir. Biz də indiyəcən onunla “müstəqil dövlət” kimi davranırıq. Biz hətta erməni-türk münaqişəsinin nizama salınması üçün çalışırıq. Bir neçə ay əvvəl bu münasibətlə Moskvada bir yığıncaq da keçirdik. Ermənilər hay-küy qoparmışdılar. Daşnak partiyası Türkiyənin bir neçə vilayətini tələb edirdi.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm. Ermənilər Ərzurumu, Lazistanı, Trapezundu tələb edirdilər.

    İosif Stalin. Bəli. Nümayəndə heyətlərinə də bir şair başçılıq edirdi. Deyəsən adı Leon idi...
    Nəriman Nərimanov. Tanıyıram o şairi. Levon Şantı deyirsiz yəqin. Əsl adı Levon Seqbosyandır. Livan ermənisidir. Daşnaksütunun ən mürtəce tərəfdarlarından biridir.
    İosif Stalin. Bəli, onu deyirəm elə... Deməli, siz də eşitmisiz onun barəsində.
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə... Bilirsiz, mənə təəccüblü gələn nədir? (Pauza). Söz adamı olasan, yazıçı və ya şair olasan, özün də xalqlar arasında ədavət toxumu səpəsən. Mən daim bu iki qonşu xalqın, yəni Qafqaz türklərinin və ermənilərin dinc yanaşı yaşamasının tərəfdarı olmuşam. Öz əsərlərim vasitəsi ilə dostluq və qonşuluq əlaqələrinin möhkəmlənməsinə çalışmışam. “Bahadır və Sona” romanımda bu iki xalqın bir-birini sevən, təmiz ideallarla yaşayan gənclərinin obrazını yaratmışam. Mənim erməni ziyalıları arasında dostlarım da yox deyildir. Amma bu Şanti kimilər suyu bulandırmaqla, şantajla məşğuldurlar...

    İosif Stalin. Bəli, doğrudur. Şanti... Şantaj... Yox bir, şantilya... Bilirsiz də bu adda bir çit parça növü də var... (Gülür). Şantilya... Hələ bunun bir təxəllüsünə bax. Bunların heç biri, elə o Levon adını daşıyan da daxil olmaqla, anlamaq istəmir ki, biz Antantaya qarşı Türkiyə ilə bir blokdayıq. Bü gün Kamalçılar bizim müttəfiqimizdir. Bəyəm biz bir ovuc erməniyə görə o boyda Türkiyə ilə düşmən olmalıyıq?
    Nəriman Nərimanov. Söhbət təkcə müttəfiqlikdən getmir ki... Söhbət həm də mənəviyyatdan gedir. Bunların bütün iddiaları əsasssızdır. Hətta, onlara o iddia etdikləri torpaqlar verilsə belə, yenə dinc oturmaq istəməyəcəklər. Mən adi erməni vətəndaşını qınamıram. Onların siyasətçiləri bu xalqı daim təhdiddə saxlayırlar.
    İosif Stalin. Biz lazım olan hər şeyi demişik bunlara. Məcbur olub bu günlərdə özləri Sovet Rusiyasının qucağına atılacaqlar. Mən ermənilərin xarakterinə sizdən pis bələd deyiləm, yoldaş Nərimanov. Onlar həmişə özlərinə güclü ağa axtaran millət olub. Bu günsə belə bir güc məhz Rusiyadır. Yəni bizik...

    Nəriman Nərimanov. Mən də elə düşünürəm. Amma indidən hiss olunur ki, onlar Rusiyanın tərkibində də dinc durmayacaqlar.
    İosif Stalin. O ki qaldı gürcülərə... Mənim soydaşlarım hələlik naz eləyən təzə gəlinə bənzəyirlər. (Gülür). Tezliklə onlar da bizim yeni qurduğumuz yeni dövlətə pənah gətirəcəklər... Gedək, söhbəti davam etdirərik.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bu söhbətdən çox qısa bir vaxt, təxminən on gün keçmiş, 1920-ci il noyabr ayının 29-da Ermənistanda sovet hakimiyyəti elan olundu.

    Onlar çıxırlar.

































    7.
    Səhnə dəyişir.

    Məmməd Əminin evi. Səliqəli otaq. Uzaqdan musiqi səsi eşidilir. Rəhim bəy və Dadaş bəy əyləşib çay içirlər.

    Rəhim bəy. Dadaş bəy, nə edək? Deyirəm, bəlkə...
    Dadaş bəy. Gözləyək, Əmin bəy indilərdə gələr. O, yarım saatlığa rüsxət alıb gedib. İndilərdə gələr.
    Rəhim bəy. Deyirəm bəlkə Əmin bəy gələn kimi çıxıb gedək evimizə. Qoy o kişi də yola rahat hazırlaşsın.
    Dadaş bəy. Biz onsuz da Əmin bəyi vağzaldan yola salmalıyıq. Qalan məsələləri özüylə məsləhətləşərik.
    Rəhim bəy. Elədir... Aha... Deyəsən, gələn Əmin bəydir.

    Onlar ayağa durub qapıya yaxınlaşırlar. Məmməd Əmin daxil olur.

    Məmməd Əmin. Hə, bəylər, darıxmadınız ki?
    Dadaş bəy. Əmin bəy, əlbəttə, sizsiz hər an darıxdırıcıdır.
    Məmməd Əmin. Mən lazım olan adamlarla görüşdüm. Sonra qonşuluqda mömin bir şəxs var, Hacı Qubaddır adı, ona baş çəkdim. Gözləri və ayaqları tutulub, amma zehni aydındır, yaddaşı möhkəmdir. Səsimdən tanıdı məni. Mən özümdən yaşlı adamların müdrik məsləhətlərinə həmişə sayğı ilə yanaşıram. Hacı Qubad kişi də uzaq səfərə çıxacağımı eşidib bir-iki dəyərli məsləhət verdi.
    Dadaş bəy. Allah hər ikinizin köməyi olsun.
    Məmməd Əmin. Həbsdən çıxmağımın əsas məziyyəti bilirsiz nədən ibarət oldu?
    Rəhim bəy. Deyərsiz bilərik, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Yeni doğulan oğlumun adını rəsmiləşdirdim, oldu Azər. Yoxsa məsələ Əliheydərin xeyrinə həll oluna bilərdi.

    Hamı gülür.

    Dadaş bəy. Əliheydər bunu eşidib bilsə lap dəli olacaq...
    Məmməd Əmin. Mənim nə Əliheydərlə, nə Həmidlə, nə doktor Nərimanla heç bir fərdi ədavətim yoxdur. Mən sadəcə olaraq, onların getmək istədiyi yolu qəbul etmirəm. Belə hesab edirəm ki, o yol millətimizi uçuruma aparır.
    Rəhim bəy. Bolşeviklərin tutduğu yol bütün millətləri fəlakətə aparır.
    Dadaş bəy. Bunu sonra dərk edəcəklər...
    Məmməd Əmin. Düz deyirsiz. Bəylər, mən sizin zəkanıza heyranam. Sizin cəmi 24-25 yaşınız var. Amma buna baxmayaraq baş verən hadisələrə çox düzgün qiymət verirsiz. Mən sizin kimi gəncliyə arxayın olub gələcəyə inamla, ümidlə baxıram.
    Dadaş bəy. Etimadınıza görə sağ olun, Əmin bəy.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, biz sizin ardınızca gəlirik. Siz bizim müəllimimiz, ustadımızsız.
    Məmməd Əmin. Doğrusunu deyim ki, mən həmişə öyrənməyə cəhd göstərən adamam. Özü də təkcə özümdən yaşlılardan deyil, habelə gənclərdən, lap elə uşaqlardan da nəsə öyrənməyə çalışıram.
    Dadaş bəy. Elə bu da Sizin böyüklüyünüzdən irəli gəlir.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, biz sizə mane olmuruq ki?
    Məmməd Əmin. Qətiyyən. Nə mənada?
    Dadaş bəy. O mənadakı Siz yola hazırlaşmalısız...

    Gülüşmə.

    Məmməd Əmin. Hə, az qala səfər üstə olduğumu unutmuşdum.

    Hamı gülür. Musiqi.











    8.
    Səhnə dəyişir.

    Nəriman Nərimanovun evinin eyvanı.


    İosif Stalin. Nəriman Nəcəfoviç...
    Nəriman Nərimanov. Buyurun, İosif Vissarionoviç...
    İosif Stalin. Bax biz Nadya ilə Sizin evdəyik.
    Nəriman Nərimanov. (Gülür). Əgər buraya ev demək olarsa...
    İosif Stalin. Hər halda biz Sizin qonağınızıq. Bir təklifim var...
    Nəriman Nərimanov. Buyurun...
    İosif Stalin. Biz bir-birimizi uzun illərdir ki, tanıyırıq.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Bu tanışlığın uzun bir tarixi var...

    İosif Stalin. Elə məhz buna görə də mən istəmirəm ki, biz bu qeyri-rəsmi şəraitdə, Sizin evinizdə bir-birimizə rəsmi qaydada müraciət edək... Qoy hər şey qeyri-rəsmi olsun.
    Nəriman Nərimanov. Mənim etirazım yoxdur. Həmişə belə hesab etmişəm ki, insanlar öz siyasi mənsubiyyətlərindən asılı olmayaraq, yəni hər şeydən əvvəl, insandır.
    İosif Stalin. Siz tez-tez tarixə müraciət edirsiz. Bəli, hər insan öz zamanının övladıdır... Eləcə də hər bir zaman öz insanının övladıdır.
    Nəriman Nərimanov. Hegelin bir fikri var. Deyir ki, Sezarı yunanlar, yunanları isə Sezar yaratdı...
    İosif Stalin. Bəli... Hər zamanın öz ideyası var... Yeri gəlmişkən, istəmirəm ki, bu gün bütün günümüzü siyasi notda kökləyək...
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm, Siz vaxtilə şeir yazmısız. (Gülür). Görünür, bu təkcə ötəri gənclik həvəsi deyilmiş...
    İosif Stalin. Mən poeziyanı yenə sevirəm... Amma prozanı daha çox oxuyuram. Qoqol və Çexov ən çox sevdiyim yazıçılardır.

    Nəriman Nərimanov. Hesab edirəm ki, Şota Rustavelini diqqətlə oxumusuz.
    İosif Stalin. (Gülümsəyir). Şübhəsiz... Hətta, onun “Vepxis tkaosasani” (“Pələng dərisi geymiş pəhləvan” ) eposundan əzbərdən bildiyim bütöv fəsillər də var. Bunu nəyə görə soruşursuz?
    Nəriman Nərimanov. Şota Rustavelinin tarixin sınaqlarından keçən bir fikri yadıma düşdü: «Ложь и измена — две родные сестры». (“Yalanla xəyanət iki doğma bacıdır”- terc.F.M.)
    İosif Stalin. Hmmm... Yaxşı yaddaşınız var.
    Nəriman Nərimanov. Elə Sizin yaddaşınız da pis deyil.
    İosif Stalin. Amma bilmirəm bu fikri nə üçün yada salırsız?
    Nəriman Nərimanov. Həmin fikir bu gün ətrafımızda baş verən hadisələrlə çox səsləşir.
    İosif Stalin. Təkcə bü gün baş verənlərləmi?
    Nəriman Nərimanov. Yəqin ki, yalan və xəyanətin mövcud olduğu bütün zamanlarla...

    İosif Stalin. Hə, bu, başqa məsələ... (Pauza). Yaxşı, Nəriman Nəcəfoviç, madam ki, Siz Rustavelidən bir iqtibas gətirdiniz, onda mən də şairin başqa bir fikrini yada salım:
    “Что кому дано судьбою — то ему и утешенье:
    Пусть работает работник, воин рубится в сраженье»
    (“Tale kimə nə veribsə, bu, onunçün bir nemətdir,
    Fəhləyə iş, əsgərə hərb- gəldiyimiz qənaətdir.
    - terc. F.M.).
    Nəriman Nərimanov. Şübhəziz ki, qiymətli fikirlərdir. “İki əkiz bacıdır yalan ilə xəyanət”. Bunu da Rustaveli deyib.
    İosif Stalin. Əla... Təəssüf ki, indiyəcən “Pələng dərisi geymiş pəhləvan” eposunun rus dilində tam və mükəmməl tərcüməsi yoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Mən 1890-cı ildə Tiflisdə bu əsər əsasında hazırlanmış tamaşaya baxmışam.
    İosif Stalin. Maraqlıdır... (Gülür). O vaxt mən hələ uşaq idim.
    Nəriman Nərimanov. Mən İppolit Bartdinskinin bu poemadan tərcümə etdiyi parçaları da görmüşəm: həmin parça “İllüstrasiyalar” almanaxında 1845- ci ildə dərc olunub...
    İosif Stalin. Görürəm, Siz doğrudan da əsl ədəbiyyat tədqiqatçısı kimi geniş məlumatlısız. Olsun ki, Rustavelinin əsəri başqa tərcüməçilərin də diqqətini çəkəcək.
    Nəriman Nərimanov. Sizə yəqin ki, Stalinskinin tərcüməsi də təsadüf edib...
    İosif Stalin. Anlamadım. Kimin tərcüməsi?
    Nəriman Nərimanov. Yevgeni Stepanoviç Stalinskinin tərcüməsini deyirəm.
    İosif Stalin. Stalinski?... Maraqlıdır.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Stalinski Tiflisdə “Qafqaz” qəzetinin naşirlərindən biri olub. Amma onun ən böyük xidməti, yəqin ki, Rustavelinin poemasını rus dilinə çevirməkdə olub.
    İosif Stalin. Bu tərcümə çap olunub?
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Poema 1888-ci ildə Tiflisdə rus, fransız, alman, gürcü və rus dillərində çap edilib.
    İosif Stalin. Bütün bunların hamısı mənimçün bir yenilik oldu.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Çox güman ki, Stalin bu anlarda doğru danışmırdı. Onun tərcüməçi Yevgeni

    Stepanoviç (bəzən Stefanoviç də yazılır) Stalinski haqda məlumatlı olduğunu adi məntiqlə belə, bilmək mümkündür. Belə ki, bu söhbətdən xeyli müddət sonra, yəni1936-37-ci illərdə SSRİ-də Şota Rustavelinin 750 illiyi geniş qeyd edilirdi. Bu münasibətlə dahi şairin məşhur əsərinin bütün nəşr və tərcümələri sərgilənirdi. Amma Stalinskinin tərcümələri barədə heç bir məlumat gözə dəymirdi. Ümumiyyətlə, həmin tərcüməçinin adı Stalinin sağlığında heç bir yerdə çəkilmirdi. Qeyri-rəsmi qaydada Stalinskinin fəaliyyətinə və adına tabu qoyulmuşdu. Səbəb sadə idi: Stalin soyadını daşıdığı adamın adını tarixdən silmək istəyirdi.

    Nəriman Nərimanov. Amma mən də belə bir fikirdəyəm ki, “Pələng dərisi geymiş pəhləvan” eposunun rus dilinə mükəmməl tərcüməsi yoxdur. Bunun üçün güclü şair qələmi lazımdır.
    İosif Stalin. Mən də bu fikirlə razıyam. Əminəm ki, gələcəkdə bütün dünya Rustavelini oxuyacaq.
    Nəriman Nərimanov. Belə bir günün gələcəyini şair özü də dəfələrlə qeyd edib. Bax indi bu dəqiqələrdə vaxtilə Rustavelidən oxuduğum misralar yadıma düşür:
    Dünyanın dərdini duymasan, bədbaxt,
    Həyatın qədrini bilməzsən heç vaxt. (Terc.F.M.)

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Sonrakı illərdə Rustavelinin poeması bir neçə dəfə rus dilinə tərcümə olundu. İndiyəcən beş mükəmməl tərcümə nəşr edilib. Bunlara Konstantin Balmont (1933-cü il), Panteleymon Petrenko (1937-ci il), Georgi Tsaqareli (1937-ci il), Şalva Nitsubidze (1937-ci il), Nikolay Zabolotskiy (1957-ci il) tərəfindən edilən çevirmələr aiddir. Hesab edirəm ki, gələcəkdə bu möhtəşəm əsər ruscaya yenə tərcümə oluna bilər.

    İosif Stalin. Həmin sözləri Nizami haqda da demək olar. Siz onun əsl, bütöv adını bilirsizmi? (Gülür). Əlbəttə, bilirsiz. Dediyim odur ki, mən də bilirəm. Onun əsl adı bütövlükdə bax belədir: Mühəmməd İlyas ibn Yusif Zəki Müəyyəd. Bəzən də belə deyilir: Cəmaləddin İlyas ibn Yusif əbu Mühəmməd... Səhv etmirəm ki?
    Nəriman Nərimanov. Xeyr, səhv etmirsiz...( Gülümsəyir). Amma sizin dediyiniz adlar birləşməsində təkcə Nizami Gəncəvi adı səslənmədi...
    Gülüş.
    İosif Stalin. Ola bilər... Mən onun “rəsmi” adını dedim, təxəllüsünü yox. Amma bir şeyi demək istəyirəm ki, Azərbaycan xalqının bu böyük şairini İran ədəbiyyatına qətiyyən vermək olmaz. Çünki Nizami özü də əsərlərində etiraf edib ki, o, əsərlərini fars dilində yazmağa məcbur idi, əslində isə türkdür.. Əks təqdirdə, o zaman şairin öz xalqı üçün yazıb yaratmasına imkan verməyəcəkdilər.
    Nəriman Nərimanov. Düzdür, Nizami əsasən farsca yazıb yaradıb. Amma biz Nizamini daim öz şairimiz hesab etmişik... (Pauza). Yeri gəlmişkən, elə Rustaveli də min altıyüz misradan ibarət poemasının süjetini ərəb eposundan götürüb... O, fars dilini də yaxşı bilirdi.
    İosif Stalin. Siz belə hesab edirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Təkcə mən belə hesab etmirəm... Bunu elm belə hesab edir. Əsər mükəmməl şəkildə 1741-ci ildə Tiflisdə altıncı çar Vaxtanq tərəfindən şərhlərlə nəşr olunub.
    İosif Stalin. Burada qeyri-adi bir şey yoxdur ki... Rustaveli barədə daha nə bilirsiz? (Gülür). Siz doğrudan da çox məlumatlı adamsız, Nəriman Nəcəfoviç.
    Nəriman Nərimanov. Xalq arasında gəzən bir əfsanəyə görə Rustaveli çariça Tamara tərəfindən çar kitabxanasına müdir təyin olunub və yazdığı poemanı Tamaraya təqdim edib. Əvəzində çariça ona qızıl qələm hədiyyə edib və bildirib ki, şair bu qələmi papağına sancsın.
    İosif Stalin. Maraqlıdır. Sonra...
    Nəriman Nərimanov. Bütün qədim və müasir şəkillərdə, qravyüra və portretlərdə Rustaveli məhz bu formada- həmin qələm papağına pərçim olunmuş qaydada təsvir olunub.
    İosif Stalin. Doğrudur... Onun Tamara ilə digər münasibətləri barədə nə bilirsiz?
    Nəriman Nərimanov. O, Tamaranı sevirdi... Ürəyindən keçənləri çariçaya demişdi... Amma Tamara şairin bu təklifindən qeyzlənmişdi. Rustavelini böyük cəza gözləyirdi. Məhz buna görə də şair başını götürüb Yerusəlimə qaçmışdı... O, monastrda monax olmuşdu...
    İosif Stalin. Mənə elə gəlir ki, Nizami ilə Rustavelinin oxşar cəhətləri çoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Onların hər ikisi eyni epoxanın şairləridir.
    İosif Stalin. (Gülür). Onlar nəinki dərin məna kəsb edən beytləri, hətta, adi ifadə və sözləri ilə sənət aləminə öz əbədi möhürlərini vurublar. Siz Rustavelini sevirsiz... Çox yaxşı. Nizami də mənim sevdiyim mütəfəkkirdir. Alman şairi Höte onu Şərq poeziyasının günəşi hesab edirdi. Nizamidən sonra Şərqdə şair olmaq müşkülə çevrildi. Bunu onun özü daha yaxşı deyib:
    Şeirdən ucalıq umma dünyada,
    Çünki Nizamiylə qurtardı o da...
    Nəriman Nərimanov. Başqa bir yerdə Nizami belə deyib:
    Göydə parlasa da nə qədər ulduz,
    Günəşdir nur verən aləmə yalnız.
    İosif Stalin. Doğrudur. Nizami parlaq ulduz, hətta deyərdim ki, Günəşdir. Mən bu yaxınlarda onun “Yeddi gözəl” poemasından parçaları Qruzinskinin tərcüməsində oxudum.
    Nəriman Nərimanov. Aleksey Yevgenyeviç Qruzinski həm də yaxşı ədəbiyyatşünasdır. Klassiklər haqda maraqlı ədəbi oçerklərin müəllifidir.
    İosif Stalin. Bilirəm. O, indi müəllimliklə məşğuldur.
    Nəriman Nərimanov. Nizaminin ruscaya tərcümələri çox deyil. Vaxtilə, ötən əsrin otuzuncu illərində Oznobişin “Teleskop” jurnalında onun “İskəndərnamə” və “Yeddi gözəl” poemalarından bəzi parçaların tərcüməsini nəşr etmişdi.
    İosif Stalin. Dmitri Petroviç Oznobişin... Bəli, o, çox istedadlı tərcüməçi olub. İngilis, fransız, alman, isveç, latın, ərəb, fars, türk dillərindən tərcümələr edib.
    Nəriman Nərimanov. O, adətən tərcümələrini təxəllüslə nəşr etdirirdi. Ədəbi təxəllüsü Delibürader idi...
    İosif Stalin. Bilirəm... (Gəzişərək kitelinin cibindən çıxartdığı qəlyanını qurdalaya-qurdalaya). Nəriman Nəcəfoviç, biz innən sonra mədəniyyəti, ədəbiyyatı daim partiyanın nəzarəti altında saxlamalıyıq.
    Nəriman Nərimanov. Ədəbiyyatı nəzarətdə necə saxlamaq olar, İosif Vissarianoviç?
    İosif Stalin. Necə yəni “necə”? Necə lazımdırsa, elə o cür... Bizim partiya cəmiyyətin əsas aparıcı qüvvəsidir. Ədəbiyyat da partiyanın mühüm prinsiplərinə sadiq qalmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Partiyanın ədəbiyyat və ədəbiyyatçıların işinə qarışması az qala qeyri-mümkündür... Əlbəttə, söhbət əsl ədəbiyyatdan gedir. Bəyəm bayaq adını çəkdiyimiz Nizamı və yaxud Rustaveli partiyaya tabe olan adamlar idi?
    İosif Stalin. Onların hər birinin əsərində öz dövrlərinin hökmdarları təriflənir.
    Nəriman Nərimanov. Deməli, belə çıxır ki, bizim Sovet yazıçıları da müasir dövrün rəhbərlərini vəsf etməlidirlər?
    İosif Stalin. Əlbəttə, mən ayrı-ayrı şəxslərə kimlərinsə əsər həsr etməsinin əleyhinəyəm. Amma meydana gələn əsərlərdə mütləq yeni dövrün ab-havası əks olunmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Onda biz bütün klassik rus ədəbiyyatından imtina etməliyik. Puşkin, Lermontov, Qoqol, Tolstoy, Turgenev, Dostoyevski, Nekrasov, Qonçarov, Gertsen, Belinski, Çernışevski, Dobrolyubob, Çexov və başqaları tarixin arxivinə atılmalıdır... Mən hələ dünya ədəbiyyatının Flöber, Bayron, Balzak, Dikkens, Hüqo, Mopassan, Edqar Po, Mark Tven, Cek London kimi klassiklərini demirəm.
    İosif Stalin. Dostoyevskini deyə bilmərəm, amma yerdə qalan yazıçıların hamısının yaracılığı diqqətlə öyrənilməlidir. Biz həmin sənətkarların əsərlərindən dövrümüz üçün gərəkli olan ideyaları seçib götürməliyik... (Pauza). O ki qaldı Dostoyevskiyə...
    Nəriman Nərimanov. Dostoyevski siyasətçi yox, yazıçı olub.
    İosif Stalin. Məsələ burasındadır ki, o, başdan-ayağa din mübəlliği, İsa peyğənbərin tərənnümçüsüdür. Məsələn, sizin Mirzə Fətəli Axundzadə də siyasətçi olmayıb. Amma görürsüzmü dini fanatizmi necə ifşa edib... Yaxud götürək “Molla Nəsrəddin” jurnalının naşirini və o jurnalın müəlliflərini...
    Nəriman Nərimanov. Cəlil Məmmədquluzadə...
    İosif Stalin. Bəli... Nəriman Nəcəfoviç, mən Üzeyir Hacıbəylinin opera və operettalarını dinləməkdən zövq alıram. Amma bütün bu dediklərimlə yanaşı, biz öz ədəbiyyatımızı yaratmalıyıq. Partiyalı ədəbiyyatımızı, sovet ədəbiyyatımızı...
    Nəriman Nərimanov. İosif Vissarionoviç, mən yenə o fikirdə qalıram ki, ədəbiyyat tam müstəqil olmalıdır. O, nəyinsə əlavəsinə çevrilməməlidir. Yazıçı azad düşüncə sahibi olmalı, ürəyindən keçəni yazmalıdır.
    İosif Stalin. Əlbəttə. Mən yaxşı anlayıram ki, yazıçı baş verənlərə siyasətçi kimi yox, yazıçı kimi yanaşmalıdır. Bəyəm Tolstoyun şəxsi baxışları onun ədəbiyyatdakı mövqeyi ilə üst-üstə düşürdümü? Yox. Tolstoy qraf idi, necə deyərlər, başqasının hesabına yaşayırdı. Amma onun əsərləri əvəzsizdir. Vladimir İliç əbəs yerə Tolstoyu rus inqilabının güzgüsü hesab etnirki...
    Nəriman Nərimanov. Bizim bolşeviklər arasında Tolstoyu hələ də “kapitalist baxışlı yazıçı” hesab edənlər var... Yaxşı ki, Lenin yoldaş vaxtında o məqaləni yazdı...
    İosif Stalin. Mən sizinlə razıyam... Yaxud götürək Qoqolu. Mən onun yaradıcılığına pis bələd deyiləm. “Şinel”i az qala əzbər bilirəm. Di gəl ki bu adam şəxsən irtica tərəfdarı olub. Özü də mistik idi. Amma yaradıcılığı dünyagörüşü ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Yəni yazıçı Qoqol vətəndaş Qoqola qarşı idi. Götürək onun “Ölü canlar” əsərini. Bu əsər bütöv inqilabçılar nəslinin yetişməsində böyük rol oynayıb.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, doğrudan da bəzən yazıçı öz qəhrəmanları kimi düşünmür. O, daim azad olmalıdır. Bütün dövrlərdə, bütün cəmiyyətlərdə...
    İosif Stalin. Vladimir İliçin dediyi kimi, qələm adamları çox vaxt varlıların pul kisəsindən asılı olur. Mən də belə düşünürəm ki, biz yazıçılara istiqamət verməliyik. Onlara yeni mövzular təklif olunmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Mən elə deməzdim. Böyük ədəbiyyat daim böyük ideyaları, cahanşümul hadisələri tərənnüm edib.
    İosif Stalin. Bundan, bizim inqilabdan daha böyük hadisə? Biz dünyanı təzədən qururuq.
    Nəriman Nərimanov. Söz və fikir adamlarının yağışdan çıxıb yağmura düşməsinə rəvac vermək olmaz, İosif Vissarianoviç.
    İosif Stalin. Mən sizi anlayıram. Biz kimlərisə bütə çevirməyin əleyhinəyik. (Gəzişir). Yaxşı, Nəriman Nəcəfoviç, sizə bir sualım var.
    Nəriman Nərimanov. Buyurun.
    İosif Stalin. Siz teatrı bilən adamsız. Deyə bilərsizmi Meyerxold necə rejissordur?
    Nəriman Nərimanov. Doğrusu, mən Vsevolod Emilyeviçi istedadlı teatr xadimi kimi tanıyıram.
    İosif Stalin. Hmmm... Vaxtilə Karl Teodor Kazimir Meyerqold kimi doğulan adam indi olub Vsevolod Emilyeviç Meyerxold... Hələ son vaxtlar o, öz soyadına arvadının da familiyasını əlavə edərək olub Meyerxold-Rayx. Çox maraqlıdır...
    Nəriman Nərimanov. Doğrusu, məni adamların keçmişindən çox, onların bu günkü fəaliyyəti maraqlandırır.
    İosif Stalin. Məni isə hər ikisi, yəni həm keçmişi, həm də bu günü maraqlandırır. Lap elə onların gələcəyi də... Bax bu “istedadlı” Karl Teodor Kazimir Meyerqold- Meyerxold-Rayx məhz ilin-günün bu vaxtı bütpərəstliklə məşğul olur.
    Nəriman Nərimanov. Nə mənada?
    İosif Stalin. Doğru sualdır. “Nə mənada?” O, Trotskinin fanatı, Trotski isə onun kumiridir.
    Nəriman Nərimanov. İosif Vissarianoviç, düşünürəm ki, teatrla, incəsənətlə belə ciddi tərzdə maraqlanmağınız yaxşı haldır. Amma hər bir əsərdə və hər bir müəllifin dünyagörüşündə ideoloji xətt axtarmağınız anlaşılan deyildir. Sənət sənətkardan sərbəstlik tələb edir.

    Nadejda Alliluyeva və Gülsüm xanım gəlirlər.
    Nərimanovla Stalin qapıya yaxınlaşaraq xanımları qarşılayırlar.

    Nadejda və Gülsüm xanım. Salam. Bir daha xoş gördük.
    İosif Stalin. Salam, xanımlar.
    Nəriman Nərimanov. Salam. Hə, şəhəri gəzib dolaşa bildiniz?
    Nadejda Alliluyeva. Doğrusunu deyim ki, Bakı çox solğun görünür. Tiflisin yaşıllığından sonra bu cür boz bir şəhər...
    İosif Stalin. Bakı bu saat dünyanın diqqət mərkəzində olan bir şəhərdir. (Gülür). Nadya, bir də ki yerlibazlıq etmə.
    Nadejda Alliluyeva. Olsun... Amma Bakıda payızı elə bil ki rəssam çəkib...
    İosif Stalin. Hə, bu, başqa məsələ.
    Nəriman Nərimanov. Payızın da öz hüsnü var.
    İosif Stalin. Həmişə payız gələndə nədənsə Qorini xatırlayıram.
    Nadejda Alliluyeva. Mənsə hər dəfə Bakıya gələndə Xəzər dənizini görmək istəyirəm. Bilirsiz niyə?
    Gülsüm xanım. Maraqlıdır. Səbəb nədir?
    Nadejda Alliluyeva. Uşaq olanda dənizdə boğulurmuşam... Məni İosif Vissarianoviç xilas edib.

    Gülüşürlər.

    İosif Stalin. Nadyuşa düz deyir. Onda bu, əl boyda bir uşaq idi. Sahil gəzintisi zamanı birdən qızcığaz anasının əlindən qopub dənizə düşdü. Tez özümü suya atıb öz gələcək arvadımı xilas etdim.

    Gülüşürlər.

    Nadejda Alliluyeva. O vaxt mənim iki yaşım olub. Təbii ki, düz-əməlli xatırlamıram.
    İosif Stalin. Onda mənim iyirmidörd yaşım vardı. Sonra sürgün, həbs, inqilab illəri başladı. Nadyanı bir də illər sonrası, onyeddinci ildə gördüm. Elə görən kimi də vuruldum. Necə deyərlər, ilk baxışdan məhəbbət... Hər kəsin öz məhəbbət tarixçəsi olur. (Gülür). Yoldaş Nərimanov, necə bilirsiz, inqilabçı sevməlidir, ya yox?
    Nəriman Nərimanov. Qraf Lev Tolstoyun bir fikrini xatırlayıram. O deyirdi ki, “Любовь — это бесценный дар. Это единственная вещь, которую мы можем подарить и все же она у тебя остается”. (“Sevgi-elə bir misilsiz sərvətdir ki, biz onu kiməsə bağışlasaq belə, yenə özümüzdə qalır”-tərc.F.M.)
    İosif Stalin. Mən də Tolstoyun fikirlərinə şərikəm. Amma zənn edirəm ki, inqilabçı sevsə də evlənməmlidir. Düzdür, Marksın sevdiyi filosof Kant deyirdi ki, “в брачной жизни соединенная пара должна образовать как бы единую моральную личность”. (“Nigah həyatına girən birgə cütlük vahid əxlaqi şəxsiyyət mücəssiməsi olmalıdır”- tərc. F.M.). Amma mən Kantdan fərqli olaraq düşünürəm ki, hər kəs öz müstəqilliyini bütün hallarda qoruyub saxlamalıdır. Yəni Şərq filosoflarının dediyi o vəhdəti-vücuda ehtiyac yoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Amma Marksın özü evlənməyə fərqli yanaşırdı. O, deyirdi ki, “Никто не принуждается к заключению брака, но всякий должен быть принужден подчиняться законам брака, раз он вступил в брак”. (“Heç kəs məcburən nigah bağlaya bilməz, lakin nigaha girən hər kəs nigahın qanunlarına məcburən tabe olmalıdır”- tərc.F.M.)

    Gülüşürlər.

    İosif Stalin. Düzü, mən bilmirəm qadınlar hansı tərəfi müdafiə edirlər?
    Nadejda Alliluyeva. Hər halda mən sevgiyə, ailəyə bolşeviklərdən fərqli yanaşıram...
    İosif Stalin. Bu, sənin öz işindir, Nadya.. Bir də ki, sən elə hər şeyə fərqli yanaşırsan. Yoldaşlar, bu adam işdə kimin arvadı olduğunu bildirmir. İşə tramvayla gedib-gəlir. (Əsəbi). Ağlına gələni danışır və sair...
    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissarianoviç, yaxşı bilirsiz ki, mən həmişə ürəyimdən keçənləri olduğu kimi deyirəm.
    İosif Stalin. Bura bax, Nadya, sənə yüz dəfə demişəm ki, mənə belə rəsmi qaydada müraciət etmə. Hər halda biz ər-arvadıq səninlə.
    Gülsüm xanım. Yoldaş Stalin, görünür, bu xanımınızın Sizə dərin hörmətindən irəli gəlir.
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, mən bu məsələdə İosif Vissarianoviçlə həmrəyliyimi gizlədə bilmərəm... (Gülür). Burada bir kişi həmrəyliyi də var təbii ki...
    Nadejda Alliluyeva. Nəriman Nəcəfoviç, mən öz ərimə həmişə, hər yerdə belə müraciət edirəm. Bəyəm indi bu müraciəti müzakirə etməyin yeridir? Əlbəttə, mən istər-istəməz İosif Vissarianoviçdən inciməli oluram.
    İosif Stalin. Aha... Yenə rəsmi.. Yenə “İosif Vissarianoviç”... Yox bir, “yoldaş Koba”... Axı mənim də inciməyə haqqım var.
    Nəriman Nərimanov. Mən belə başa düşürəm ki, bunlar bir zarafatdır.
    İosif Stalin. Zarafat niyə? Ciddi mövzuda ciddi söhbət gedir. Yox bir, bəlkə biz Rusiyada ər-arvadın bir-birinə necə müraciət etməsi barədə xüsusi bir qərar çıxarmalıyıq?
    Nadejda Alliluyeva. Hə, bu, pis olmazdı.
    İosif Stalin. Düz deyirsən?
    Nadejda. Onsuz da indi çıxarılan bir çox qərarlar özlüyündə gülüş doğurur.
    İosif Stalin. Kim gülür o qərarlara?
    Nadejda Alliluyeva. Xalq...
    İosif Stalin. Bəyəm sən xalqsan ki, xalq adından da danışırsan?
    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissarianoviç, unutmayaq ki, biz burada qonağıq.
    İosif Stalin. Doğrudur. Yaxşı, bir suala da cavab versən pis olmazdı: xalq bizim hansı qərara gülür?
    Nadejda Alliluyeva. Məsələn, vaxtilə verilmiş dekretlərin birində deyilir ki, onsəkkiz yaşına çatmış hər bir bakirə qız respublikanın mülkiyyətidir. (Gülür). Mülkiyyət ha...
    İosif Stalin. Burada pis nə var ki? (Əsəbi). Məncə gülməli bir şey də yoxdur.
    Nadejda Alliluyeva. Hələ din və dindarlar haqda verilən qərarlar... Biz şəxsiyyət yetişdiririk, yoxsa taxta-şalban?
    Nəriman Nərimanov. İosif Vissarianoviç, Nadejda Sergeyevnanın dediklərində bir həqiqət var... Mən də dinlə bağlı verilən qərarı təqdir etmirəm..
    İosif Stalin. Siz hansı qərarı deyirsiz, yoldaş Nərimanov? Dinin dövlətdən ayrılmasını təqdir etmirsiz? Bəlkə istəyirsiniz ki, hakimiyyətdə mollalar və keşişlər təmsil olunsun? Bəlkə Lenin yoldaş hansısa qərarı çıxaranda din xadimləri ilə məsləhətləşməlidir? Bəlkə yeni dövrün yeni bir Qriqori Rasputinini tapıb gətirək Kremlə?
    Nəriman Nərimanov. Mən, əlbəttə, dinin dövlətdən ayrılmasının tərəfdarıyam. Lakin kilsə və məscidlərin dağıdılmasını qəbul edə bilmirəm. Burada bizim gənc bolşeviklər dəfələrlə məscidləri dağıtmağa cəhd ediblər. Mən qəti etirazımı bildirmişəm.
    İosif Stalin. Yəni o fitnə və cəhalət yuvaları bizə bu qədər lazımdır?
    Nəriman Nərimanov. Mən cəhalətin əleyhinəyəm. Bu barədə çoxlu bədii və publisistik əsərlərim var. Amma dinə qarşı bu cür münasibəti qəbul etmirəm. 1920-ci il mayın 26-da, yəni mənim verdiyim ilk sərəncamların birində yerli əhalinin milli adət-ənənələrinə və dini hisslərinə hörmətlə yanaşılması tələb olunurdu. Bu məsələdə XI Qırmızı ordu komandanlığı ilə mənim aramda xeyli ixtilaf da baş verib. Açığını deyim ki, mən çadranın atılmasında məcburiyyət işlənməsinə də qarşıyam.
    İosif Stalin. Çox maraqlıdır... Deməli, Siz dində nəsə müsbət şeylər də axtarırsız?
    Nəriman Nərimanov. Mən nə üçün gizlətməliyəm, belə düşünürəm ki, dini adamların təsəvvür və düşüncəsindən belə tezliklə, həm də zorla çıxarmaq mümkün deyildir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov deyirdi: “Bəs kilsəni dövlətdən ayırmaq nə deməkdir? Bu ancaq o deməkdir ki, kilsəni, dini dövlətin təsirindən azad etmək lazımdır. Bu o deməkdir ki, ruhanilər: mollalar, keşişlər kənardan heç bir təsir olmadan dini, şəriəti təbliğ etsinlər. Kilsəni dövlətə tabe etmək mollalara, keşişlərə pul, qızıl, vəzifə, rütbə verib satılmaz və alınmaz əsl dinin tələblərini deyil, dövlətə lazım olan şeyləri təbliğ etməyə məcbur etmək deməkdir. Din, iman azad olmalıdır. İman şəxsi bir işdir; onu satmaq və almaq olmaz, zorla bir adamı bir dinə gətirmək olmaz”.

    İosif Stalin. Siz dinin necə bir bəla olduğunu hiss etmirsiz, yoldaş Nərimanov.
    Nəriman Nərimanov. O, dinə münasibətin özündən qaynaqlanan bir məsələdir.
    İosif Stalin. Onda bizim çar zamanından fərqimiz nədədir?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, mən bu fərq barədə dəfələrlə yazmışam.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov deyirdi: “Nikolay keşişlərinin və missioner İlminski kimilərinin nə kimi işlər gördüyü hamımızın yaxşı yadındadır. Bunlar pula, rütbəyə və vəzifəyə satılaraq sizin içərinizdə xristianlığı yayırdılar. Rusiya müsəlmanlarının baş ruhanisi olan bizim müfti Sultanov da rus dövlətinin sabiq çarı Nikolayın puluna cəsus sifətilə Məkkəyə getmişdi. Budur, belə biabırçı şeylər olmamaq üçün, dinin, imanın, hər bir şəxsin və müəyyən bir xalqın müqəddəs hissinin təhqir və zəlil edilməməsi üçün bəlanın kökünü çıxarıb atmaq lazımdır”.

    İosif Stalin. Bəlkə biz uşaqların kütləvi şəkildə dini məktəblərə getməsinə də oturub sakitcə tamaşa edək?
    Nəriman Nərimanov. “Hökumət müəyyən proqramla öz məktəblərini açır, təhsili icbari və pulsuz elan edir. Hökumət yalnız müəyyən dərslərin keçilməsinə pul verir: lakin uşaqlarına bu dərslərdən əlavə başqa elmləri də oxutmaq istəyənlər hökumət məktəblərinin məşğələlərindən kənar bir vaxtda öz pulları ilə onları oxutdura bilərlər”.
    İosif Stalin. Bəlkə biz uşaqlara İncil, Tövrat, Quran dərsləri də tədris edək?
    Nəriman Nərimanov. “Əgər uşaqlar nahardan sonra ruhani məktəbinə gedib Quran oxusalar, yaxud şəriət dərsi keçsələr, buna mane olmaq lazım deyil”.
    İosif Stalin. Sonra?
    Nəriman Nərimanov. Sonra? (Pauza). Axı o məscid və kilsələr həm də mədəniyyət abidələridir. Biz məbədləri nə üçün dağıtmalıyıq, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Əlbəttə, mən bütün bunları bir qara yumor kimi qəbul edirəm. Biz ateistlərin dövlətini qururuq. Biz teoloji dövlət bina etmirik. Biz dinə və dindarlara qarşı bundan sonra da amansız olacağıq. Bu, bizim kredomuzdur.
    Nəriman Nərimanov. Mən öz çıxışlarımda dəfələrlə demişəm, yenə də deyirəm: biz rus bolşeviklərinin dinə və dindarlara münasibətdə buraxdığı səhvləri təkrar etməməliyik.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəriman Nərimanovun dostu, tanınmış yazıçı Məmməd Səid Ordubadi 1920-ci ildə Nərimanovun qəbulunda olarkən şahidi olduğu bir hadisəni belə xatırlayırdı: “Gündüz saat 11-də icazə alıb doktorun qəbul salonuna getdik. O bizi olduqca gülər bir üzlə qəbul etdi. Rəsmi qəbuldan sonra doktorun əmri olmadan bizə çay gətirdilər. Bu əsnada buzovnalı molla Mirzə Əlinin görüşə gəldiyini xəbər verdilər. Doktor onun gəlməsinə icazə verdi. O içəri girən kimi doktoru qucaqlayıb öpdü, doktor da onu çox səmimiyyətlə öpdü. Mən inqilab rəhbəriylə bir nəfər mollanın əlaqəsində olan bu qədər səmimiyyətə təəccüb etdim”.

    İosif Stalin. Yaxşı... Doktor, bağçaya enək. Hər halda Sizinlə bütün mövzularda söhbət etmək mümkündür. Təbii ki, mübahisəli momentlərlə birlikdə.
    Nəriman Nərimanov. Hesab edirəm ki, köhnə məsəl yenə öz qüvvəsində qalır: hər cür həqiqət yalnız mübahisədən meydana gəlir.
    İosif Stalin. Hətta, həqiqətin də öz dərəcəsi olmalıdır. (Gülür). Həm də baxır onu kim deyir...

    Nəriman Nərimanov və İosif Stalin çıxırlar.

    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissarianoviç həmişə belədir.
    Gülsüm xanım. Nə mənada?
    Nadejda Alliluyeva. O mənada ki, mübahisə etməyi sevir.
    Gülsüm xanım. Bizdə belə bir məsəl var: Mübahisəsiz, hətta dava-dalaşsız ev olmaz... (Gülür). Kişi ilə qadın arasında mübahisə adi bir şeydir.
    Nadejda Alliluyeva. Gülsüm xanım, Moskvaya yolunuz düşəndə bizə də baş çəkin.
    Gülsüm xanım. Mütləq... Sizinlə belə yaxından tanışlığa şad oldum.
    Nadejda Alliluyeva. Mən də çox məmnun oldum, Gülsüm xanım.
    Gülsüm xanım. Deməli Siz Bakıya İosif Vissarianoviçlə gəlməmisiz?
    Nadejda Alliluyeva. Xeyr. Mən ondan əvvəl çıxmışam Moskvadan. Vladiqafqazda və Tiflisdə qohumlarım var. Gəlib onlara baş çəkdim. Ərimin buraya gəldiyini eşidib dedim ki, qoy mən də doğulduğum şəhərə baş çəkim. Necə deyərlər, dünya ölüm-itim dünyasıdır.
    Gülsüm xanım. Hələ cavansız, ölümdən danışmaq tezdir. (Pauza). Bəs burada-Bakıda necə, yaxınlarınız varmı?
    Nadejda Alliluyeva. Bakıda ata-anamın dostları çoxdur. Amma mənim özümün burada tanıdığım çox az adam var...
    Gülsüm xanım. Belə də olmalıdır... Axı Sizin həyatınız əsasən Petroqrad və Moskva ilə bağlı olub...
    Nadejda Alliluyeva. Elədir... Moskvada mənim tanışlarım çoxdur, amma rəfiqələrim çox azdır. Ən çox Polina ilə, bir də Mariya ilə oturub-dururam. Güman edirəm ki, siz Mariyanı tanımırsız. Vaxt gələr, mən onu Sizinlə tanış edərəm. Bəs Polinanı necə, onu da tanımırsız?
    Gülsüm xanım. Təəssüf ki, yox.. Tanış deyiləm.
    Nadejda Alliluyeva. Polina Semyonovna Molotovun arvadıdır. Onlar bir-birini hədsiz dərəcədə çox sevirlər. Bu xanımın işgüzarlığını İosif Vissarianoviç də çox bəyənir. Onun əri Vyaçeslav Mixayloviç çox ziyalı bir adamdır. Açığını deyim ki, mənim tanıdığım inqilabçılar arasında bu cür savadlı, alicənab adamlar çox azdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Vyaçeslav Mixayloviç Molotov 1890-cı ildə doğulub. SSRİ-nin Baş naziri (XKS-in sədri), xarici işlər naziri olmuşdur. Polina Semyonovna Jemçujinanın əridir. Stalinin vəfatından sonra bir müddət öz yüksək postunu qoruyub saxlasa da, sonralar Xruşşov tərəfindən sıxışdırılmış, partiyadan qovulmuşdur.

    Gülsüm xanım. Mən Vyaçeslav Mixayloviçi tanıyıram. Onu dəfələrlə Kremldə görmüşəm.
    Nadejda Alliluyeva. Bəli, Onun Məriman Nəcəfoviçlə xoş ünsiyyəti var. Amma Polinasız Molotov bütöv görünmür. (Gülür). Polina onun təkcə yarı deyil, həm də yarısıdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Jemçujina 1897-ci ildə anadan olub. Əsl ad –soyadı Perl Karpovskayadır. Yəhudi dərzinin ailəsində doğulub. 1921-ci ildə Vyaçeslav Mixayloviç Molotovla ailə qurub. Stalinin arvadı Nadejda Alliluyevanın yaxın rəfiqəsi olub. Jemçujina yüksək dövlət postlarında olub. SSRİ balıq sənayesi naziri, habelə yüngül sənaye naziri vəzifəsində çalışıb.
    1948-ci ildə partiyadan xaric edilmiş, 1949-cu ildə “yəhudi millətçiləri ilə uzun illər cinayət əlaqəsinə görə” maddəsi ilə həbs olunub. Onunla bərabər bir sıra yaxın qohumları, habelə qardaş və bacısı da həbs edilmiş və məhbəsdə həlak olmuşlar. Stalin ölən günün səhəri Beriyanın əmri ilə həbsdən azad olunaraq partiyaya bərpa olundu. Ömrünün sonunacan Stalin ideyalarına sadiq qalıb.1970-ci ildə vəfat edib.

    Gülsüm xanım. Nadejda Sergeyevna, biz sizi daha çox bakılı kimi tanıyırıq.
    Nadejda Alliluyeva. Gülsüm xanım, əvvəla mənə öz adımla müraciət edin, yəni sadəcə Nadejda. Nadya desəniz lap yaxşı olar. Düz deyirsiz, mən Bakıda anadan olmuşam. Amma atam Voronejdə doğulub.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nadejda Alliluyevanın atası, yəni Stalinin qaynatası Sergey Yakovleviç Alliluyev 1866-cı ildə Voronej quberniyasında doğulmuşdu. O, 12 yaşından əmək fəaliyyətinə başlamışdı 1890-cı ildə Vladiqafqaza, sonra isə oradan Tiflisə gəlmişdi. Sergey Tiflis sakini Olqa Yevengelyevna Fedorenko ilə evlənmişdi. Alliluyev Tiflisdə Maksim Qorki ilə tanış olmuşdu. İnqilabi fəaliyyətə qoşulduğu üçün Qafqazda yaşamağı qadağan olunmuşdu. Sonralar Rostova, oradan da Peterburqa gəlmişdi. Onun Peterburqdakı 10-cu Rojdestvenski küçəsində yerləşən 17-ci binadakı mənzilində bir müddət Stalin və Lenin yaşamışdı. İnqilabdan sonra Sergey Yakovleviç Alliluyev eıektrikləşmə sənayasi sahəsində işləmişdi. O, 1945-ci ildə vəfat etmiş, Novodeviçye qəbristanlığında dəfn edilmişdi.

    Nadejda Alliluyeva. Bizim ailə Gürcüstandan- yamyaşıl Didubedən sonra bomboz Bakıya düşmüşdü. Əlbəttə, biz burada darıxırdıq. Amma Bakıdan kənarda yaşamaq da çətin idi. Çünki Bakıda iş vardı.
    Gülsüm xanım. Ananız sağdır?
    Nadejda Alliluyeva. Bəli. Anam sapsağlamdır. Maşallah, göz dəyməsin, özü də məndən cavan görünür. Bilirsizmi, mən ata tərəfdən bir az qaraçı, ana tədəfdənsə bir az almanam. (Gülür). Görünür, ona görə də məni həm asiyalıya bənzədirlər, həm afrikalıya.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nadejda Alliluyevanın anası 1877-ci ildə doğulub, 1951-ci ildə vəfat etmişdir.

    Gülsüm xanım. Qardaş- bacıdan nəyiniz var, Nadya?
    Nadejda Alliluyeva. Ailədə iki qardaş, iki də bacıyıq. Bizim çox mehriban ailəmiz var. Böyük qardaşım Pavel hərbçidir. Vətəndaş müharibəsində iştirak edib.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Alliluyevlər ailəsinin övladları sonralar Stalinin qəzəbinə tuş oldu. Svetlananın böyük qardaşı Pavel Alliluyev 1894-cü ildə doğulmuşdu. Sovet hərbçisi idi. Stalinin apardığı repressiyaya qarşı çıxmış, bu barədə Baş katibə yazılan məktuba imza atmışdı. 2 noyabr 1938-ci il tarixdə vəfat etmişdi. Ölümünün səbəbi-güclü zəhərlənmə idi.

    Gülsüm xanım. Gərək ki, o biri qardaşınız Stalin yoldaşla bir yerdə çalışır.
    Nadejda Alliluyeva. Bəli, Fyodor İosiflə bir komissarlıqda çalışıb. Amma indi xəstədir, əlildir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nadejdanın digər qardaşı Fyodor Alliluyev 1898-ci ildə doğulmuşdu. Saritsın və Petroqrad uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmişdi. Səhhətində yaranan problemlə bağlı hələ gənc ikən pensiyaya çıxmışdı. 1955-ci ildə vəfat etmiş, Novodeviçye qəbristanlığında dəfn edilmişdi.

    Gülsüm xanım. Bacınız Anna da Moskvada yaşayır?...

    Nadejda Alliluyeva. Bəli. (Gülür). Evin sonbeşiyi olsam da, hamını arayıb-axtarmaq mənim üzərimə düşüb. Anna çox istedadlı xanımdır. O, özü ilə ciddi məşğul olsa, yaxşı bir yazıçı kimi yetişə bilərdi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nadejdanın bacısı Anna Sergeyevna Alliluyeva-Redens 1896-cı ildə doğulmuşdu. 1946-cı ildə “Sovetski pisatel” nəşriyyatında onun “Xatirələri” çap olunduğdan sonra Sovet mətbuatında hücumlara məruz qalmış, 1948-ci ildə Polina Semyonovna Jemçujina ilə birgə həbs olunmuşdu. O, Stalin öləndən sonra bəraət almışdır.

    Gülsüm xanım. Bilirəm, Anna Sergeyevnanın əri Stanislav Redens çekistdir.
    Nadejda Alliluyeva. Bəli, o, lap yaxınlarda Xarkov quberniyasının çekisti kimi fəaliyyətə başlayıb.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nadejdanın bacısı Anna Sergeyevnanın əri, yəni Stalinin bacanağı Stanislav Franseviç Redens milliyyətcə polyak idi, 1892-ci ildə anadan olmuşdu. Gənc yaşlarından “çekist” kimi fəaliyyətə başlamışdı. Ukraynada aparılan böyük repressiyanın fəal təşkilatçılarından və icraçılarından biri olmuşdu. 1937-ci ildən SSRİ Ali Sovetinin deputatı, 1938-ci ildəndə Kazaxıstan Daxili işlər naziri olmuşdu. 1938-ci ildə işdən azad edilmiş, 1940-cı ildə güllələnmişdir. Deyilənə görə, Redens Dzerjinskinin, “dəmir Feliksin” yaxın qohumudur. Hətta, bəzi sənədlərdə onların dayı-bacıoğlu olduğu qeyd edilir.

    Nadejda Alliluyeva. Mariya ilə mən rəfiqəyəm.
    Gülsüm xanım. Bəli, bayaq dediniz.
    Nadejda Alliluyeva. Mariya Korona əvvəl ərdə olub. İndi təkdir, daha doğrusu, oğlu Anatoli ilə yaşayır.
    Gülsüm xanım. Bəs İosif Vissarianoviç Sizin onunla əlaqənizə niyə belə soyuq yanaşır?
    Nadejda Alliluyeva. Bunu izah etmək çətindir... Bəlkə də asandır. Bilirsizmi, Mariya əslən İspaniyadan olan yəhudi ailəsinin qızıdır. O, olduqca gözəldir...
    Gülsüm xanım. İosif Vissarianoviç gözəlliyi qiymətləndirir. (Gülür). Bunu bilmək üçün təkcə Sizə baxmaq kifayətdir.
    Nadejda Alliluyeva. Təşəkkür edirəm xoş sözlərə görə, Gülsüm xanım... (Gülür). Hə, onu deyirəm, Matiya Tbilisidə məşhur operalarda oxuyur. Vokalistdir. Gülsüm xanım, amma... Amma bir “əmma” var bizim Mariya ilə tanışlığımızda... İosifi də elə bu “əmma” qıcıqlandırır.
    Gülsüm xanım. O, nə “əmmadır” elə?
    Nadejda Alliluyeva. Yəqin bilirsiz, İosifin birinci arvadı mərhum Yekaterina Semyonovna Svanidze çox tez ölüb, iyirmiiki yaşında. Stalin ona Kato deyirmiş...
    Gülsüm xanım. Bilirəm. Onların bir oğlu da olub...
    Nadejda Alliluyeva. Bəli, Yakovdur, biz ona Yaşa deyirik. Bax, mən İosif Vissarianoviçə həmişə deyirəm ki, qoy Yaşa gəlib bizdə yaşasın. O, hələ fikirləşir. Bu adam çox soyuqqanlıdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Yakov Cuqaşvili 1907-ci ilin 18 mart tarixində Gürcüstanın Kutaisi şəhəri yaxınlığında yerləşən Borji kəndində anadan olmuşdur. 14 yaşına qədər Tbilisidə xalasının himayəsində qalır. 1921-ci ildə dayısı Aleksandr Svanidze öz bacısı oğluna Moskvaya gedib ali təhsil alması barədə məsləhət verir. Moskvaya getməmişdən əvvəl Yakov sadəcə gürcü dilini bilirdi, ancaq paytaxtda olduğu müddət ərzində rus dilinidə mükəmməl formada mənimsəmişdir. Yakovun atası Stalin ilə çox az ünsiyyəti olmuşdur.
    Yakov 1925-ci ildə 18 yaşı olarkən, 16 yaşlı yəhudi qızı Zoya Qunina ilə evlənmişdi. Stalin bu nikaha qarşı çıxır. Yakov əsəbiləşib özünü güllə ilə vurur və sağ qalır. Stalin istehza ilə deyir ki, “bu heç düz-əməlli atəş aça da bilmir”.
    Stalin oğlunu o qədər də sevmirdi. Hətta,deyilənə görə ikinci arvadı Nadejdanı öz oğluna qısqanırdı.
    Sonralar Yakov artilleriya akademiyasına daxil olur. 30-cu illərin əvvəllərində Yakov Olqa Pavlovna Qolışeva ilə tanış olur. Qız Moskvaya Urüpinskdən –Stalinqrad vilayətindən gəlmişdi. Amma onlar az müddətdən sonra ayrıldılar. 10 yanvar 1936-cı il tarixdə onların Yevgeni adlı övladları dünyaya gəldi.
    1936-cı ildə Yakov balerina Yuli Meltserlə evləndi. Yakov balerinanın əri Nikolay Bessarabla əlbəyaxa vuruşmuş, nəhayət, öz istəyinə nail olmuşdu. Bu nikahdan Qalina adlı qızları doğulmuşdu. Nikolay Bessarab sonradan həbs edilərək öldürüldü.
    Müharibə başlanan zaman cəbhə bölgəsinə yollanan Yakov burada topçu birliyində döyüşə başlayır. O, 1941-ci ilin yay aylarında qanlı Smolensk döyüşlərinin birində əsir düşür. Əsir Yakov Berlin şəhəri yaxınlığında yerləşən Zaksenhauzen həbs düşərgəsinə gətirilir. Almanlar Yakovu Stalinqrad döyüşü zamanı sovet ordusuna əsir düşmüş feldmarşal Fredrik Paulus ilə dəyişdirmək istəyirlər. Mənbələrdə Stalinin bu təklifə müxtəlif cavablar verdiyi göstərilmişdir. Həmin cavablardan ən məşhuru: “Bir feldmarşalı leytenanta dəyişmərəm cavabıdır”. Digər bir cavab: “Yakov kimi milyonlarla oğlum var. Ya onları da Yakov ilə birlikdə azad edərsiniz, ya da oğlum onlarla eyni taleni yaşamalıdır”-olmuşdur.
    Amma diqqəti daha mühüm bir informasiya da cəlb edir. Hələlik fakt kimi tam təsdiqlənməmiş bir mülahizəyə görə, Adolf Hitler sovet əsirliyində olan bacısı oğlu Leo Raubalı Stalinin oğlu Yakov ilə dəyişdirmək istəmiş, ancaq bu təklif də Stalin tərəfdinən rədd edilmişdir. Yakov Cuqaşvili Zaksenhauzen həbs düşərgəsində saxlanılan zaman düşərgədən qaçmaq istəyərkən elektrik tellərinə toxunaraq həlak olmuşdur.

    Gülsüm xanım. Yakov indi haradadır?
    Nadejda Alliluyeva. Nənəsinin yanında. Ona Stalinin anası Keke xala baxır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Stalinin anası Yekaterina Georgiyevna Geladze 1858-ci ildə doğulub. Onu hamı Keke deyə çağırırdı. O, onyeddi yaşında ikən Vissarion Cuqaşviliyə ərə getmişdi. Vissariona Beso deyirdilər. Ailənin ilk iki övladı –Mixail və Georgi ard-arda ölmüşdü. Gələcək Baş katib əslində 6 dekabr 1878-ci ildə doğulub, amma çox vaxt bu tarix bir il geri çəkilərək 1879-cu il kimi göstərilir.
    Vissarion tez-tez içir, keflənir, evdə dava-dalaş salır, oğlunu döyürdü. Yekaterina 1890-cı ildə ərindən ayrıldı. O, daim çalışırdı ki, oğlu yaxşı təhsil alsın, yüksək çinli din xadimi olsun.
    Yekaterina Georgiyevna Tiflisdə sadə bir həyat keçirmiş, cəmi bir dəfə -1931-ci ildə Moskvaya, oğlunun yanına getmişdi.
    Stalin anası ilə sonuncu dəfə 1935-ci ildə görüşmüşdü.
    Yekaterina Geladze 4 iyun 1937-ci ildə Tiflisdə, Müqəddəs David kilsəsinin yaxınlığındakı Mtamsminda panteonunda dəfn edilmişdir.

    Nadejda Alliluyeva. Hə, söhbətimiz harada qaldı? (Gülür). Yadıma düşdü, Mariyanın sevgisində... Məsələ burasındadır ki, Mariya ilə Katonun qardaşı Aleksandr Semyonoviç bir-birini çox sevir.
    Gülsüm xanım. Burada pis nə var ki?.. Sevgidən gözəl nə var bu dünyada?
    Nadejda Alliluyeva. Eh, Gülsüm xanım... İosif Vissarionoviçin xasiyyətindən baş açmaq üçün onunla bir ömür yaşamaq azdır. (Pauza). Hətta, Stalini tanımaq üçün onun arvadı olmaq da azdır... O, adamların şəxsi həyatına qarışmağı, yumşaq desəm, xoşlayır.
    Gülsüm xanım. Belə çıxır ki, Sizin o xanımla dostluq etməyinizi Stalin yoldaş istəmir.
    Nadejda Alliluyeva. Bəli. Ona görə əsəbiləşib. O, istəmir ki, keçmiş qaynı Aleksandr Svanidze o gözəl xanımla, yəni Mariya ilə evlənsin. Mənim Mariyaya isti münasibətim də onu çox qıcıqlandırır. Halbuki İosif Vissarianoviç vaxtilə Mariyanın səsinin vurğunu olub.
    Gülsüm xanım. Hmmm... Yaxşı, bəs Aleksandr Svanidzenin özü bu işə necə baxır?
    Nadejda Alliluyeva. O, deyir ki, Stalin getsin öz işi ilə məşğul olsun. Mən sevdiyim qadınla evlənəcəm. İndi onlar evlənməyə hazırlaşırlar.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mariya ilə Aleksandr Svanidze 1921-ci ildə ailə qurdular. 1927-ci ildə onların Cenni adlı övladı dünyaya gəldi. Svanidzelər öz həyatlarını yaşayırdılar.

    Gülsüm xanım. Nadya, məncə hər şey yaxşı olacaq.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Opera müğənnisi Mariya Anisimovna Svanidze (Korona) 1939-cu ildə həbs olundu, 1942-ci il mart ayının üçündə “NKVD”-nin çıxardığı qərara əsasən güllələndi. Mariyanın bacısı Mariko da “xalq düşməni” kimi ölümə məhkum olundu.

    Nadejda Alliluyeva. Gülsüm xanım, mənim ərim çox mürəkkəb adamdır. O, yeri gəlsə lap öz yaxın adamının üstünə də gedə bilər.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Aleksandr Semyonoviç Svanidze 1886-cı ildə Gürcüstanda doğulub. Stalinin birinci arvadının qardaşı, opera müğənnisi Mariya Anisimovna Svanidzenin (Korona) əri. Stalinin ən yaxın dostlarından biri.Tanınmış bolşevik, tarixçi və iqtisadçı. Şota Rustavelinin “Pələng dərizi geymiş pəhləvan” poemasını gürcü dilindən ruscaya tərcümə edib. 1937-ci ildə ildə “yejovçu” və “alman casusu” kimi şərlənərək həbs olunub. Həbsxanada ona təklif olunub ki, Stalinin adına əfv məktubu yazsa, qaynı onu bağışlayacaq. Aleksandr Semyonoviç əsəbiləşərək deyib: “Axı mən Stalindən nə üçün əfv olunmağımı xahiş etməliyəm?Bəyəm bir cinayətim olub?” O, bağışlanma xahişi etmədi. Müharibə başlayandan az sonra, 1941-ci il avqust ayının 20-də güllələndi. Stalin qaynının əfv ərizəsi yazmadığını eşidərkən istehza ilə belə deyib: “Bir buna bax, gör necə qürurludur, ölümü xahişdən üstün bilib”.

    Gülsüm xanım. Hər kəs öz yaxınlarına diqqət göstərməlidir. Hətta, imkanı varsa lap elə tanımadığı adamlara da kömək etməlidir.
    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissarianoviç üçün doğma və yad adam anlayışı yoxdur. Onun üçün yalnız “bolşevik” və “antibiolşevik” məfhumları var. Doğrusu, mən get-gedə həddindən artıq siyasiləşmiş bu həyatdan bezməyə başlayıram.
    Gülsüm xanım. Nəriman bəy, həmişə deyir ki, adamları siyasi mənsubiyyətinə görə bölmək düzgün deyil.
    Nadejda Alliluyeva. Elə ilk baxışdan görünür ki, Nəriman Nəcəfoviç çox ziyalı, yumşaqürəkli bir adamdır. Mən bilirəm, o, həm gözəl həkim, həm də istedadlı yazıçıdır.
    Gülsüm xanım. Nəriman bəy insanlara çox diqqət yetirir. O, hələ uşaq vaxtından çətinliyin nə olduğunu görüb. Onların çox böyük bir ailəsi olub.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəcəf kişinin doqquz övladı olmuşdur: Salman, Mərziyə, Rza, Rizvan, Fatma, Səkinə, Rizvan (ölən uşağın adı verilib), Nəriman, Zöhrabanu.
    Kərbəlayi Nəcəf böyük ailəni çox çətinliklə dolandırırdı. Buna baxmayaraq, oğlu Salmanı təhsil almaq üçün mərsiyəxan Hacı Molla Tağının mədrəsəsinə göndərmişdi. Salman on yaşında ikən Quranı oxumağı bacarır, Sədi Şirazinin «Gülüstan» əsərini əzbər söyləyirdi. Bu, Kərbəlayi Nəcəfi sevindirirdi. Çünki o, böyük oğlunun din xadimi olmasını istəyirdi. Məhz elə bu arzu ilə də onu Tiflis ruhani məktəbinə qoymuşdu. Lakin Kərbəlayi Nəcəfin tez-tez xəstələnməsi, ailə vəziyyətinin ağırlığı Salmana öz təhsilini davam etdirməyə imkan verməmişdi. Buna görə də ana babası Hacı Məmmədqasım onu bir peşə sahibi etmək üçün tacir Hacı Sadığın yanına şagird göndərmişdi. Bu, ailənin ümumi maddi vəziyyətini bir az yüngülləşdirmişdisə də, elə bir ciddi dönüş yaratmamışdı.
    Salman hər yerdə haqsızlığa, zorakılığa rast gəlir, ona görə də iş yerini tez-tez dəyişirdi.

    Həyat çətinlikləri ilə üz-üzə gələn Salman ruhdan düşmür, ciddi mütaliə edir, xalq üçün yararlı bir adam olmaq arzusu ilə yaşayırdı. Onun öz təhsilini yarımçıq qoyması anası Həlimə xanıma dərd olmuşdu. Buna görə də o, kiçik oğlu Nərimanı hökmən oxudacağına and içmişdi. Bu, ailədə hamının arzusu idi. Çünki Nəriman hələ kiçik yaşlarından öz ağıllı davranışı, iti zəkası, həssaslığı ilə diqqəti cəlb etmişdi.

    Salman tez-tez bacı və qardaşlarını başına toplayar, onlara Sədinin, Hafizin, Vaqifin, Zakirin, Puşkin və Lermontovun şeirlərindən oxuyardı. Nəriman eşitdiyi şeirlərin çoxunu əzbər söyləyərdi. Balaca qardaşının elmə, ədəbiyyata coşğun həvəsi Salmanın qəlbində ümid çırağı yandırmışdı. O, əmisi Əlimirzənin köməyi ilə Nərimana ərəb və rus əlifbasını öyrədir, onu Qafqaz şeyxülislamının nəzarəti altında olan altısinifli məktəbə hazırlayırdı. Nəhayət, Nəriman 1879-cu ildə Tiflis ruhani məktəbinə daxil olur. Zaqafqaziya maarif müfəttişliyinə tabe olan bu məktəbdə proqrama şəriət dərsi, Azərbaycan, fars və ərəb dillərinin tədrisi daxil edilsə də, təhsil əsasən rus dilində keçirilirdi. Buna görə də Nəriman ciddi çalışır, çoxlu mütaliə edirdi. İlk təhsil müvəffəqiyyətlə başa çatır. Nəriman 1885-ci ildə məktəbi bitirir, təhsilini davam etdirmək üçün Qori şəhərindəki Zaqafqaziya müəllimlər seminariyasına hazırlaşır.

    Nadejda Alliluyeva. Yəqin ki, İosif mənimlə bir müddət danışmayacaq. O, hərdən uşaq kimi küsü saxlayır.
    Gülsüm xanım. Eybi yox, Nadya... Yolda barışarsız... (Gülür). Qatarla hələ bir neçə gün yol gedəcəksiniz.
    Nadejda Alliluyeva. Eh, Siz lap xoşbəxtlikdən danışırsız ki, Gülsüm xanım. Bəyəm mən Moskvaya ərimlə bir yerdə gedəcəyəm ki? Xeyr. Mən öz “marşrutumla” çıxıb gedəcəyəm. O isə öz dəstəsi ilə yolboyu hələ çox tədbirlərdə iştirak edəcək.
    Gülsüm xanım. O, nə tədbirlərdir elə?
    Nadejda Alliluyeva. Bolşeviklərə Lenin yoldaşın tövsiyyələrini çatdıracaq... (Pauza). Mən isə tez getməliyəm. Həm də burada Sizə çox mane olmaq, daha doğrusu əl-ayağınıza dolaşmaq istəmirəm. Oğlunuzu da gördüm. Çox qəşəng oğlandır. Böyüyəndə qızların ürəyinə od salacaq.
    Gülsüm xanım. Mənim oğlum çox dinc, sakit uşaqdır.
    Nadejda Alliluyeva. Görünür, böyüyəndə o da atasına oxşayacaq... Hər bir oğlan uşağı öz atasına oxşamalıdır. Mən indi uşaq gözləyirəm... (Pauza). O, burada ürəyimin altında çırpınır. (Əlini ürəyinin üstünə qoyub gülümsəyir). Mən onun varlığını hiss edirəm. Ürəyimə damıb, oğlum olacaq və o da atasına oxşayacaq.

    Gülüşürlər.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həqiqətən, bir müddət sonra Stalinin oğlu dünyaya gəldi. Vasili Stalin 24 mart 1921-ci il tarixdə doğulub. Təyyarəçi idi. İyirmi yaşında kapitan rütbəsində könüllü olaraq cəhbəyə getmişdi. 1942-ci ildən polkovnik, 1946-cı ildə general-mayor, 1947-ci ildən general- leytenant idi. Atası öləndən sonra bir neçə dəfə mühakimə olunmuş, hətta antisovet fəaliyyətinə görə səkkiz il həbs cəzası almışdı.1960-cı ildə həbsdən azad edilmiş, Kazan şəhərinə göndərilmişdir.19 mart 1962-ci il tarixdə Kazanda vəfat etmiş, oradakı Arsk qəbristanlığında dəfn edilmişdir.
    Anasını erkən itirən Vasili lap erkən yaşlarından siqaret çəkməyə, içməyə başlamışdı.
    Rəsmən üç dəfə evlənmişdi. Vasili qadınlar arasında çox populyar, sevimli bir adam idi. O, həyatının sonunda içkiyə qurşanmışdı.

    Gülsüm xanım. Allah bütün övladları xoşbəxt etsin.
    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissarianoviçin yanında Allah sözünü işlətsəniz od püskürər. O, özünü ən dönməz ateist hesab edir.
    Gülsüm xanım. Nəriman bəy xurafata nifrət edir, amma təmizürəkli dindarlara hörmətlə yanaşır.
    Nadejda Alliluyeva. Düz edir. Mən də o cür fikirləşirəm. İosif Vissarianoviç Nəriman Nəcəfoviçdən həmişə ehtiyat edir. Düzü, bunun nə ilə bağlı olduğunu deyə bilmərəm. Düşünürəm ki, bu, nə qorxudur, nə də hörmət... Mən az qala bütün günü Lenin yoldaşla üzbəüz kabinetdə işləyirəm. Onun dəftərxanasında. Nəriman Nəcəfoviçi dəfələrlə Vladimir İliçin yanında görmüşəm. Onlar çox vaxt ikilikdə uzun –uzadı söhbət edirlər. Bəzən görürsən ki, bu söhbətə İosif Vissarianoviç də qoşulur. Mən bilirəm, onlar ən çox milli məsələləri müzakirə edirlər. Axı bizim ölkə çoxmillətlidir və milli məsələdə də çoxlu problemlər var. Vladimir İliç bu sahədə olan problemlərlə bağlı tez-tez Stalinə və Nərimanova müraciət edir. Mən özüm çox görmüşəm, Lenin yoldaşın yanında söhbət başa çatdıqdan sonra Nəriman Nəcəfoviçi adətən İosif Vissarianoviç yola salır. Mənə elə gəlir ki, o, bunu Lenin yoldaşın təşəbbüsü ilə edir. Vladimir İliç Qafqazdakı adət-ənənələrə yaxşı bələddir.
    Gülsüm xanım. Nəriman bəy Lenin yoldaşın xətrini çox istəyir.
    Nadejda Alliluyeva. Bilirəm... Yaxşı, Gülsüm xanım, bəs oğlunuzun adı nədir?
    Gülsüm xanım. Adı Nəcəfdir... Nəcəf.
    Nadejda Alliluyeva. Hə, deməli əriniz oğlunuza öz atasının adını verib? Yaxşı addır. Sizdə bir məsəl var, deyirlər ki, adıyla böyüsün.
    Gülsüm xanım. Sağ olun. Minnətdaram.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəcəf Nərimanov 2 dekabr 1919-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.
    Görkəmli dövlət xadimi, yazıçı-dramaturq Nəriman Nərimanovun yeganə oğlu qvardiya baş leytenantı Nəcəf Nərimanov Stalinqrad döyüşlərində igidlik göstərmiş, birinci dərəcəli "Vətən Müharibəsi" ordeni və "Stalinqradın müdafiəsinə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur.
    Moskva şəhərindən hərbi xidmətə çağırılmışdır. Tağım komandiri kimi qulluq etmişdir.
    1943-cü il sentyabr ayının onunda həlak olmuş, Ukrayna Respublikasının Donetsk vilayətinin Volnovaxa şəhərində dəfn edilmişdir.

    Nadejda Alliluyeva. Sizin eyvandan Xəzər çox aydın görünür.
    Gülsüm xanım. Bəli. İstəsəniz bir az da yuxarı çıxa bilərik. Qorxmayın, ta dənizdə batmazsınız.

    Gülüşürlər. Nadejda Alliluyeva və Gülsüm xanım çıxırlar. Nəriman Nərimanovla İosif Stalin daxil olur.

    Nəriman Nərimanov. Mən belə hesab edirəm ki, Kiçik xan, bir çox yazıçılar kimi real vəziyyəti romantik boyalarla təsvir edir.
    İosif Stalin. Budu Mdivanini deyir ki, böyük çevrilişlər etmək üçün Kuçek xanın səviyyəsi hələ kiçikdir. O, təcili surətdə partizan dəstələrinin yaradılmasını təklif edir. Yoldaş Mdivani Qəsri-Şirindən tutmuş ta Kirmanşah, Həmədan, Qəzvin, Tehran və hətta, Bəsrə - Bağdad dəmiryoluna qədər nəhəng bir ərazinin tutulmasını istəyir. Mirzə Kuçek xan bu barədə iyulun onyeddisində və iyirmisində Leninə teleqramı vurmuşdu.
    Nəriman Nərimanov. Teleqramın məzmunu mənə məlumdur. Kiçik xan bir çox hallarda real vəziyyəti düz qiymətləndirə bilmir. O ki qaldı Mikoyana, onun İran haqda təsəvvürləri çox məhduddur.

    Məmmədəli Rəsulzadə. İyul ayının 30-da Rəştdə İKP MK-nın iclası keçirildi, iclasda Kuçek xanın və onun tərəfdarlarının devrilməsi haqqında qərar qəbul edildi. İclasda geniş məruzə ilə çıxış edən Mikoyan əvvəllər irəli sürülmüş belə bir ideyanı müdafiə etdi ki, İran inqilabının tarixi gedişində kommunist partiyası hakimiyyətə gəlməlidir.

    İosif Stalin. Mirzə Kuçek xan Lenin yoldaşa göndərdiyi teleqramda İrandakı kiçik sahibkarlığın, xüsusi mülkiyyətin qorunub saxlanılmasını istədiyini bildirir. Mənimçün çox maraqlıdır: kiçik mülkiyyət davası hara, böyük inqilab savaşı hara?
    Nəriman Nərimanov. Biz bunu təbii qəbul etməliyik. Kiçik xanın rəhbərlik etdiyi kütlənin sosial bazası əsasən xırda mülkiyyətçilərdən ibarətdir. Həmin insanların var-dövlətinin müsadirə olunması bütövlükdə Şərqdəki inqilabi proses üçün fəlakətli nəticələr verə bilər. Yoldaş Stalin, orada böyük talanlar baş verib.
    İosif Stalin. Bu talanların sifarişçisi və icraçısı kimdir bəs?
    Nəriman Nərimanov. Bakıdakı talanları idarə edənlər...
    İosif Stalin. İran tacirləri təkcə Persiyada yox, Bakıda da soyğunçuluğa məruz qalıb. (Mənalı tərzdə). Bəs bunun cavabını kim verməlidir, yoldaş Nərimanov?

    Məmmədəli Rəsulzadə. Mirzə Kiçik xanın toxunduğu İran tacirlərinin əmlakı ilə bağlı iyul ayının 13-də Azərbaycan İnqilab Komitəsi doğrudan da belə bir qətnamə qəbul edilmişdi ki, “İran tacirlərinin nəyi varsa, Azərbaycan fəhlələrinin alın təri və qanı ilə, indi fəhlə-kəndli hökumətinin mövcud olduğu Azərbaycan ərazisində toplandığından onlardan müsadirə edilən əmlak geri qaytarılmır. İran istismarçı tacirlərinin Bakıdan çıxmasına yol vermək olmaz. Onlar İrana qayıtdıqdan sonra inqilabi hərəkata qarşı əksinqilabi təbliğata başlayacaqlar və qara kütləni inqilabi hərəkata qarşı yönəldəcək, bununla da İranda inqilab işinə mane olacaqlar”.

    Nəriman Nərimanov. Siz bununla nəyə işarə edirsiz?
    İosif Stalin. Burada İran tacirlərinin müsadirə edilən əmlakının ümumi dəyəri otuz milyon qızıl manat olub.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Doğrudur. İnqilab komitəsi o vaxt belə hesab edirdi ki, qazanılan pullar İranda əks-inqilabi qüvvələrin möhkəmlənməsinə sərf edilə bilər. O ki qaldı həmin pullara...
    İosif Stalin. Həmin pulları Mərkəzə köçürmək lazımdır.

    Məmmədəli Rəsulzadə. Bu qətnamə 1920-ci ilin iyun ayında Azərbaycan SSR ilə İran Sovet respublikası arasında imzalanmış müqaviləyə zidd idi. Belə ki, müqavilənin birinci bəndinə görə, Sovet Azərbaycanında həbs edilmiş İran vətəndaşları azad edilməli və İran inqilabi hökumətinin sərəncamına verilməli idilər. Sənədin ikinci bəndinə görə, Azərbaycan tərəfi İran öz vətəndaşlarının vətənlərinə gedişini asanlaşdırmalı idi.

    Nəriman Nərimanov. Xeyr, mən artıq İran tacirlərinin müsadirə olunmuş əmlakının qaytarılması haqqında akt imzalamışam.
    İosif Stalin. Bu, necə ola bilər?
    Nəriman Nərimanov. İndiki vəziyyət bunu tələb edir. Mən belə hesab edirəm ki, İran tacirləri öz pullarını geri almalı, həmin vəsaiti burada-Azərbaycanda istehsalın yüksəlməsinə, ticarətin genişlənməsinə sərf etməlidirlər.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, belə çıxır ki, Siz ölkə daxilində ölkə yartmaq istəyirsiz.
    Nəriman Nərimanov. Mən həmişə müstəqil yaşamağımızın tərəfdarı olmuşam. Bu, mənim yalnız son vaxtlar meydana gəlmiş arzum deyil ki. Ömrüm boyu xalqımızın azadlığını arzu etmişəm.
    İosif Stalin. Azadlıq özü də nisbi xarakter daşıyır. Mütləq azadlıq yoxdur və ola da bilməz.
    Nəriman Nərimanov. İndiki halda söhbət Azərbaycan xalqının azadlığından gedir.
    İosif Stalin. Azərbaycan xalqı Rusiya Federasiyasının tərkibində azaddır, müstəqildir.
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm buna müstəqillik demək olar? Biz Rusiya ilə bərabər şərtlər daxilində müstəqil olmalıyıq.
    İosif Stalin. Bu, necə ola bilər?
    Nəriman Nərimanov. Çox sadə. Yeni yaranmış Azərbaycan Respublikası yeni yaranmış Sovet Rusiyası ilə qarşılıqlı əməkdaşlıq şəraitində vahid bir sistem daxilində birlikdə ola bilər.
    İosif Stalin. Onda belə çıxır ki, Azərbaycanın Mərkəzlə əlaqəsi sıfıra bərabər olmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Azərbaycanın Mərkəzlə əlaqəsi bərabər prinsiplər əsasında olmalıdır. Mən bu məsələ barədə Lenin yoldaşla da danışmışam.
    İosif Stalin. Bilirəm. Xəbərim var. Amma Vladimir İliç mənə məsələnin bu dərəcədə prinsipal şəkildə qoyulduğunu deməmişdi.
    Nəriman Nərimanov. Mən Lenin yoldaşla söhbət zamanı dedim ki, Azərbaycan Demokratik Respublikasnın rəhbərləriı xalqa daha geniş azadlıqlar vəd etmişdi.
    İosif Stalin. Xalqa azadlıqdan daha çox, çörək və dinclik lazımdır. Xalqa elə də çox şey lazım deyil...
    Nəriman Nərimanov. Mən dəfələrlə demişəm, yenə deyirəm: biz xalqı öz iradəmizə tabe etməli deyilik. Əksinə, özümüz xalqın iradəsinə tabe olmalıyıq.
    İosif Stalin. Biz yeni bir dövlətin, yeni bir sistemin əsasını qoyuruq. Hər şeyi sıfırdan başlamışıq. Burada hər şey yeni olmalıdır. Hətta, bu cəmiyyətdə doğulan insanlar da... Biz köhnəliklə birdəfəlik vidalaşmalıyıq. Hətta, köhnə düşüncəli insanlarla belə...
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, siz çox müdhiş və qorxunc şeylər danışırsız.
    İosif Stalin. Doğrudan? (Gülür). Nədir o qorxulu olan, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Sizin bu dediklərinizin az qala elə hamısı, Koba... (Pauza). Bəyəm biz yeni cəmiyyət qururuq deyə başqa cür düşünən insanları məhv etməliyik?
    İosif Stalin. “Başqa cür” deyəndə ki, baxır o başqa cür nədir?
    Nəriman Nərimanov. Bizi qəbul etməyənlər var və yenə də olacaq. Biz adamları “köhnə düşüncə sahibi” elan edərək öldürməli deyilik ki... (Pauza). Onda belə çıxır ki, çar dövründə yaşamış bütün ahıl adamları bir sinif kimi məhv etməliyik. Bu, qətiyyən düzgün yanaşma deyildir.
    İosif Stalin. Bəli, mən bilirəm, xalqın heç də bütün təbəqələri bizi lazımi səviyyədə qəbul edə bilmir.
    Nəriman Nərimanov. Elə buna görə də hakimiyyət xalqı özündən narazı salmamalıdır.
    İosif Stalin. Harada hakimiyyət varsa orada ixtilafın olması da təbii qarşılanmalıdır, yoldaş Nərimanov. Özü də təkcə xalqla hakimiyyət arasında yox, elə hakimiyyətdə olanların öz arasında da. (Mənalı tərzdə). Bəyəm sizin rəhbərlik etdiyiniz bu hakimiyyətdə daxili mübarizə getmir?
    Nəriman Nərimanov. Bu, artıq başqa mövzunun söhbətidir. (Pauza). Siz “daxili mübarizə” deyəndə nəyi nəzərdə tutursunuz, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Mən az qala hər gün Kremlə sizin haqqınızda usanmadan şikayət yazan həmkarlarınızı nəzərdə tuturam. Bilirəm, Siz yazıçısınız, bir neçə bədii kitabınız var. Amma inanın ki, sizin barənizdə yoldaş Leninə yazılan şikayət ərizələrini üst-üstə yığsaq bir kitabxananın rəflərini dolduran cildlər alına bilər.
    Nəriman Nərimanov. Mən burada əleyhdarlarımın olduğunu bilirdim. (Gülür). Amma siz deyən qədər olduğunu qətiyyən təsəvvür etmirdim. Onları bu “cildləri” yazmağa nə vadar edir? Görəsən onlar məni nə üçün tənqid edirlər?
    İosif Stalin. Əleyhdarlarınız Sizi millətçi hesab edirlər. Onlar yazırlar ki, Nərimanov milli marağı bolşevik marağından üstün tutur.
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm mən öz millətimi sevməli deyiləm? Onsuz da bu bədbəxt millətin başı tarix boyu çox müsibətlər çəkib. Bəyəm siz öz millətinizi sevmirsiz, Koba?
    İosif Stalin. Bu barədə mənim fikrim hamıya məlumdur. (Gülür). O cümlədən Sizə də, yoldaş Nərimanov. Əlbəttə, hər kəs öz millətini sevməlidir. Amma millətçiləri yox. Onları sevmək olmaz. Niyə gizlədək, hər bir millətin içində çoxlu yararsız adamlar olur. Biz bolşevikləri sevməyənləri biz necə sevə bilərik, yoldaş Nərimanov? Yox, bəlkə bir onların başını sığallamalı, üzünə gülməli, üstəlik belələrini vəzifələrə təyin etməliyik?
    Nəriman Nərimanov. Onda belə çıxır ki, biz hamını ya ucdantutma öz partiyamıza qəbul etməli, ya da məhv etməliyik...
    İosif Stalin. Niyə bu cür düşünürsüz??
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm əhalinin hamısı bolşevik olmalı və yaxud mütləq bolşeviklərlə əmakdaşlıq etməlidir?
    İosif Stalin. İndiki halda söhbət bolşeviklərə sevgidən gedir, bolşevik olmaqdan yox. O ki qaldı sualın o biri hissəsinə, əlbəttə, hər adamdan bolşevik ola bilməz...
    Nəriman Nərimanov. Biz adamlarda yeni quruluşa inam və sevgi hissi yaratmalıyıq, ayrı-ayrı adamlara yox, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. “Adamlada sevgi hissi”... (Gülümsəyir). Zahirən pis səslənmir. Siz “ayrı-ayrı adamlar” deyəndə kimi və ya kimləri nəzərdə tutursuz, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Mən əzilən insanların sevgisindən sui-istifadə edən bir çox bolşevikləri nəzərdə tuturam.
    İosif Stalin. Bəlkə bir az konkret danışasiz. Kimdir onlar?
    Nəriman Nərimanov. Ad çəkməyə ehtiyac yoxdur. Lenin yoldaşın çıxışlarında bu məsələlərə işıq salınıb.
    İosif Stalin. Hmmm... Aydındır. Əlbəttə, bütün hallarda Vladimir İliç haqlıdır. (Gülür). Lenin yoldaş bir neçə dəfə Trotskini özünəvurğunluğuna, özündənmüştəbehliyə görə tənqid edib. Hələ bu keçmiş antibolşevik Leninin üzünə qayıdaraq onu “xuliqan” adlandırıb. Bu, başqa bir söhbətin mövzusudur. İndi yalnız onu demək olar ki, malik olduğu naqis cəhətlər gələcəkdə Lev Davidoviçi şəxsiyyətə pərəstişə sürəkləyə bilər. Özünəvurğunluq əsl bolşevikə xas olan cəhət deyil və ola da bilməz. Bolşevikin bir amalı, bir sifəti olmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Bolşeviklər öz sadəliyi ilə hamıya nümunə olmalıdırlar.
    İosif Stalin. Amma onlar liberal olmamalı, hər şeyi öz adı ilə çağırmalıdırlar, yoldaş Nərimanov. Sürüşkənlik heç də yaxşı cəhət deyildir.
    Nəriman Nərimanov. Şübhəsiz. Tarix hadisələrin məhək daşıdır.
    İosif Stalin. Gəlin tarixi hələlik qoyq bir kənara... (Pauza). Yoldaş Nərimanov, bax bu gün sinfi mübarizənin ən gərgin vaxtıdır, elə deyilmi?
    Nəriman Nərimanov. Bəli, hazırda iki sinif arasında ixtilaf yaranıb.
    İosif Stalin. Bu, adi ixtilaf deyil axı... Niyə, nə üçün vəziyyətə uyğun hərəkət etmirik? Bizim mübarizəmizin məqsədi gün kimi aydındır. Qolçomaqlar, mülkədarlar, burjua sinfinin nümayəndələri hər bir sahədə, hər yerdə ifşa olunmalıdır. Burada ikinci bir söz ola bilməz. Bəs belə olan halda biz xalqın qanını soran milyonçuları nə üçün müdafiə etməliyik?
    Nəriman Nərimanov. Siz kimi nəzərdə tutursuz?
    İosif Stalin. Yaxşı bilirsiz, mən kimi nəzərdə tuturam. Məsələn, götürək elə Bakıda hamının “Hacı” kimi tanıdığı milyonçu Tağıyevi... Eşitdiyimə görə, siz burada onu himayə edirsiz.
    Nəriman Nərimanov. Düz eşitmisiz. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, Hacı Zaynalabdın Tağıyev bizdə yüzlərlə, hətta, minlərlə adamın təhsil alması üçün öz pulunu əsirgəməyib. Teatr binası tikdirib. Qızlar üçün məktəb açdırıb. Bakıya su çəkdirib. Pulu da öz zəhməti, ağlı hesabına qazanıb. Atası başmaqçı, özü palçıqçı olub...
    İosif Stalin. Hmmm... “Palçıqçı Tağıyev”... Onun “öz pulları”... Xeyr, yoldaş Nərimanov, səhv edirsiz, həmin o Hacı Zeynalabdin xalqın pulları hesabına milyonçu olub.
    Nəriman Nərimanov. O, öz xalqını sevən bir adamdır.
    İosif Stalin. Mən onu çoxdan tanıyıram. Nüfuzlu adamlarla əlaqə saxlamağı xoşlayan bir neftxudadır. Rus imperatoruna, türk sultanına, Buxara əmirinə qiymətli hədiyyələr verdiyini də bilirəm.
    Nəriman Nərimanov. Tağıyev dediyiniz adamlara müəyyən kiçik hədiyyələr verib, amma...
    İosif Stalin. Xeyr, kiçik yox... Kiçik niyə? Kifayət qədər böyük hədiyyələr..
    Nəriman Nərimanov. Bəli, verdiyi hədiyyələr onun üçün çox kiçik idi... Amma o, indi özünün bütün varidatını, fabrik və zavodlarını, bank və neft quyularını yeni qurulan dövlətə bağışlayıb. Bu hədiyyənin müqabilində o hədiyyələr kiçik bir sovqatdır.
    İosif Stalin. O, bu varidatı heç də könüllü verməyib... Yoldaş Nərimanov, mənim bildiyimə görə Tağıyevin sizinlə də xoş ünsiyyəti olub.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, məhz “olub” nə vaxtsa... 1906-cı ildə biz Bakıda müəllimlər qurultayı keçirdik. Mən o vaxt Odessada tələbə idim. O vaxtacan təhsil xərcini Hacı ödəyirdi. Daha doğrusu, işləyib qaytarmaq şərti ilə ondan borc pul götürmüşdüm. Qurultayda mən çar rejiminə qarşə sərt çıxış etdim. Hacı dedi ki, Nərimanovun cibində bir qara qəpik yoxdur, mənim pulumla oxuyur. Mən də elə oradaca milyonçunun cavabını verdim. Dedim ki, “heç kəsə ixtiyar vermərəm ki, mənfur qızılın gücüylə məni susdursun… Bütün qurultay qarşısında cənab Tağıyevin təqaüdündən məmnuniyyətlə imtina edirəm”. Mənimlə Hacının arası elə o vaxtdan yoxdur. Amma biz onun xidmətini dana bilmərik. Bir də ki, bu adamın yaşı artyıq yüzü yaxalayıb.
    İosif Stalin. Semyon Pankratov mənə dedi ki, Nərimanov bir çox adamların həbsinə imkan vermir. Məsələn, çar generallarının...
    Nəriman Nərimanov. Düz deyir. Mən imkan vermirəm. Pankratov bizim bir çox generalları da güllələmək istəyirdi. Məsələn, Şıxlinskini. Bu adam çox təcrübəli sərkərdədir.
    İosif Stalin. Sərkərdə?
    Nəriman Nərimanov. Bəli, sərkərdə. O, artilleriya generalıdır.
    İosif Stalin. Çar ordusunda....
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Ordu komandanı olub. Onu “artilleriyanın Allahı” adlandırırlar. Səməd bəy Mehmandarov da onun kimi... Bu adam Rus-Yapon müharibəsinin qəhrəmanıdır. Rusiyanın bütün hərbi ordenləri ilə, eləcə də İngiltərənin, Fransanın, Rumıniyanın bir neçə hərbi ordeni ilə təltif edilib... 1904-cü ildən general-mayor rütbəsi daşıyır.
    İosif Stalin. Yəni ingilis hökümətinin verdiyi orden bizimçün belə əzizdir?
    Nəriman Nərimanov. Mehmandarov İngiltərə hökumətinin cahan müharibəsi illərində ona verdiyi ordenlərin hamısından imtina edib, onları İngiltərə hökumətinə qaytarıb.
    İosif Stalin. O, İmperator ordusunun generalı olub.
    Nəriman Nərimanov. Onların hər ikisi siyasətdən uzaq şəxslərdir. Həm Şıxlinski, həm də Mehmandarov.
    İosif Stalin. Bilirəm.. Bilirəm... Amma bu generallardan biri Rəsulzadə hökümətində hərbi nazir, o biri isə onun müavini olub.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, bu necə olur ki, Siz Rəsulzadənin özünü həbsdən azad edirsiz, amma onun etimad göstərdiyi nazirlərin həbsini tələb edirsiz?
    İosif Stalin. Mən qətiyyən belə bir tələb irəli sürmürəm. Mən sizin yerli bolşeviklərin tələbini nəzərinizə çatdırıram. Bir də ki, artıq həmin generallar Vladimir İliçin şəxsi göstərişi ilə sizin sərəncamınıza göndərilib. Əslində, onları Sizin məktubunuz xilas edib. Mən bu məsələnin kökünə bələdəm.
    Nəriman Nərimanov. Səhv etmirsiz. Mən Lenin yoldaşa generallarla bağlı xüsusi məktub göndərmişdim. Çünki bu adamlar öz təcrübələrini gənclərə də öyrədə bilərlər. Götürək elə Əli ağa Şıxlinskini. Birinci dünya müharibəsində Petroqradın müdafiəsi şəxsən bu adama həvalə olunub.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əli ağa Şıxlinski Çar Rusiya ordusunda artilleriya generalı, Azərbaycan Demokratik Respublikasının Hərbi nazirinin müavini olmuşdu. 1865-ci il martın 3-də Yelizavetpol quberniyasının Qazax qəzasının Qazaxlı (indiki Aşağı Salahlı) kəndində anadan olmuşdur. Anası Şah Yəmən xanım Qayıbova məşhur şair Molla Vəli Vidadinin nəvəsi idi.
    Şıxlinski 1886-cı ildə Peterburq artilleriya məktəbini əla qiymətlərlə bitirmiş, 1904-1905-ci illər rus-yapon müharibəsində batareya komandiri kimi vuruşmuşdu. Port-Artur qalasının müdafiəsi zamanı xüsusi şücaət göstərdiyinə görə "Qızıl qılınc"la mükafatlandırılmışdı. O, 1908-ci ildə polkovnik rütbəsi almışdı. Hərbi dərs vəsaiti kimi istifadə edilən "Səhra toplarının cəbhədə işlədilməsi" əsəri 1910-cu ildə çap olundu. Bundan əlavə, onun "Şıxlinski üçbucağı", "Şıxlinski formulu" adlı hərbi yenilikləri topçu zabitlər üçün hazırlanmış dərsliklərə daxil edildi. Bütün bu xidmətlərinə görə gənc hərbçiyə 1912-ci ildə general-mayor rütbəsi verildi. 1914-cü ildə Petroqradın artilleriya müdafiəsi general Əli ağa Şıxlinskiyə tapşırıldı. Sonralar Qərb cəbhəsi artilleriya qoşunlarının rəisi, 1917-ci ilin sentyabrından isə 10-cu ordunun komandanı təyin olundu.
    1918-ci il may ayının 28-də Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaranması Əli ağa Şıxlinskini vətəninə qayıtmağa məcbur etdi. 1918-ci ilin dekabr ayında artilleriya general-leytenantı Əli ağa Şıxlinski hərbi nazirin müavini təyin edildi. 1920-ci il aprel ayının 27-də imperiya ordusu Azərbaycanı işğal edəndə Səməd bəy Mehmandarov xəstə olduğu üçün nazir vəzifəsini Əli ağa Şıxlinski icra edirdi. Vuruşmağın mümkünsüz olduğunu nəzərə alan Şıxlinski minalanmış körpülərin partladılmasına icazə vermədi. Sovet dövründə Şıxlinski Moskvada Hərbi İnqilab Sovetinin səhra Qərargahında çalışdı. 1921-ci ilin yayında isə o, Azərbaycan Sovet Qoşunları Qərargahına göndərildi. Bir müddət Bakı Qarnizonu Hərbi Elmi Cəmiyyətinin sədr müavini işləyən general, sonradan Qafqaz Ordusu Hərbi İnqilab Şurası yanında Azərbaycan Hərbi Nəşriyyat Kollegiyasının sədri, 1924-cü ildə isə Birləşmiş Hərbi Komanda Heyəti Məktəbinə rəis müavini təyin edildi. 1928-ci ildə "Rusca-Azərbaycanca qısa hərbi lüğət" çap etdirdi. 1929-cu ildən istefaya çıxmişdır. Əli ağa Şıxlinski bir çox orden və medallarla (I-IV dərəcə Anna, I-III dərəcə müqəddəs Stanislav, II-IV dərəcə Vladimir, IV dərəcə Georgi ordenləri), o cümlədən Fransanın yüksək hərbi ordenləri ilə təltif olunmuşdur.
    Əli ağa Şıxlinski 18 avqust 1943-cü ildə Bakıda vəfat etmişdir.

    Nəriman Nərimanov. Və yaxud götürək general Mehmandarovu. Bu kişi Rus-Yapon müharibəsinin əsas qəhrəmanlarından biridir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Səməd bəy Mehmandarov Rusiya İmperator ordusunun artilleriya generalı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hərb naziri olmuşdu.
    1855-ci il oktyabrın 16-da Lənkəranda anadan olmuşdur. Bakıda gimnaziya təhsili almış, 16 yaşında Peterburqda yerləşən II Konstantinovka artilleriya məktəbinə daxil olmuşdur. 1875-ci ilin dekabrında podporuçik rütbəsi almış və üçüncü dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeni ilə təltif edilmişdir. 1890-cı ildə kapitan , 1898-ci ildə podpolkovnik, 1901-ci ildə polkovnik, 1904-cü ildə general-mayor rütbəsi almışdır. Rus-Yapon müharibəsində böyük rəşadət göstərmiş Mehmandarova1908-ci ildə tam artileriya generalı rütbəsi verilmişdir. O, diviziya komandiri kimi Lodz istiqamətində aparılmış döyüşdə alman generalı Makenzonun ordusu üzərində qələbə əldə etmişdir.
    1915-ci ildə S. Mehmandarov korpus komandiri təyin edilmişdi. 1917-ci ilin əvvəlində Rusiyanın bütün hərbi ordenləri ilə, eləcə də İngiltərənin, Fransanın, Rumıniyanın bir neçə hərbi ordenləri ilə təltif edilmişdi.
    1917-ci il fevral burjua inqilabı baş verərkən Mehmandarov Qafqazda idi. Həmin ilin aprel ayında o, vəzifəsini həmişəlik tərk edib istefaya çıxmış, bir müddət Vladiqafqaz şəhərində yaşamış, sonra Azərbaycana gəlmişdir.
    Mehmandarov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökümətində 1918-ci ilin 25 dekabrından Hərbi Nazir vəzifəsini tutmuş və müstəqil Azərbaycanın qısa müddətdə 30 minlik ordusunu yaratmağa nail olmuşdu. 1919-cu ilin yazında ingilis hərbi hissələri Azərbaycanda olduğu dövrdə Hərbi nazir S.Mehmandarov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti başçısı Nəsib bəy Yusifbəyliyə göndərdiyi rəsmi məktubda bildirmişdi ki, İngilis hərbi dəstələri Azərbaycanda məskun olduqları yerlərdə talanlar edir, kəşfiyyat işi aparırlar. Bunlara etiraz olaraq Mehmandarov İngiltərə hökumətinin Birinci dünya müharibəsi illərində ona verdiyi ordenləri İngiltərə hökumətinə qaytarmağı Azərbaycan hökumətindən xahiş etmişdi.
    Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Nəriman Nərimanovun şəxsi zəmanəti əsasında hərbi fəaliyyətini davam etdirmiş və Azərbaycanda yaradılmış hərbi komandirlər məktəbində 1921-1928-ci illərdə müəllimlik etmişdir.
    S.Mehmandarov 1924-1927-ci illərdə Azərbaycanda hərbi sahədə aparılan geniş islahatlarda və tədbirlərdə fəal iştirak etmişdir. General 1928-ci ildə səhhətinə görə orduda xidmətdən təxris olunmuş və ona fərdi dövlət təqaüdü verilməsi müəyyən edilmişdi.
    Mehmandarov rus, türk və fars dillərini yüksək səviyyədə bilirdi. Ömrünün son üç ilində islam tarixi və fəlsəfə ilə məşğul olmuşdur.
    Səməd bəy Mehmandarov 12 fevral 1931-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

    Nəriman Nərimanov. Yaxud elə hamının yaxşı tanıdığı Üzeyir Hacıbəyovu misal çəkmək olar. Bu adam təpədən-dırnağa sənət adamıdır. Üzeyir bəy təkcə bəstəkar deyil. O həm də ədəbiyyatçıdır. O, bayaq Sizin sitat gətirdiyiniz yazıçının “Şinel” əsərini türk dilinə tərcümə edib.
    İosif Stalin. Bəli, Qoqol mənim sevimli yazıçımdır. (Gülür). Düzdür, onu Trotski də sevir. Hətta, Lyova vaxtilə Qoqolun ölümünün əlli illiyi münasibətilə onun haqqında geniş bir məqalə də yazıb. Amma o, Qoqolu lazımı səviyyədə anlamayıb. Mən belə hesab edirəm ki, Qoqolu anlamaq üçün Rusiyanı dərk etmək lazımdır.
    Nəriman Nərimanov. Yadıma rus şairi Tütçevin bir fikri düşdü: “Rusiyanı ağılla dərk etmək olmur”.
    İosif Stalin. Rusiyanı dərk etmək üçün Rusiyanı sevmək lazımdır.
    Nəriman Nərimanov. Elə insanları da dərk etmək üçün əvvəlcə onları sevmək lazımdır. Özü də bu deklorativ, şüarla deyilən sevgi olmamalıdır.
    İosif Stalin. Söhbət Üzeyir bəydən gedir. Mən onu tanıyıram. “Arşın mal alana” da dəfələrlə baxmışam.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Üzeyir Hacıbəyli (tam adı: Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyov; 18 sentyabr 1885,Ağcabədi – 23 noyabr 1948, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — azərbaycanlı bəstəkar, musiqişünas-alim, publisist, dramaturq,pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi.
    Azərbaycan Demokratik Respublikasının formalaşmasında önəmli rol oynamış və Azərbaycanın ilk himninin müəllifi olmuşdur.
    Üzeyir Hacıbəyli Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1935), SSRİ xalq artisti (1938), Stalin Mükafatı laureatı (1941), "Lenin Ordeni" və "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuş, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının akademiki (1945), professor (1940), Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri (1938-1948), Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının rektoru (1928-1929, 1939-1948),Azərbaycan EA İncəsənət İnstitutunun direktoru (1945-1948). Azərbaycan SSR və Azərbaycan Respublikası himnlərinin bəstəkarı, müsəlman olan ilk opera müəllifidir.

    Nəriman Nərimanov. Üzeyir bəy... O, hamımızın sevimlisidir...
    İosif Stalin. Sevgi başqa, reallıq başqa... Amma Üzeyir Hacıbəyov təkcə “sənət” və ya “incəsənət” adamı deyil. O, həm də müsavatçıdır. Bilirəm ki, Rəsulzadə hökumətinin himnini də o yazıb.
    Nəriman Nərimanov. Siz bir yandan Rəsulzadəni xilas edirsiniz, digər tərəfdən onun hökümətinin himnini yazanı ittiham edirsiz.
    İosif Stalin. (Tutulur. Pərt halda). Yoldaş Nərimanov, sizin insanlara inamınızı təqdir edirəm. (Zorla gülümsəyir). Axı siz həm də yazıçısız... Siz hamını sevirsiz, hamı da sizi.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, belə bir sevgi mümkün deyil. Nə mən hamını sevə bilərəm, nə də ki, hamı məni... Əslində mənim heç də hamının sevgisini qazanmaq arzum da olmayıb.
    İosif Stalin. Bu da doğru... Biz insanların xoşbəxtliyi uğrunda mübarizə aparırıq. Bunu anlayanlar da var, anlamayanlar da...
    Nəriman Nərimanov. Ancaq bir bu mübarizəni bəzən kor-koranə aparırıq.
    İosif Stalin. Kor-koranə niyə? Şəxsən mən mübarizəmin xarakterini və məqsədini yaxşı dərk edirəm.
    Nəriman Nərimanov. Görünür, bu da bir vergidir...
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, mən nə hansısa fövqəlbəşər vergiyə inanıram, nə qismətə, nə də alın yazısına... Mənim inandığım şey marksiz-leninizm ideyaları və proletariatın iradəsidir... (Pauza).
    Nəriman Nərimanov. Unutmayaq ki, ideyalar ideallardan doğur.
    İosif Stalin. Olsun. Raziyam. (Pauza). Hə, indi isə yola hazırlaşmaq lazımdır. Qatarımız yoldaşlarla birgə Bakı vağzalında bizi gözləyir...




































    9.
    YOLDA.
    BAKI-MOSKVA QATARI.
    1920-ci il.

    Bakı dəmiryol vağzalı.
    Səhnədə Məmməd Əmin Rəsulzadə, Rəhim bəy və Dadaş bəy. Onlar perron boyu gəzişirlər.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Biz Məmməd Əminlə Vağzala gəldik. Moskva qatarı Stalini gözləyirdi. Əvvəldən danışıb razılaşdığımız kimi, Rəhim bəylə Dadaş bəy artıq bizi vağzalda gözləyirdi.

    Rəhim bəy. Qatar sağ tərəfdəki yolda dayanıb.
    Dadaş bəy. Əmin bəy, Sizin vaqonunuz hansıdır?
    Məmməd Əmin. (Gülür). Mənim vaqonum yoxduur. Biz Məmməd Əli ilə Stalinin vaqonunda gedəcəyik.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, Moskvaya çatan kimi tel vurun. Hər halda Rusiya bizə yad ölkədir.
    Dadaş bəy. Rusiya bizə yad olsa da, ruslar yad deyil
    Məmməd Əmin. Rəhim bəy doğru deyir. Rusiya bizimçün uzaq olsa da, ruslar çox yaxındır. Budur, Bakıda rusların sayı kifayət qədərdir. Amma onlarla bizim araməzda indiyəcən bir insident olubmu? Xeyr. Eləcə də ermənilərlə... Rusu da, ermənini də bizim üstümüzə qaldıran həmişə rus çarizmi olub.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, bu gün Çar Rusiyası süquta uğrayıb. Hakimiyyətdə bolşeviklərdir. Sizcə vəziyyət dəyişibmi?
    Məmməd Əmin. Mən belə hesab edirəm ki, Azərbaycanda bu gün ağ rusları qırmızı ruslar əvəz edib. Yəni imperalist rusları kommunist ruslar əvəz edib. Hələlik elə bir əsaslı dəyişiklik nəzərə çarpmır.
    Dadaş bəy. Biz bu qırmızı ruslarla ilə mübarizəni bir gün də dayandıra bilmərik.
    Rəhim bəy. Rusiya Azərbaycanla daim hədə tonunda danışır.
    Məmməd Əmin. Dadaş bəy düz deyir, bizim mübarizəmiz hələ davam edir.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, indi Siz Moskvaya gedirsiz. Allahın köməkliyi ilə biz gəlib sizi orada tapacağıq.
    Məmməd Əmin. İnşallah.
    Dadaş bəy. Bəs Stalin nə deyir? O, Sizin işlə təmin olunmağınıza bir zəmanət verirmi?
    Məmməd Əmin. Hələ bu barədə konkret bir söhbətimiz olmayıb. Amma Kobanın dediyindən belə çıxır ki, elm mərkəzlərindən birində çalışa bilərəm.
    Rəhim bəy. Bu bolşevik quldurlar bizim bütün planlarımızı pozdular.
    Dadaş bəy. İndi Azərbaycan öz relsindən çıxmış qatara oxşayır. Biz hansı stansiyaya getdiyimizi hələ müəyyən edə bilməmişik.
    Səs-küy.
    Rəhim bəy. Deyəsən, Moskvaya gedənlər gəlirlər.
    Dadaş bəy. Gələn Nərimanovdur.
    Rəhim bəy. Bəyəm Nərimanov da Moskvaya gedir?
    Məmməd Əmin. Yox... Yəqin Nəriman bəy qonaqları yola salmağa gəlib.

    Nəriman Nərimanov gəlir. Hamı ilə əl tutub görüşür.

    Nəriman Nərimanov. Salam, Əmin bəy. Rəhim bəy, xoş gördük. Dadaş bəy, Siz necəsiz? Hamınızı təbrik edirəm, Əmin bəy azadlıqdadır. Əminəm ki, Əmin bəyə Moskvada da bir münasib iş tapılar. O, harada çalışırsa çalışsın, hər bir yerdə xalqımıza xeyir verəcək insandır.
    Rəhim bəy. Sağ olun, Nəriman bəy.
    Dadaş bəy. Doğru deyirsiz, Nəriman bəy, Əmin bəy xalqımıza çox lazımdır.
    Məmməd Əmin. Təşəkkür edirəm, Nəriman bəy. (Rəhim bəyə və Dadaş bəyə işarə ilə). Bəylər, sizə təşəkkür edirəm. Gedə bilərsiz. Yolunuz da uzaqdır. Ləngiməyin.

    Rəhim bəy və Dadaş bəy Məmməd Əminlə qucaqlaşıb öpüşür, Nərimanovla əl tuturlar.

    Rəhim bəy. Hələlik, Əmin bəy. Nəriman bəy, hələlik.
    Dadaş bəy. Görüşənə qədər. Allah amanında.

    Rəhim bəy və Dadaş bəy gedirlər.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, bəs Abbasqulu bəy hanı?
    Məmməd Əmin. Abbasquluya icazə vermədilər.
    Nəriman Nərimanov. Hm... Biz onun da getməsini demişdik...
    Məmməd Əmin. Siz ola bilsin ki, demişdiniz, amma olan oldu, icazə vermədilər... Çox güman ki, o, sonra gələcək. (Pauza). Nəriman bəy, hələ qatarın getməsinə çox var. Məncə Siz xeyli tez gəlmisiz.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm... Siz bunu nə üçün deyirsiz?
    Məmməd Əmin. Dediyim odur ki, Koba hələ gəlməyib.
    Nəriman Nərimanov. Bunu da bilirəm... Bu gün Serqo Orconikidze ilə Budu Midivani də bu qatarla gedəcək. Yəqin ki, onların hamısını tanıyırsan.
    Məmməd Əmin. Serqo ilə lap çoxdan tanışıq. O, burada -Bakıda neft buruqlarında işləyən fəhlələrin müalicəsi ilə məşğul olan vaxtdan. O vaxt Serqo feldşer idi... Budu Midivani və onun qardaşı Semyon Midivani ilə da yaxından tanışam.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən bu gün buraya-dəmiryol vağzalına təkcə Mərkəzdən gələn qonaqları yola salmaq üçün gəlməmişəm. Gəlmişəm ki, fürsətdən yararlanıb həm də Sizinlə görüşüm.
    Məmməd Əmin. Təşəkkür edirəm, Nəriman bəy. Zəhmət çəkmisiz... Ehtiyac duymuram buna.
    Nəriman Nərimanov. Mən bu sözləri minnət qoymaq üçün demirəm.
    Məmməd Əmin. Səmimiyyətinizə inanıram.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm, Siz Məmməd Əli bəylə Stalinin vaqonunda gedəcəksiz.
    Məmməd Əmin. (Gülür). Görünür, Koba bizi girov götürmək istəyir.
    Nəriman Nərimanov. Yox, o, bununla öz keçmiş borcunu qaytarmaq istəyir.
    Məmməd Əmin. Yəqin ki... (Pauza). Nəriman bəy, əslində mənim heç bir kəslə şəxsi ədavətim yoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, bəyəm mən bunu bilmirəm? Biz birlikdə uzun bir mübarizə yolu keçmişik. Çox çətin zamanlarda bir yerdə olmuşuq. Mən Sizə, sizin fəaliyyətinizə yaxşı bələdəm.
    Məmməd Əmin. Amma bu gün müxtəlif yerlərdəyik... Özü də əks yerlərdə.
    Nəriman Nərimanov. (Gülür). Yox, elə deyil, Əmin bəy. Bax budur, biz yenə bir yerdəyik.
    Məmməd Əmin. Bəli, məkan etibarilə bir yerdəyik. Amma ayrı-ayrı, bir-birinə zidd olan ideyaların yanındayıq, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Biz əslində daim eyni bir ideya uğrunda mübarizə aparmışıq. Vətənimizin azadlığı, millətimizin xoşbəxtliyi uğrunda vuruşmuşuq.
    Məmməd Əmin. Doğrudur... Amma ortaya sual çıxır: bu gün vətənimiz azaddırmı, millətimiz xoşbəxtdirmi?
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, bu gün yox... Amma əminəm ki, sabah, birisi gün biz öz istəyimizə çatacağıq. Bax o vaxt millətimiz xoşbəxt olacaq.
    Məmməd Əmin. Təəssüf ki, hələlik belə bir işartı görünmür.
    Nəriman Nərimanov. Biz bolşeviklər gələcəyə nikbin baxırıq.
    Məmməd Əmin. Bu, sizin öz işinizdir. Gələcəyə necə istəsəniz o cür də baxa bilərsiz. Amma bu minvalla gedilsə millətimizi qarşıda gələcəksiz bir zaman gözləyir. Yəni yaxın gələcək bizə yaxşı bir şey vəd etmir.
    Nəriman Nərimanov. Hər halda tarix daim irəliyə doğru hərəkət edir... Bizim heç birimiz də hansısa uğursuzluğdan sığorta olunmayıb.
    Məmməd Əmin. Bəli, əslində tarix irəli getməlidir... Bu, saxta bir tarixdir... Bir də ki, söhbət məndən və ya Sizdən, yəni ayrı-ayrı fərdlərdən getmir. Söhbət millətdən, xalqdan gedir, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Bizim üçün milətin hər bir övladı əziz və qiymətlidir.
    Məmməd Əmin. Amma mənim şəxsi qənaətimə görə, bolşeviklərin hakimiyyyətə gəldiyi bu son yeddi ay ərzində bizim insanların vəziyyəti çox ağırlaşıb. İndi adamlar özlərini cəhənnəmin dibində hesab edirlər. Bəyəm Siz özünüz bunu görmürsüz, hiss etmirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən hər bir vətəndaşımızın həyatı üçün çalışıram. Daha doğrusu, bunun üçün məsuliyyət daşıyıram.
    Məmməd Əmin. Ola bilər. Amma nə əldə etmisiz? Hər yerdə aclıq, səfalət, dilənçilik... Əldə olunan qazanc budurmu?
    Nəriman Nərimanov. Hər halda bir qazancımız da elə Sizin həbsdən sağ-salamat çıxmağınızdır.
    Məmməd Əmin. Təşəkkür. (Pauza). Bilirəm, Dadaş bəylə Rəhim bəy Sizin yanınızda olublar. Onları yaxşı qarşılamısız... Bunlardan da xəbərdaram.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, təkcə Dadaş bəylə Rəhim bəy yox, mənim adaşım Nəriman bəy Nərimanov, yazıçı həmkarım və sizin yaxın qohumunuz Seyid Hüseyn, habelə Əhməd Hacınski, Əbdül Əbdülzadə, Əli Yusifzadə, Kərbalayi Vəli Mikayılov da Sizin həbsdən azad olunmağınızla bağlı bir neçə dəfə mənim yanımda olublar. Mənə müraciət edən başqa adamların adlarını da çəkə bilərəm. Mən onların hamısına demişəm ki, biz Rəsulzadənin sağ qalmağında maraqlıyıq. Amma onun gələcək taleyi təkcə mənim səlahiyyətimdən asılı deyil.
    Məmməd Əmin. Mən təxmini də olsa bu məsələni bilirdim. Əlbəttə, hazırda çox şeyi Mərkəz həll edir. İndi hər hansı bir ailə bir qara sabun və ya bir girvənkə qənd-yağ almaq üçün gərək Moskvaya müraciət edəsən. Mağaza-dükan sahiblərini möhtəkir adıyla tutur, bəzən də güllələyirlər. Nəriman bəy, budurmu Sizin təriflədiyiniz bolşevik əxlaqı, sovet qayda-qanunu?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, baş verən xoşagəlməz hadisələr haqda mənim də məlumatım var. Amma unutmayaq ki, bu hadisələrdən yararlanıb uydurma əhvalat quraşdıranlar da az deyil.
    Məmməd Əmin. Uydurma? Söhbət hansı uydurmadan gedir, Nəriman bəy? Bəlkə bolşeviklərin Bakıda törətdikləri iyrənc hərəkətlər, talanlar da uydurmadır? Bəlkə bu ilin may ayında baş vermiş Gəncə üsyanı da uydurmadır? Ya bəlkə heç o üsyan yerli-dibli baş verməyib? Yalnız on mindən artıq insanı süngüyə keçirmək, şəhəri tamamilə dağıtmaq hesabına Gəncədə antisovet üsyan yatırıldı. Bu da uydurmadır? Bəlkə milli ordu hissələrinin ayağa durub müstəqilliyimiz və istiqlaliyyətimiz uğrunda mübarizə aparması da uydurmadır? Hələ o əsgərlərə vəhşicəsinə tutulan divan... Bunların heç biri uydurma deyil, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Doğrusu, mən bilməzdim ki, siz ruslara bu qədər mənfi münasibət bəsləyirsiz...
    Məmməd Əmin. Doğrusu, mən də bilməzdim ki, Siz çox mürəkkəb bir məsələni bu qədər primitivləşdirirsiniz. Mən hələ 1918-ci il dekabr ayının yeddisində Bakıda milli parlamentimizin ilk iclasında çıxış edərkən Rusiya ilə münasibətimizə toxunmuşdum. Mən ruslarla əlaqələrimizin daim inkişaf etdirilməsinin tərəfdarı olmuşam.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məmməd Əmin Rəsulzadə parlamentin ilk iclasında demişdi: “Bizim Rusiyadan ayrılmağımız heç də Rusiyaya düşmənçilik münasibəti bəsləmək deyildir. Biz rus xalqından pislik görməmişik. Ruslar özləri despotizm zülmü bizdən də çox əzaba qatlaşıblar... Biz Rusiyanı sevirik, lakin öz müstəqilliyimizi də sevirik”.

    Nəriman Nərimanov. Bəli, Rusiya bizim yaxın, etibarlı qonşumuzdur...
    Məmməd Əmin. Artıq Rusiya bizimlə qonşu kimi davranmır... Bəyəm Siz bunu görmürsüz, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Hər bir dövlət öz mövcudluğunu nəyin bahasına olursa-olsun qorumalıdır.
    Məmməd Əmin. Hətta, öz vətəndaşlarının ölümü hesabına belə olsa, eləmi? (Pauza). Xeyr, bu, kökündən səhv olan bir anlayışdır, Nəriman bəy. Dövləti xalq qurmalı, xalq idarə etməlidir. Amma Lenin və bolşeviklər dövləti vətəndaşlar üzərində cəza aparatı kimi təsəvvür edir. Az qala bütün hakimiyyət güc strukturlarına tabe edilib. Bu, əsl polis, jandarm üsul-idarəsidir. Heç çar vaxtı da belə bir idarə forması olmayıb.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, heç də elə deyil. Güc strukturlarının hamısı bütün hallarda Xalq Komissarlığına tabe olub.
    Məmməd Əmin. Özünüzü aldatmayın, Nəriman bəy. Azərbaycanda real hakimiyyət bir xeyli müddət əsli-kökü bilinməyən Pankratovun əlində olub. O, “osobı otdel”ə rəhbərlik edərkən heç sizin özünüzü saya salmırdı. İstədiyini edirdi. O, əsl qırmızı cəllad idi. Pankratov məni də güllələməyə fürsət axtarırdı.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm... (Gülür). Amma Siz həbsdən çıxmaqla onun arzusunu gözündə qoydunuz...
    Məmməd Əmin. Mən o cəlladı qınamıram. Bilirsiz nə üçün? Çünki Pankratov bütün dəst-xətti, həyat tərzi, düşüncəsi etibarilə Sovet hakimiyyətinin simvoludur. O, bu quruluşun canlı mücəssiməsi, parlaq heykəlidir.
    Nəriman Nərimanov. Mən əlbəttə, Pankratova və bu cür digər yaramazlara heç vaxt bəraət verməmişəm, vermərəm də. Mən hökumətə gələndən sonra siyasi mənsubiyyətinə görə bir nəfər də güllələnməyib. O cümlədən mən Sizin salamat qalmağınız üçün əlimdən gələni etmişəm.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. “Kommunist” qəzetinin 1920-ci il iyun ayı nüsxəsində Azərbaycan Sovet hökumətinin sədri Nəriman Nərimanovun imzası ilə ilk səhifədə rəsmi məlumat verilir:
    “Məmməd Əmin Rəsulzadəni vilayətlərdə hər cür təhlükədən qorumaq məqsədilə Sovet hökuməti onun paytaxta gətirilməsinə qərar vermişdir. Burada isə həyatı əmniyyət (qorunması) altındadır, əhalinin bu xüsusda əmin olmasını və həyəcana düşməməsini tövsiyə edirik”.

    Məmməd Əmin. Mən sizə inanıram, Nəriman bəy. Söhbət sistemin mahiyyətindən gedir...
    Nəriman Nərimanov. Bu, fəhlə-kəndli hökümətidir. Əzilən, istila olunan, dərisi soyulan bir sinfin hakimiyyətidir. Biz burjua dövləti qurmamışıq və bunu da gizlətmirik.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, bilirəm Siz nəyə işarə edirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Nəyə?
    Məmməd Əmin. Bilirəm, yazilarınızda tez-tez qeyd edirsiz ki, Müsavatçılar burjua dövləti qurmuşdular.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, yazmışam. Gizlətmirəm.
    Məmməd Əmin. Yaxşı, onda sual olunur: hansı əsasla belə bir qənaətə gəlmisiz, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Madam ki, Siz soruşursuz, mən səmimi cavab verməyə məcburam, Əmin bəy. Bunu sübut etmək üçün təkcə cizin kabinetin və parlamentin tərkibinə baxmaq kifayətdir. Orada, demək olar ki, bir nəfər də olsun fəhlə və kəndli nümayəndə yoxdur, Əmin bəy. Bu, necə ola bilər axı?
    Məmməd Əmin. Bəlkə də siz müəyyən qədər haqlısız, Nəriman bəy. Orada olanların əksəriyyəti az-çox yüksək təbəqənin adamlarıdır. Bəs biz nə etməliydik?
    Nəriman Nərimanov. Gərək Siz bu sualı vaxtında özünüz özünüzə verəydiniz, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Mən bu sualı özümə çox vermişəm. Cavabım da hazırdır. İstəsəniz Sizə də deyə bilərəm...
    Nəriman Nərimanov. O, nə cavabdır elə?
    Məhəmməd Əmin. Məsələ burasındadır ki, Çar Rusiyası dövründə yalnız az-çox varlı-karlı adamlar öz uşaqlarına təhsil verə bilirdilər. Elə deyilmi?
    Nəriman Nərimanov. Doğrudur.
    Məmməd Əmin. Onların əksəriyyəti öz zəhməti hesabına varlanmış insanlar və onların övladları idi. Bəli, bizim hökümətdə və parlamentdə daha çox oxumuş adamlar təmsil olunurdu. Bəs parlamentdə kimlər oturmalıdır? Qanun-qaydadan başı çıxanlar, yazıb-oxumağı bacaranlar, dünyanın axar-baxarına bələd olanlar. Yaxşı, Siz deyin, hərf tanımayan adamın parlamentdə nə işi?
    Nəriman Nərimanov. Bu sözlərdə zəhmətkeş xalqa bir həqərat yoxmu, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Qətiyyən. Hansı həqəratdan söhbət gedə bilər? Bu xalqın hər bir övladı- dilənçisindən tutmuş nazirinə qədər mənim doğma qardaş-bacımdır. Sadəcə, mənim dediyim odur ki, qanunlar savadlı adamlar tərəfindən hazırlanmalıdır. Elə buna görə də biz bütün xalqımızın savadlı, təhsillli olmasını arzu edirdik.
    Nəriman Nərimanov. Arzu bir şey, əməlsə ayrı bir şeydir, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Bizim əməlimiz göz qabağındadır. Hakimiyyətdə olduğumuz il yarım ərzində Bakıda universitet yaratdıq. Nəriman bəy, kim bilməsə də Siz yaxşı bilirsiz ki, Azərbaycan Parlamenti hökumətin təklifinə əsasən 100 nəfər azərbaycanlı gəncin dövlət hesabına təhsil almaq üçün xarici ölkələrə göndərilməsi barədə qanun qəbul etmişdi. Bunun böyük əhəmiyyəti isə ondan görünür ki, Parlament xaricə göndəriləcək gəncləri müəyyən etmək üçün mənim başçılığım altında Mehdi bəy Hacınski, Əhməd bəy Pepinov, Qara bəy Qarabəyov və Abdulla bəy Əfəndizadədən ibarət xüsusi müsabiqə komissiyası yaratmışdı. Komissiyanın qərarına əsasən ali təhsil almaq üçün 45 nəfər Fransanın, 23 nəfər İtaliyanın, 10 nəfər İngiltərənin, 9 nəfər Türkiyənin ali məktəblərinə göndərilmişdi. Rusiyada oxumaq üçün seçilmiş 13 nəfər gənc orada Vətəndaş müharibəsi başlandığı üçün təhsil almağa gedə bilməmişdi. Doğrudanmı, bolşeviklər bizim çox qısa bir vaxt ərzində gördüyümüz işləri görmür və ya görmək istəmir?
    Nəriman Nərimanov. Bizim istəyimiz budur ki, gələcəkdə övladlarımız öz ölkələrində təhsil alsın.
    Məmməd Əmin. Yaxşı arzudur. Amma arzu başqa, reallıqsa başqa bir şeydir. Biz azad təfəkkürlü insanlar yetişdirmək istəmişik, qul təfəkkürlü yox... Biz öz təsis etdiyimiz universitetin məzunlarını məhz bu cür görmək istəmişik.


    Məmmədəli Rəsuloğlu. Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin Parlamentinin 1 sentyabr 1919-cu il tarixli iclasında Bakıda universitetin təsis edilməsi qərarı qəbul edildi və onun nizamnaməsi təsdiq olundu – Avropa və Asiyanın qovşağında yeni bir ali təhsil ocağı yaradıldı. Universitet ilk tədris ilini 2 fakültə ilə – tarix-filologiya, tibb fakültələri və 1094 tələbə ilə başladı. Universitetin ilk rektoru Kazan Universitetinin professoru, məşhur cərrah V.İ.Razumovski olmuşdur.
    Universitetin fəaliyyətə başlamasından on gün əvvəl- avqustun 21-də parlamentin 67-ci iclası bütövlükdə universitetin təşkili haqqında məsələyə həsr olundu. İlk əvvəl “Müsavat”ın üzvü Mehdi bəy Hacınski hökumətin universitetin təşkili ilə bağlı gördüyü işlər haqqında ətraflı məlumat verdi. Məlum oldu ki, universitetin təşkili ilə bağlı parlamentə qədər və parlament müzakirələrində iki fikir mövcuddur. Birinci fikrin tərəfdarları heç bir səbəb göstərmədən universitetin tezliklə açılmasının tərəfdarı idilər, ikinci fikrin müdafiəçiləri isə vaxtın azlığını nəzərə alaraq hələlik gözləməyi məsləhət bilirdilər. Mehdi bəy Hacınski parlamentə xitabən sual etdi: “Bakıda darülfünun olması mümkündürmü? Hökumət bəyan edir ki, mümkündür, çünkü professor-müəllim heyəti Bakıya gəlməyinə etiraz etmir, tədris müəssisəsi kimi kommerçeski məktəbin binası hazır, tibb şöbəsi üçün alət-avadanlıq nümunələri var və s. Universitetin açılması üçün daha nə lazımdır?”
    “Əhrar” partiyasının sədri Qara bəy Qarabəyli universitetin açılmasına etiraz etmirdi, amma iddia edirdi ki, bilmirik, universiteti kimlər açır, kimlər oxuyacaq, şərtlər necə olacaq?
    Məmməd Əmin Rəsulzadənin parlamentdəki çıxışı uzun olsa da məzmun etibarilə hətta opponentlərini də razı saldı. Çıxışın ana xəttini aşağıdakılar təşkil edirdi: “Bizə nə üçün universitet lazımdır? Biz nə üçün rus dilində təhsilə möhtacıq? Milli darülfünun arzusunda olanlar nə üçün dərd çəkməməlidir?” Rəsulzadə öz sualına özü cavab verərək belə dedi: “Elmin vətəni yoxdur, rus dilində hər hansı bir elmin tədrisi rus işğalı üçün şərait yaratmır. Rus darülfünunlarında təhsil edənlərdən zərər görən olmayıb. Ən əsası, bu darülfünun get-gedə milliləşəcək”.Məmməd Əmin öz çıxışını bu sözlərlə bitirdi: “Heç bir millət tarixin ilk addımında milli bir darülfünunə sahib olmamışdır. Əvvəlcə özgələrdən istifadə edərək, sonra get-gedə qüvvət kəsb etmişdir. Darülfünun hər dildə olsa da olsun, açıb oxumalıyıq. Çünki bu müəssisə ilə biz bir ürfan müəssisəsi qururuq və öz gənclərimizi onun vasitəsi ilə ziyalandırıb, istədiyimiz milli professorlarımıza tədricən sahib olacağıq”.

    Nəriman Nərimanov. Bilirəm, universitet sizin təşəbbüsünüzlə yaranıb. Hətta, Sizin orada dərs keçməyinizdən də xəbərdaram.


    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bakı Dövlət Universitetinin yaranması birbaşa Rəsulzadənin adı ilə bağlıdır. Bu məsələ ətrafında o, bir neçə dəfə Azərbaycan Parlamentində çıxış etmiş və universitetin açılmasını qəti tələb etmişdir. Universitetin ilk rektoru olmuş professor Razumovski 1922-ci ildə çap etdirdiyi "Bakı şəhərində universitetin əsasının qoyulması" adlı xatirə oçerkində yazırdı: "Rəsulzadənin sayəsində, onun gücü, maarifçilik köməyi ilə "Müsavat" partiyasında universitetin açıq və gizli düşmənləri partiyanın qərarına tabe olmağa məcbur olmuşlar. Biz öz tərəfimizdə artıq iki partiyaya malik idik. "Müsavat" və sosialistlər, bu da parlamentdə çoxluğu təmin edirdi". 1920-ci ilin mart ayında Bakıda rus dilində çapdan çıxmış,"1920-ci il üçün Azərbaycan respublikasının təqvim-ünvanında" qeyd edilib ki, Rəsulzadə BDU-nun Tarixi-filologiya fakültəsində "Osmanlı ədəbiyyatı tarixindən" dərs demişdir.

    Məmməd Əmin. Mən həmişə belə düşünmüşəm ki, insanların ən böyük fəlakəti cahillikdən qaynaqlanır. Onları bu fəlakətdən yalnız elm xilas edə bilər.
    Nəriman Nərimanov. (Gülümsəyir). Hər halda, mən “Nadanlıq” əsərinin müəllifiyəm.
    Məmməd Əmin. Mən bu əsəri çox yerdə nümunə göstərmişəm... Amma məni qorxudan budur ki, biz bir cəhalətdən qurtulub başqa bir cəhalətə düçar olmaqdayıq.
    Nəriman Nərimanov. O, nə cəhalətdir elə?
    Məmməd Əmin. Mən onun adını hələlik şərti olaraq “sovet cəhaləti” qoya bilərəm.
    Nəriman Nərimanov. Əksinə, biz cəhalətə qarşı müharibə elan etmişik. Bilmirəm, Siz nəyə görə belə bir qənaətə gəlmisiz?
    Məmməd Əmin. Hər şey göz qabağındadır ki... İndi Lenin çardan daha çox təbliğ olunur. Bir zaman çarı peyğənbər kimi mədh edirdilər, indi isə Lenin Allahla müqayisə edilir.
    Nəriman Nərimanov. Yox, bunu rəsmi dairələr etmir ki... Özünüz bilirsiz ki, geniş əhali kütləsinin fikrini dəyişmək çətindir.
    Məmməd Əmin. Lenin barədə bir-iki tənqidi söz deyəni bolşeviklər yerindəcə güllələyirlər. Bəs bu cəzalar hansı qanunla nizamlanır?
    Nəriman Nərimanov. Mən hər cür qanunsuzluğa qarşı amansızam.
    Məmməd Əmin. Bu məsələlər təkcə Sizdən asılı deyil ki, yoldaş Nərimanov...
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm... (Pauza.) Əmin bəy, Koba mənə hər şeyi danışıb. Söz verib ki, Moskvada sizi işlə təmin edəcək.
    Məmməd Əmin. Bunu gələcək göstərəcək. Doğrusunu deyim ki, Moskvada yaşamaq mənə sürgün kimi bir şey olacaq. Bunu indidən görüb hiss edirəm.
    Nəriman Nərimanov. Siz həmişəlik getmirsiz ki... Əminəm ki, yenə vətənə qayıdıb gələcəksiz.
    Məmməd Əmin. Allah kərimdir... Bu, həyatdır. İrəlicədən bir söz demək çətin məsələdir.
    Nəriman Nərimanov. Elədir. Dünya çox sürətlə dəyişir...
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, biz qısa zamanda heçdən bir dövlət yaratdıq.
    Nəriman Nərimanov. Bir ilə, iki ilə dövlət yaranmır, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Niyə də yaranmasın? Əgər bu dövlət deyildisə, onda niyə Sizin, eləcə də bolşeviklərin bütün sənədlərində “Müsavat dövləti” ifadəsi işlədilir?
    Nəriman Nərimanov. Mən yerli-yataqlı, bütün hərəkət mexanizmi dayanmadan çalışan dövləti nəzərdə tuturam.
    Məmməd Əmin. Ona qalmış heç yüzillərin dövləti olan Rusiya da “yerli-yataqlı” bir dövlətə çevrilməmişdi. Rusiya, olsa-olsa bir rus şairinin dediyi kimi, aclar və qullar səltənəti idi.
    Nəriman Nərimanov. Məhz buna görə bu səltənət dağılmalı idi və dağıldı da... (Pauza). Əmin bəy, biz hələ dördüncü ildən, “Hümmət” təşkilatını yaradandan üzü bəri çarizmə qarşı bir olmuşuq.
    Məmməd Əmin. Doğrudur. Amma bizim məqsədimiz vətənimizi çar Rusiyasının qanlı caynağından azad etmək olub. Biz bu mövzuda vaxtilə sizinlə çox danışmışıq, Nəriman bəy. Bəyəm biz bir imperiyanın əsarətindən qurtulub başqa bir imperiyanın əsarətinə təslim olmaq üçün vuruşurduq?
    Nəriman Nərimanov. Düzdür, bizim məqsədimiz Azərbaycanı müstəqil görmək olub. Mən yenə də bu müstəqillik uğrunda vuruşuram.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, Siz hansı müstəqillikdən dəm vurursuz? Bu gün Rusiya Federasiyası tərkibində olan Azərbaycanın heç bir hüququ yoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Elə ona görə də deyirəm ki, mənim mübarizəm davam edir.
    Məmməd Əmin. Biz Rusiyanın tərkibində yox, Rusiya ilə qonşuluq şəraitində yaşamalı idik.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, bəyəm Rusiya Azərbaycanın müstəqilliyini tanıdı ki, biz onunla əməkdaşlıq da edək?
    Məmməd Əmin. Bunun günahı bizdədir, yoxsa ruslarda?
    Nəriman Nərimanov. Təqsir həm bizdə, həm sizdə, həm də Rusiyadadadır. Gəlin bir qonşu ermənilərə baxaq. Onlar həm Avropa ilə münasibətləri qoruyub saxlayır, həm Rusiya ilə... Həm də öz işlərini görürlər.
    Məmməd Əmin. Siz elə düşünürsüz ki, ermənilər öz müstəqilliyini qoruyub saxlayacaqlar?
    Nəriman Nərimanov. Xeyr. Mən elə düşünmürəm, Əmin bəy. İndi siz yol üstəsiz, Moskvaya gedirsiz. Olsun ki, siz mənzil başına çatanacan ermənilər Sovet hakimiyyətinin qurulduğunu elan etsinlər. Onlar bir gün də Rusiyasız yaşaya bilməzlər.
    Məmməd Əmin. Amma biz Rusiyasız belə, normal bir dövlət kimi yaşaya bilərik.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, gəlin özümüz-özümüzə sual verək: bəyəm bu gün xalqların taleyi yalnız onların özlərindənmi asılıdır? Axı biz niyə etiraf etməyək ki, Azərbaycan Rus imperiyasının təsirindən çıxan kimi, başqa bir dövlətin, məsələn, ingilis imperiyasının təsiri altına düşməkdə idi?
    Məmməd Əmin. Mən etiraf edirəm, rus imperiyası çökən zaman ingilislər Qafqazda öz dayaqlarını məhkəmləndirmək istəyirdilər. Amma bu, ölkəmizin müstəqilliyi üçün heç də böyük təhlükə ola bilməzdi.
    Nəriman Nərimanov. Axı vaxtilə, hələ yeddi-səkkiz il öncə, mənim sizinlə bu mövzuda söhbətim olub. Biz sizinlə daim ingilislərin yer üzündə hegemonluq siyasətinin əleyhinə olmuşuq.
    Məmməd Əmin. Mən yenə bu siyasətin əleyhinəyəm.
    Nəriman Nərimanov. Axı mən bilirəm ki, sizin dövrünüzün hökuməti xarici qüvvələrə, məsələn, gah ingilislə, gah italyanla əlaqə qurmaq istəyirdi.
    Məmməd Əmin. Bəli, biz bir çox ölkələrlə əlaqə qurmaq istəyirdik. Burada pis nə var ki?
    Nəriman Nərimanov. Burada söhbət adi əlaqələrdən getmir. Söhbət milli mənafenin ayaq altına atılmasından gedir. (Pauza). Həm də söhbət təkcə xaricdə axtarılan dəstəkdən getmir.
    Məmməd Əmin. Bəs söhbət nədən gedir, Nəriman bəy?.. Bəlkə bir az da açıq, səmimi danışasız.
    Nəriman Nərimanov. Söhbət həm də ondan gedir ki, Yusifbəyov hökuməti Denikin, Kolçakın simasında özünə tərəfdaş axtarırdı.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Parlamanın 5 iyun 1919-cu ildəki 45-ci iclasında da Denikin təhlükəsi yenidən gündəmə gəldi. Yenə Rəisi-vükəla (Baş nazir) Nəsib bəy Yusifbəyli deputatlar qarşısında geniş izahat verdi. O bildirdi ki, dünən Denikinin nümayəndəsi polkovnik Lazarevdən bir kağız gəlib. Ondan görünür ki, Denikin Rusiya təşkil olunana qədər bizim istiqlaliyyətimizi tanıyır və “sizə təhlükə yoxdur” deyir, ancaq bunun adicə kağız olduğunu özləri tez vaxtda isbat elədilər.

    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, bu, yumşaq desəm, cəfəng bir fikirdir. Biz Denikin və Kolçakın simasında özümüzə nə tərəfdaş, nə də xilaskar axtarmışıq. Biz heç zaman qonşularını əzən, onların haqqını yeyən Rusiyanın tərəfdarı olmamışıq. Bu mənada çalışmışıq ki, rusların diqqətini öz probləmlərinə yönəldək. O ki qaldı Yusifbəyov hökumətinə... Bəli, mən Sizin Nəsib bəy Yusifbəyova məktubunuzu oxumuşam.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, gizlətmirəm, mən sizin hakimiyyətiniz dövründə dördüncü və beşinci hökumət kabinetlərində baş nazir vəzifəsini icra etmiş Nəsib bəy Yusifbəyova məktub yazmışdım.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəriman Nərimanovun həmin məktubunda deyilirdi:
    “Möhtərəm Nəsib bəy Yusifbəyov cənabları.
    Mənim sizə belə müraciət etməyimə səbəb odur ki, bizim siyasi nöqteyi-nəzərimiz bir-birindən kəskin sürətdə ayrıldığından sizə başqa cür müraciət edə bilmirəm. Bunun o qədər də əhəmiyyəti yoxdur. Əhəmiyyət verilməsi lazım gələn məsələ aşağıda yazdıqlarımdır. Qafqaz müsəlmanlarının Bakıda çağırılmış birinci qurultayı, əlbəttə, yadınızdadır. Mənim bu qurultayda çıxış etdiyim də həmçinin yadınızdadır. Qurultay məndən böyük bir nitq gözləyirdi. Lakin mən, təxminən aşağıdakıları dedim: “Zaqafqaziya müsəlmanları! Siz rus inqilabının mahiyyətini başa düşməlisiniz. Soyğunçu müharibə olan dünya imperialist müharibəsindən sonra Rusiyada qələbə çalmış inqilab bütün dünya inqilabının başlanğıcı oldu. Bu dünya inqilabının dalğaları içərisində boğulmaq istəmirsinizsə, Rusiya fəhlə və kəndlilərinin qızıl bayrağı altında sıx birləşin”. Mənim bütün nitqim, deyəsən, bundan ibarət idi. Siz mənim bu dediklərimə diqqət yetirərək onu öz bildiyiniz kimi şərh etməyə başladınız. O zamandan çox keçmişdir, çox hadisələr və əhvalatlar olmuşdur.
    Siz və həmfikirləriniz mənimlə siyasi düşmən olduğunuza baxmayaraq mən sizə qarşı nəzakətlə hərəkət edirdim. Nə qədər ki, siz “millət” və “din” sözlərini tez-tez təkrar etməklə məşğul idiniz, mən öz nöqteyi-nəzərimdən sizə geridə qalmış adamlara baxan kimi baxırdım. Mən bu fikirdə idim ki, doğrudan da hamını birdən-birə döndərib beynəlmiləlçi etmək olmaz. Mən türkləri Qafqaza dəvət etmək tərəfdarlarına qarşı daim ciddi sürətdə çıxış etmişəm. Hətta, mənim Duma salonunda oxuduğum son mühazirə də tamamilə bu məsələyə həsr olunmuşdu və mən sizin indiki vəziyyətinizi aşkar və aydın sürətdə göstərmişdim. Siz pantürkizm və panislamizm ideyalarını yayarkən, mən bir kommunist kimi sizin qəti əleyhinizə çıxmışdım, lakin sizin Türkiyə qanadı altına girmək cəhdinizə, bir psixoloq kimi, lütfkaranə baxırdım. Türkiyə “zəfərlə” gəlib rüsvayçılıqla getdi. Almanlar da getdilər. Bəs sizin İngiltərəyə münasibətinizi nə ilə izah etmək olar?
    İngilislər buraya gələnədək Vilhelmin top güllələri London küçələrində partladığı zaman axı siz müsəlman kütlələrinə deyirdiniz ki, İngiltərə təkcə Türkiyənin deyil, habelə bütün müsəlman aləminin tarixən qəddar düşmənidir. Biz müsəlman kommunistləri də bunu müsəlman kütlələrinə deyirdik və indi də deyirik. Lakin müəyyən bir vaxtdan sonra siz ingilislərə nəinki düşmən münasibəti bəsləmədiniz, əksinə, onlara o qədər yaxın dost oldunuz ki, özünüzün xəbəriniz olmadan istiqlaliyyətinizi itirdiniz. İngiltərə müntəzəm olaraq sizi simasızlaşdırdı, bunu bilə-bilə siz Antantanın insanpərəstliyi və mədəniliyi barəsində müsəlman kütlələrinə nəğmələr oxumağa başladınız.
    Bütün bunlardan sonra mənim ürəyimə şübhə dammışdır: siz və həmfikirləriniz doğrudanmı millətinizi və ya islamı sevirsiniz? Təkrar edirəm: ingilislər sizə gələnə qədər, necə deyərlər, İngiltərə ilə durub- oturmağa başladığınız vaxta qədər sizin dilinizdən eşidilən “pantürkizm”, “panislamizm” sözlərinin mənim üçün mənası var idi, lakin, bağışlayın, siz İngiltərənin çəkmələri altında əzilə-əzilə onu müsəlman kütləsinə tərifləməyə başladıqdan sonra isə daha mənim nəzərimdə ideyalı adamlar, milləti və xalqı sevən adamlar deyilsiniz (sizi müsəlman meşşanları arasında nüfuzlu edən də məhz bu idi) bir ovuc zavod sahibinin və mülkədarın mənafeyinin müdafiə edənlərsiniz.
    Məgər həqiqətdə belə deyilmi? Siz Azərbaycanı həqiqətən sevsəydiniz, həmişə dediyiniz kimi, ümumiyyətlə müsəlmanların əsil müdafiəçiləri olsaydınız, müsəlman kütlələrilə heç vaxt belə rəftar etməzdiniz… Lakin, mənə elə gəlir ki, indi bu bədbəxt müsəlman kütləsi də sizin barənizdə mənim düşündüyüm kimi düşünür. O, başına gələn bir çox hadisə və əhvalatlardan sonra belə fikrə gəldi ki, “islam” və “millət” sözləri sizin üçün yalnız bir pərdə imiş, Sovet hakimiyyəti əleyhinə ağzı köpüklənə-köpüklənə çıxış etməyə sizi bir ovuc bəy, xan və müftəxor Bakı milyonçusunun mənafeyi məcbur edirmiş.
    İndi ingilislər gedirlər. Onlar ona görə getmirlər ki, siz onları məcbur edirsiniz; yox, buna səbəb odur ki, İngiltərədə iğtişaş vardır. Lakin onlar gedirkən sizi İtaliyanın əlinə ötürmək istərdilər (ah nə rəzalət!), lakin İtaliya özü də bu saat özünü o yan bu yana ata bilməz, çünki orada da çox qarışıqlıq vardır. İngiltərənin məqsədi sizi elə əllərə verməkdir ki, siz Sovet Rusiyası ilə əlaqədə ola bilməyəsiniz. Bunların hamısı sizə, əlbəttə, məlumdur. Nəhayət, İngiltərə möhkəm ümid edəcəyi bir adam tapmışdır ki, o da Denikindir. Sizin fikrinizi bilmirəm, lakin biz əminik ki, Denikin Bakıya İngiltərənin razılığı ilə hücum edir.
    Budur, siz burda bir cəsarət göstərirsiniz, Denikinə qarşı müharibə elan edirsiniz.
    Əcəba sizi belə hərəkət etməyə məcbur edən nədir? Mən burada fəhlələrin təzyiq göstərməsindən danışmaq fikrində deyiləm; yox, mənim məqsədim sizin ürəyinizin gizli sirlərini bilməkdir. Burjuaziya üçün bunun qətiyyən heç bir fərqi yoxdur; ona eyş-işrətli və arsız həyat lazımdır, bu isə Denikin vaxtında da olacaqdır.
    Lakin siz müsəlman ziyalıları, Azərbaycan müsəlmanlarının müqəddəratını həll edən sizlər, indi hökümət başında duranlar Denikinin sizə nələr nəsib edəcəyini çox gözəl anlayırsınız. Denikin çar generalıdır və onun şüarı məlumdur. O sizi “Yarəbb, sən çarı hifz et!” nəğməsini oxumağa məcbur edəcək və sizin Məclisi-müəssisanız cümhuriyyətinizlə birlikdə bu nəğmənin sədaları arasında havaya sovrulacaqdır.
    Sizi çar generalına qarşı müharibə elan etməyə məcbur edən əslində budur. Mən inanıram ki, əgər ingilislər kimi Denikinin də Sovetlər Rusiyası ilə əlaqədə olmamaq şərtilə sizi rahat buraxacağından arxayın olsaydınız, o zaman o alçağı duz-çörəklə qarşılardınız. Sizin bütün siyasətinizi mən belə təsəvvür edirəm.
    Lakin əmin olun ki, Denikini, Gürcüstanla birlikdə siz yox, Sovetlər Rusiyası əzəcəkdir. Kolçak darmadağın edildi. Tezliklə Denikinin də axırına çıxılacaqdır. Sovet hakimiyyətinin qüdrətli qolları tamamilə açılacaqdır. Əgər siz əvvəlki kimi kar və korsunuzsa, əgər indi, xüsusən Versal sülhündən sonra dünya miqyasında nələr olduğunu görmür və eşitmirsinizsə, onda Sovetlər Rusiyası sizin üçün bir o qədər qorxulu deyildir.
    Siz mənim birinci Qafqaz qurultayında dediyim sözləri istehza ilə qarşıladınızsa da güman etmirəm ki, mənim sözlərim indi də sizdə təbəssüm oyatsın. Bütün siyasətiniz üçün Zaqafqaziya müsəlman fəhlə və kəndlilərinin məhkəməsi qarşısında cavab verməli olacaqsınız. Müdhiş saaat yaxınlaşır…
    Lakin siz özünüzə bununla haqq qazandıra biləcəksiniz ki, qonşularınız olan ermənilər və gürcülər belə etmişlər. Onda sizdən soruşacaqlar: bəs bilmirdinizmi ki, Azərbaycan və Bakı şəhəri Sovet Rusiyası barəsində xüsusi mövqe tuturdu?
    Sovet Rusiyasının Ermənistan və Gürcüstan ilə əlaqələri xüsusi rol oynamır, amma Bakı Sovet Rusiyasının həyatıdır. Siz qabaqcıl müsəlmanlar isə daim bu ciddi məsələ ilə oynayaraq rus fəhlələrinə və kəndlilərinə son dərəcə nankorluq etdiniz, halbuki, sizin tərəfinizdən heç bir qurban verilmədən onlar sizə əsrlər boyu davam etmiş çar zülmündən azad olmaq imkanı yaratmışdılar.
    Bu sualı Ermənistana və Gürcüstana deyil, sizə verəcəklər.
    Siz isə heç bir cavab tapmayacaqsınız. Yalnız bunu deyə biləcəksizniz ki, siyasətdən xəbərsiz olduğunuz üçün bilmirdiniz ki, qüdrətli Vilhelm tac-təxtdən məhrum olacaq, Türkiyə öz istiqlaliyyətini itirəcək, siz öz müqəddəratınızı yenə Sovet Rusiyası ilə bağlamalı olacaqsınız.
    Bütöv bir xalqın həyatı ilə, qızıl əsgərləri xarüqələr yaradan bütöv bir dövlətin həyatı ilə oynamaq olmaz, amma siz cinayətkarcasına bu cür oynadınız, qonşularınız isə sizi dar bir dalana soxaraq sizə gülürlər. Məsələn, Ermənistanı götürün. O, daim İngiltərə ilə, indi də Denikinlə əlaqə saxladığı halda öz agentlərini Moskvaya göndərir və artıq orada Sovetlərə tərəfdar olmaqdan danışılır.
    Əgər Denikin tezliklə darmadağın edilərsə və Ermənistan sovetlərə tərəfdar olduğunu bildirərsə (bu məhz belə də olacaqdır), onda sizin vəziyyətiniz necə olacaq?
    Qulaq asın, Nəsib bəy! Bilmirəm, bu məktub sizə çatacaqmı, amma bilirəm ki, bu sətirləri yazmağa məni vadar edən hislər mənə əzab verməyəcəkdir, ona görə ki, mən nə etməli idimsə, onu etmişəm. Siz və həmfikirləriniz mənim həyatıma bələdsiniz. Mən həyatımın ən yaxşı illərini Zaqafqaziyaya, xüsusilə də Bakıya vermişəm. 25 illik ictimai-ədəbi fəaliyyətimdən sonra lap əldən düşmüşəm və bir ayağım gordadır. Mən tam inamla deyirəm: bütün bəşəriyyətin nicatı kapitalın məhvində və əməyin təntənəsindədir. Zülm altında inləyən və təbiətlə mübarizədə geri qalmış müsəlmanların buna hamıdan çox ehtiyacı vardır…
    Qoy bütün dövlətlərdə sovet hakimiyyəti bərpa edilsin, islam dininə inanan xalqlar yüz ildə edə bilmədiklərini on ildə etsinlər.
    Belə bir prespektiv qaşısında bir ovuc əxlaqsızın cibişdanı haqqında danışmaq və düşünmək bizim üçün nə qədər eyib olar, həm də onlar ona görə əxlaqsız olmuşlar ki, kapital hakim idi, əmək isə həqarət hesab edilirdi…
    Belə bir ciddi dövrdə, dünya inqilabının alovları ayaqdəyməz adaları belə bürüdüyü bir zamanda mən sizi və sizin həmfikirlərinizi qəbirqazan rolundan əl çəkməyə çağırıram. Mərd-mərdanə deyin: biz Rusiya inqilabının xarakterini anlamamışıq, biz dağıdıcı imperialist müharibəsinin bütün nəticələrini nəzərə ala bilməmişik, biz meydandan çəkilirik, Azərbaycanda qoy Sovet hakimiyyəti olsun!
    Mən əminəm ki, bununla siz rus proletariatı qarşısında təqsirinizi yüngülləşdirmiş olarsınız, bununla da müsəlman kütlələrini yaxın gələcəkdə gözlənilən yeni ağır sınaqlardan qurtarmış olarsınız.
    Qoy bu tarixi bir sənəd olsun. Siz öz həmfikirlərinizlə bu sənədə etina etməsəniz, əminəm, yaxın vaxtlarda həmin sənədi Azərbaycan respublikasının fəhlə və kəndliləri qarşısında oxumağa imkan olacaq və onlar görəcəklər ki, kimin ürəyi onların səadəti üçün belə səmimi və həyəcanla çırpınırdı.
    Nəriman Nərimanov
    16 iyul 1919-cu il
    Həştərxan şəhəri.

    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, Sizin ittiham etdiyiniz Nəsib bəy, bütün varlığı ilə öz xalqına bağlı bir adamdır.
    Nəriman Nərimanov. Xalqı sevmək bir şey, xalqa xidmət etmək başqa bir şeydir.
    Məmməd Əmin. O, xalqımızın ən ləyaqətli oğullarından biridir. Bu gün bolşevik rəhbərlərin əksəriyyəti bizim xalqımızın var-dövlətini talamaqla məşğuldur. Amma Nəsib bəy Yusifbəyov son tikəsini xalqla bölən bir şəxs kimi tanınır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəsib bəy Yusif (Usuf/Usub) bəy oğlu Yusifbəyov 5 iyul 1881-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olub.
    Həyat yoldaşı Şəfiqə xanımın yazdığına görə, Nəsib bəy gimnaziyanı bitirdikdən sonra öncə atasının istəyi ilə 1900-cü ildə Peterburqdakı Texnologiya İnstitutuna girib. Ancaq bu fakt özünü doğrultmur, çünki bu vaxt o, hələ gimnaziyanı bitirməmişdi.
    Peterburq şəhərindən 25 iyul 1902-ci ildə Odessa Novorossiya Universitetinin rektoruna yazdığı ərizəyə əsasən, Nəsib bəy sentyabrda həmin universitetin tibb fakültəsinin 1-ci kursuna qəbul edilib və 1903-cü ilədək orada oxuyub. 1903-cü ilin sentyabrında bu fakültədə təhsilini davam etdirmək istəmədiyinə görə hüquq fakültəsinə dəyişilib. Universitetdə onun Nəriman Nərimanovla tanışlığı başlayır. Nəsib bəydən onbir yaş böyük olan Nərimanovla onun arasında böyük qalmaqallar o vaxtdan başlayıb.
    Yusifbəyov hüquq fakültəsində 3 semestri başa vurub, ancaq 1905-ci ilin payız yarımilinin təhsil haqqını ödəyə bilmədiyinə görə 4-cü semestrdə universitetdən çıxarılıb. Onun təhsilini davam etdirmək imkanı bir də 1907-ci ildə yaranıb, ancaq inqilabi hərəkatla ilgili olaraq həmin il Novorossiya Universiteti müvəqqəti bağlandığına görə Nəsib bəy 23 fevral 1907-ci ildə Universitetin rektoruna ərizə yazaraq Xarkov Universitetinə köçürülməsini xahiş edib. Həmin ilin 16 martında Xarkov Universitetinin İdarə Heyəti də köçürülməyə öz razılığını verib. Bundan sonra Nəsib bəy təhsilini Xarkov Universitetinin hüquq fakültəsində davam etdirib.
    Nəsib bəy Xalq Cümhuriyyəti dövründə maarif və ərzaq naziri, daha sonra Baş nazir olmuşdur.
    Atası Yusif bəy Baş nazir olan oğluna belə bir məktub yazmışdır:
    "Əziz oğlum, çox səbr etdim, amma yazacam. Sıxıntı çəkərək, borc altına girərək səni yüksək təhsillə təmin edə bildim. Artıq təhsilini qurtarıb gəldin, şəhərin ərzaq işləri üzrə rəisi oldun. Sənə yenə mən baxdım. Məndən yalnız pul istədin. Sonra Tiflisə gedərək Seymin maarif naziri oldun. Aldığın maaş ilə dolanmadın. Bir neçə dəfə pul istədin göndərdim, sonra Azərbaycanın istiqlalını elan etdiniz. Cümhurriyyətimizin maarif naziri oldun. Paytaxtımız Bakıda çalışdın. Yenə də maaşın xərclərini ödəmədi. Məndən pul istədin. Həmişə göndərirdim. Mənə aid olan torpağın bir parçasını satmışdım. Həmin pullardan göndərirdim. Bu gün isə baş nazirsən, dövlət rəisisən, yəni ölkəmizin padşahı olmusan. Yenə bağının qamışını mən alım?"

    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən Sizin hökumətdə Baş nazir vəzifəsini icra etmiş Nəsib bəy Yusifbəyova 19-cu ilin 16 iyul tarixində Həştərxandan yazıb göndərdiyim məktubda hazırda Azərbaycanın varolmasının məhz Rusiyadan asılı olduğunu göstərmişəm.
    Məmməd Əmin. Siz Azərbaycanın təkcə indiki vaxtda deyil, gələcəkdə də Rusiyadan asılı olacağını deyirsiz.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən demişəm ki, Azərbaycanın daimi xoşbəxtliyi Rusiyadan asılıdır.
    Məmməd Əmin. Əvvəla, bunun üçün gərək Rusiyanın özü də xoşbəxt olsun. Rus xalqı bədbəxtlik girdabında inildəyir. İkincisi də, gərək onda yazaydınız ki, bizim həm xoşbəxtliyimiz, həm də bədbəxtliyimiz Rusiyadan asılıdır.
    Nəriman Nərimanov. Bu fikirlə də razıyam.

    Səs-küy. Uğultu. Fit səsi.
    Yanıb-sönən işıqların çarpazlaşan-kəsişən şüaları.

    Səslər. Çəkilin... Yana çəkilin... Yolu boşaldın... Ehey, orada yolu boşaldın... Yoldaşlar, irəli keçin, irəli...
    Məmməd Əmin. Deyəsən, Stalinin dəstəsi gəlir. Yəqin ki, Kobanı yola salacaqsız...
    Nəriman Nərimanov. Mən artıq Koba ilə görüşüb vidalaşmışam.
    Məmməd Əmin. Nə vaxt?
    Nəriman Nərimanov. Bayaq...
    Məmməd Əmin. Elə bildim ki...
    Nəriman Nərimanov. Eşitdim ki, buradasız. Sizinlə görüşməyə gəldim...
    Məmməd Əmin. Təşəkkür edirəm.
    Nəriman Nərimanov. Dəyməz... Hə, deyəsən, Sizinlə də ayrılıq zamanı gəldi.
    Məmməd Əmin. Hələlik, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Hələlik. Görüşənə qədər.

    Onlar əl verib bir müddət bir-birlərini diqqətlə süzürlər. Sonra əllərini bir-birinin çiyninə vurub ayrılırlar.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Biz Stalinin gedəcəyi salon-vaqona mindirildik, başda Stalin olmaqla böyük sovet xadimlərindən Serqo Orconikidze, Budu Midivani (Ankarada milli Gürcüstan hökumətinin elçisi olan Semyon Midivaninin doğma qardaşı) və başqaları burada idi. Stalin bizi qarşılayır. Məmməd Əminlə görüşür.

    İosif Stalin. Bir daha salamlar, yoldaş Rəsulzadə.
    Məmməd Əmin. Xoş gördük, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Yəqin ki, ailə üzvlərinizlə görüşdünüz, vəziyyəti onlara izah etdiniz.
    Məmməd Əmin. Bəli.
    İosif Stalin. Elə isə yolçu yolda gərək. Məmməd Əli ilə Siz mənimlə bir vaqonda gedəcəksiz. Serqo Orconikidze ilə Budu Midivani isə qonşu vaqondadır... (Gülür). Mən istəyirəm ki, yaxın dostlar daim yaxınlığımda olsunlar.
    Məmməd Əmin. Amma biz Abbasquludan ayrı düşdük. O da bizimlə birlikdə getməli idi...
    İosif Stalin.Yerli kommunistlər Abbasqulunu sizinlə bərabər göndərmək istəmədilər. Nədənsə onun əleyhinə böyük hiddət var. Amma darıxmayın, o da gələcək... Haydı getdik vaqonlara.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bir az sonra işğalçıların şaqraq qəhqəhələri, yerlilərin də həzin və mütəəssir baxışları arasında qatar hərəkət edir. Moskva yolundayıq... Bu barədə sonralar Məmməd Əmin öz xatirələrində ətraflı söhbət açmışdı...









    10.
    Səhnə dəyişir.
    Qatar. Fit səsi. Təkərlərin taqqıltısı.
    Stalin və Məmməd Əmin kupedə.

    İosif Stalin. Normal şərtlər daxilində qatar Moskvaya dörd-beş günə çatmalıdır. Amma bu gedişlə onbeş günə ancaq çatarıq.
    Məmməd Əmin. Qatar təmirə dayanacaq?
    İosif Stalin. Yox. Yolüstü bəzi məsələri yoluna qoymaq lazımdır. Əmin bəy, bilirsiz ki, Moskvada nəşr olunan “Vostok” jurnalının baş redaktoru və naşiri Mixayloviç də bizimlə bir yerdə, yəni bu qatarda yol gedir.
    Məmməd Əmin. Bilirəm. Əvvəllər Volontyor adını daşıyirdı.
    İosif Stalin. Aha... İndi əmin oldum ki, yazılarına bələdsiz. Onun “Bakinski raboçi” qəzetində Dərbənd divarlarına aid çıxan yazısını oxumamısız ki?
    Məmməd Əmin. Yazı ilə tanışam.
    İosif Stalin. Mixayloviç yazır ki, Sasanilər dövründə ucalmış bu divarlar cənubdan gələn təcavüzə görə inşa olunub.
    Məmməd Əmin. Xeyr, Koba, bu divarlar şimaldan gələn bəlaya qarşı yaradılıb.
    İosif Stalin. Maraqlıdır. Mən indi bunu Mixaylıça deyərəm. (Pauza). Yaxşı, Əmin bəy, Siz əvvəllər Moskvada olmusuz?
    Məmməd Əmin. Bəli, olmuşam.
    İosif Stalin. Bəs şimalda eskimoslar yaşayan yerdə necə?
    Məmməd Əmin. Xeyr. Oralarda olmamışam.
    İosif Stalin. Amma mən olmuşam. (Gülür). Orada başıma çox macəralar gəlib. Hələ yolumuz uzundur, danışaram.
    Məmməd Əmin. Mən onların bəzi səciyyəvi cəhətləri barədə eşitmişəm.
    İosif Stalin. Hə, deməli bu eskimoslar az qala mənə sitayiş edirdilər. Xəstələnəndə mənim yanına gəlirdilər. Mənim verdiyim bəzi sadə həb və tozlar yüngül xəstəliklərin qarşısını alırdı. Bir gün eskimos gözəllərindən birisi müalicə üçün mənim yanıma gəlmişdi. Müayinə edərkən mən ondan bəzi təkliflər aldım. (Gülür). Amma buna əhəmiyyət vermədim. Halbuki bu dilbər, zəkası ilə eskimoslar arasında məşhur olan bir qəhrəmandan hamilə qalmaq istəyirdi... Onlar üçün adi görünən bu hal biz qafqazlılar üçün qəbuledilməzdir. Elə deyilmi?
    Məmməd Əmin. Bəli.
    İosif Stalin. İndi qadına münasibətlə başqa bir misal danışım. Bax, budur, burada, Dağıstanda Kommunist Partiyasının inqilab sahəsində xidmətləri olmuş, sınanılmış üzvlərindən biri komissar vəzifəsindən sui-istifadə edərək, dağlı bir qızın namusuna toxunmuşdu. Mən onun ən böyük cəza ilə cəzalandırılmasını əmr etdim. Partiya və sovet xadimləri bu yoldaşın dəyər və xidmətlərini nəzərə alaraq mənə onun üçün zəmanət versələr də razı olmadım, dedim ki, “qətiyyən olmaz, elə indi xalqın gözü qarşısında edam ediləcək, çünki müsəlman xalqı bu xüsusda göz yummağı qətiyyən bağışlamaz. Dağlardakı “adətlərə”, buradakı “namus” anlayışına hörmət hökumətə etibar baxımından əsasdır”.
    Gərək hər xalqın yerli adət-ənənəsinə hörmət edəsən. Lap elə götürək Arazın o üzü ilə bu üzündə yaşayanları... Fərqlər çoxdur, elə deyilmi? Mən Bakıya gələndə baxdım ki, bizimkilər İrana hücum planları hazırlayırlar. Dərhal mane oldum. Hələlik bu planı dəyişməliyik.
    Məmməd Əmin. Yaxşı, Siz niyə mane oldunuz?
    İosif Stalin. İranı sovetləşdirmək cəhdi yanlış bir hərəkətdir. Orada nəinki cümhuriyyət, konstitusiyalı bir monarxiya rejimini möhkəmləndirmək belə, kifayət qədər mütərəqqi bir işdir. Sosializm və kommunizm prinsiplərini oralarda tətbiqə girişmək macəraçılıqdan başqa bir şey deyildir.
    Məmməd Əmin. Siz belə hesab etmirsiz ki, İranda aparılan işin kökündə bir çox səhvlər buraxılıb?
    İosif Stalin. O, nə səhvlərdir elə?
    Məmməd Əmin. İran Bürosunun üzvlər görün kimlərdir? Mdivani, Lominadze, Mikoyan...
    İosif Stalin. Siz bununla nə demək istəyirsiz?
    Məmməd Əmin. Mən əvvəla bu işin perspektivliyinə o başdan inanmamışam. İkincisi isə, onu demək istəyirəm ki, bu işlə ən azı İrana yaxından bələd olan adamlar məşğul olmalı idi.
    İosif Stalin. Əgər Siz Nərimanovu nəzərdə tutursunuzsa bu, yanlış fikirdir. Nərimanov İran tacirlərinin əmlakının müsadirə olunması barədə qərar çıxarıb. Onu Arazın o tayında o qədər də sevmirlər...
    Məmməd Əmin. Bəs nə üçün Mikoyanla Mdivaninin Kiçik xanı nüfuzdan salmaq üçün apardığı təbliğatı unudursuz?
    İosif Stalin. Mirzə Küçek özü özünü nüfuzdan salır. Bizim bolşeviklərlə əməkdaşlıqdan riqqətə gəlmişdi... Biz hər kəsə öz qabiliyyətinə görə qiymət verməliyik. Amma Mirzə Kuçek xandan fərqli olaraq Təbriz hərəkatının lideri Xiyabani, ona təklif edilən yardımlardan imtina edərək, “İranı yalnız iranlı azad etməlidir” fikrinə üstünlük verdi.
    Məmməd Əmin. Bəli, Xiyabani öz xalqının köləyə çevrilməsini istəmir. O, bir inqilabçı kimi əsasən düz yoldadır.
    İosif Stalin. Siz özünüz necə, İranda yaxın zamanlarda hansısa ciddi dəyişikliyin olacağına inanırsızmı?
    Məmməd Əmin. Bu cür sualların cavabını adətən tarix verir.
    İosif Stalin. Etirazım yoxdur. Ancaq tarixi paralellər aparmaq da pis olmazdı...
    Məmməd Əmin. Elə bu cür paralellərdən qaçmaq üçün mən indi Sizdən soruşmuram ki, İran üçün təsbit etdiyiniz bu taktikanı niyə Azərbaycana tətbiq etmirsiniz? Çünki bilirəm, bu sualın cavabında Siz deyəcəksiz ki, burada Bakı kimi bir sənaye mərkəzi və proletariat hərəkatı vardır. Yəni Bakı inqilaba hazır idi... Yaxşı, bəs Türküstan? Ona nə deyirsiniz? Oradakı şərait İrandakı şəraitə bənzəmirmi? Onda niyə “İran taktikasını” oraya tətbiq etməyəsiniz? Amma biz bunun əksini görürük...
    İosif Stalin. Necə də olsa, Türküstanda rus məktəblərindən çıxmış ziyalılar var...
    Məmməd Əmin. Koba, bu cavab heç də marksist bir izah olmadı, elə deyilmi?
    İosif Stalin. Hər xalqın öz səviyyəsi var. Məsələn, mən almanlara çox rəğbət bəsləyirəm. Rusiyanın dünyanı doyurmağa kifayət edəcək sərvətləri ilə Almaniyanın texniki istedad və qabiliyyəti bir araya gələrsə dünya inqilabının qarşısını ala biləcək bir qüvvə tapılmaz. Amma ingilislər... (Pauza). Onlar dünya inqilabını qısır salıblar. Mənim vicdanımda əllidoqquz ingilisin qanı var. (Yumruğunu havaya qaldırır). Onları şəxsən öz əlimlə öldürmüşəm. İndi polkovnik Ştoks deyilən bir əclaf var, o da bir əlimə keçsə, ürəyim of deməz, o saat gəbərdərəm onu.
    Məmməd Əmin. Mən bu “əclafı” şəxsən tanıyıram.
    İosif Stalin. Hansı əclafı?
    Məmməd Əmin. Sizin hiddət və nifrətlə andığınız Ştoks deyilən əclafı.
    İosif Stalin. Haradan?
    Məmməd Əmin. Onunla 1911- ci ildə Tehranda tanış olmuşdum. O zaman orada “İrani-nou” qəzetinin baş redaktoru idim. O zamankı İran xarici işlər naziri yaxın dostum mərhum Hüseyn xan Nəvvab mənim şərəfimə verdiyi axşam yeməyinə indi İran senatının sədri olan digər dostum Seyid Həsən Tağızadə kimi şəxslərlə birlikdə “Telmis” qəzetinin müxbiri ilə ingilis səfirliyinin hərbi attaşesini də dəvət etmişdi.
    İosif Stalin. Elə o Ştoks deyilən alçaq da vaxtilə hərbi attaşe olub.
    Məmməd Əmin. Bizimlə görüşdə iştirak edən də elə Ştoks özü idi.
    İosif Stalin. Onu cəmi bir dəfə görmüsüz?
    Məmməd Əmin. Yox, sonralar da görüşmüşdük. Amma bu dəfə Bakıda... Onda Ştoks birinci dünya müharibəsində qalib gələn müttəfiqlər adından Azərbaycanda olan ingilis işğal qüvvələri komandanı general Şatelvortun ştabında siyasi müşavir idi.
    İosif Stalin. Çar dövründəki ingilis-rus rəqabətilə indiki ingilis-rus, daha doğrusu ingilis-sovet münasibətləri bir-birindən radikal şəkildə fərqlənir. O zaman iki yırtıcı qarşı-qarşıya durmuşdu; indi isə...
    Məmməd Əmin. İndi isə iki xilaskar durur. Fəqət Allah bizi bu xilaskarlardan saxlasın, düşmənlərlə biz özümüz bacararıq.
    İosif Stalin. Bu regiondakı xalqların yeganə xilas yolu birlikdədir...
    Məmməd Əmin. Amma gürcülər Sizin dediyiniz bu birliyə qoşulmaq istəmir...
    İosif Stalin. “Gürcüstan indi çoxlu elçisi olan gənc qızın vəziyyətindədir, hamı onunla oynayır, o isə naz satır. Bir şey əldə etmək üçün, biz də, onunla zarafatlaşırıq. Burada Antanta da bizim əleyhimizə ittifaq yaratmaq istəyir.”
    Məmməd Əmin. Axı bu ilin aprelində Moskvada Sovet Rusiyası ilə Gürcüstün Demokratik Respublikası arasında sülh müqaviləsi bağlanıb. Həmin müqavilədə göstərilir ki, Rusiya Gürcüstünın müstəqilliyini tanıyır və onun daxili işlərinə qarışmayacaq.
    İosif Stalin. Doğrudur. Biz belə bir müqavilə imzalamışıq. Əvəzində Gürcüstan rəhbərliyi də orada bizim bolşeviklər partiyasının aşkar fəaliyyət göstərməsinə icazə veriblər. Yoldaş Kirovsa Sovet Rusiyasının Gürcüstandakı daimi nümayəndəsi təyin olunub... Məsələ burasındadır ki, əhalinin böyük əksəriyyəti orada menşeviklərin hakimiyyətini xoşlamır.
    Məmməd Əmin. Bu, Rusiyanın fikridir.
    İosif Stalin. Bəli, Rusiyanın fikri belədir. Yoldaş Rəsulzadə, necə düşünürsüz, biz qulağımızın dibində Antantanın meydan sulamasına göz yummalıyıq? Heç kəs şübhə etməsin, tezliklə Gürcüstan Rusiyaya daxil olacaq. Əlbəttə, yeni Rusiyaya, sovet Rusiyasına. Onbirinci qızıl ordu Gürcüstanı yad ünsürlərdən təmizləməyə daim hazırdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. 1921-ci ilin fevralında onbirinci ordu Gürcüstana hücum etdi.Həmin il mart ayının dödündə Abxaziyada, martın beşində isə Tsxinvalidə Sovet hakimiyyəti quruldu. Həmin il martın on səkkizində Menşevik hakimiyyəti Gürcüstanı tərk etməli oldu. İyulun on altısında Gürcüstanın tərkibində Acar Muxtar Sovet Respublikası təşkil olundu.İyirmi aprel 1922-ci ildə Gürcüstanın tərkibində Gənubi Osetiya muxtar vilayəti təşkil olundu.
    12 mart 1922-ci il tarixdən Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan federel itifaq daxilində birləşir. Beləliklə, Zaqafqaziya Fedrasiyası 5 dekabr 1936-cı ilə qədər mövcudluğunu saxladı.

    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, siz Şərq tarixini çox yaxşı bilirsiniz. İran inqilabının isə lap içində olmusuz. Bunları yazın, nəşr etdirək.
    Məmməd Əmin. Yazılar yanımda yoxdur, Bakıda qaldı.
    İosif Stalin. Məhəmmədəli elə indi geri dönsün, materialları gətirsin.
    Məmməd Əmin. Hələlik qalsın, birdəfəlik Moskvada yerləşdikdən sonra baxarıq, lazım olarsa, Məmmədəli oradan da Bakıya gələ bilər, elə deyilmi?
    İosif Stalin. Bu da ola bilər. Gələcəkdə ailənizi də Moskvaya gətirə bilərsiz. (Pauza). Yaxşı, Əmin bəy, bilmirsiz ki, “Mamed Saltan” kimdir?
    Məmməd Əmin. Mamed Saltanmı? Bu adı harada görmüsüz?
    İosif Stalin. Doğrusu, yadıma sala bilmirəm. Deyəsən, haradasa oxumuşam onun barəsində.
    Məmməd Əmin. Koba, olsun ki, Plexanovun yazısında görmüsüz.
    İosif Stalin. Ola bilər. (Fikrə gedir). Aha, xatırladım, düz deyirsiz, bunu Plexanovda oxumuşam...
    Məmməd Əmin. “Mamed Saltan” dediyiniz şəxs Sultan Məhəmməd Fatehdir. Rus çarlığının qurucusu olmaqla bərabər çar mütləqiyyətinin də ideoloqu sayılan Müdhiş İvan (İvan Qroznı) üçün Presvetov tərəfindən Sultan Məhəmməd Fatehlə bağlı yazılmış bir əsər vardır. Rus sosial-demokratlarının məşhur ideoloqu Plexanov Rusiya tarixinə aid yazdığı əsərində bu kitabdan iqtibasla “Mamed Saltan”dan bəhs etməkdədir. Yaxşı, bütün bunlar sizi nə üçün maraqlandırır?
    İosif Stalin. Mən tarixi təcrübəyə isnad etməyi sevirəm. Mərkəzdən qaçan qüvvələri bir mərkəz ətrafında birləşdirmək üçün, İvanın etdiklərindən başqa bir hərəkət qabil deyildir.
    Məmməd Əmin. Nə mənada?
    İosif Stalin. Tarixin inkişaf amili xalq deyilən amorf kütlə deyil, inqilabçı azlıq zümrəsidir. Bu zümrə məqsədə çatmaq üçün müəyyən bir plan qurar, kütləni bu plana uyğunlaşdırmaq üçün onu hazırlayır. Dünyanın bütün inqilabçıları belə etmişlər. Bu mənada İvan Qroznı da bir növ inqilabçı olub.
    Məmməd Əmin. Koba, gəlin Fransa inqilabını yada salaq. Tarix sübut edib ki, terrorun bir sistem olaraq faydalı olduğunu düşünmək doğru deyildir.
    İosif Stalin. Yox, yanılırsınız, terrorun, hələ kütləvi terrorun tarixindəki rolu mühümdür. Biz bolşeviklər, təbii ki, şəxsi terroru qəbul etmirik. Bunun faydası yoxdur. Bu, eserlərin sistemidir. Fəqət kütləvi terror başqa, biz onu qəbul və tətbiq edəcəyik. Bunun faydası isə şübhəsizdir. Bir adamı öldürməkdən, əlbəttə, bir şey çıxmaz; bir çox adamı birdən öldürmək isə təsirlidir... Yəni bunun kütləvi bir təsiri böyük olar.
    Məmməd Əmin. Yəni kütləvi qırğın elə vacibdir?
    İosif Stalin. Bəli. Nəinki vacib, həm də zəruridir. Biz tərbiyə etmək üçün xalqa kütlə halında təlim verəcəyik, bu təlimatımıza asanlıqla uymaları üçün onları lazım gəlsə kütlə halında cəzalandıracağıq.
    Məmməd Əmin. Siz doğrudanmı məhz bu qənaətdəsiz?
    İosif Stalin. Demokratiya məfhumuna nifrət kütlənin məntiqlə qandırılacaq bir şey olmadığını isbat etmək üçün mən vaxtilə Tiflisdə menşeviklərdən Xomeriki ilə öz arasmızda olan bir əhvalatı danışmaq istərdim. Danışım ya yox?
    Məmməd Əmin. Buyurun. Maraqlıdır.
    İosif Stalin. Mən Tiflisə Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyası Mərkəzi Komitəsi tərəfindən göndərilmişdim. Bildiyiniz kimi komitənin başında Lenin yoldaş dururdu. Xomeriki də eyni Sosial-Demokrat Partiyasının Tiflis Təşkilatı Mərkəzinin nümayəndəsi idi. Əksəriyyəti fəhlələrdən ibarət olan yerli partiyaçılar kütləsi qarşısında mərkəzi komitə ilə yerli təşkilatın iki nümayəndəsi sifəti ilə mənimlə Xomerikiyə görüşlərimizi, gəlişimizin məqsədini izah etdik. Siz onu tanımırsız ki?
    Məhəmməd Əmin. Haqqında eşitmişəm.
    İosif Stalin. Bir həftə tamam mübahisə etdik. Bir neçə dəfə mən, bir neçə dəfə də Xomeriki öz tezislərimizi müdafiə etdik. Nəhayət, münaqişələrdən bir nəticə almaq lazım gəlirdi. Bir qərar layihəsini mən, bir qərar layihəsini də Xomeriki qələmə alaraq iclasa təqdim etdik. İki qərar layihəsindən birini səs çoxluğu ilə qəbul etməli idilər. Halbuki nə oldu? Müvəqqəti olaraq ikimizin də iclasdan bayıra çıxmamızı tələb etdilər. Bir az sonra iclas yenidən başlandı və bizi də çağırdılar. Yoldaş Rəsulzadə, ağlınca nə qərar versələr bəyənərsiniz? Maraqlıdır, elə deyilmi?
    Məmməd Əmin. Bəli, çox maraqlıdır.
    İosif Stalin. Belə bir qərar qəbul etdilər: “Biz Xomeriki yoldaşı çox sevirik, illərdir bizə başçılıq edir, onunla bərabər işləmişik. Koba yoldaş da mərkəzi komitənin müvəkkilidir, onu da çox sevirik. Düşündük-daşındıq; ən yaxşısı bu iki yoldaşı bir otağa salaq, qarşılıqlı anlaşmaya gəlsinlər, ikisini də təmin edən bir formul tapsınlar, biz də onu qəbul edək”. Sonrasını da danışım?
    Məmməd Əmin. Çox maraqlı qərardır, yoldaş Koba...
    İosif Stalin. Əlbəttə, maraqlıdır. (Gülür). Mən Xomerikiyə dedim ki, bu da sənin demokratiyan! Bəlkə bəzilərinin təsəvvür etdiyi demokratiyaya aid başqa misal da çəkim?
    Məmməd Əmin. Buyurun.
    İosif Stalin. Rusiya inqilabının əvvəllərində “proletariat” sinfini idealizə etmək bir moda idi. Proletariata əl dəyilməz, proletariat nə edərsə ona təhəmmül olunur, müğayir şərtlər ortaya ataraq tətil edərsə də onu zorla işlətmək olmaz kimi düşüncələr xüsusilə sosialist partiyalar tərəfindən demaqoji bir surətdə “proletar əfəndilərə” təlqin olunmuşdu. Fəhlə sinfinə bu təlqini aşılayanların başında şəxsən bolşeviklərin özləri dururdu.
    Məmməd Əmin. Axı bizim ilk tanışlığımız zamanı şəxsən siz, yoldaş Stalin, fəhlə sinfini seçilmiş, onu qabaqcıl bir sinif deyə öymüşdünüz.
    İosif Stalin. Bəli, mən yenə də fəhlə sinfini yüksək qiymətləndirirəm. Amma yalançı demaqogiyanı qəbul edə bilmərəm, Əmin bəy. Proletariat da özünə qiymət verməyi bacarmalıdır. Bəlkə bir misal da çəkim?
    Məmməd Əmin. Bəd olmaz.
    İosif Stalin. “Ağ”lara qarşı mübarizə əsnasında Volqa boyunda bir gəminin yükünü boşaltmaq lazım gəlmişdi, lakin sahildəki fəhlələr işləmək istəmirdilər. Mən nə etməliydim? Nəsə bir çıxış yolu tapmaq lazım idi ya yox?
    Məmməd Əmin. Əlbəttə...
    İosif Stalin. Mən belə bir çıxış yolu tapdım. Necə? Həmin fəhlələrin içindən iyirmi adamlıq ilk partiyanı dərhal güllələtdim, gəminin boşaldılmasını təmin etdim. Məncə ən doğru yol bu idi... (Pauza). Hə, qatarımız sürəti azaltdı. Deyəsən, stansiyaya çatırıq...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Salon-vaqonda yemək süfrəsi başında ikən qatarımız qələbəlik bir stansiyada dayandı; burada bir az gözləyəcəkdi. Stalin mənə “pərdələri endir” dedi. Mən “yoldaş Stalin, bu niyə?” - deyə soruşdum. Stalin dedi: “Bayırdakılar masamızı görməsinlər”. Mən soruşdum: “Görürlər görsünlər, nə olar ki?” Stalin bu sualıma belə cavab verdi: “Qulaq asın, necə yəni nə olar, səfalət və məhrumiyyət içində olan xalq bizim bolluq içində olduğumuzu görsə inqilab olar, bilmirsən?”

    Məmməd Əmin. Yoldaş Koba, Sizdən bir şey soruşmaq istəyirəm.
    İosif Stalin. Buyurun.
    Məmməd Əmin. Bilmirsiz ki, yoldaş Lenin öz adının yanında daim “Ulyanov” adını da qeyd etməsi nədəndir?
    İosif Stalin. (Bir az düşünərək). Bunun səbəbini bilmirəm. Amma onu bilirəm ki, Lenin böyük bir müəllim, dahi bir rəhbərdir.
    Məmməd Əmin. Bəlkə o, familiyasını bu cür yazmaqla özünün rus olduğunu yada salır?
    İosif Stalin. Bildim nəyə işarə edirsiz. Lenin yoldaş tərtəmiz rusdur... Amma təbii ki, bizim aramızda hər cür millətin nümayəndəsi var. Məsələn, Trotski yəhudidir: Leyba Davidoviç Trotski. Ad-familiyasını gizlətdiyi bir yana qalsın, hərdən özünü rus kimi sırımaq istəyir. Bu adam bilmir ki, xalq dövlətin başındakı şəxsə çox diqqət edir. Onun bütün sümüklərini bir-bir öyrənir, əslinə- nəcabətinə əhəmiyyət verir. Trotski demişkən, bu keçmiş menşevik təmtəraq sevən, xudpərəst, qeyri-səmimi, dəyərsiz, yalançı bir dil pəhləvanıdır. O, uzun illər bolşeviklərin əleyhdarı olub. 1919-cu ildə Varşava altındakı məğlubiyyəti üçün Qızıl Ordu yalnız Trotskinin ədəbazlığına borcludur. Vaxt gələr bu cuhud öz cəzasını alar.
    Məmməd Əmin. İnqilabçılar arasında Avropa mədəniyyəti görmüş insanlar da var.
    İosif Stalin. Bəyəm indi Avropada bir düz-əməlli mədəniyyət var ki?
    Məmməd Əmin.Siz nə üçün belə düşünürsünüz?
    İosif Stalin. Bu, artıq çürümüş bir mədəniyyətdir. Əsl yeni və sağlam mədəniyyəti sovetlər yaradacaq, buradan dünyaya yeni bir işıq yayılacaq. Rusiya bütün sahələrdə dünya lideri olacaq.
    Məmməd Əmin. Bəyəm Avropada mədəniyyət yerli-dibli olmayıb?
    İosif Stalin. Avropa kapitalistləri öz mədəniyyətlərini ya İngiltərə və Fransa kimi müstəmləkələrinə çevirdikləri ölkələr hesabına, ya da Almaniya kimi məğlubiyyətə uğratdığı Fransanı hərraca qoymaq hesabına təmin etmişlər.
    Məmməd Əmin. Rus mədəniyyətinin inkişafına Avropa mədəniyyəti böyük təsir göstərib.

    Qatar fiti eşidilir. Təkərlərin yeknəsək çaqqıtısı davam edir.

    İosif Stalin. Yaxşı, yoldaş Rəsulzadə, bu Azərbaycan hökumətində baş verənlərə necə baxırsız?
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, mən uzun bir müddətdir ki, siyasi aləmdən uzaqdayam.
    İosif Stalin. Siz peşəkar inqilabçı və siyasətçisiz. İndi Nərimanovun rəhbərlik etdiyi hökumətdə iki dəstə yaranıb. Dəstələrdən biri Nərimanovu, digəri Qarayevi dəstəkləyir. Birinci dəstə Azərbaycanın tam müstəqilliyini istəyir. O biri dəstə isə Azərbaycanı Rusiyanın tərkibində görmək istəyir.
    Məmməd Əmin. Bəs sizin bu məsələyə münasibətiniz necədir?
    İosif Stalin. Mərkəzin baxışı belədir: könüllü şəkildə Rusiya ilə sazişə görə, müstəqil Azərbaycan vardır. Sizin bütün ətrafınız burjua dövlətləridir, onlar təşviqat aparırlar ki, “urus burda hər şeyi ələ keçirib”. İndi sizə sərfəlidir ki, Azərbaycanın müstəqilliyini nümayiş etdirəsiniz.
    Məmməd Əmin. Bəs sizin öz şəxsi münasibətiniz?...
    İosif Stalin. Plenumdakı çıxışımda Azərbaycanın müstəqilliyinə öz münasibətimi bildirmişəm.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Stalin öz məruzəsində belə demişdi: “Mən Azərbaycanın müstəqilliyinə tərəfdar deyiləm. Kommunistlərin bir hissəsinin digərindən müstəqilliyi ola bilməz. Sovet Rusiyası Bakının yanacağı olmadan keçinə bilməz. Sovet Rusiyasının köməyi, mütəşəkkilliyi, ordusu və s. olmadan Azərbaycan da məhv olardı. Burada tam ittifaq labüddür. Bütün dövlətlər ya Sovet Rusiyasına, ya da Antantaya tərəfdar olmalıdırlar, üçüncü yol yoxdur. Mən hesab edirəm ki, bütün yoldaşlar – müsəlmanlar da, ruslar da bunu bilirlər.”

    Məmməd Əmin. Öz müstəqilliyini elan etmək, azad yaşamaq- bu, hər bir xalqın öz istəyi ilə olmalıdır.
    İosif Stalin. Kiçik xalqlar bu böyük və amansız dünyada necə yaşaya bilər, yoldaş Rəsulzadə?
    Məmməd Əmin. Bəyəm xalqların böyüklüyünü, ya kiçikliyini onun əhalisinin sayı müəyyən edir, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Əlbəttə, ərazi və əhali heç də tam həlledici amil deyildir. Burada başqa amillər də rol oynayır. Məsələn, mən hesab edirəm ki, o amillərdən biri də yeraltı sərvətlərdir.
    Məmməd Əmin. Qısası, siz neft amilini nəzərdə tutursuz.
    İosif Stalin. Bura baxın, Əmin bəy, səhv etmirəmsə, siz Ağamalıoğlu ilə eyni hökumətdə olmusuz.
    Məmməd Əmin. Düzdür, Ağamalıoğlu bizim parlamentdə təmsil olunub, amma o, sosialist fraksiyasını təmsil edib. Bunu nəyə görə soruşursuz?
    İosif Stalin. O, necə bolşevikdir ki, neftin Rusiyaya daşınmasının əleyhinədir?

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Səmədağa Ağamalıoğlu öz çıxışlarının birində demişdi: “Azərbaycanın taleyini torpağın üstü deyil, altı təyin edir. Bu neft burada dayandıqca biz ona deyil, o bizə ağalıq edəcək. Çıxan neftdən bizim payımız bir idarə lampasını doldurmaq qədərdir. Amma bütün Rusiyada həyat bu neftə görə tənzimlənib. Nə çarə ki, iki məmləkətin taleyini bu qara çamur bir-birinə yapışdırmışdır! Ona görə də bizim üçün torpaq məsələsi yoxdur, neft məsələsi vardır”. Çox güman ki, Stalin bu fikri nəzərdə tuturdu.

    Məmməd Əmin. Söhbət əslində təkcə neftdən də getmir, Koba.
    İosif Stalin. Bəs nədən gedir söhbət, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Söhbət həm də ondan gedir ki, insanları zorla hansısa ideyaya təslim etmək olmaz.
    İosif Stalin. Bizim ideyaları kütlə can-başla qəbul edir. Bizim gəncliyimizin Bakı dövrü bir yerdə keçib, Əmin bəy. Yadınıza salın, yeddinci, səkkizinci, ya doqquzuncu illərdə Bakıda nə qədər terrorçu dəstə vardı?. . “Antixristı”, “Krasnaya sotnya”, “Çyornıye voronı”, ta nə bilim özgə nə... Hələ Bakı qoçularını demirəm. Təkcə bir ildə, yəni yeddi-səkkizinci ildə cəmi üçyüzmin əhalisi olan şəhərdə mindən çox adam terrorun qurbanı olmuşdu... Axı siz bu faktları yaxşı bilirsiz.
    Məmməd Əmin. Terroru mühit özü yaradır. Demokratik mühitdə belə sistemli cinayətlərin baş verməsi mümkün deyil.
    İosif Stalin. Biz məhz belə bir mühit üçün çalışırıq.
    Mmməd Əmin. Gəlin etiraf edək ki, indiki dövrün də öz terroru var.
    İosif Stalin. Bilirəm, siz “qırmızı terrora” eyham vurursunuz. Amma nəzərdə tutun ki, bu şərti bir ifadədir.
    Məmməd Əmin. Terrorun rəngi hələ nəyisə həll etmir.
    İosif Stalin. Əmin bəy, bilirsiz indi mən nəyi xatırlayıram? Mən partiyanın göstərişi ilə dördüncü ildən etibarən Bakıda inqilabi fəaliyyətlə məşğul olmuşam. Onda cavan idim, iyirmibeş yaşım vardı. Orada dəfələrlə terrora məruz qalmışam. Siz məni bir neçə dəfə xilas etmisiz. Hətta, atanızın məscidindəki minarədə gizlətmisiz. Səkkizinci ildə isə sizinlə Bayıl türməsində olarkən Məşədi Kazım adlı birisi məni xüsusi tapşırıqla öldürmək istəyirdi. Onun əlindən bıçağı siz aldınız. (Gülür). Bilmirəm yadınızdadırmı?
    Məmməd Əmin. Yadımdadır... (Gülümsəyir). Mən adi insani borcumu yerinə yetirmişəm.
    İosif Stalin. Bu gün mən elə həmin o borcu qaytarıram... Əslində mənim bişib bərkiməyimdə Bakının rolu böyükdür. Elə ilk yazılarım da orada meydana gəlib. “Bakinski raboçi”, “Qudok” qəzetlərində tez-tez məqalələrim çıxırdı. Onda biz hamımız eyni cəbhədə vuruşurduq. Kimə qarşı? Kapitalizmə və kapitalistlərə qarşı. Amma bu gün yollarımız ayrıdır. Niyə? Ümidvaram ki, biz yenə birlikdə olacağıq.
    Məhəmməd Əmin. Bu, çox çətin, hətta qeyri-mümkün bir işdir.
    İosif Stalin. Bəzən seçimi biz özümüz etmirik, bizim özümüzü seçirlər. (Eyhamla). Məncə, yoldaş Nərimanov öz ətrafında baş verən hadisələri qiymətləndirə bilmir. Bunu necə izah etmək olar?
    Məmməd Əmin. Nərimanov sizinlə eyni partiyanın üzvüdür.
    İosif Stalin. Eyni partiyada... Bu, işin formal tərəfidir. Amma elə məsələlər var ki, orada formalizm keçmir. Bolşeviklər hər cür milli məhdudiyyətdən uzaq olmalıdır. Di gəl ki, Nərimanov millətçilik edir. Biz bunu qəbul edə bilmərik. Lenin yoldaş bu cür düşüncəni qəbul etmir.
    Məmməd Əmin. Mənim bildiyimə görə, Nərimanov Leninlə yaxın münasibətdədir.
    İosif Stalin. Yoldaş Lenin hamımızla-bütün bolşeviklərlə xoş münasibətdədir. Onun üçün heç bir milli ayrı seçkilik də yoxdur. Budur, mən gürcüyəm, amma Rusiya dövlətinin mühüm postlarından birini tutmuşam. Halbuki heç Gürcüstanda Sovet hakimiyyəti mövcud deyil. Yaxud götürək Mikoyanı. Ermənidir. O da bu dövlətin mühüm simalarından biridir. Halbuki ermənilər hələ bizim hakimiyyətə dirsək göstərirlər.
    Məmməd Əmin. Mən belə düşünürəm ki, onları da bizi gözləyən aqibət gözləyir.
    İosif Ctalin. Proqnozunuz düzdür. Ermənistanla bizim birləşmək məsələmiz demək olar ki, başa çatıb. Gürcülərsə hələ naz eləyən gəlinə bənzəyir. Onlar hələ Avropanın sığalına-tumarına aludə olub bizə naz satırlar. Amma səhv edirlər. Bir neçə günə Ermənistanda, bir neçə həftəyə Gürcüstanda Sovet hakimiyyəti qurulacaq.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həqiqətən belə də oldu. 1920-ci ilin noyabr ayının 29-da Ermənistan, 1921-ci ilin fevral ayının 25-də Gürcüstan da işğal olundu.

    Qatar səsi. Gurultu. Səs-küy.

    Məmməd Əmin. Moskvaya çatırıq...
    İosif Stalin. Hə, çatırıq... Əmin bəy, səhv etmirəmsə mən sizinlə sonuncu dəfə elə Moskvada görüşmüşdüm.
    Məmməd Əmin. Bəli... On yeddinci ilin mayında... Yadımdadır, Moskva baharının ilk günləri idi...
    İosif Stalin. Budur, indi yenə Moskvadayıq... Amma indi bahar deyil, payızdır. Bundan sonra bir yerdə çalışacağıq. (Pauza). Əmin bəy, bilirəm, yəqin indi düşünürsüz ki, bura yad yerdir, harada qalmaq lazımdır? Münasib bir yer müəyyənləşənəcən elə burada, mənim vaqonumda qalmağı məsləhət bilirəm. Aşpaz da vaqonda qalacaq. Sonrasına baxacağıq... Hələlik. Görüşənəcən.
    Məmməd Əmin. Hələlik. İnşallah, görüşərik.
    Onlar əl verib ayrılırlar.











    11.
    MOSKVA.

    1921-ci il.

    Kremlin həyəti. Əsgər kimi sıra ilə düzülmüş küknar ağacları və bir az kənarda keşikçi qızıl əsgərlər. Nərimanovla Məmməd Əmin Kremlin həyətində üz-üzə gəlirlər.

    Məmməd Əmin. Salam, doktor...
    Nəriman Nərimanov. Salam, Əmin bəy. Bu, çox gözlənilməz bir görüş oldu.

    Əl verib görüşür, sonra bir kənara çəkilirlər.

    Məmməd Əmin. Yəqin ki, iclasa gəlmisiz.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Yəqin ki, Siz də Stalinin yanına gəlmisiz. Axı köhnə dostlarsız...
    Məmməd Əmin. Dost... Bəlkə də keçmiş həmkarlar desəniz daha yaxşı olar...
    Nəriman Nərimanov. Hər halda sizin xilas edilib Moskvaya gətirilməyinizdə Kobanın rolu oldu...
    Məmməd Əmin. Bəli, bunu inkar etmək olmaz.
    Nəriman Nərimanov. Amma Sizin üçün maraqlı olacağını nəzərə alıb bildirmək istəyirəm ki, Sizin həbsdən azad olunmağınızda Lenin yoldaşın şifahi göstərişi olub.
    Məmməd Əmin. Bax, doğrusu, mən bunu bilmirdim.
    Nəriman Nərimanov. Hər halda bilməyiniz pis olmazdı. Amma öz aramızda qalmaq şərti ilə. (Gülür).
    Məmməd Əmin. Dövlət adamlarının dövlət sirləri olmalıdır.

    Gülüşürlər
    .
    Nəriman Nərimanov. Burada işləriniz necədir, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Yəqin ki, vəziyyətin necə olduğunu siz özünüz yaxşı təsəvvür edirsiz, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Təxminən...
    Məmməd Əmin. Axı Siz bütün baş verənlərin içindəsiz...
    Nəriman Nərimanov. Burada elə işlər baş verir ki, onların nəticəsini mən xeyli sonra eşidib bilirəm.
    Məmməd Əmin. Məni bu gün daha çox Qarabağ məsələsi düşündürür.
    Nəriman Nərimanov. Elə məni də... “Yuxarıdakılar” öz halalca tarixi ərazilərmizin bizim olmasına razılıq vermək istəmirdi. Mən Dağlıq Qarabağ məsələsinə görə az qala Mərkəzdəki bütün yoldaşlarla düşmən olmuşam.
    Məmməd Əmin. “Yuxarıdakıların” hamısı Sizin dostlardır ki...
    Nəriman Nərimanov. Düzdür, aralarında dostlar da var... Amma burada, Moskvada düşmənlər də az deyil. O cümlədən, elə özümüzünkülər arasında...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. 29 iyin 1920-ci il tarixdə Lenin Çiçerinə yazırdı: “Olmaz ki, (Qarabağ məsələsinə görə) Nərimanovla razılaşasız?” Ermənilərin təsiri altında olan Çiçerin hətta Leninin özünə də etirazını bildirmiş, Qarabağın Ermənistan tərkibində olmasını təqdir etmişdi.

    Məmməd Əmin. Qarabağ, əslində Azərbaycana və eləcə də Ermənistana basqı etmək üçün bir çox dünya qüvvələrinin əlində dəyənəkdir.
    Nəriman Nərimanov. Qarabağı Azərbaycanın tərkibində saxlamaq çox baha başa gəldi. Mərkəz ermənilərin əlindədir. Mən orada təklənmişəm. Hətta, bir çoxlarının ürəyindən keçirdi ki, bizim torpaqların böyük bir qismi, nə Azərbaycanın tərkibində olsun, nə də Ermənistanın.
    Məmməd Əmin. Bəs kimin olmalıdır o torpaqlar? Bu sərsəm fikrin müəllifi kimdir?
    Nəriman Nərimanov. Biri elə Sizin “dostunuz” Serqo... (Gülür). Özünü çox vaxt “Bakılı balası” adlandıran Orconikidze... O, gündə bir fikrə düşür. Deyirdi ki, yaxşısı budur bütün mübahisəli əraziləri Rusiyaya verək.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əlbəttə, Nərimanov zarafat edirdi. Əslində Serqo Orconikidze Əmin bəylə yox, mənimlə daha yaxın ünsiyyətdə idi.
    Bir zamanlar, əsrin əvvəllərində, Beşinci il inqilabından sonra Bakıya kənar yerlərdən güclü bir axın gəlməyə başladı. Bu axın özü ilə bir inqilabi ruh da gətirmişdi. Qonşu Gürcüstandan gələn inqilabçılar arasında iki nəfər xüsusilə seçilirdi: Koba və Serqo. Amma bu iki gürcü Bayılda, 3 nömrəli kamerada tanış olmuşdu.
    Əmin bəy Stalinlə tez-tez görüşürdü. O vaxtlar kimsəsiz, kasıb Stalinə neft şəhərində arxa duran Əmin bəy idi. Mən Serqo ilə daha yaxın idim. Bu adam o vaxtlar feldşer idi. Neft mədənlərini dolaşıb həm xəstələri müalicə edir, həm də bolşevikləri təbliğ edirdi. Yadımdadır, Serqonu yeddinci ildə tutub həbs etdilər. Əvvəlcə Bakıda Bayılda saxlanılırdı. Mən ona bir neçə dəfə baş çəkdim. Sonra onu Suxumiyə, oradan da Sibirə göndərdilər. Ömürlük sürgün cəzası vermişdilər. O, iki ildən sonra sürgündən qaçıb Bakıya gəldi.
    Oktyabr çevrilişi zamanı Serqo xeyli irəli çıxdı. Qafqaz ölkələrində hakimiyyət çevrilişinin əsas simalarından biri kimi tanındı. Leninlə yaxın əlaqə qurdu. Zaqafqaziya kommunistlərinin başçısı oldu. Sonralar SSRİ Ağır sənaye naziri vəzifəsində işlədi. O, 1937-ci ildə müəmmalı şəkildə vəfat etdi.
    1936-ci ildə Serqo Orconikidzenin böyük qardaşı Pavel həbs edildi. Mən onu tanıyırdım. Biz, elə Serqo da öz aramızda ona Papuliya deyirdik. Az sonra Papuliya güllələndi. 1938-ci ildə Serqonun arvadı Zinaida Qavrilovna on il həbs cəzasına məhkum edildi. Orconikidzenin digər qardaşları İvan və Konstantin, habelə bir çox yaxın qohumları, Stalinin repressiyasına məruz qaldılar.

    Məmməd Əmin. Doktor, çox güman ki, Siz bəzi müəmmalı məsələlərin kökünü kənarda axtarırsiz...
    Nəriman Nərimanov. Nə mənada, Əmin bəy? Nəsə belə bir şey xatırlamıram... Yadımda deyil.
    Məmməd Əmin. O mənada ki, Ermənistanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasından cəmi üç gün sonra, yəni 1920- ci il dekabrın birində Azərbaycan İnqilab Komitəsinin bəyanatı sizin yadınızda deyil, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, mən desəm ki, o bəyanatdan xəbərim olmayıb, bu düz olmazdı. Amma məsələnin mahiyyəti başqa cürdür.
    Məmməd Əmin. Qəzetlərin yazdığına görə, Siz həmin gün, yəni dekabrın 1-də Dağlıq Qarabağın Ermənistanın ərazisi, onun ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu bəyan etmisiz.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, bu cür məlumatları mən də oxumuşam. Həm Ermənistanda, həm Gürcüstanda, həm Moskvada, təəssüflər ki, həm də Bakıda çıxan qəzetlərdə belə bir fikir yer alıb. Əslində isə mən heç bir ilhaq barədə söz deməmişəm. Ermənilər "bəyannamə” dedikdə mənim 1920-ci il dekabrın 1-də Bakı Sovetinin iclasındakı çıxışımı əsas gətirirlər. Əslində isə orada mənim söylədiyim fikir kobud şəkildə və qəsdən təhrif olunur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əslində Nərimanov həmin iclasda demişdi ki, Dağlıq Qarabağın əməkçi kəndlilərinə tam müqəddəratlarını təyin etmək hüququ veriləcək.

    Məmməd Əmin. Bunun nəticəsinin necə olacağını düşünmüsüzmü?

    Nəriman Nərimanov. Əgər belə bir səsvermə keçirilsə ermənilərin böyük əksəriyyəti Azərbaycanın tərkibində qalmaq istəyəcək.
    Məmməd Əmin. Siz bunu nəyə əsasən deyirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Bunu təkcə mən yox, elə Mərkəzdəki ermənilər də yaxşı bilirlər. Sizə də məlumdur ki, Mikoyan hər yerdə mənim əleyhimə danışır. Amma buna baxmayaraq o da etiraf edir ki, Qarabağ ermənilərinin həyatı Azərbaycandan asılıdır. Mikoyan hələ ik il qabaq 22 may 1919-cu il tarixdə Leninə yazdığı məktubda da göstərirdi ki, Qarabağ Azərbaycan torpağıdır, onu Ermənistanla heç nə bağlamır.
    Məmməd Əmin. Əvvəla, həmin vaxt Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulmamışdı və bu bəyanat bir təzyiq kimi görünür. İkincisi, bəyəm Siz Mikoyana inanırsız?
    Nəriman Nərimanov. Mən faktı deyirəm. O ki qaldı Mikoyana.... Əlbəttə, inanmıram. Mən dəfələrlə demişəm ki, 1920-ci ildə də Bakı Komitəsini ələ keçirən Mikoyan onu böyük ustalıqla Sarkisə, Sarkis isə Mirzoyana ötürüb. Leninə və Stalinə də demişəm ki, belə getsə çox güman ki, Mirzoyandan sonra bu vəzifəyə Kasparov keçəcək. Əgər belə getsə... Belə getsə bu quruluşun ömrü orta bir insan ömründən də az olacaq.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov Stalinə ünvanlanmış məktubunda yazır. “Mərkəzi Komitəyə, yol. İ.V.Stalinə, Surətləri: yol. L.D.Trotskiyə, yol. K.V.Radekə “Bizə qarşı aparılan kompaniyanın fəaliyyəti məhz ona yönəlib ki, Azərbaycanı tamamilə simasızlaşdırsınlar. Bir tərəfdən kommunizm bayrağı altında daşnak fəaliyyəti gedir, digər tərəfdən keçmiş eserlər sakitcə Sovet hakimiyyətini ayağının altını qazırlar”.

    Məmməd Əmin. Sizin komandada Sarkisdən də betərləri var. Əqidəsiz və məsləksiz insanlar...
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, siz əqidəli adamsız, buna şəkk-şübhəm yox. Amma əqidə və məslək insanla bir doğulmur axı.
    Məmməd Əmin. Dediyinizə şübhəm yox. Əqidə həyatda formalaşır.
    Nəriman Nərimanov. Mən bu ötən illərdə çox dəyişən sifətlər, necə deyərlər üzü üzlər görən, gündə bir havaya oynayan adamlar gördüm. İlahi, bizim millətimizdə nə qədər yaramaz insanlar varmış. Mən sizə yüzlərlə belə simasız buqələmun göstərə bilərəm.
    Məmməd Əmin. (Gülür). Bunun üçün elə bir nümunə də bəs edər, doktor.
    Nəriman Nərimanov. Məsələn, götürək Əliheydəri...
    Məmməd Əmin. Hə, bu misal kifayətdir.
    Nəriman Nərimanov. Gəlin etiraf edək ki, bizim xalq hələ kifayət qədər yetkinləşməyib.
    Məmməd Əmin. Nə mənada?
    Məmməd Əmin. Yaxşını yamandan ayırmaq mənasında...
    Məmməd Əmin. Mən elə düşünmürəm... Xalq müdrikdir. Görünür, bizim özümüz, bu xalqın önündə olanlar səhvlərə yol vermişik. Mən etiraf edirəm ki, bizim ən böyük səhvlərimizdən biri Qırmızı ordunu Bakıya buraxmaq oldu... O vaxt lazımi müqavimət göstərmədik.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mənsə belə hesab edirəm ki, sizin parlamant həmin dəqiqələrdə ən düzgün qərarı qəbul edib.
    Məmməd Əmin. Xeyr. Mən elə hesab etmirəm. O vaxt bizim öz keçmiş silahdaşlarımız bizə qarşı daha mütrəce mövqe tutmuşdu. Yoxsa nəticə başqa cür də ola bilərdi...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Aprel ayının 27-də gecə saat 12-də Azərbaycan Demokratik Respublikasının parlamentinin son -fövqəladə sessiyası keçirildi. Hərbi nazir Səmədbəy Mehmandarov vəziyyət haqda ətraflı məlumat verdi, çıxış yollarının tapılması məsələsinin müzakirəsi başlandı. Elə bu vaxt Həmid Sultanov silahlı dəstənin iştirakı ilə salona daxil olub parlamentə hakimiyyətin bolşeviklərə verilməsi haqda ultimatum verdi. İclasa sədrlik edən Həsən bəy Ağayev ultimatumu oxudu: “Azərbaycan parlamenti və hökumətinə. Azərbaycan kommunist partiyası mərkəzi komitəsi adından Azərbaycan proletariatı və zəhmətkeş kəndlilərinin iradəsini ifadə edərək mərkəzi komitə qan tökülməsinin qarşısını almaq naminə hakimiyyəti dərhal bolşeviklər partiyasına təslim vermənizi ultimatum şəklində qarşınızda qoymağı özünə borc bilir”.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, xalqı qırğına vermək ağılsızlıq olardı. Bakıya həmlə edən ordunun sərəncamında yetmiş iki min əsgər və zabit, üç atıcı diviziya, Taman atıcı briqadası, iki suvari korpus, bir suvari diviziya, onbir zirehli qatar, bir aviasiya eskadrilyası var idi. Bunun qarşısını necə almaq olardı?

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həmin gecə Xəzər Donanmasının komandanı Çingiz İldırım əlavə bir ultimatum verdi: “Azərbaycan sosialist Şura Cümhuriyyətinin Qızıl Donanması hakimiyyəti dərhal fəhlə-kəndli şura hökumətinə vermənizi qətiyyətlə tələb edir. Cavab, ultimatum alınandan sonra, iki saat ərzində verilməlidir. Əks təqdirdə, atəş açılacaqdır”. Həmin anlarda Bakıdakı bolşevik rəhbərlər Behbud bəy Cavanşirin mənzilində oturub parlamentin qərarını gözləyirdilər.

    Məmməd Əmin. Mən həmin gün irəli sürülən təhdid və təkliflərin hamısını rədd etdim.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bu vaxt rus-bolşevik ordusu artıq Biləcəridə dayanıb komanda gözləyirdi. Xəzər hərbi dəniz donanmasının topları parlamentin binasına yönəldilmişdi. Ultimatuma cavab vermək üçün Məmməd Əmin Rəsulzadənin sədrliyi ilə xüsusi komissiya yaradıldı. Vaxt az idi, iki saat ərzində ultimatuma cavab vermək lazım idi.

    Nəriman Nərimanov. Sizin hansı mövqedə dayanmağınız mənə məlumdur, Əmin bəy. Bilirəm, Siz son anacan müqavimət göstərmisiz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Gecə saat onikidə komissiyanın yekun iclasında Rəsulzadə vəziyyəti təhlil etdi və ultimatumu rədd etdiyini bildirdi. Lakin vəziyyətin çıxılmaz olduğunu görən komissiya üzvləri, yalnız Rəsulzadə istisna olaunmaqla, hakimiyyəti bolşeviklərə vermək qərarına gəldilər.

    Nəriman Nərimanov. Bəli, sizin komissiyanın qəbul etdiyi qərar tamamilə doğru idi. Çünki baş verən hadisələrin gedişinə real baxmaq lazım idi. Müqavimət göstərməyin bir mənası yox idi, Əmin bəy. Hesab edirəm ki, baş verənləri Siz özünüz də təhlil edib mənimlə razılaşarsız.
    Məmməd Əmin. Əslində Bakıda baş verən çevriliş yalnız siyasi hakimiyyəti ələ keçirmək məqsədi güdmürdü. Bu, neft uğrunda gedən bir mücadilə idi.
    Nəriman Nərimanov. Doğrudur. Düz deyirsiz. Bunu kim inkar edir ki?

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Lenin Qafqaz cəbhəsi hərbi inqilab şurasının sədri Orconikidzeyə teleqram göndərib tələb edirdi ki, “Bakını almaq bizə olduqca və olduqca zəruridir”.

    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, məni qorxudan Bakının, Azərbaycanın təkcə bu günkü taleyi deyil. Məni qorxudan həm də budur ki, bu neft gələcəkdə də bizim millətin ən böyük faciəsinə çevrilə bilər.
    Nəriman Nərimanov. Biz öz milli mövcudluğumuzu qorumaq üçün həmin vaxt neftdən imtina etməli idik. Başqa bir çıxış yolu vardımı?.
    Məmməd Əmin. Hələ o vaxt baş verən və indinin özündə də davam edən faciələr, talanlar... Amma siz bolşeviklər bu faciəni inqilab kimi qələmə verirsiz.
    Nəriman Nərimanov. Xeyr, mən bu hadisəni artıq çevriliş hesab edirəm.
    Məmməd Əmin. Yaxşı ki, bunu etiraf edirsiz. Nəriman bəy. Razısızmı ki, sizin hakimiyyət Qırmızı ordu Bakıya daxil olduqdan sonra əvvəllər verdiyi heç bir vədə əməl etmədi?..
    Nəriman Nərimanov. Siz hansı vədləri nəzərdə tutursuz?
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, bəyəm siz bizim hakimiyyətin bolşeviklərə hansı şərtlər daxilində verildiyini unutmusuz?

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Gecə saat birə işləmiş paralament müəyyən şərtlərlə hakimiyyətin bolşeviklərə verilməsi haqda qərar qəbul etdi. Şərtlər bunlardan ibarət idi.
    - Rus ordusu Bakıya girmədən dəmir yolu ilə Anadolunun imdadına gedəcək.
    -Azərbaycan istiqlalı və ərazi bütövlüyü hər cür təcavüz və məhdudiyyətdən qorunacaq.
    -Azərbaycan ordusu olduğu kimi qalıb buraxılmayacaq.
    -Azərbaycan siyasi partiyaları hürriyyət və sərbəstliyini mühafizə edəcək.
    -Sabiq dövlət xadimləri, hökumət üzvləri və millət vəkillərindən heç kəs siyasi cinayətdə ittiham edilməyəcək.
    -Azad şəraitdə toplanacq Azərbaycan şuraları öz hökumətinin idarəsini təyin edəcək.
    Bu şərtləri irəli sürdükdən sonra aprel ayının 27-dən 28-nə keçən gecə Milli parlament və hökumət buraxıldı, binanın üzərindən üçrəngli bayraq endirildi, həmin gecə səhər saat 4-də Qırmızı Ordu Bakı şəhərinə daxil oldu.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, biz hələ Avropa tipli bir dövlət deyilik ki, hər şeyi kağız üstündə cızılldığı kimi, dəqiqliklə icra edək.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, amma bizim təşkil və təklif etdiyimiz parlament Avropa tipli bir parlament idi. Elə orada fəaliyyət göstərənlərin də əksəriyyəti Avropada təhsil almış insanlardı. Bu gün bolşeviklər bizi millətçilikdə, pantürkçülükdə günahlandırır. Bu, tam əsassız, şər və böhtan dolu bir iddiadır. Bizim parlament bəlkə də yer üzünün ən mütərəqqi, ən demokratik və ən beynəlmiləlçi parlamenti idi. Bunun üçün parlament korpusunun siyahısına ötəri nəzər salmaq kifayətdir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Azərbaycan Parlamentinin Tərkibi belə idi:

    Parlamentin sədri - Əli Mərdan bəy Topçubaşov
    Sədrin I müavini - Məmməd Yüsif Cəfərov
    Sədrin Müavini - Sultan Məcid Qənizadə (Qəniyev)
    Parlamentin baş katibi - Bağır bəy Rzayev
    Katiblər - Mehdi bəy Hacınski, Bayram Niyazi Kiçikxanlı

    I Müsavat və Birtərəflər fraksiyası
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
    Həsən bəy Ağayev
    Nəsib bəy Yusifbəyli
    Xəlil bəy Xasməmmədov
    Məhəmməd Həsən Hacınski
    Abbasqulu Kazımzadə
    Musa bəy Rəfizadə
    Cavad bəy Məlikyeqanlı
    Mehdi bəy Hacınski
    Mehdi bəy Hacıbababəyov
    Rəhim bəy Vəkilov
    Şəfi bəy Rüstəmbəyli
    Hacı Səlim Axundzadə
    Mustafa Mahmudov
    Asəf bəy Şıxəlibəyov
    Abuzər bəy Rzayev
    Əhməd Həmdi Qaraağazadə
    Ağa Əminov
    Nəriman bəy Nərimanbəyli
    Mirzə Sadıx Axundzadə
    Müseyib bəy Axıcanov
    Mustafa Vəkilov
    Məmməd Bağır Şıxzamanov
    Məmməd Əli Rəsulzadə
    Murtuza Axundov
    Rza bəy Axundov
    Məmməd Rza Vəkilov
    Cəlil bəy Sultanov
    Əşrəf Tağıyev
    Məmməd Yusif Cəfərov
    Mirzə Əsədullayev
    Yusif Əhmədzadə
    Baxış bəy Rüstəmbəyov
    Fətəli Xan Xoyski
    Ağa bəy Səfərəliyev
    Əsədulla Əhmədov
    Ağa Aşurov
    Qulamhüseyin bəy Kazımbəyov

    II İttihad fraksiyası
    Qara bəy Qarabəyli
    Mir Yaqub Mehdiyev
    Qazı Əhməd bəy Məmmədov
    Cəmil bəy Ləmbəranski
    Bəhram bəy Vəzirov
    Sultan Məcid Qənizadə
    Həmdulla əfəndi Əfəndizadə
    Zeynal bəy Vəzirov
    Heybətqulu bəy Məmmədbəyli
    Əli bəy Zizinski
    Qara bəy Əliverdiyev
    Əsəd bəy Əmirov
    İsgəndər bəy Axundov

    III Əhrar fraksiyası
    Aslan bəy Qardaşov
    Hacı molla Əhməd Nuruzadə
    Muxtar əfəndi Əfəndizadə
    Qərib Kərimoğlu
    Bayram Niyazi Kiçikxanlı

    IV Sosialistlər fraksiyası
    Səməd ağa Ağamalıoğlıu
    Əli Heydər Qarayev
    Qasım bəy Camalbəyov
    Hacı Kərim Sanılı
    Əhməd bəy Pepinov
    Camo bəy Hacınski
    Rza bəy Qaraşarlı
    Aslan bəy Səfikürdlü
    İbrahim Əbilzadə
    Bağır Rzayev
    Vladislav Bakradza
    Əkbər Şeyxulislamzadə
    İbrahim İsmayılzadə

    V Bitərəflər
    Bəhram bəy Axundov
    Behbud bəy Cavanşir
    Əbdüləli bəy Əmircanov

    VI Müstəqillər
    Əli Mərdan bəy Topçubaşov
    Səməd bəy Mehmandarov
    Xudadat bəy Məlikaslanov
    Bababəy Qəbulzadə

    VII Sol müstəqil
    Abdulla bəy Əfəndizadə

    VIII Slavyan - Rus İttifaqı fraksiyası
    Viktor Klanevski
    Basili Kravcenko
    Cerqey Remizov
    Fyodor Kotılevski

    IX Milli azlıqlar fraksiyası
    Lorens Kun
    Moisey Quxman
    Stanislav Vonsovic
    Vasil Kujim

    X Erməni fraksiyası
    Arşak Paronyan
    Yervan Taqionosov
    İsaq Xocayev
    Stepen Toqionosov
    Georgi Şahnazarov

    XI Daşnaksütyun fraksiyası
    Arşak Malxazyan
    Xoren Amaslür
    Poqos Cubarlı
    Abqar Papyan
    Aleksandr Ter-Azeryan
    Bogdan Balayans

    Nəriman Nərimanov. O siyahı ilə və həmin siyahıdıdakı adamlarla mən də tanışam...
    Məmməd Əmin. Mən hələ ərazimizin necə parça-parça bölünərək qonşulara “hədiyyə” edildiyini demirəm. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatlarına görə 1919-cu ilin axırlarında Azərbaycanın ərazisi 113,9 min kvadrat kilometr idi.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm. Onu da bilirəm ki, o vaxt 16,6 min kvadrat kilometr mübahisəli ərazi vardı.
    Məmməd Əmin. Həmin mübahisələr tezliklə həll olunacaqdı... Amma bu gün torpaqlarımız sanki hərraca qoyulub.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, elə məsələlər var ki, biz onları hələ həll edə bilmirik. Onların həlli qalır gələcək nəslə, gənclərə...
    Məmməd Əmin. Gənc bolşeviklər? Kimdir onlar? Məsələn, Sizin gənc bolşevik kimi vəzifəyə gətirdiyiniz Mircəfər Bağırov? O, adamlara divan tutmaqdan usanmır, hər kəsin içində bir “əksinqilabçı” axtarır .
    Nəriman Nərimanov. Əvvələ, onu mən irəli çəkməmişəm. İkincisi də, mənim bildiyimə görə, Mircəfər vaxtilə müsavatçı olub.
    Məmməd Əmin. Kimin hansısa partiyanın üzvü olması o qədər də əhəmiyyətli deyil. Əsas məsələ kimin hansı əxlaqa sahib olmasıdır.
    Nəriman Nərimanov. Siz deyənlərlə şərikəm, Əmin bəy. Amma məni ən çox təəccübləndirən bilirsiz nədir?
    Məmməd Əmin. Nədir, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Etibar edib irəli çəkdiyim adamların çoxu sonra tamam başqa cəbhəyə keçir. Açıq desəm, onlar o yeni cəbhədən mənim özümə atəş açırlar. O adını çəkdiyiniz Mircəfər tək olsaydı nə vardı ki... Bilirəm, Əyyub Xanbudağovu yaxşı tanıyırsız.
    Məmməd Əmin. Bəli, kifayət qədər tanıyıram.
    Nəriman Nərimanov. Xanbudaqova etimad göstərib irəli çəkdim. Hesab etdim ki, vətənpərvər, ziyalı, oxuyub-görmüş adamdır. Sonra mənim ayağımın altını qazanlardan biri o oldu. İndi də deyir ki, səhv etmişəm, Nərimanov mənim rəhbərimdir, böyüyümdür, ağsaqqalımdır... Mən bu adamları başa düşmürəm.
    Məmməd Əmin. Bunun günahını təkcə o adamlarda deyil, sizin hökumətin yaratdığı mühitin özündə axtarmaq lazımdır.
    Nəriman Nərimanov. Hər halda mühiti də adamlar yaradır.
    Məmməd Əmin. Mühit nədir? Bizim yaşadığımız işıqlı və qaranlıq aləm. İşığın çox olduğu bir mühit yaratmaq lazımdır, Nəriman bəy. Hegelin maraqlı bir fikri var: insanlar mühiti, mühit də insanları yaradır. Dediyim odur ki, əslində Əyyub Xanbudağov müsbət adamdır, amma onu əzən bu mühit, bu cəmiyyətdir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əyyub Şirin oğlu Xanbudaqov 1893-cü ildə Gəncədə bəy ailəsində doğulub. Xəzər donanmasında matros, kapitan köməkşisi işləyib. Hümmətçi bolşevik, kommunist idi. Azərbaycan Sovetləşəndən sonra Fövqəladə Komissiyanın sədri işləyib. Azərbaycan həmkarlar İttifaqında və Mərkəzi komitədə katib işləyib. Bütün bu vəzifələrdə ona Nərimanov dəstək vermişdi. Xanbudağov 1936-cı ildə Xalq Daxili işlər Komissarlığı tərəfindən həbs olunaraq 5 il azadlıqdan məhrum edildi. Amma bir il sonra SSRİ Ali Məhkəməsi hərbi kollegiyasının səyyar iclasının 12 oktyabr 1937-ci il tarixli qərarı ilə ona ölüm hökmü oxundu.
    Mən Əyyub bəylə tanış idim. Xanbudaqov mənim yaddaşımda vətənpərvər, qorxmaz bir şəxs kimi qalıb.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən çalıçıram ki, bu mürəkkəb dövrdə bizim bir vətəndaşımızın da burnu qanamasın...
    Məmməd Əmin. Siz nədən danışırsız, doktor? Artıq iki ildir ki, Sizin rəhbərlik etdiyiniz məmləkətdə bizim hökumətin rəhbərlərinə qarşı bütün cəbhə boyu hücum təşkil olunub.
    Nəriman Nərimanov. Kimdir o hücumu təşkil edənlər?
    Məmməd Əmin. Bolşeviklər və daşnaklar... Bizim Baş nazir, parlament sədri qətlə yetirilib. Minlərlə müsavatçıya divan tutulub. Bir yandan torpaqlarımız əldən gedir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Baş nazir Fətəli xan Xoyski (19 iyul 1920-ci ildə Tiflisdə ), keçmiş parlament sədrinin müavini Əhməd bəy Ağayev19 iyul 1920-ci ildə Tiflisdə, keçmiş daxili işlər naziri Behbud xan Cavanşir (İstanbulda) 19 iyul 1921-ci ildə Tiflisdə erməni terroristləri tərəfindən terrora məruz qalıb.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, doğrudanmı Siz elə düşünürsüz ki, mənim bu vətən, millət sevgisindən daha böyük hansısa qeyri bir amalım var?
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, əlbəttə, mən belə düşünsəydim, səhvə yol verərdim. Sizin belə bir sevginizə heç bir şübhəm yoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Bəlkə də Siz bunu bilmirsiz. Serqo ilə Anastas məni hər yerdə, bütün iclaslarda Rəsulzadə ideyalarının, Müsavat ideologiyasının tərəfdarı, hətta mübəlliği kimi təqdim etməyə çalışırlar.
    Məmməd Əmin. Nə mənada?
    Nəriman Nərimanov. O mənada ki, onlar Nərimanovu Mərkəzə millətçi kimi təqdim etmək istəyirlər.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, anlamıram, bu təqdimatda nə var ki? Bəyəm Siz öz millətinizin təəssübünü çəkmirsiz ki? Bayaq özünüz demədiniz ki, ən böyük amalınız millət sevgisidir?...
    Nəriman Nərimanov. Bəli, dedim. Amma başqa millətlərə də bir nifrətim yoxdur.
    Məmməd Əmin. İndiki halda söhbət hansısa millətə məhəbbət və ya nifrətdən getmir ki... Söhbət ondan gedir ki, indi sanki dünyanın təzədən bölüşdürüldüyü bir zamanda yaşayırıq. Söhbət ondan gedir ki, hər xalq öz dövlətini qurur, öz milli maraqlarını qoruyur. Bizim millətimizsə ayaqlar altında tapdanmaqda, sürünməkdədir. Mən belə mücərrəd məhəbbəti dərk edə bilmirəm, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, hər bir kəsi bu və ya digər məsələdə ittiham etmək asandır. Amma hər bir işin mahiyyəti mürəkkəbdir. Bilənlər yaxşı bilir ki, mən torpağımızı parçalamaq istəyən qüvvələrlə hansı savaşdayam.
    Məmməd Əmin. Amma Sizin açdığınız savaşa rəğmən bizim torpaqlarımız əldən getməkdədir. Bolşeviklər hakimiyyətə hansı şüarlarla gəlmişdilər, indi hansı əməllərlə məşğuldular?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən sizi yaxşı anlayıram. Amma hiss edirəm ki, siz məni anlamaq istəmirsiz.
    Məmməd Əmin. Bu, çox sərt fikir oldu, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Biz bir-birimizi anlamalı, dərk etməliyik.
    Məmməd Əmin. Dərk edək. Bizə kim mane olur ki?
    Nəriman Nərimanov. Özümüz... Özümüz mane oluruq, Əmin bəy. Mən bilirəm, siz ürəkdən haray qoparıb deyirsiz ki, torpaqlarımız əldən gedir. Amma mən də heç vaxt heç kəsə imkan verməyəcəyəm ki, torpaqlarımızı kiməsə elə-belə peşkəş etsinlər.
    Məmməd Əmin. Qarabağın başı üstə qara buludlar çaxır, ildırımlar oynaşır, Nəriman bəy.
    Nəriman Nərimanov. Mən Sizinlə razıyam. Ötən il iyulun dördündə Mərkəzi Komitənin Qafqaz bürosunun iclasında Dağlıq Qarabağ məsələsi iclasa çıxarılmışdı. Stalin başda olmaqla büronun bütün üzvləri –Orconikidze, Kirov, Myasnikyan, Fiqanter belə qərara gəldilər ki, Dağlıq Qarabağ Sovet Ermənistanının tərkibinə qatılsın. Amma mən onların bu fikrinə şərik çıxa bilməzdim və çıxmadım da.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov Kavbüronun qərarı ilə razılaşmadı. Qətiyyətlə tələb etdi ki, bu məsələyə Mərkəzi Komitənin iclasında baxılsın. Belə də oldu. Mövcud ərazinin Azərbaycan tərkibində olduğu rəsmən təqsdiq edildi.

    Məmməd Əmin. Ermənilərin torpaq iştahası çox güclüdür.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm. Onlar Naxçıvanı da Azərbaycandan qoparıb almaq istəyirdilər. Mən bu məsələdə də öz mövqeyimdən geri çəkilmədim.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Naxçıvanın Ermənistana verilməsi üçün Mərkəzdəki ermənilər bütün vasitələrə əl atırdılar. Nərimanov Behbud bəy Şahtaxtinski vasitəsilə Moskvaya öz etirazını çatdırdı. Şahtaxtinski Moskvada çıxış edərkən bu məsələyə Naxçıvan əhalisinin kəskin reaksiya verdiyini bildirdi. Əhali Rusiyaya deyil, Türkiyəyə daxil olmaq istədiyini bəyan etdi. Bu, rusların ürəyindən deyildi. 16 mart 1921-ci il tarixdə Moskvada gənc Sovet Rusiyası ilə gənc Türkiyə dövləti arasında müqavilə bağlandı. Həmin müqavilə Naxçıvan Müxtar Respublikasının Azərbaycan tərkibində qalmasını təsdiq etdi. Sənəddə o da qeyd edildi ki, Muxtar Respublika heç bir zaman başqa bir dövlətin tərkibində olmayacaq.
    Nəriman Nərimanov. Ermənilər bütün vasitələrlə Dağlıq Qarabağın Ermənistan ərazisi olmasını sübut etməyə çalışırlar. Bunun üçün onlar nələrə əl atmırlar. Gülməlidir, erməni dostlar hətta, bu xüsusda mənim adımdan sərəncam və dekretlər verməkdən belə çəkinmirlər.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həmin dekretlərdən biri 1921-ci il, iyunun 21-də Bakıda çıxan "Kommunist” qəzetində dərc olunmuşdu. Ermənistan SSR Xalq Komissarları Sovetinin 12 iyun dekretində deyilirdi: "Azərbaycan SSR İnqilab komitəsinin bəyannaməsinə və Sovet respublikasının hökumətləri arasındakı müqaviləyə əsasən elan olunur ki, Dağlıq Qarabağ bundan sonra Ermənistan SSR-in ayrılmaz tərkib hissəsidir”. Bu dekret Bakıda şok effekti yaradır. Hansı bəyannamədən söhbət gedir? Yaxud, Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulan vaxtdan İrəvanla Bakı hakimiyyəti arasında Dağlıq Qarabağla bağlı heç bir müqavilə bağlanmadığı halda, Ermənistan rəhbərliyi hansı "müqavilə”ni əsas gətirir? Bir sözlə, İrəvanın istinad etmək istədiyi arqumentlərin saxta olduğu göz qabağında idi.

    Məmməd Əmin. Ermənilər "bəyannamə” dedikdə Sizin o vaxt -Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri olarkən Bakı Sovetinin iclasındakı çıxışınızı əsas gətirirdilər. Səhv etmirəmsə bu çıxış 1920-ci il dekabr ayının birində olmuşdu.
    Nəriman Nərimanov. Mən həmin çıxışımda heç bir müqavilə barədə söz deməmişəm. Mən orada yalnız belə bir fikir işlətmişəm: "Dağlıq Qarabağın əməkçi kəndlilərinə tam müqəddəratlarını təyin etmək hüququ verilir”. Buradan isə qətiyyən o ərazinin Ermənistana qatılması nəticəsi çıxmır. Dağlıq Qarabağı əbədi Azərbaycan torpağı olub. Onu Ermənistana heç kəs hədiyyə edə bilməz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Qafqaz bürosunun Dağlıq Qarabağın muxtariyyəti ilə bağlı 5 iyul 1921-ci il qərarının tam icrası isə iki il uzanır. 7 iyul 1923-cü il tarixdə Azərbaycan Respublikasınıın tərkibində qaldığı tam rəsmiləşir.


    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, etiraf etməyə məcburam. Elə məsələlər var ki, mənim iradə və səlahiyyətimdən kənarda həll olunur. Amma mən əlimdən gələni əsirgəmirəm. Elə sizinlə bağlı da bəyanatım olub. Bildiyiniz kimi, mən hakimiyyətə çevrilişdən bir ay sonra gəlmişəm. Bakıya gələndən bir ay sonra isə rəsmi şəkildə bildirmişəm ki, Rəsulzadə də bu xalqın oğludur və biz onun salamat qalmasına zəmanət verməliyik. Bu bəyanat mətbuatda dərc olundu. Bu keçən müddətdə mənə edilən hücumların kökündə həm də sizə qarşı göstərilən loyal münasibətdir. Ruhulla Axundov hər yerdə deyir ki, Nərimanov bolşevik cildinə girmiş müsavatçıdır...
    Məmməd Əmin. Məlumatım var...
    Nəriman Nərimanov. Çox qəribədir. Millətçilərin çoxu mənə bolşevik kimi, bolşeviklərin çoxu isə mənə millətçi kimi baxır.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, bəs siz bu cəbhələrdən hansına daha çox önəm verirsiz? Yəni siz özünüzü bolşevik hesab edirsiz, ya millətçi?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən öz millətimi çox sevirəm. Amma başqa millətlərə də hörmətim var.
    Məmməd Əmin. Mənim də qeyri millətlərə hörmətim böyükdür. Amma istəyirəm ki, hər bir millət öz müqəddəratını özü həll etsin.
    Nəriman Nərimanov. Bu məsələdə mən də sizin fikrinizlə şərikəm.
    Məmməd Əmin. Əgər elədirsə, onda bu qədər milləti bir yumruq altında toplamağa nə hacət, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Yumruq niyə, Əmin bəy? Əksinə, biz hər bir kiçik xalqa milli muxtariyyət, milli azadlıq vəd edirik.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, bu milli azadlığı siz niyə verməlisiz axı? Bu azadlığı xalq özü seçməlidir.
    Nəriman Nərimanov. Xalqı dövlətdən ayırmaq olmaz, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Bolşeviklər nəinki xalqlara azadlıq verir, əksinə, xalqların indiyəcən əldə etdikləri azadlığı onların əlindən alır.
    Nəriman Nərimanov. Siz hansı xalqı nəzərdə tutursunuz, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Məsələn, elə öz xalqımızı...
    Nəriman Nərimanov. Mən hesab etmirəm ki, siz bu xalqı məndən çox sevirsiz.
    Məmməd Əmin. Xalqı sevmək ayrı, xalqa xidmət etmək bir ayrı iş, Nəriman bəy... Sizin sevginiz mücərrəddir.
    Nəriman Nərimanov. Siz niyə bu cür düşünürsüz?
    Məmməd Əmin. Çünki bunu deməyə əsasım var.
    Nəriman Nərimanov. O, nə əsasdır elə?
    Məmməd Əmin. Bizim xalqın bir məsəli var: “Bir budaqda oturub min budağı silkələmək”. Bolşeviklər də bu məsəldə olduğu kimi, bir ölkədə bədbəxtlik ağacı əkməklə kifayətlənməyib, öz rəzalət toxumlarını yüz ölkəyə eksport etmək istəyirlər.
    Nəriman Nərimanov. Xeyr, məsələ heç də Sizin düşündüyünüz kimi deyildir, Əmin bəy. Bolşeviklər bütün dünyada diktaturanın, istibdadın əleyhinədir.
    Məmməd Əmin. Bunlar gəlişigözəl sözlərdir, Nəriman bəy. Uzağa niyə gedirik, elə götürək öz xalqımızı. Bəyəm bizə bu qansız, amansız, qəddar rejim lazım idi?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, siz səhv edirsiz. Əsl bolşeviklər dünyaya sülh və bərabərlik toxumu səpmək istəyirlər.
    Məmməd Əmin. Sülh toxumu... Əsl bolşeviklər... Haradadır onlar? Bolşeviklər Azərbaycana gələndən sonra yalnız fəlakət gətiriblər. Təkcə bu son iki ildə minlərlə adam güllələnib. Vəhşiləşmiş zabit və əsgərlər evləri talan edir, kişiləri güllələyir, qız-gəlinləri zorlayır, fabrik-zavodlara od vurur, kilsə və məscidləri darmadağın edir. Budurmu bolşeviklərin gətirdiyi mədəniyyət?
    Nəriman Nərimanov. Mən bütün varlığımla hər cür zorakılığın əleyhinəyəm.
    Məmməd Əmin. Fəqət bolşeviklər hakimiyyəti ələ keçirəndən sonra əhaliyə divan tutmaqla məşğuldur.
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, burjua sinfinin nümayəndələri bizim həyata keçirdiyimiz müsbət işləri dəyərləndirə bilməz.
    Məmməd Əmin. Söhbət təkcə burjuaziyadan getmir ki...
    Nəriman Nərimanov. Biz də qısa vaxt ərzində az iş görməmişik... Kasıblara xüsusi qayğı göstərilir. Onlar hakimiyyətdə təmsil olunur. Kəndlinin qədrini kəndlidən, fəhlənin qədrini fəhlədən yaxşı kim bilər? Biz yeni cəmiyyətdə insan, yeni vətəndaş yetişdiririk.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, Çar dövründə təkcə kasıblar təpik altda idi. İndi varlılar da kasıbların vəziyyətindədir. Bütün Rusiya əzilməkdədir.
    Nəriman Nərimanov. Bu günün kasıbları... Yəqin ki, onlar sabah xoş güzaran görəcəklər.
    Məhəmməd Əmin. Mən belə hesab edirəm ki, Sizin hökümətin yaratmaq istədiyi o kasıb vətəndaş gələcəkdə əsl burjuy olacaq.
    Nəriman Nərimanov. Bu da yeni bir nəzəriyyədir yəqin. (Gülür). Əmin bəy, Siz nəyə əsasən gələcək haqda belə əminliklə danışırsız?
    Məhəmməd Əmin. Ətrafımızda baş verən hadisələr mənə belə deməyə əsas verir.
    Nəriman Nərimanov. Siz hansı hadisələri nəzərdə tutursuz?
    Məhəmməd Əmin. Bizim hakimiyyətdə və parlamentdə öz hesabına var-dövlət toplamış adamlar və ya onların övladları təmsil olunmuşdusa, bolşevik hakimiyyətində olanların əksəriyyəti özgəsinin hesabına sərvət əldə edənlərdir.
    Nəriman Nərimanov. Məsələn, mənim sərvətimmi var, Əmin bəy? Mənim heç şəxsi evim də yoxdur.
    Məhəmməd Əmin. Söhbət ayrı-ayrı fərdlərdən getmir, Nəriman bəy. Mən bilirəm, nə sizin sərvətiniz var, nə Stalinin, nə Leninin, nə də bir çox başqa bolşeviklərin.
    Nəriman Nərimanov. Elə isə söhbət kimdən gedir?
    Məhəmməd Əmin. Söhbət Bakının sərvətini talayanlardan, Moskvanı alt-üst edənlərdən...
    Nəriman Nərimanov. Bütün inqilablar tarixində bu cür xoşagəlməz hadisələr olub...
    Məhəmməd Əmin. Nəriman bəy, bizim hökumətimizdə və parlamentimizdə əyləşən adamlar, yəni sizin “burjua sinfinin nümayəndələri” adlandırdığınız ziyalılar öz xalqının bütün təbəqələrini sevirdi. Onlar üçün “kasıb-varlı”, “savadlı-savadsız” söhbəti yox idi. Amma sizin qurduğunuz hökumətin rəhbərləri sanki bütün ziyalılara nifrət edirlər. Elə bu səbəbdən də imkanı olan ziyalılar bu yeni yaranan məmləkəti tərk edib gedirlər. İndi xalq çar Nikolaya rəhmət oxuyur.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, bu, keçici bir haldır...
    Məhəmməd Əmin. Bu, necə “keçici hal” ola bilər ki, Lenin rus intelligensiyasını, bütün ziyalıları “qavno” adlandırır.
    Nəriman Nərimanov. Vladimir İliç bu sözləri konkret bir zaman və şərait üçün deyib...
    Məhəmməd Əmin. Onda icazə verin mən də sizə ustadımız Mirzə Fətəli Axundovun konkret bir zaman üçün dediyi fikri yada salım...
    Nəriman Nərimanov. (Gülür). Bilirəm, siz hansı fikri nəzərdə tutursuz?.. “Gələcəkdə bu günkü eşşəklərdən törəyənlərin özləri də eşşək olacaq”. Eləmi? Amma bu sözlərin bolşeviklərə heç bir dəxli yoxdur.
    Məhəmməd Əmin. Təki elə olsun. Fəqət baş verənlər ayrı şey deyir.
    Nəriman Nərimanov. Biz çalışmalıyıq ki, yaxşı şeylər baş versin.
    Məhəmməd Əmin. Xalqın artıq yaxşı və ya pis şeylər barədə düşünməyə halı qalmayıb. O, indi yalnız bir şey barədə düşünür: gündəlik çörək. Yavan, quru çörək. Siz yazıçısız, bəyəm adamların gözündən nələr yağdığını görmürsüz, Nəriman bəy?..
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm mənim öz gözümdən xoşbəxtlik yağır, Əmin bəy?
    Məhəmməd Əmin. Bunun günakı kimdədir, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Mən də həmin sualı Sizə vermək istərdim: kimdir günahkar?
    Məhəmməd Əmin. Siz bolşeviklərin özü...
    Nəriman Nərimanov. Xalq bizdə hələ çox geridədir, Əmin bəy. Onu bu inqilabdan qeyri neç bir qüvvə xilas edə bilməzdi...
    Məhəmməd Əmin. Demək istəyirsiz ki, bolşeviklər xalqı xilas edə biləcək yeganə qüvvədir?
    Nəriman Nərimanov. Bəlkə başqa bir fövqəladə qüvvə də var?
    Məhəmməd Əmin. Bəli, var. Xalqı onun öz ağıllı-dərrakəli oğul və qızları xilas edə bilər.
    Nəriman Nərimanov. Bunu kim inkar edir ki? Bizim gücümüz elə xalqdadır.
    Məhəmməd Əmin. Bəyəm Siz xalqa imkan verdiniz ki, o, öz müstəqil yoluyla getsin?
    Nəriman Nərimanov. Mən daim müstəqilliyin tərəfində olmuşam. Ağlın-idrakın müstəqilliyinin, cəmiyyətin-xalqın müstəqilliliyinin...
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, Siz elə lap əvvəldən Azərbaycanın müstəqilliyinin əleyhinə olmusuz.
    Nəriman Nərimanov. Sizə elə gəlir, Əmin bəy. Bu, yanlış bir fikirdir. Səhv edirsiniz.
    Məmməd Əmin. Təki elə olaydı, yəni mən səhv edəydim. Amma mənim dediklərimi sizin həyat və fəaliyyətiniz təsdiq edir.
    Nəriman Nərimanov. Mənim bütün həyatım öz milətimin həyatı ilə bağlı olub.
    Məmməd Əmin. Mən demirəm ki, siz millətimizi sevməmisiz. Belə desəm böyük günah olardı. Söhbət bizim müstəqilliyimizdən gedir. Biz öz milli dövlətimizi quranda siz harada idiniz, Nəriman bəy?
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm Siz bilmirsiz mən o illərdə harada olmuşam? Bolşevik dostlarımla bir yerdə olmuşam. Mən daim sosialist ideallarına inanmışam, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, heç birimiz o ideallara qarşı deyilik. Elə isə mən sizdən başqa bir mətləbi soruşub öyrənmək istəyirəm.
    Nəriman Nərimanov. O hansı mətləbdir elə?
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, biz hakimiyyətdə olduğumuz müddətdə heç bir bolşevik təzyiqə məruz qalmadı.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm. Necə bəyəm?
    Məmməd Əmin. Amma sizinkilər hakimiyyətə gələn gündən Xalq Cümhuriyətini nəinki rəhbərliyində olanlara, az-çox milli təssübkeşliyi olanlara, hətta, ən adi insanlara belə divan tutmaqdadır. Mən hələ “burjua” qalığı adı ilə öldürülən ziyalıları, “kapıtalist” adı ilə damğalanan var- mülk sahiblərini dümirəm.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən ölkəmizdə hakimiyyətdə olarkən bütün gücümlə haqsızlığa qarşı çıxmışam. Ziyalılarımızı, hərbi xadimlərimizi hər cür təhdiddən qorumuşam.
    Məmməd Əmin. Bəi, eşitmişəm bu xidmətləriniz haqda. Bilirəm ki, Üzeyir bəyi güllələnmədən xilas etmisiz.
    Nəriman Nərimanov. Pankratov general Mehmandarovla Şıxlinskini güllələmək istəyirdi. Mən bu barədə Vladimir İliçə yazdım...
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, bütün bu dedikləriniz mənə məlumdur. Söhbət təkcə ayrı-ayrı şəxslərin ölümündən və xilasından getmir. Söhbət kütləvi repressiyadan gedir...
    Nəriman Nərimanov. Mənim əmrimlə indiyəcən bir nəfərə də ölüm hökmü verilməyib.
    Məmməd Əmin. Sizi tanıdığım üçün, mən buna da inanmaq istərdim. Amma...
    Nəriman Nərimanov. Amma nə, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Amma siz bu rejimi təmsil edirsiz...
    Nəriman Nərimanov. Şübhəsiz...
    Məmməd Əmin. Deməli, bu baş verən qanunsuzluqlar üçün cavabdeh olanlardan biri də siz hesab olunursuz.
    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, mən özümü heç də mələk hesab etmirəm...
    Məmməd Əmin. Söhbət ondan gedir ki, bu quruluşun yaradıcılarından biri də şəxsən siz olmusuz. Axı biz belə danışmamışdıq.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm, Siz nəyi nəzərdə tutursunuz. O vaxt başqa bir zəmanədə yaşayırdıq. Mübarizəmizin hədəfi də başqa idi. Amma indi zəmanə dəyişib.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nəriman Nərimanov və Məmməd Əmin bu söhbət əsnasında "Müsəlman demokratik "Müsavat" cəmiyyəti"nin əsasında RSDFP-nin Bakı komitəsinin nəzdində "Müsəlman sosial-demokrat "Hümmət" təşkilatı" yaradılmasına işarə edirdilər. Bu təşkilatın baniləri Mir Həsən Mövsümov, Məmməd Həsən Hacınski və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə olmuşlar. Məşədi Əzizbəyov, Nəriman Nərimanov, S.M.Əfəndiyev və başqa inqilabçılar da 1905-ci ildən bu təşkilatın üzvü idilər. Təşkilatın "Hümmət" adlı qəzeti nəşr edilmiş, 1904-1905-ci illər arası cəmi 6 nömrə buraxmış qəzetin əsas naşirlərindən biri də M.Ə.Rəsulzadə olmuşdur.

    Məmməd Əmin. “Zəmanə dəyişib”... Yox, dəyişən adamlardır, doktor...
    Nəriman Nərimanov. Bu, tarixi zərurətdən irəli gəlmiş bir hadisədir...
    Məmməd Əmin. Bəlkə də Rusiya üçün bu təbii bir hadisə idi. Fəqət Azərbayçan üçün saxta, qondarma, münbit zəmini olmayan bir rejimdir...
    Nəriman Nərimanov. Xalq hər yerdə eynidir. Mən xalq deyərkən əzilən kütləni nəzərdə tuturam. Biz bu kütlənin marağından çıxış edirik
    Məmməd Əmin. Məgər ziyalının, zadəganın, sənətkarın xalqa aidiyyatı yoxdur? Yox, elə düşünməyin ki, mən əzilən sinfin tərəfində deyiləm. Onların hamısı bizim can və ruh qardaşlarımızdır. Bunula belə, hesab edirəm ki, bütün təbəqələr yalnız cəm halında xalq ola bilər. Xalqı bu şəkildə parçalamaq düzgün deyil.
    Nəriman Nərimanov. Kimdir xalqı parçalayan?
    Məmməd Əmin. Yeni yaranan hakimiyyət...
    Nəriman Nərimanov. Hakimiyyət bir nəfərdən ibarət deyil ki...
    Məmməd Əmin. Hər halda hakimiyyəti ayrı-ayrı fərdlər təmsil edir. Bu gün Siz də onlardan birisiniz.
    Nəriman Nərimanov. Mən öz məsuliyyətimi inkar etmirəm ki... Bəli, görülən böyük işlərdə böyük nöqsanlar da var... Mən bu barədə dəfələrlə yazmışam, demişəm... Yenə də etiraf edirəm.
    Məmməd Əmin. Artıq gecdir, Nəriman bəy... Çox gecdir... Bu səhvləri indi yox, bir çox illər bundan əvvəl düzəltmək lazım idi...
    Nəriman Nərimanov. Sosial bərabərlik bütün mütərəqqi bəşəriyyətin ən böyük arzusudur...
    Məmməd Əmin. Olsun... Söhbət onbirinci qızıl ordunun vətənimizə dəvətindən gedir. Bolşeviklər olmasaydı...
    Nəriman Nərimanov. O ordu onsuz da dəvətli-dəvətsiz Bakıya gələcəkdi...
    Məmməd Əmin. Siz niyə belə düşünüsüz?
    Nəriman Nərimanov. Çünki ortada əsaslar var. Bu ordu hər yerə dəvətsiz gedib... Daha doğrusu, o, heç vaxt, heç kəsdən dəvət gözləməyib.
    Məmməd Əmin. Onu siz bolşeviklər göndərmisiz bu millətin üstünə...
    Nəriman Nərimanov.Onu inqilab və zaman göndərmişdi Bakıya. Həm də təkcə Bakıya yox, bütün Qafqaza, Mərkəzi Asiyaya, Ukraynaya... Bu, təkcə bolşevizm məsələsi deyildir.
    Məmməd Əmin. Etiraf edin ki, bolşevizm bir kabusdur.
    Nəriman Nərimanov. Mən sizin fikrinizdəki yüngül istehzanı yaxşı duyuram, Əmin bəy...
    Məmməd Əmin. Bu sözlərin müəllifi Marksdır, mən deyiləm...
    Nəriman Nərimanov. Marksın fəaliyyətsiz kommunistləri hələ də Avropanı dolaşmaqdadır. Amma Rusiyadakı kommunistlər qələbə çaldılar. (Gülür). Bolşeviklərə qoşulmaqda məqsədim nə olub? (Ciddiləşir). Bütün şüurlu həyatım boyu mənim bir idealım olub: insanın insan tərəfindən istismarına son qoymaq. Mən bu idealı məhz bolşeviklərin proqramında tapmışam. Ona görə də bu firqəyə, bu inqilabçılara qoşulmağım təbii qəbul edilməlidir.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, belə çıxır ki, Siz dünyanı dəyişdirməyin yolunu yalnız inqilabda görürsüz.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, əgər Siz başqa bir yol bilirsizsə söyləyin, biz də bilək.
    Məmməd Əmin. Mən hesab edirəm ki, dünyanı inqilab yox, islahatlar yolu ilə dəyişmək olar. Özü də yaxşılığa doğru.
    Nəriman Nərimanov. İnqilab özüylə həm də islahat gətirir. Bu iki anlayış bir-biri ilə çox bağlıdır.
    Məmməd Əmin. Bizim gözümüzün önündə bir Avropa nümunəsi var axı...
    Nəriman Nərimanov. Tamamilə doğrudur. Mən də Avropa idarəetməsinin tərəfdarıyam. Amma, Əmin bəy, biz Avropanın bu səviyyəyə necə gəlib çıxdığını niyə unuduruq? Avropa bu günə gəlib çıxanacan hansı əzablardan keçib? Fransız inqilabçılarının qanı gilyotina bıçaqlarının altında Sena çayının suları kimi axıb gedib.
    Məmməd Əmin. Belə çıxır ki, bu inqilab hələ çox başları yeyəcək.
    Nəriman Nərimanov. Xeyr. Mən belə demək istəmirdim. Siz Avropanın bu günkü nümunəsini göstərdiniz, mən də onun dünənini xatırlatmalı oldum... Üstəlik, biz söhbətin hansı məkanla bağlı olduğunu da unutmamalıyıq. Bura hələ Avropa deyildir.
    Məmməd Əmin. Zaman da o zaman deyildir.
    Nəriman Nərimanov. Mən Siz deyənlə razıyam. Doğrudur, nə zaman o zamandır, nə də məkan o məkan. Bura Rusiyadır. Daha doğrusu, Asiyadır, bizsə asiyalıyıq.
    Məmməd Əmin. Səhv etmirəmsə, Siz elə inqilabın da Asiyadan başlanmasını istəyirdiniz.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Doğrudur. Mən inqilabın məhz Şərqdən başlanmasını istəmişəm. Və bu barədə Vladimir İliçə öz fikirlərimi söyləmişəm. O da mənimlə razılaşıb. Biz səhv edə-edə gəlirik bu yolu.
    Məmməd Əmin. İnqilab deyəndə yəqin ki, siz bir qrup insanın digər bir qrupu məhv edib aradan götürməsini nəzərdə tutursuz.
    Nəriman Nərimanov. Mən bütün hallarda repressiyaların, qətliamların əleyhinə olmuşam. Mən inqilabı insan təfəkküründə həyata keçirməyin tərəfdarıyam. Amma unutmayaq ki...
    Məmməd Əmin. Amma unutmayaq ki, biz Rusiyanın çənəsinin altındayıq.
    Nəriman Nərimanov. (Gülür). Əmin bəy, necə deyərlər, Siz məndən çox yaşayacaqsız. Elə mən də o sözü demək istəyirdim. Bəli, burası Rusiyadır. Amma fakt budur ki, biz indi tamamilə başqa bir sistemdə yaşayırıq. Çar Rusiyası xalqlar həbsxanası idi...
    Məmməd Əmin. Təəssüf ki, reallıq başqa şey deyir, doktor. Xalqlar bir həbsxanadan çıxıb başqa bir həbsxanaya düşdülər. Ağ rusun qırmızı rusdan elə bir fərqi yoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Bu qədər bədbin olmaq lazım deyil, Əmin bəy...
    Məmməd Əmin. Yaxşı, Nəriman bəy, istərdim ki, imkan düşmüşkən, bir məsələyə də aydınlıq gətirək.
    Nəriman Nərimanov. Buyurun....
    Məmməd Əmin. Doktor, sizin gənc bolşeviklər Azərbaycanda belə bir şaiə yayırlar ki, Məmməd Əmin Rəsulzadə nəinki pudlarla, belə olsa yenə dərd yarıdır, hətta, tonlarla qızıl yığaraq aradan çıxıb.
    Nəriman Nərimanov. Belələri günah edirlər, Əmin bəy. Həm də nəinki günah, lap elə qələt edirlər.
    Məmməd Əmin. Halbuki mən buraya - Moskvaya Stalinlə bir qatarda, qonşu kupedə gəlmişəm. Belə çıxır ki, o qızılları Stalinlə bölüşdürmüşəm. (Gülür). Elə deyil? Mən Moskvaya gələndə cibimdə bir qəpik də yox idi. Əmim oğlu Məmmədəlinin cibində isə cəmi bir Nikolay onluğu vardı...
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm... İndi şər-şəbədə yayan, iftira yayan xüsusi dəstələr var...
    Məmməd Əmin. Belələri bolşevik qaragüruhu arasında daha çoxdur.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, ona qalsa sizin də bir çox tərəfdarlarınız mənə qarşı xeyli iddialar irəli sürməkdədir.
    Məmməd Əmin. O, nə iddiadır elə?
    Nəriman Nərimanov. Guya məni İran və Rusiya bolşevikləri maliyyələşdirir.
    Məmməd Əmin. Bu cür söhbətləri daha çox nadan, cahil adamlar uydura bilər.
    Nəriman Nərimanov. Birini deyim. Guya mən Zəngəzuru ermənilərə bağışlamışam. Hələ belə cəfəng söhbətlərə inananlar da var...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əslində hələ 1920-ci ilin yayında Sovet Rusiyası ilə Ermənistan arasında müqavilə imzalanana qədər Orconikidze Çiçerinin təzyiqi ilə Nərimanovu Naxçıvan, Zəngəzur və Şərur-Dərələyəzi Ermənistana güzəştə getməyə məcbur etmək istiqamətində cəhd göstərmişdi.
    Zəngəzurla bağlı 30 may 1920-ci ildə Zaqafqaziya dairəsinin bürosu çağırılanda isə gündəliyə qoyulan məsələ yenə Zəngəzurun və Naxçıvanın Ermənistana verilməsi oldu. Orada səs çoxluğu ilə Zəngəzur Ermənistan tərəfdə qaldı. Protokolda göstərilirdi ki, Nərimanovla Mirbəşir Qasımov bu qərarın əleyhinə olub.

    Məmməd Əmin. Doktor, mən çılpaq həqiqəti sizin üzünüzə demək istəyirəm.
    Nəriman Nərimanov. Buyurun.
    Məmməd Əmin. Müşahidələr göstərir ki, Siz vətənimizin xilası üçün lazımı qətiyyət göstərmirsiz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Əslində Məmməd Əmin düz deyirdi. Stalin Orconikidzeni Azərbaycanda Nərimanova nəzarət etmək üçün saxlayırdı. “Dostumuz” Koba 1921-ci ilin sonlarında Leninə göndərdiyi məktubda təklif edirdi ki, RK(b)P MK-nın Təşkilat Bürosunun qərarı ilə Orconikidzeni Tbilisidə deyil, daimi olaraq Bakıda oturtmaq lazımdır. Stalin yazırdı: “Orconikidzeyə təlimat verilməlidir ki, Bakıya səpələnmiş Türkiyədən olan “mehriban adamları” diqqətlə izləsin və sonra, mütləq onları Azərbaycandan qovsun. Nəzərə alın ki, Bakıya cəncəl iş türklərdən gəlir”. Orconikidze Behbud Şahtaxtinski, Əliheydər Qarayev, Ruhulla Axundov, Mirzə Davud Hüseynov, Sarkis Danelyan və digərləri vasitəsi ilə Nərimanovun əl-qolunu bağlaya bilmişdi.

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, reallığı düzgün qiymətləndirmək lazımdır. Təəssüf ki, biz bəzən siyasəti mənəviyyatla qarışdırırıq. Amma mənim ətrafımdakı adamların çoxu mənəviyyata tüpürmüş adamlardır.
    Məmməd Əmin. Axı mən biliirəm, Sizin ətrafınızda da kifayət qədər tərəfdarlarınız var...
    Nəriman Nərimanov. Siz hansı tərəfdarları deyirsiz?
    Məmməd Əmin. Məsələn, Möhsün Qədirli, Həmid Sultanov, Qəzənfər Musabəyov, Dadaş Bünyadzadə, Əliheydər Şirvani - Mustafabəyov. Bu adamlar Sizin simanızda Şərqdə kommunizmin liderini görür və bolşevizmə bir az millətçilik qatırdılar.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mənə qarşı duran qüvvələrin kökü Mərkəzdədir. Tapşırıq da oradan gəlir. O qüvvələrin kökü kəsilməyincə mənim Vətənim, bizim Vətənimiz sakit olmayacaq.
    Məmməd Əmin. Doktor, axı sız Leninlə yaxın münasibətdəsiz...
    Nəriman Nərimanov. İndi Lenin xəstədir... Az qala bütün hakimiyyət Stalin və onun tərəfdarlarının əlindədir... Stalinə isə siz məndən daha yaxınsız.
    Məmməd Əmin. Stalinlə məni bağlayan yalnız tərcümeyi-halımızın müəyyən bir dövrü ola bilər. Yəni biz vaxtilə eyni məhbəsdə yatmışıq, eyni rejimə qarıə vuruşmuşuq. Mən onu ölümdən xilas etmişəm. Lakin bizi birləşdirən heç bir mənəvi və siyası amil yodur. Amma Siz bu gün də onunla eyni təşkilatdasız... Və ən qəribəsi də budur ki, hər ikiniz eyni bir firqədə, bolşevik partiyasında ola-ola bir-birinizə nifrət edirsiz. Mənim tanıdığım əksər bolşeviklər elə bu mənəviyyatın sahibidir.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, güman edirəm ki, siz çox mühüm bir faktı unudursuz.
    Məmməd Əmin. O, nə faktdır elə?
    Nəriman Nərimanov. Fakt odur ki, bizim hər ikimiz bu gün eynibir sistemdə çalışırıq.
    Məmməd Əmin. Doğrudur, amma fakt budur ki, məni bu işə zorən təyin ediblər, siz isə bu işi könüllü qəbul etmisiz. Bax başlıca fərqimiz bundadır.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, güman edirəm ki, biz harada işləmiyimizdən asılı olmayaraq insanlığa xidmət etməliyik.
    Məmməd Əmin. Mənsə güman edirəm ki, biz harada işləmiyimizdən asılı olmayaraq öz millətimizə xidmət etməliyik. Millətə xidmət - elə insanlığa və insanlara xidmət deməkdir.
    Nəriman Nərimanov. Mən Sizin fikirləri də təkzib edə bilmərəm.
    Məmməd Əmin. Fakt budur ki, mənim tərəfdarlarıma divan tutulmaqdadır...
    Nəriman Nərimanov. Mən hər cür repressiyanın əleyhinəyəm.
    Məmməd Əmin. Necə əleyhinəsiz ki, təkcə bu son bir ildə siyasi baxışlarına görə Azərbaycanda qırx mindən çox adam güllələnib.
    Nəriman Nərimanov. Bu, inqilabdır... Bu prosesdə ölüm labüddür...
    Məmməd Əmin. İnqilab... Hələ Gəncə üsyanı... Əsgər və zabitlərə tutulan divan...
    Nəriman Nərimanov. Bəli, Gəncə qarnizonunun üsyanından sonra həbslər başlamışdı. Mən var gücümlə bunun qarşısını almağa çalışdım.
    Məmməd Əmin. Nə qədər qanlar töküldü...
    Nəriman Nərimanov. Mən Gəncə üsyanından dərhal sonra iyun ayının 4-də həbs edilmiş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin hərbi naziri general Mehmandarov və onun müavini Şıxlinski ilə bağlı Leninə məktub yazdım. Nəticədə onlar xilas olundular. Təbrizə mühacirət edən Mirzə Cəlilin Bakıya qaytarılmasına nail oldum.
    Məmməd Əmin. Mirzə Cəlilin öz ailəsini götürüb Təbrizə getməsi xüsusi mülkiyyət əleyhinə çıxış edən bolşevik düşüncəli adamların əlindən çıxıb getmişdi. Yerli inqilabçılar Həmidə xanımı hədələyirdilər. Bir də ki, Mirzənin qardaşı Ələkbər İranda həbs olunmuşdu. Təbrizdə o, Şeyx Məhəmməd Xiyabani ilə görüşüb. Bu adamların hər ikisi böyük vətənpərvərlər idi.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən Mirzə Cəlilin çıxıb getməsinin səbəbini çox yaxşı bilirəm. Bu məsələdə həm sizin, həm də bizim adamların günahı olmuşdu. Mən Mirzə Cəlilə teleqram vurdum, o, vətənə döndü. Biz Bakıda onun ailəsini geniş mənzillə təmin etdik. İndi o Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi üzvlüyünə namizəddir. Jurnalının nəşri ilə məşğul olur.
    Məmməd Əmin. İrəlicədən görücülük etmək kimi çıxmasın, mən öz adım kimi əminəm ki, Mirzə Cəlil sizin hakimiyyətlə sonacan əməkdaşlıq edə bilməyəcək.
    Nəriman Nərimanov. Bunu gələcək göstərər... Hə, onu da deyim ki, nəinki Mirzə Cəlil, hətta onun gənc həmkarı Əziz Şərif də ölüm təhlükəsi ilə üzləşmişdi... Şükür, indi azadlıqdadır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həqiqətən, Nərimanov Əziz Şərifi həbsdən azad etdirmişdi. Əziz Şərif Gürcüstan Sosial-Demokrat (menşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü kimi Əliheydər Qarayevin göstərişi ilə həbs edilərək Bakıya gətirilmişdi. Məsələylə bağlı məlumatə eşidən Nərimanov təcili göstəriş vermiş, Əziz Şərif həbsdən azad edilmişdir Sonralar Əziz Şərif SSRİ-nin görkəmli alimi rütbəsinə qalxmışdır, Moskva Dövlət Universitetinin professoru olmuşdur.

    Məmməd Əmin. Əlbəttə, buna şad olmaq, sevinmək lazımdır. Biz özümüzün bütün qabiliyyətli adamlarımızı qorumalıyıq. Bu cür adamlarsa bizdə kifayət qədərdir.
    Nəriman Nərimanov. Qorxuram ki, yenə tez alışıb tez sönək. (Gülür). Bax elə bu an yadıma sizin Üzeyir bəyə cavabınız yadıma düşdü.
    Məmməd Əmin. (Gülür). Hə, bildim Siz hansı yazıya işarə edirsiz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. 1915-ci ildə Üzeyir bəy “Nəyimizin vaxtıdır?” adlı bir məqalə yazmışdı, deyirdi ki, bir vaxtlar, 1905-06-cı illərdə şərait yarandı, biz qızışdıq, böyük işlər gördük, amma sonra söndük. Qorxuram ki, bizim işığımız tez sönər. “Açıq söz” qəzetində Rəsulzadə ona belə cavab vermişdi: "Əgər bu millət minlərlə bivec mirzələrin içində Mirzə Fətəli Axundov kimi əjdaha yetişdirirsə, minlərlə bivec seyidin içində Seyid Əzim Şirvani yetişdirirsə, minlərlə baqqal içində Sabir yetişdirirsə, bu millətin işığı heç vaxt sönməyəcək."

    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, bu da bir tarixdir, yaşayıqıq. Biz tezliklə bu tarixi mərhələni başa vurub, başqa bir etapa keçəcəyik.
    Məmməd Əmin. Siz buna tarix deyirsiz, doktor? Bu, tarix deyil, tarixin kölgəsidir. Həm də tarixin müdhiş, qorxunc kölgəsi... Bolşeviklər insanlığın min illərdən bəri təbii şəkildə keçib gəldiyi böyük bir tarixin üstündən qara bir xətt çəkdi.
    Nəriman Nərimanov. Biz hamımız bir amal uğrunda vuruşuruq, Əmin bəy. Amma etiraf edirəm: elə məsələlər var ki, mən onları nə dosta deyə bilirəm, nə də düşmənə. Bax, bəla da bundadır.
    Məmməd Əmin. Bu hala “bəla” demək azdır. Bu, böyük bir faciədir, doktor.
    Nəriman Nərimanov. Mən bütün vasitələrlə o faciənin qarşısını almağa çalışıram.
    Məmməd Əmin. Nəriman bəy, sizin əlinizdə bu qədər səlahiyyət ola-ola şikayət edirsiz. Onda görün orta səviyyəli məmurlarınız nələr çəkir? Hələ əzilən xalqı demirəm..
    Nəriman Nərimanov. Onlar da gəlib öz şikayətlərini mənə deyirlər.
    Məmməd Əmin. Siz Bakıya gələn gündən bəri bütün partiya liderləriniz qeyri-türklər olub. Bunu nə ilə izah etmək olar?
    Nəriman Nərimanov. Bu, bizim hakimiyyətin beynəlmiləl xarakterindən irəli gəlir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bir çoxları unudurlar ki, Mir Cəfər Bağırova qədər Azərbaycana kimlər rəhbərlik etmişlər:
    Naneyşvili - 1920-ci il iyul ayının 23-dən sentyabrın 8-dək.
    Stasova - 1920-ci il sentyabrın 9-dan sentyabrın 15-dək.
    Dumbadze - 1920-ci il sentyabrın 15-dən oktyabrın 24-dək.
    Kaminski - 1920-ci il oktyabrın 24-dən 1926-cı il iyulun 24-dək.
    Kirov - 1921-ci il iyulun 24-dən 1926-cı il yanvarın 20-dək.
    Mirzoyan - 1926-cı il yanvarın 21-dən 1929-cu il iyulun 11-dək.
    Gikalo - 1929-cu il iyulun 11-dən 1930-cu il avqustun 4-dək.
    Polonski - 1930-cu il avqustun 18-dən 1933-cü il fevralın 6-dək.
    Ruben - 1933-cü il fevralın 6-dan 1933-cü il dekabrın 10-dək.

    Məmməd Əmin. Beynəlmiləlçilik yaxşı şeydir. Bakının çoxmillətli şəhər olduğunu da inkar etmək olmaz. Baxın, bu ötən iki il ərzində partiya rəhbərliyində beş dəfə dəyişiklik olub. Doğrudanmı bizim öz yerli vətəndaşlardan hansısa burada sizin rəhbərlikdə təmsil olunmağa layiq deyil? Bəlkə doğrudan da bu kommunizm ideyası bizim xalqa yaddır və elə bu səbəbdən də Mərkəz Azərbaycanda bir milli kadr, bir türk tapa bilmir?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, mən türkü də sevirəm, Türkiyəni də... Mustafa Kamala da böyük rəğbətim var. Mən məktub və ismarışlarımda ona “Paşam” deyə müraciət edirəm. İmkanım daxilində Türkiyə cümhuriyyətinə hər vasitə ilə yardım da edirəm. Bir az qeyri-təvazökarlıq olsa da deyim ki, Paşam mənə öz yaxınları vasitəsilə xəbər göndərmişdi ki, birdən Rusiya dövlətinin rəhbərliyi sizin bu yardımdan xəbərdar olub narazı qalar. Sonra da bildirmişdi ki, vaxt gələr biz bu borcu qaytararıq. Mən ona göndərdiyim cavabda bildirdim ki, qardaşın qardaşa borcu olmaz.
    Məmməd Əmin. Bu köməyə görə Sizə yalnız təşəkkür düşür, Nəriman bəy... (Gülür), Mən vaxtilə Sizə havayı yerə “Böyük Nəriman” demirdim ki... Yəqin ki, xatırlayırsız...

    Hiss olunur ki, Nəriman Nərimanov harayasa tələsir.

    Nəriman Nərimanov. Əlbəttə, çox yaxşı xatırlayıram... Təəssüf ki, ta görüşmək imkanlarımız məhduddur.
    Məmməd Əmin. Elədir... Doktor, görürəm, harasa tələsirsiz... Elə mən özüm də tələsirəm. Şərqşünaslıq İnstitutunda dərslərim var...
    Nəriman Nərimanov. Hələlik.
    Məmməd Əmin. Hələlik, doktor.
    Nəriman Nərimanov. Sağ olun. Qismət olsa yenə görüşəcəyik.

    Görüşüb ayrılmaq istəyirlər.

    Nəriman Nərimanov. (Birdən ayaq saxlayıb geri dönür). Bir dəqiqə ayaq saxlayın, Əmin bəy...
    Məmməd Əmin. (Dayanır). Buyurun.
    Nəriman Nərimanov. (Əlini atıb qoltuq cibindən çıxartdığı kağızı Məmməd Əminə uzadır). Lütvən, sonra, vaxt tapıb bu yazını oxuyarsız.
    Məmməd Əmin. Cəmi bir vərəqlik kağızdır. Elə indi də oxumaq olar.
    Nəriman Nərimanov. Yox, indi tələsirəm.

    Əl verib aydılırlar. Nəriman Nərimanov cəld addımlarla gedir. Məmməd Əmin əlindəki kağızıda yazılanları ucadan oxuyur.

    Məmməd Əmin. Hilal artıq öldü deyə,
    Sevinmişdi düşmən yenə
    Hilal birkən iki oldu,
    Salam bizdən ikinciyə,
    Azərbaycan, Azərbaycan
    Alqışlarıq səni candan.

    Atamız bir, babamız bir,
    Azərbaycan öz qardaşdır.
    Zatən biriz, fəqət yarın,
    Bütün, bütün birləşəriz
    Azərbaycan, Azərbaycan
    Bildin, xəyal deyil Turan!

    Aşağıda bir qeyd də var : “Hilal birkən iki oldu” deyərkən Türkiyə nəzərdə tutulur.
    Görəsən, bu şeirin müəllifi kimdir? Bəlkə doktor özü yazıb. Axı mən əvvəllər Nəriman bəyin şeir yazdığını eşitməmişdim... Dram yazanın, roman yazanın əlində şeir yazmaq nə çətin işdir ki?

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bu şeiri və onun müəllifi haqda mübahisələri vaxtilə mən də eşitmişəm. Hətta, 20-ci illərin əvvəllərində İsmayıl Zühtü adlı bir bəstəkar bu şeirə bir mahnı da bəstələmişdi. Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, adı az qala unudulmaqda olan İsmayıl Zühtü Kuşçuoğlu 1877-ci ildə doğulub. Tamamlanmayan “Tezer” ilk türk operasının müəllifidir. Birinci cahan müharibəsinin iştirakçısı olmuşdur. Sanki möcüzə nəticəsində Çanaqqala döyüşündən sağ şıxmış qazilərdən biridir. Məşhur türk bəstəkarı Adnan Sayqunun müəllimi olub. İsmayıl Zühtü 1924-cü ildə vəfat edib.
    Zənn edirəm ki, həmin şeiri Nəriman Nərimanovun türk tanışlarından biri Türkiyəyə gətirmiş, İsmayıl Zühtü isə həmin mətnə mahnı bəstələmişdir.


    12.
    Səhnə dəyişir.


    Marş sədası.
    Uzaqlarda “beynəlmiləl” oxunur.
    Sonra Kreml saatının səsi eşidilir.

    Stalinin kabineti.
    İosif Stalin və Məmməd Əmin.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Biz Moskvaya gələndən sonra Məmməd Əmin RSFSR Millətlər Komissarlığında mətbuat müvəkkili vəzifəsinə təyin edildi. Bunula yanaşı, Rəsulzadə RSFSR Millətlər Komissarlığına tabe olan Moskva Şərqşünaslıq (keçmiş Lazarev) institutunda rus və fars dilindən dərs deyir, bütün boş vaxtını arxiv və kitabxanlarada keçirirdi.

    İosif Stalin. Hə, deməli, Preçistenski bulvarda yaşayırsan. Şəhərin yaxşı yeridir. Demək olar ki, qonşuyuq. (Gülür). Hər halda adamın öz bucağının olması yaxşıdır. Həmin küçədə bir məşhur həkim də yaşayır: Vladimir Aleksandroviç Obux.
    Məmməd Əmin. Mən onunla qiyabi tanışam. Bizim burada Moskvada təhsil alan uşaqlara vaxtilə çox kömək edib.
    İosif Stalin. Obux xeyirxah adamdır, Vladimir İliçin dostudur. Mən Lenin yoldaşla bir neçə dəfə onun evində olmuşam. O, indi Moskva səhiyyəsinin müdiridir. Həmin küçədə mənim bir memar tanışım da yaşayırdı. Bilmirəm, yenə oaradadır, yoxsa yerini dəyişib.
    Məmməd Əmin. Əgər memar Blaqoveşşenskini deyirsizsə, o, qonşu binada yaşayır.
    İosif Stalin. Bəli, elə onu deyirəm. Nikolay Nikolayeviç maraqlı ideyaların müəllifidir. Düzdür, o, özünü modernist hesab edir. Amma bizə indi daha çox klassik memarlıq nümunələri lazımdır. Biz onu əsl sovet memarına çevirərik. (Gülür). Hələ gec deyil.
    Məmməd Əmin. Memarlıq da rəssamlıq, yazıçılıq kimi içdən gələn bir sənətdir. Məncə orada sifariş ikinci dərəcəli rol oynayır.
    İosif Stalin. Biz bəzən o mövcud dərəcələrin də yerini dəyişməli oluruq, yoldaş Rəsulzadə. (Gülür). Biz təkcə yeni cəmiyyət qurmuruq ki. Həm də bu cəmiyyətə uyğun yeni adamlar yaradırıq. Hər kəs daxilən dəyişməlidir.
    Məmməd Əmin. Adamların dəyişməsi... (Fikrə gedir). Əlbəttə, insanlar zaman keçdikcə dəyişir və dəyişməlidir də... Amma onların sizin təsəvvür etdiyiniz sürətlə dəyişəcəyi bir az fantastik görünür.
    İosif Stalin. Bu ifadəni ötən il Lenin yoldaşın qəbulunda olan məşhur ingilis fantast yazıçısı Herbert Uells də işlətmişdi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Məşhur publisist və yazıçı-fantast Herbert Uells (1866-1946) "Gözəgörünməz adam", "Zaman maşını" və "Dünyaların savaşı" kimi yaddaqalan əsərlərin müəllifidir. 1917-ci il inqilabından sonra 2 dəfə Sovetlər ölkəsinə səyahət edib, 1920-ci ildə Vladimir Leninlə, 1934-cü ildə isə İosif Stalinlə görüşüb. Sosialist baxışları ilə seçilən yazıçıda Sovet rəhbərləri çox yüksək təəssürat yaradıb. O cümlədən, Stalinə görüşündən sonra Herbert Uells yazıb: "Mən indiyədək Stalin qədər səmimi, alicənab və təmiz insanla rastlaşmamışam, onun təbiətində qaranlıq, məşum heç nə yoxdur və onun Rusiyada bu qədər böyük hakimiyyətə sahib olması da bu xüsusiyyətləri ilə izah olunur".
    1920-ci ildə Sovetlər ölkəsində səfərdə olarkən Herbert Uells avqustun sonlarında bolşevik partiyasının nüfuzlu simaları olan Qriqori Zinovyev, Karl Radek və Nikolay Buxarinlə bir qatarda Bakıya da gəlib və 10 günə yaxın vaxt ərzində Azərbaycandakı yeni - Sovet hakimiyyətinin ilk dövrünü müşahidə edə bilib. Həmin vaxt (sentyabrın 1-dən 8-ə qədər) Bakıda Şərq xalqlarının 1-ci qurultayı keçirilirdi. Müxtəlif ölkələrdən gəlmiş 1500-dən çox qurultay nümayəndəsi ilə bərabər, tədbirdə Qərb ölkələrini təmsil edən bir çox fəxri qonaq da vardı. Məsələn, ABŞ kommunisti, "Dünyanı sarsıdan 10 gün" əsərinin müəllifi Con Rid, macar inqilabçısı Bela Kun, sosialist Klara Setkin, yazıçı Anri Barbüs və başqaları.
    Herbert Uells Bakıda qurultayın işində, 26 Bakı komissarının qalıqlarının şəhərin mərkəzində dəf olunması mərasimində, qurultaydan sonra Bakı küçələrində keçirilən nəhəng mitinqdə iştirak edir, bir çox tanınmış siyasi xadimlə görüşür.
    Londona dönəndən sonra Uells səfərinə aid təəssüratları "Rusiya zülmət içində" kitabında təsvir edir.

    Məmməd Əmin. Düzünü deyim ki, bu “yeni adam” ideyası mənə çatmır.
    İosif Stalin. Burada anlaşılmayan nə var ki? Biz yeni düşüncə sahibi olan bir nəsil yetişdirmək istəyirik.
    Məmməd Əmin. Bunun üçün köhnə nəslin kökünü kəsmək lazımdır?
    İosif Stalin. Xeyr. Köhnənin də yaxşı cəhətləri saxlanılmalıdır. Köhnələrin hamısını məhv etmək olmaz ki... Müəyyən mənada biz özümüz də bir az köhnəyik, yoldaş Rəsulzadə.
    Məmməd Əmin. Yeni ilə köhnə daim qoşa addımlayıb. Bu, tarixin qanunudur. Yeni köhnəni məhv etməli deyil. Səhv etmirəmsə, bu problem, yəni köhnə ilə yeninin mübarizəsi vaxtilə Hegel tərəfindən geniş işıqlandırılıb. Təəssüf ki, bizim məmləkət bu cür “yeni” və “yeniliklərdən” dolayı çox əziyyət çəkməkdədir.
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, indi isə keçək əsas mətləbə... Millətlər Komissarlığı Şərqi öyrənmə işlərilə məşğul olacaq elmi bir cəmiyyət təşkilinə qərar vermişdir. Rusiyanın tanınmış şərqşünaslarından təşəkkül edəcək bu cəmiyyətdə sovetlərdəki millətlərin elm sahəsində nüfuz sahibi olan nümayəndələri də iştirak edəcək; siz bu cəmiyyətin sədrliyini öhdənizə götürməlisiz.
    Məmməd Əmin.Bu göstərilən diqqətə görə təşəkkür edirəm. Lakin mənim bir cəmiyyətə sədr olmaq fikrim yoxdur.
    İosif Stalin. Nə üçün?
    Məmməd Əmin. Hər şeydən əvvəl özümü hər kəsdən daha yaxşı tanıdığım üçün. Mən özümü ad və san sahibi məşhur alimlərin iştirak edəcəyləri mühüm bir elm müəssisənin sədri olacaq bir səlahiyyətdə görmürəm.
    İosif Stalin. Millətlər Komissarlığının baş katibi Braydo o vəzifədə sizi görür. Elə mən özüm də...
    Məhəmməd Əmin. Bu iş mənlik deyil.
    İosif Stalin. Lüzumsuz bir təvazökarlıqdır bu.
    Məmməd Əmin. Xeyr, söylədiyim bir həqiqətdir. Sizinki isə mübaliğəli bir iltifatdır.
    İosif Stalin. Hmmm... Yaxşı. Onda bir məsələdə sizin köməyinizə ehtiyac var...
    Məmməd Əmin. Buyurun...
    İosif Stalin. Əfqanıstan bir səfarət gəlir. Onları qarşılamaq üçün sovet hükuməti adından farsca xitab etmək lazımdır. Fars dilində isə Moskvada Sizdən yaxşı bilən yoxdur. Mən bu iş üçün yoldaş Çiçerinə Sizi tövsiyə etmişdir. Bu işi lütfən öhdənizə götürün.
    Məmməd Əmin. Təəssüflər olsun, edə bilmirəm.
    İosif Stalin. Yaxşı, bunun səbəbi nədir?
    Məmməd Əmin. E
    Mən bunu edə bilmərəm, heç edə bilmərəm. Adi bir mütərcim vəziyyətinə düşmək istəmirəm.
    İosif Stalin. Şərqdən gələn müsafirləri Sovet hökuməti adından qarşılamaq bir şərəfdir. Bu fürsətdən niyə istifadə etmək istəmirsiniz?
    Məmməd Əmin. Mən Xarici İşlər Komissarlığının əfqan heyəti şərəfinə tərtib etdiyi bir ziyafət və ya qəbula rəsmən dəvət olunan müsafirlər arasında olsam və burada yoldaş Çiçerin mənə müsafirlərlə müzakirələrdə lütfən tərcümanlıq vəzifəsini qəbul etməyim üçün müraciət edərsə, o zaman bəlkə də bu işi icra edərdim. Amma adi tərcüməçi kimi iştirak etmək... Bu mənlik məsələ deyil.
    İosif Stalin. Yaxşı, onda ziyafətdə iştirak edərsiz. Orada da tərcüməçiyə ehtiyac duyulacaq...
    Məmməd Əmin. Yoldaş Koba, təəssüf ki, mən bunu da edə bilməyəcəm.
    İosif Stalin. Səbəb nədir?
    Məmməd Əmin. Səbəbini izah etməyə çalışaram...
    İosif Stalin. Maraqlıdır, yoldaş Rəsulzadə... Buyurun.
    Məhməd Əmin. Təşəvvür edək ki, yoldaş Çiçerinin bir qəzaya uğrayaraq mühacir və ya sürgünə göndərilmiş bir adam vəziyyətindədir. Bu vəziyyətdə o, adi bir mütərcimlik vəzifəsini özünə rəva görərdimi?
    İosif Stalin. Siz real vəziyyəti nəzərə almırsız.
    Məmməd Əmin. Mən öz vəziyyətimi izah etdim.
    İosif Stalin. Azərbaycanda bir az hökumət etdiniz. Fəqət çox dərin bir iziniz qalmışdır. Bu izlə hələ də mübarizədəyik. Təmsil etdiyiniz ideyanın təsirlərini tamamilə aradan qaldırmaq üçün daha uzun zaman və daha çox işləmək lazımdır. Xüsusilə ziyalılar millətçilik ruhu ilə aşılanmışdır. Sizcə, bu millətçilik təsirinin əsas amili nədir?
    Məmməd Əmin. Millətçilik bir insan birliyinin öz varlığını müdafiədən başqa bir şey deyildir. Fərdlərlə müdafieyi-nəfs təbii və qanuni olduğu kimi, milli kollektivin öz özəlliklərini müdafiəsi də təbii bir hadisədir.
    İosif Stalin. Yox, məsələ daha çox bəsitdir. Millətçilik deyilən hadisə yerli ziyalıların öz mənfəərlərini qısqanmaqdan başqa bir şey deyildir. Bu, zərərli bir şeydir.
    Məmməd Əmin. Əlbəttə, mən də bir çox ziyalıların demaqogik çıxışlarına yaxşı baxmıram... Amma öz millətini sevməkdə pis bir şey də görmürəm...
    İosif Stalin. Yaxşı, yoldaş Rəsulzadə, siz Azərbaycanın birləşməsinə necə baxırsız? Sizi bilmirəm, amma biz bu məsələni, daha doğrusu bu birliyi ... istəmirik.
    Məmməd Əmin. Bu, sizin istəyinizdir.
    İosif Stalin. Bu, indiki dövrdə bolşeviklərin istəyidir.
    Məmməd Əmin. Amma xalqın istəyi başqadır.
    İosif Stalin. Yaxşı, yoldaş Rəsulzadə, işləriniz necə gedir burada?
    Məmməd Əmin. Moskvada elə bir perspektivim yoxdur.
    İosif Stalin. Bəlkə Türkiyəyə gedəsiniz?
    Məmməd Əmin. Hmm... Bəli, artıq Türkiyə ilə tam anlaşmış vəziyyətdəsiniz... Mənim oraya getməyimə bir maneə yoxdur. İcazə versəniz bundan məmnuniyyətlə istifadə edərəm. Nə deyirsiniz, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. (Bığını buraraq gəzişir). Bu qərardan vaz keçin, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Qərar deyilən bir şey yoxdur, bu fikri indicə mənə əslində siz dediniz, Koba.
    İosif Stalin. Yox, deməmiş olum. (Gəzişir). Mən sadəcə sizin ilkin rəyinizi öyrənmək istədim.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mərkəzdəkilər yeni qurulan bolşevik hökumətini daim türk təhlükəsi altında saxlamağa üstünlük verirdilər. Onlar belə bir fikir yayırdılar ki, birdən 1918-ci il təkrarlanar, türklər yenidən Bakıya gələr və biz Azərbaycan üzərində nəzarəti itirərik.

    Məmməd Əmin. Mən ilkin rəyimi sizə bildirdim.
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, yəqin ki, Verniçenko haqda məlumatlısız. O, burada olarkən bolşevikləri daim tərif və təqdir edirdi. Çıxıb xaricə gedəndən sonra onun fikrini necə dəyişdiyi sizə məlumdur yəqin? Burada bizi təbliğ edənlər, gedəndən sonra bizə müharibə elan edirlər. Biz innən sonra belə işlərdə ehtiyatı əldən verə bilmərik. (Pauza). Bura baxın, Əmin bəy, Siz nə üçün Braydonun təklifini qəbul etməmisiniz?.. Şərqi tədqiq cəmiyyətinə niyə getmək istəməmisiz?
    Məmməd Əmin. O, elmi deyil, siyasi bir cəmiyyətdir, yoldaş Stalin. Üzvlərinin kommunist çoxluğuna sahib olması orada əsas şərtdir.
    İosif Stalin. Əsla, o maddə Sizə aid deyil, mürtəce rus professorlarının əleyhinə yönəlmiş bir maddədir.
    Məmməd Əmin. Mən indiki halda belə bir təklifi qəbul edə bilmərəm.
    İosif Stalin. Yaxşı.... Elə isə başqa bir təklif... Kamenevin idarəsində Rusiya inqilab hərəkatını tədqiq edən bir cəmiyyət vardır. Tədqiqlərini nəşr etmək üçün bu cəmiyyət bir jurnal da çıxarır. Siz bu jurnalın redaksiyasına girsəniz, şəxsən Sizin üçün də yaxşı olar. Sovetlərdəki türk elləri bölməsini öhdənizə götürər, redaksiya adından müxtəlif yerlərə tədqiqat səfərlərinə çıxarsınız. Bu surətlə dolayısilə müsavatçı fikirlərinizi yayar və yerlərdə özəklər də təsis edərsiniz.
    Məmməd Əmin. Mən özünə sadiq bir adamam. Nə özümü, nə də başqalarını aldatmaq istəyirəm. Zahirdə məsləki, xasiyyəti müəyyən olan bir təşkilata, lap eləolsun hansısa redaksiyaya daxil olub, batində başqa bir məqsəd güdmək əlimizdən gəlməz.
    İosif Stalin. Əcaib insansınız, yoldaş Rəsulzadə. İdealizm sizə mane olur. Aciz-aciz oturub durursunuz. Heç bir arzu, heç bir ehtiyac ərz etmirsiz.
    Amma Kremldə başqa söz-söhbətlər də dolaşır. Eşitməmisiz ki, bu söhbətləri?
    Məmməd Əmin. Söhbət hansı söhbətlərdən gedir, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Bayaq Sultan Qaliyevlə görüşdüm. O, mənə bir söhbət etdi...
    Məmməd Əmin. Bəlkə elə mənə dediyi söhbətdir?
    İosif Stalin. Qaliyev sizə nə demişdi?
    Məmməd Əmin. O, məndən soruşdu ki, doktor Nərimanovun işdən götürülüb, yerinə Sizin gətiriləcəyiniz haqda dolaşan fikir doğrudurmu?
    İosif Stalin. Maraqlıdır. Bəs siz nə dediniz ona?
    Məmməd Əmin. Dedim ki, bu, boş söz-söhbətdir. Siz ağlınızı itirdinizmi? Bu şayiələrə necə olur qulaq asırsınız?.. Doktor Nərimanın yerinə bir müsavatçı olan Rəsulzadənin gətiriləcəyi heç ağlasığan mövzusu ola bilər?
    İosif Stalin. Doğrudan belə bir fikir sizə yaddır?
    Məmməd Əmin. Bu cür fikir heç mənim yuxuma da girə bilməz.
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, bəzən adamın yuxusuna girməyənlər başına gəlir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mirsəid Heydərəliyeviç Sultan-Qaliyev 1892-ci ildə Ufa quberniyasında doğulub. Kazan tatar müəllimlik məktəbini bitirib. 1905-ci ildə Bakıya gəlib müəllim işləyib. 1917-ci ildə Ümumrusiya müsəlman qurultayında nümayəndə olub. Sultan-Qaliyev bir müddət Milli məsələlər komissarlığında müsəlmanlarla bağlı bölmədə çalışıb. 1920-1923-cü illərdə Rusiya Müsəlman Kommunist partiyasının banisi və rəhbəri olub. 1923-cü ildə bolşeviklər partiysınadan qovulub, 1928-ci ildə həbs olunub. 1934-cü ildə həbsdən azad olunub, Saratovda yaşayıb. 1937-ci ildə yenə həbs olunub, 1940-cı ildə Moskvada “millətçiliyə meyl etdiyinə görə” güllələnib. Sultan-Qaliyev mənimlə və Əmin bəylə hələ Bakıda ikən tanış idi. O, öz xalqını sevən bir millət mücahidi idi.

    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, yəqin ki, Siz Ənvər Paşanı da pis tanımırsız.
    Məmməd Əmin. Bəli, biz onunla tanışıq.
    İosif Stalin. İki-üç il öncə sizinkilər ona Bakıda az qala heykəl qoymağa hazırlaşırdılar... (Pauza). Səbəbi məlumdur. O, ermənilərin Bakıdan qovulmasında mühüm rol oynamışdı.
    Məmməd Əmin. Nə bizim türklərin, nə də Osmanlı türklərinin dinc erməni əhalisi ilə heç zaman davası olmayıb. O cümlədən, Ənvər Paşanın da... Bizim davamız hər iki xalqı müharibəyə sürəkləyən qüvəllərlədir.
    İosif Stalin. Siz o “qüvvənin” adını çəkməsəniz də, mən bilirəm kimi nəzərdə tutursunuz. Şübhəsiz ki, “urusları” deyirsiz...
    Məmməd Əmin. Bizim ruslarla da heç bir ədavətimiz yoxdur... Biz rus imperiyasının siyasətini pisləyirik.
    İosif Stalin. İndi o imperiya yoxdur.
    Məmməd Əmin. Əvəzində başqa bir imperiya qurulmaqdadır.
    İosif Stalin. Eləmi? (Pauza). Çar Rusiyası xalqlar həbsxanasına çevrilmişdi. Amma yeni Rusiya tezliklə xalqlar dostluğunun ən gözəl nümunəsi olacaq. (Pauza). Bayaq Ənvər Paşa haqda soruşdum. Səhv etmirəmsə, Siz onunla burada-Moskvada da görüşmüsüz.
    Məmməd Əmin. Bəli. Necə bəyəm?
    İosif Stalin. (Gülür). Elə mən özüm də onunla görüşmüşəm. İgidliyinə söz olmaz. Amma...
    Məmməd Əmin. O, hərbçidir. Siyasət adamı deyil.
    İosif Stalin. Doğrudur. Sanki bu adamın dünyada gedən proseslərdən xəbəri yoxdur.
    Məmməd Əmin. Ənvər Paşa son vaxtlar bolşeviklərlə daha yaxın münasibətdə idi ki...
    İosif Stalin. Bəli. “Münasibətdə idi”. O, özünü bizimlə müttəfiq kimi aparırdı... Amma şəxsən mən Ənvər Paşaya o qədər də etibar etmirəm. Niyəsini indi Sizə deyim. Əvvəla, bu adam Mustafa Kamala qarşı olub, onun devrilməsinə çalışıb. İkincisi də, o, Osmanlı dövründə belə, qiyamçı kimi tanınıb... Sonralar o, Kamalın qəzəbindən qorxub Almaniyaya qaçıb. Yəqin ki, bu fakt sizə də məlumdur.
    Məmməd Əmin. Bilirəm. Almaniyada olanda Türkiyənin hərbi tribunalı Ənvər Paşaya ölüm hökmü kəsmişdi.
    İosif Stalin. Elə həmin vaxtlar Ənvər Paşa Könisberqdə olan Karl Radeklə görüşüb. Radek də onu Trotskiyə təqdim edib.Trotski bu türk generalını bir xeyli təlimatlandırıb, öz tərəfinə çəkib. Mən belə hesab edirəm ki, onların hər ikisi-həm Trotski, həm də Ənvər Paşa reallıqdan uzaq adamlardır. Mustafa Kamal bu münasibətlə Vladimir İliçə məktub yazmışdı. O da Ənvər Paşanı macəraçı və avantürist general adlandırıb, bizimlə geniş əlaqələr qurmaq istədiyini bildirib.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. 18 dekabr 1920-ci il tarixdə Atatürk Leninə vurduğu teleqramda deyilirdi: “Mən arzu edilən məqsədə ancaq sıx əməkdaşlığımız sayəsində çatacağımıza möhkəm əmin olaraq, bizi bir-birimizə bağlayan dostluq əlaqələrinin gələcəkdə hər hansı şəkildə möhkəmlənməsini alqışlayıram, istər Şərqdə, istərsə bütün dünyada sizin yüksək təşəbbüsünüzlə Sovet Respublikası tərəfindən yeridilən uzaqgörücü siyasət üçün öz dərin minnətdarlığımı bidirirəm”.

    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, bəs Siz Ənvər Paşanı qəbul etməmiziz? Onunla görüşməmisiz?
    İosif Stalin. Görüşmüşəm. Söhbətimiz də olub. O, Türküstanda, Orta Asiyada bolşevik dövləti yaratmaq ideyasını dəstəkləyir.
    Məmməd Əmin. Ənvər Paşa öz millətini sevən adamdır.
    İosif Stalin. Amma Trotski elə başa düşüb ki, bu türk generalı gənc Sovet Rusiyasını da sevir. Bizim hərbi sistemlə bağlı olan siyasi xadimlər Ənvər Paşanı bir xeyli təlimatlandırıblar. Ənvər Paşaya deyiblər ki, İngilislər Orta Asiya türklərinin əli ilə Sovet Rusiyasına qarşı vuruşur. General İngilisləri sevmir. Gizlətmirəm, ingilisləri mən də xoşlamıram. O da almanları sevir, mən də... (Gülür). Amma bizim bu sevgimizin və antisevgimizin səbəbləri fərqlidir. Xülasə, bu romantik general Orta Asiyaya göndərilir. Di gəl ki, o, Buxarada yaradılmış Sovet hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi əvəzinə öz hakimiyyətini bərpa etməyə çalışır. Hətta, buna müvəffəq də olur. Yəqin ki, xəbəriniz var. Hazırda Ənvər Paşa Frunze və Budyonnunun süvari ordusuna qarşı vuruşur.
    Məmməd Əmin. Görünür, Ənvər Paşa bolşeviklərin orada törətdikləri qanunsuzluqları görəndən sonra bu yolu seçmək qərarına gəlib.
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, müharibənin öz qanunları olur.
    Məmməd Əmin. Elə Ənvər Paşa da həmin qanunlarla hərəkət edir.
    İosif Stalin. O, şər qüvvələrlə birləşib.
    Məmməd Əmin. Bəzən şər özü xeyir kimi təqdim olunur.
    İosif Stalin. Biz kimin kim olduğunu çox düzgün bilirik. Dostu düşməndən seçə bilirik.
    Məmməd Əmin. Dünyada dost və ya düşmən xalqlar yoxdur. Sadəcə, ağılsız siyasətlər və dayaz siyasilər vardır.
    İosif Stalin. Hmm... Elə Ənvər Paşa da belə düşünür.
    Məmməd Əmin. Mən onun nə cür düşünməsi haqda bir söz deyə bilmərəm. Amma onu deyə bilərəm ki, Ənvər Paşa hansısa bir xalqı bütövlükdə düşmən elan edə bilməz. Uzaqbaşı o, hansısa bir ideyanı düşmən hesab edə bilər.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. İsmayıl Ənvər (Ənvər Paşa) 22 noyabr 1881-ci il tarixdə İstanbulda doğulub, 4 avqust 1922-ci il rarixdə Tacikistanda öldürülüb.
    Ənvər Paşa Türkiyədə İttihad və Tərəqqi cəmiyyətini quranlardan biri olmuşdur. 1913-cü ildə şevriliş yolu ilə hakimiyyətə gələnlərdən biri olmuşdur. 1914-cü ildə Almaniya ilə hərbi ittifaqın və Osmanlı dövlətinin 1-ci Dünya müharibəsinə sürəklənməsinin təşəbbüskarlarından biri olmuşdur. Müharibə illərində Hərbi nazir olmuşdur. 1914-cü ildə Sultan Əbdülməcidin nəvəsi (şahzadə Süleymanın qızı) Naciyə Sultanla evlənmiş, Osmanlı ailəsinin kürəkəni olmuşdur.
    Birinci Dünya müharibəsindəki məğlubiyyətdən sonra Qafqazda və Orta Asiyada yaşayan türk xalqlarının birləşməsi üçün mübarizə aparmışdır.

    İosif Stalin. Hər halda mən Ənvər Paşanım bolşevizmi qəbul etməsinə inanmıram...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Ənvər Paşa heç də bolşeviklərin etimadını doğrultmadı. Paşanın Türküstan ordusuna qoşulub bolşeviklərə qarşı vuruşma xəbəri Moskvada bomba kimi partladı. Amma Paşa tezliklə Buxarada “Basmaçı” deyilən partizan hərəkatının komandanı oldu və bolşeviklərə qarşı vuruşmağa başladı. Ənvər Paşa 4 avqust 1922 Tacikistanda rus ordusu tərəfindən qətlə yetirildi...

    İosif Stalin. Bəzən şəxsiyyətləri baş verən hadisələrin dalğası önə atır...
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, Siz zahirən tərki-dünya, siyasətdən uzaq adam təsiri bağışlayırsız. Amma sizinlə qısa bir söhbətdən sonra məlum olur ki, bu, səhv fikirdir. Siz siyasətin ən qızğın nöqtəsində olan bir şəxssiz.
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, mən belə deməzdim. İndi biz elə bir dövrdə yaşayırıq ki, siyasət bizim həyatımızın tərkib hissəsinə çevrilmişdir.
    İosif Stalin. Bəlkə də siz haqlısız. Amma mən bu cəhətin xeyirli, yaxud zərərli olması barədə bir söz deyə bilmərəm.
    Məmməd Əmin. Güman edirəm ki, hər zərərdə bir xeyir vardır.
    İosif Stalin. Qoy siz deyən olsun.
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, mən arxivə getməliyəm. Yəqin ki, Sizin də vaxtınız məhduddur.
    İosif Stalin. Sizinlə görüşə hər zaman vaxt taparam. Yoldaş Rəsulzadə, qatarda olan söhbəti bir də yada salıram. Vəd etdiyiniz sənədləri gətirmək üçün ya Abbasqulunu, ya da əminiz oğlu Məmməd Əlini istənilən vaxt Bakıya ezam etmək olar.

    Telefon zəngi. Stalin dəstəyi götürür.

    İosif Stalin. (Dəstəkdə). Bəli, bəli... Buyurub gəlsin. (Məmməd Əminə). Gələn “Qocadır”...
    Məmməd Əmin. Doktor?
    İosif Stalin. Bəli, Nərimanovdur.
    Məmməd Əmin. Bəlkə mən gedim, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Niyə ki? Əksinə, öz köhnə məslək dostunuzla görüşərsiz. Olsun ki, artıq görüşmüsüz də...
    Məmməd Əmin. Necə deyərlər, epizodik görüşümüz olub.
    İosif Stalin. Hər görüşün bir cür təəssüratı olur...
    Nəriman Nərimanov daxil olur. Əl verib hər ikisi ilə görüşür.
    Nəriman Nərimanov. Salam. Xoş gördük. Şadam ki, bir yerdəsiz.
    Məmməd Əmin. Bir yerdə? (Gülür).
    İosif Stalin. Əslində düz deyirsiz, yoldaş Nərimanov. Bizim keçmiş inqilabçı dostumuz Məmməd Əmin Rəsulzadə bizim komissarlığın müvəkkilidir; o, həm də Şərq Dilləri İnstitutunun müəllimidir. Mən Rəsulzadəyə dəfələrlə daha sanballı vəzifələr təklif etmişəm, amma o, nədənsə tərəddüd edir. Rəsulzadənin əmisi oğlu Məmməd Əli və dostu Abbasqulu da bizim komissarlığın nəzdində çalışırlar.
    Nəriman Nərimanov. Çox maraqlıdır...
    İosif Stalin. Vaxtilə Sizinlə də bir komissiyada çalışmışıq.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, xatırlayıram.
    İosif Stalin. Cəmi üç il öncə...
    Nəriman Nərimanov. Elədir. Orada çox qabiliyyətli insanlar vardı.
    İosif Stalin. Çox güman ki, onların bəzilərini hətta, yoldaş Rəsulzadə də əyani ya qiyabi şəkildə tanıyır. Məsələn, Sova-Stepankin. O, mənim yaxın dostumdur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Stalinin dostu Fyodor Avksentyeviç Sova-Stepnyakın sonrakı taleyindən heç kəs xəbər tutmadı. Ehtimal olunur ki, o, Stalinin göstərişi ilə öldürülmüşdür.

    İosif Stalin. Yaxud götürək İvan Kuliki. Yoldaş Nərimanov, o da sizin kimi yazıçıdır. Komissarlıqda hamı onun xətrini istəyirdi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. İvan Yulianoviç Kulik ukrayna şairi və yazıçısı idi. 1937-ci ildə xalq düşməni kimi güllələndi. Onun arvadı, milliyyətcə alman olan Lüsiana Piontek də əri kimi repressiya olundu.

    İosif Stalin. Veltman da yetkin adamdır, alimdir, ziyalıdır. Bilirəm ki, yoldaş Rəsulzadə onu yaxşı tanıyır. Bir yerdə çalışırlar.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mixail Lazareviç Veltman həm də Moskva Şərqşünaslıq İnstitutunun ilk rektoru olmuşdu. Məmməd Əmin bəylə də xoş ünsiyyəti vardı. Veltman sonrakı taleyi naməlumdur.

    İosif Stalin. Dimanşteyn də sədaqətli bolşevikdir. Savadlıdır, işgüzardır.


    Məmmədəli Rəsuloğlu. Semyon Markoviç Dimanşteyn 38-ci ildə “trotskiçi” kimi güllələndi.

    İosif Stalin. Yaxud götürək Karklini. Şəxsən mənim çox rəğbət bəslədiyim adamdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Fris İvanoviç Karklin 1937-ci ildə “xalq düşmənləri ilə əlaqəsinə görə” maddəsi ilə güllələndi.

    İosif Stalin. Broydo partiyanın fədailərindən biridir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Qriqori İsakoviç Broydo əvvəlcə beş il həbsdə yatdı, sonra on il sürgündə oldu.

    İosif Stalin. Sizin yerliniz Hüseynov da bizim komissarlığın tərkibində olan hörmətli bolşeviklərimizdən biridir. Yoldaş Nərimanov, Siz onu çox yaxşı tanıyırsız. Bildiyimə görə dostsunuz.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mirzə Davud Bağır oğlu Hüseynov 38-ci ildə partiyadan qovulub güllələndi.

    İosif Stalin. Kamenski bizim hamımızın dostudur. Əsl inqilabçı kimi ağır sınaqlardan keçib.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Abram Zaxaroviç Kamenski Trotskizmdə təqsirləndirilib 38-ci ildə gülllələndi.

    İosif Stalin. Manatov da faydalı kadrlardan biridir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Şərif Əhmətzyanoviç Manatov başqırd inqilabçısı idi. Başqırdları Stalinin rəhbərlik etdiyi komissarlıqda təmsil edirdi. Şərqşünas, jurnalist, yazıçı idi. Təqiblərə məruz qaldı, partiyadan xaric edildi. 36-cı ildə ürəyi yatdı.

    İosif Stalin. Bax görürsüzmü, bizim təşkilatda necə görkəmli adamlar yetişib. Mən istərdim ki, yoldaş Rəsulzadə də həmin kadrlardan biri olsun. Biz ona lazımi köməklik göstərəcəyik. Bu xüsusda siz nə deyə bilərsiz, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Rəsulzadə kifayət qədər ağıllı və yetkin adamdır. Seçim onun özünündür.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov bu günlərdə Lenin yoldaşın tövsiyəsi ilə Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri seçilib. Mən bu münasibətlə onu təbrik etmişəm. Hesab edirəm ki, o, xalqın taleyüklü məsələlərinin həllində əlindən gələni əsirgəməyəcək. Mərkəz də ona daim kömək edəcək.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, mən açıq deməliyəm. Mənə Mərkəzin köməyi lazım deyil. Əksinə, Mərkəz bizə mane olmasın, biz öz işimizin öhdəsindən özümüz gələcəyik.
    İosif Stalin. Siz nəyə əsaslanıb bu cür sərt bəyanat verirsiz, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Bakıdakı fəaliyyətim dövrünə əsaslanıram...
    İosif Stalin. Hmmm... Aydındır. Sizdə yaxşı bir atalar sözü var: “İlan vuran ala çatıdan qorxar”...
    Məmməd Əmin. İlanla bağlı başqa bir məsəl də var: “İlan ulduz görməyincə olməz”.
    İosif Stalin. Hə, indi gəl anla görək, “ulduz” hansı tərəfdir, “ilan” hansı tərəf? Hər halda biz birinci tərəf olarıq...
    Gülüşürlər.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, işləriniz nə yerdədir?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, işlər elə də yaxşı deyil.
    İosif Stalin. Bilirəm, sizi ən çox narahat edən qonşularla olan ixtilaflardır...
    Nəriman Nərimanov. Qonşu deyəndə ki... Bizim işlərimizə indiyəcən ən çox erməni millətçiləri mane olub...
    İosif Stalin. (Mənalı tərzdə). Elə burada da millətçilər az deyildir...
    Nəriman Nərimanov. Bəli, onların bir çoxu Kremldə də kök salıb...
    İosif Stalin. Bax, eşidirsiz, yoldaş Rəsulzadə?
    Məmməd Əmin. Bəli... Mən də belə hesab edirəm ki, şovinistlər burada da az deyildir...
    İosif Stalin. Görün iş nə yerı çatıb ki, Lenin yoldaş məni də velikorus şovinizminin nümayəndəsi kimi tənqid atəşinə tutub...
    Nəriman Nərimanov. Lenin yoldaşın dediklərində həqiqət çoxdur...
    İosif Stalin. Əlbəttə, mənim Lenin yoldaşa bir etirazım yoxdur. Amma bir müdrik adam kimi sizin də bu məsələyə münasibətinizi bilmək istərdim... Doğrudanmı mən velikorus şovinizmini təmsil və ya təqdir edirəm?..
    Nəriman Nərimanov. Lenin yoldaş haqlıdır o mənada ki, həqiqətən bir çox hallarda Rusiyada yaşayan kiçik xalqların nümayəndələri, hətta bəzən üzdə olan nümayəndələri ruslardan daha çox rus olmaq istəyirlər.
    İosif Stalin. Yəni Roma Papasından daha çox katolik...
    Nəriman Nərimanov. Bəli... Elədir. Yoldaş Stalin, zənnimcə, konkret məsələyə keçmək daha yaxşı olardı.
    İosif Stalin. Mən də belə hesab edirəm. Buyurun...
    Nəriman Nərimanov. Bizim qonşularımız hər vəchlə əldə etməyə çalışdığımız sülhə zərbə vurmaq istəyirlər...
    İosif Stalin. Söhbət ermənilərdən gedir.
    Nəriman Nərimanov. Erməni xalqı zəhmətkeş bir xalqdır. Onları daşnaklar başqa yola təhrik edirlər... Bir yandan bizə, o biri tərəfdən Türkiyəyə savaş açmaq istəyirlər.
    İosif Stalin. Bilirəm... Hamımıza məlumdur ki, iyiriminci ilin sentyabdında başlanan Türkiyə-Ermənistan müharibəsi həmin ilin noyabrında daşnakların tam məğlubiyyəti ilə nəticələndi. Yəni bu müharibədə ermənilər türklərə uduzdular.
    Məmməd Əmin. Ermənilərin Türkiyəyə ərazi iddiasında bulunması ilk dəfə deyil ki... Əslində ermənilər iki Ermənistan yaratmaq iddiasındadır- Qafqaz Ermənistanı və Türkiyə ermənistanı. Doğrudanmı Sizin bundan xəbəriniz yoxdur?
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, doğrudanmı siz elə hesab edirsiz ki, mən bu məsələdən xəbərsizəm?
    İosif Stalin. Biz onların niyyətinə bələdik.
    Məhəmməd Əmin. Bəs onda nəyi və kimi gözləyirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Mən Leninə yazdığım məktublarda, onunla görüşlərimdə dəfələrlə bu məsələyə toxunmuşam.
    İosif Stalin. Mənsə belə düşünürəm ki, hər şeyin öz zamanı var...
    Nəriman Nərimanov. Biz belə hesab etmirik ki, iki qonşu xalq arasındakı ədavət əbədidir.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, tamamilə haqlısız... Bir də ki, biz millətçi yox, beynəlmiləl bir ölkə qururuq.
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, icazə verin mən bu söhbətə bir az müdaxilə edim.
    İosif Stalin. Buyurun, yoldaş Rəsulzadə... Siz özünüz təcrübəli bir siyasətçi və dövlət xadimisiz.
    Məmməd Əmin. Mənim deyəcəyim budur: yaxşı olmazmı ki, hər millətin dövləti öz ərazisi daxilində qurulsun?
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, bununla siz nə demək istəyirsiz?
    Məmməd Əmin. Mən bizim ərazimizin bir hissəsinin əsassız olaraq ermənilərə verilməsini qəbul edə bilmirəm...
    İosif Stalin. Əgər Zəngəzur torpaqlarını deyirsinizsə, bəli, biz bu məsələdə müəyyən güzəştlər etməli olduq. Yoldaş Orconikidze ilə mənim təklifim qəbul edildi.
    Məmməd Əmin. Səbəb nədir?
    Nəriman Nərimanov. Səbəb Ermənistanı öz tərəfimizə çəkmək... Bu məsələlər həm də sovetləşmə ilə bağlıdır.
    Məmməd Əmin. Amma mən səbəbi başqa yerdə görürəm. Zəngəzuru ermənilərə verməkdə məqsəd, türklərin gələcəkdə Bakıya ola biləcək yürüşünün qarşısını almaqdan, Azərbaycanla Türkiyə arasındakı əlaqəni kəsməkdən ibarətdir.
    İosif Stalin. Yox, biz daha mühüm strateji məsələrə görə bu cür qərar qəbul etmişik.
    Məmməd Əmin. Axı bu düzgün qərar deyil. Hamımız yaxşı bilirik ki, Dərələyəz deyilən mahalda bir nəfər də olsun erməni yaşamır. Bunu kim bilməsə də yoldaş Nərimanov əla bilir.
    Nəriman Nərimanov. O vaxt biz əlimizdən gələni əsirgəmədik...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Hələ Cümhuriyyət dönəmində – 1919-cu ilin dekabrında Azərbaycan parlamentinə teleqramlar daxil olurdu ki, Zəngəzur əldən getməkdədir. Yəni erməni-daşnak qüvvələri Azərbaycan Cümhuriyyəti ilə bağlanmış 23 noyabr 1919-cu il sazişini pozmuş, Zəngəzur əhalisini qətliam etmişlər. Ona görə də, 1920-ci ilin bütün yay və payızı da daxil, Leqran, Orconikidze, Çiçerin və Nərimanov arasında Azərbaycan ərazilərinin müqəddəratıyla bağlı teleqraflaşma gedirdi. O zaman Nərimanov birmənalı şəkildə deyirdi ki, Naxçıvan, Qarabağ, Zəngəzur, Şərur- Dərələyəz, Ordubad Azərbaycanın ayrılmaz hissələridir. Hətta Çiçerin Orconikidzeyə yazır ki, Müsavat hökuməti Şərur-Dərələyəzi az qala Azərbaycanın ərazisi saymır, amma Nərimanov həmin torpaqları öz torpaqları hesab edir.

    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov ərazilərlə bağlı öz sözünüzü hamımızdan əvvəl demisiz və deyilənlərin də çoxu də nəzərə alınıb.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, əgər Siz indi Qarabağla bağlı mənim adımdan vurulan teleqramı nəzərdə tutursuzsa oradakı fikirlər təhrif olunmuşdu.
    İosif Stalin. Axı Siz, yoldaş Nərimanov, sovet Ermənistanını təbrik edərkən Azərbaycanın öz torpaq iddialarından əl çəkdiyini demişdiniz.
    Nəriman Nərimanov. Əvvəla, o təbrikdə bəzi şeylər təhrif olunmuşdu. İkincisi də, iki il öncə şərait başqa cür idi...
    İosif Stalin. Siz niyə unudursuz ki, ermənilər Naxçıvanı da öz əraziləri hesab edir. Bəlkə Naxçıvanda da heç bir erməni yaşamır, yoldaş Rəsulzadə?
    Məmməd Əmin. Bunu bütün dünya bilir ki, Naxçıvan qədim Azərbaycan torpağıdır. Üstəlik, Borçalı, Dərbənd, Göyçə tarixən bizim ərazilərimiz olub. Amma nəyə görəsə Sovet hökuməti gələndən sonra bu ərazilərin bir çoxu mübahisə obyektinə çevrilib.
    İosif Stalin. Biz ötən ilin Moskva və Qars müqaviləsində bu məsələ haqda son qərarımızı verdik: Naxçıvan əbədi olaraq Azərbaycan ərazisidir.
    Nəriman Nərimanov. Açıq danışmaq lazımdır: ermənilər bütün qonşu xalqlara qarşı torpaq iddiası ilə çıxış edir. Onların Dağlıq Qarabağa köçdükləri vaxtdan heç yüz il keçməyib, amma bu gün Qarabağ tələbi irəli sürürlər.
    İosif Stalin. Biz ötən ilin iyul ayında Qafqaz Bürosunun Tiflisdə keçirilən plenumundə Dağlıq Qarabağ məsələsini ciddi şəkildə təhlil etdik. Yoldaşların çoxu həmin ərazinin Ermənistana verilməsini tələb etsələr də nəticə Azərbaycanın xeyrinə oldu. Bu məsələdə yoldaş Nərimanov, siz çox sərt bəyanatla çıxış etdiniz. Amma...
    Nəriman Nərimanov. Amma heç də bütün məsələlrdə Mərkəz bizim arxamızda durmur.
    Məmməd Əmin. “Mərkəz” və ya “bir əl” məfhumu sonra istər-istəməz mərkəzdənqaçmaya aparıb çıxarır... Tarixin təcrübəsindən nəticə çıxarmaq lazımdır.
    İosif Stalin. Rus xalqı bütün digər kiçik və böyük xalqların azad yaşamasının mühüm qarantıdır. Bu barədə, yoldaş Nərimanov, sizin də obrazlı ifadəniz var...
    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən yenə də o fikirdəyəm ki, xalqımızın xoşbəxtliyi Rusiya ilə, Mərkəzlə bağlıdır.
    İosif Stalin. Özü də təkcə Azərbaycanın yox...
    Məmməd Əmin. Gəlin etiraf edək ki, bir çox bədbəxtliklərin kökü məhz mərkəzləşmə ilə bağılıdır...
    İosif Stalin. Lap olsun siz deyən kimi... Amma baxır hansı mənda? Bəli, mən də belə düşünürəm ki, Rusiyanın düşməni olan millətləri faciələr gözləyir. Bu, həmişə belə olub, bu gün belədir, sabah da bu cür davam edəcək...
    Məmməd Əmin. Siz Rusiya haqda rusdan betər danışırsız, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Bəyəm hansısa millətə aid olmaq üçün onun familiyasını daşımaq lazımdır? Düzdür, hamı bilir ki, mən gürcü ailəsində doğulmuşam. Amma mən təpədən-dırnağacan özümü həm qafqazlı, həm də rus hesab edirəm. Heç əslində məsələ hansı xalqa və ya millətə mənsub olmaqda da deyil. Əsas məsələ budur ki, mən bolşevikəm. Mən Lenin ideyalarına sadiqəm. Mən hər cür milli ayrılığın düşməniyəm. Bəs siz necə, yoldaş Nərimanov? Siz özünüzü hansı millətin nümayəndəsi hesab edirsiz?
    Nəriman Nərimanov. Təbii ki, mən türkəm.
    İosif Stalin. Mən bunu bilirəm. Yoldaş Rəsulzadə də türkdür. Söhbət ondan gedir ki, bolşevikin milli mənsubiyyəti onun bu və ya digər məsələyə münasibətini dəyişirmi?
    Nəriman Nərimanov. O asılıdır, konkret olaraq söhbətin hansı məsələyə münasibətdən...
    İosif Stalin. İndiki halda söhbət bolşeviklərdən gedir. Mən belə hesab edirəm ki, bolşevik üçün siyasi əqidə hər şeydən yüksək olmalıdır.
    Nəriman Nərimanov. Mən əqidəyə sadiqliyi xoşlayıram. Amma elə də ola bilər ki, biri kommunist deyil, fəqət çox vicdanlı adamdır.
    İosif Stalin. Vicdanın bu məsələyə nə dəxli, yoldaş Nərimanov?
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, sizin fikriniz mənə aydındır. Demək istəyirsiniz ki, əqidə hər şeydən üstündür. Hətta vicdandan da...
    İosif Stalin. Əslində, mən belə demək istəmirdim. Madam ki, siz deyilən fikri bu cür səciyyə edirsiz, mənim etirazım yoxdur.
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, əqidə, məslək, vicdan ... kimi cəhətlər hər bir normal insanda dini və milli mənsubiyyətdən asılı olmayaraq mövcud ola bilər.
    İosif Stalin. Axı dinin bu məsələyə nə dəxli? Bolşevik hara din hara?
    Nəriman Nərimanov. İnsanların dini hissləri ilə oynamaq olmaz, yoldaş Stalin.
    İosif Stalin. Bəlkə kilsəyə və ya məscidə gedib mənasız moizələrə qulaq asmalıyıq?
    Nəriman Nərimanov. Biz cəhaləti və nadanlığı məhv etməliyik, dini yox.
    İosif Stalin. Siz niyə unudursuz ki, cəhalətin mənbəyi elə din özüdür.
    Məmməd Əmin. Yoldaş Nərimanov özü də daim cəhalətə, nadanlığa qarşı mübarizə edib.
    İosif Stalin.O mübarizə necə olub?
    Məmməd Əmin. Kitablarla olub... Doktorun “Nadanlıq” pyesi və “Pir” povesti bu cür halların tənqidinə həsr olunub.
    İosif Stalin. Əlbəttə, bu, təqdir olunur. Amma dinə qarşı mübarizəni təkcə əsərlərlə aparmaq bir az sadəlövhlükdür. Biz bu mübarizəni başqa şəkildə aparacağıq. Mən Nərimanovun bir zamanlar təhsil aldığı şəhərdə, yəni Qoridə doğulub böyümüşəm. Orada dini seminariyada təhsil almışam. Dinin necə iyrənc şey olduğunu da hamınızdan yaxşı bilirəm. Siz mənə din haqda moizə oxumaq istəyirsiz?
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, səhv etmirəmsə, sizin ananız sağdır...
    İosif Stalin. Yoldaş Rəsulzadə, səhv etmirəmsə, Sizin də ananız ötən iləcən sağ idi.
    Məmməd Əmin. Bəli, mənim anam da sağdır, atam da...
    İosif Stalin. Nəyə görə bunu soruşursuz?
    Məmməd Əmin. Axı sizin ananız da dindardır... Elə mənim ata-anam da...
    İosif Stalin. Bəli, mənim anam Yekaterina Georgiyevna Geladze sağdır... Mən ona Кеке deyirəm. Anam mənim keşiş olmağımı istəyirdi. O, indi də ibadətlə məşğuldur. Bəli, mən vaxtilə sizin atanız Ələkbər kişinin məscidindəki minbərdə gizlənmişəm. Bunu dana bilmərəm. Bütün bu söhbətlər nə üçündür?
    Məmməd Əmin. Dediyim odur ki, dindar olduqlarına görə biz öz valideynlərimizdən imtina etməli, yaxud onları öldürməliyik?
    İosif Stalin. Biz öz dindar ata-anamızdan yox, dini təbliğ edən ocaqlardan imtina etməliyik. Biz dini fanatizmi yayanları öldürməliyik. Elə deyilmi, yoldaş Nərimanov?
    Nəriman Nərimanov. Biz dindarları məhv etməli deyilik, yoldaş Koba. Onları öz tərəfimizə çəkməliyik.
    İosif Stalin. Arxayın olun, bolşeviklərin müsəlmanlarla heç bir mübarizəsi olmayıb və ola bilməz də. (Gülür). Bizim mübarizəmiz fanatik pravoslavladır. Din dövlətdən ayrı olmalıdır. Çarın yanında özünə isti yuva qurub min bir oyundan çıxan dələduz Rasputinlər bizə lazım deyil. Bizə nə allah lazımdır, nə də peyğənbər. Əgər Allah varsa o dahi Marks, əgər peyğənbər varsa o da Lenin yoldaşdır. Olsun ki, bu müqayisə yerinə düşmür. Mən başqa bənzətmə də deyə bilərəm: Lenin yoldaş yeni quruluşun memarı, biz- o cümlədən mən özüm, olsa-olsa bu işdə iş icraçısı, fəhlə, suvaqçı, bənna ola bilərik.
    Məmməd Əmin. Bu, daha çox bir dinin başqası ilə əvəz olunmasına bənzəmir ki?..
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, Vladimir İliç onun peyğəmbərlə müqayisə edilməsinə necə baxardı?
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, bəs biz bolşeviklər Sizin Bakıda işlədiyiniz dövrdə tez-tez məscidlərə getməyinizə, din xadimlərini qəbul etməyinizə necə baxmalıyıq?
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm din xadimləri bu cəmiyyətdən qovulmalıdır?
    İosif Stalin. Əgər mənim fikrimi soruşursuzsa deyim: onların kökü kəsilməlidir.
    Məmməd Əmin. Bu, çox sərt ittiham olmadımı?
    İosif Stalin. Bolşeviklər öz başladıqları missiyanı sona çatdırmalıdırlar. (Pauza). Biz heş bir liberol dəyəri qəbul edə bilmərik. Elə bilirsiz, eşitməmişik. Bu gün “nərimanovçuluq” deyilən bir ideya intişar etməkdədir. Biz dinlə kommunizmi, millətçiliklə beynəlmiləlçiliyi bir yerdə təsəvvür etmirik.
    Məmməd Əmin. Hər bir ideya öz məcrasıyla axıb getməlidir.
    İosif Stalin. Bizim bir ideya və ideologiyamız var: leninizm. Ta nərimanovçuluğa nə ehtiyac?
    Nəriman Nərimanov. Mən öz adımla hansısa bir ideyanın yaranmasının əleyhinəyəm. Amma onu da yaxşı bilirəm ki, bu gün mənim əleyhimə güclü və gizli bir təbliğat gedir. Mən isə bu yeni qurduğumuz cəmiyyət üçün əlimdən gələn heç nəyi əsirgəmirəm...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həmin dövrdə Mövsüm Qədirli Nərimanova yazırdı ki, Azərbaycanda sizin adınızı çəkmək belə qadağandır.

    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, gəlin açıq danışaq, öyünməli elə bir iş yoxdur. Sizin rəhbərliyiniz dövründə Azərbaycanda neft istehsalı ən aşağı səviyəyə enib. Baxın, 1920-ci ilin sonuna olan məlumat: Bakıda cəmisi 176,6 milyon pud neft çıxarılıb. Bu, nəinki 1913-cü il, hətta, 1888-ci il səviyyəsindən də aşağı göstəricidir. Budur bizim nailiyyət?
    Nəriman Nərimanov. Bəli, neft istehsalı aşağı düşüb. Bunun da təqsiri Mərkəzdədir.
    İosif Stalin. Mərkəzdə? Siz niyə bu cür düşünürsüz?
    Nəriman Nərimanov. Bəli, Mərkəzdə. Əvvələ, mütəxəssislərin çoxu xaricə getməyə məcbur oldu... İkincisi də neftçilərin, adi fəhlələrin bir qismi isə muzdlarının az olmağı səbəbindən işə çıxmır.
    İosif Stalin. Bu, bizə qarşı bir təxribatdır....
    Nəriman Nərimanov. Bundan başqa biz öz neftimizi xaricə özümüz çıxarmalıyıq... Bu barədə Lenin yoldaşa da demişəm.
    İosif Stalin. Xaric deyərkən yəqin ki, Siz Türkiyəni nəzərdə tutursuz... Onsuz da türklərə kifayət qədəm yardım olundu...
    Nəriman Nərimanov. Mən anlamıram, niyə “türk” sözünü eşidəndə Mərkəzdəkilərin bir çoxunun başına sanki qaynar su ələnir?

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov məktublarının birində yazırdı ki, mən təkidlə deyirəm: məhz türklərlə ittifaq bütün müsəlman Şərqini bizə verər və bunun sayəsində fərsiz Şərq siyasətimiz nəticəsində yaranmış ümumi narazılıq aradan qalxar. Elə bu yolla da biz fitnəkarlıq silahının İngiltərənin əlindən almış olarıq.

    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin, mən hər ikinizdən soruşmaq istəyirəm: doğrudanmı Azərbaycan müstəqildir?
    İosif Stalin. Bilmirəm siz müstəqillik deyəndə nəyi nəzərdə tutursuz, yoldaş Rəsulzadə?
    Məmməd Əmin. Müstəqilliyin atributlarından biri də müstəqil siyasət yürütməkdir. Bu gün Azərbaycan hüquqsuz bir təhkimçi vəziyyətindədir.
    İosif Stalin. Məsələni bunca qəlizləşdirmək lazım deyil... (Pauza). Yoldaş Rəsulzadə, Siz əslən bakılısız. Öz şəhərinizə və onun ətrafın yaxşı bələdsiz...
    Məmməd Əmin. Yoldaş Stalin Bakını və Bakıətrafını Nərimanovla Siz də pis tanımırsız.
    İosif Stalin. Elədir. Orada tez-tez vulkanlar püskürür. Heç onları müçahidə etmisizmi?
    Məmməd Əmin. Bəli.
    İosif Stalin. Bilirsizmi nədən yaranır o vulkanlar?
    Nəriman Nərimanov. (Gülür). Vulkan sözü qədim romalıların od Allahı Vulhanın adından götürülüb? Vulkanın özü isə...
    Məmməd Əmin. Vulkanın özü isə yerin daxilində baş verən geoloji dəyişiklik nəticəsində əmələ gəlir. Nəticədə yerin təkindən yerin üstünə lava, alov, qaz püskürür.
    İosif Stalin. Doğrudur. Səhv etmirəmsə, iki cür vulkan olur, birisi yatmış, digəri oyanmış vulkan. Biz indi həmin oyanmış vulkanın yanında, bəlkə də üstündəyik... Biz cənnəti xatırladan yeni bir cəmiyyət qurmalıyıq o püskürən vulkanın üstündə.
    Məmməd Əmin. Vulkanın üstündə qurulan taxt-tacın, sarayın ömrü nə qədər ola bilər, yoldaş Stalin?
    İosif Stalin. Mən bunu bir məsəl kimi çəkdim.
    Məmməd Əmin. Elə mən də bir məsəl kimi deyirəm ki, vulkan üstündə tikilən ən möhkəm qəsri, ən etibarlı sarayı belə daim təhlükə təqib edəcək.
    İosif Stalin. Siz də unutmayın ki, Rusiya bolşeviklərinin qurduğu sarayın özülü poladdan, divarları qranitdən olacaq.
    Məmməd Əmin. Yoldaşlar, gəlin özümüzü aldatmayaq. Çar Rusiyası ilə bolşevik Rusiyası arasında heç bir fərq yoxdu. Sadəcə olaraq birinin zəncirlərinin rəngi ağ, o birisinin isə zəncirlərinin rəngi qırmızıdır.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, siz də Əmin bəy kimi düşünürsüz?
    Nəriman Nərimanov. Təbii ki, mən elə düşünmürəm... Ən azından o cür düşünsəydim tutduğum yolu, yəni inqilab yolunu seçməzdim. Amma desəm ki, qurduğumuz cəmiyyətdə hər şey məni qane edir, onda bu bir riyakarlıq olardı.
    İosif Stalin. Əvvəla, bu cəmiyyət hələ qurulmayıb, qurulmaqdadır. İkincisi isə, bir çox şeylər şəxsən mənim özümü də qane etmir...
    Nəriman Nərimanov. Qane etmək üçün düzgün bünövrə olmalıdır. Bünövrə əyri olanda hər şey əyilə-əyilə gedəcək... Mən Bakı fəaliyyətimdə çox belə əyriliklərin şahidi oldum.
    İosif Stalin. Mən anlamıram, Siz niyə bu qədər narazısız? Yoldaş Nərimanov, qoy Əmin bəy də eşitsin. Məhz Sizin tələbləriniz əsasında Bakı Azərbaycanın paytaxtı oldu.
    Məmməd Əmin. Onsuz da bolşeviklər gələnəcən biz Bakını paytaxt elan etmişdik.
    İosif Stalin. Elədir. Amma siz gedəndən sonra artıq şərtləri biz diktə edirdik. Zaqatala və Qarabağ da sizin Leninlə əlaqələrinizin sayəsində Azərbaycana tabe etdirildi.
    Məmməd Əmin. Qarabağın tarixi Azərbaycan torpağı olduğu kimə məlum deyil?.
    Nəriman Nərimanov. Əmin bəy, təəssüf ki, korun belə gördüyü bu mənzərəni çoxları görmək istəmirdi.
    İosif Stalin. Xahiş edirəm, öz həmkarlarınızı təhqir etməyin. Biz bu məsələni kollegial, demokratik əsada həll etmək üçün səsverməyə çıxartdıq. Nəticəsi nə oldu?
    Nəriman Nərimanov. Nəticəsi o oldu ki, bizə qarşı olanların maskası yırtıldı...
    İosif Stalin. Fakt budur ki, yoldaş Orcenikidze də daxil olmaqla açıq səsvermədə Qarabağ Ermənistan ərazisi kimi tanındı. Səhv etmirəmsə, bu hadisə bir neçə ay öncə, 21-ci il iyun ayının 3-də baş verdi.
    Nəriman Nərimanov. Bu, əsassız qərar idi... Məhz buna görə də bir gün sonra həmin nəticə haqlı olaraq ləqv edildi...
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, bu qərar ona görə ləğv olundu ki, siz iclasdan çıxan kimi Lenin yoldaşın yanına getmisiz...
    Nəriman Nərimanov. Beıə çıxır ki, Vladimir İliç ya əsassız qərarı müdafiə edib...
    Məmməd Əmin. ... ya da təzyiq göstərib.
    İosif Stalin. Xeyr, nə elə olub, nə də belə... Sadəcə, Lenin yoldaş reallıqdan çıxış edərək real qərar çıxarılmasının tərəfdarı olub.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Stalinin həyat yoldaşı Nadejda Alliluyeva Leninin katibliyində işləyirdi. O, hər gün Komissarlar Soveti Sədrinin yanına gələnləri görür, lazım olan hallarda bu barədə öz ərinə məlumat verirdi. Nərimanovun həmin gün Leninin yanına gəlməsini də Stalinə məhz Alliluyeva çatdırmışdı.

    Nəriman Nərimanov. Və bundan sonra, məhz elə həmin gün Siz Lenin yoldaşın yanına gedərək verilən qərarın qüvvədə saxlanılmasını ruca etmisiz.
    İosif Stalin. Xeyr, sizə səhv məlumat veriblər. Mən təkrar səsvermənin keçirilməsini xahiş etmişəm...
    Məmməd Əmin. Köhnə dostlar, inciməyin, mən görürəm ki, Azərbaycan coğrafiyası üzərində müdhiş bir oyun gedir. Belə olmaz, Koba! Belə olmaz, Nəriman bəy! Bu nə oyundur mənim millətimin başına açılır.
    İosif Stalin. Əmin bəy, nəticədə hər şey xalqın və millətin xeyrinə olacaq. Siz buna öz adınız kimi əmin ola bilərsiz, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Elə isə hələlik. İcazə versəniz mən gedərdim.
    İosif Stalin. Buyurun, Əmin bəy. Bu yaxınlarda yenə görüşərik.
    Nəriman Nərimanov. Hələlik, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Xudahafiz.

    Məmməd Əmin onlarla görüşüb gedir.
    Kreml saatının səsi eşidilir.

    İosif Stalin. Doğrusu, mən Rəsulzadənin bu qədər çılğın olduğunu bimirdim.
    Nəriman Nərimanov. Əsəbiləşməyə bəlkə də onun haqqı var.
    İosif Stalin. Qurduğu hökumət iflasa uğradığı üçünmü?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, sizə tam açıq deyəcəm: mən Bakıda olarkən vətəndaşlar tez-tez məndən soruşurdular ki, bu hökümətin Müsavat hökumətindən bir üstünlüyü varmı və varsa o nədir?
    İosif Stalin. Maraqlıdır, bəs siz onlara necə cavab verirdiniz?..
    Nəriman Nərimanov. Mən onlara demək olar ki, cavab vermirdim.
    İosif Stalin. Susurdunuz?
    Nəriman Nərimanov. Xeyr, susmurdum. Mən onlara gələcək haqqında şirin vədlər verirdim.
    İosif Stalin. Hə, bax bu başqa məsələ. Bəyəm öz dediklərinizə özünüz inanmırdız?
    Nəriman Nərimanov. İnanıb-inanmamaq məsələnin başqa bir tərəfidir. Fakt budur ki, adamlar kasıblıqdan əziyyət çəkirlər.
    İosif Stalin. Bunlar keçici, müvəqqəti çətinliklərdir...
    Nəriman Nərimanov. Adamlar deyir ki, qorxuruq bu müvəqqəti çətinliklər daimi olsun.
    İosif Stalin. Yaxşı, bəs Siz bu çətinliklərdən çıxış yolunu nədə görürsüz?
    Nəriman Nərimanov. Mən belə hesab edirəm ki, kadrlarla düzgün iş aparılmalıdır.
    İosif Stalin. Mən elə o cür düşünürəm. Bəli, hər şeyi kadrlar həll edir.
    Nəriman Nərimanov. Amma bizim kadrların çoxu demaqogiya ilə məşğul olur. Hətta, aralarında şayiə gəzdirənlər də az deyildir. Mənimlə bağlı “yuxarıya” çoxlu yalan məlumatlar aparırlar. Elə mənim özümə də...
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, hər halda mən heç zaman Sizin şəxsiyyətinizə zərrə qədər də toxunmağa cəhd etməmişəm.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Koba, mən dekorasiya deyiləm... İndiyəcən olmamışam və bundan sonra da olmayacağam...
    İosif Stalin. Sizə səhv məlumatlar çatdırırlar, yoldaş Nərimanov.
    Nəriman Nərimanov. Serqo və ona züy tutan Mirzə Davud Hüseynovla Əliheydər Qarayev istəyirlər ki, Azərbaycan müstəqil Respublika omasın, birdəfəlik Rusiyanın tərkibində ərisin... Mikoyan da onlara dil verir. Bəs onda müstəqillik, azadlıq uğdunda mübarizə nəyə lazım idi?
    İosif Stalin. Axı Anastas sizin Azərbaycanda hakimiyyətə gətirilmənizi çox istəyirdi.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, Mikoyan çox istəyirdi ki, mən hakimiyyətdə olum. Amma o, bunu öz şəxsi mənsəbi üçün arzü edib. O, hər yerdə deyir ki, biz Nərimanovu bu posta ona görə gətirdik ki, öz bildiyimizi, öz istədiyimizi edək.
    İosif Stalin. Mikoyanın istəyi nədir?
    Nəriman Nərimanov. O, hər yerə öz adamlarını yerləşdirmək istəyir. O, milli ayrı-seçkilik yayır və üstəlik məni də millətçilikdə suçlayır. Mənim yazdığım “Bahadır və Sona” əsəri erməni-azərbaycanlı münasibətləri haqda beynəlmiləl bir əsərdir. Bu əsər yazılıb geniş şöhrət tapan vaxt Mikoyan hələ daşnak idi. O, sonralar bolşeviklərə qoşulub. Onda bu necə olur ki, daşnak-millətçi Anastas olur beynəlmiləlçi, beynəlmiləlçi Nəriman isə olur millətçi?
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, unutmayın ki, Sizin Moskvada işləməyinizi Vladimir İliçdən şəxsən mən özüm xahiş etmişəm.
    Nəriman Nərimanov. Mən Lenin yoldaşla görüşdüm. O, bu dəvətin kim tərəfindən irəli sürüldüyü barədə mənə bir şey demədi.
    İosif Stalin. Əslində bu məsələnin elə bir prinsipal əhəmiyyəti də yoxdur. Çünki Vladimir İliç onsuz da Sizi kifayət qədər yaxşı tanıyır.
    Nəriman Nərimanov. Doğrusu, mən Azərbaycanı, Bakını tərk etmək istəmirdim.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, özünüz də çox yaxşı bilirsiz ki, artıq Bakıda qalmağınız az qala mümkün deyildir.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, Siz nə üçün, hansı əsasla belə düşünürsüz?
    İosif Stalin. Mən bu sözləri faktlara söykənərək deyirəm. Azərbaycan fəhlə və kəndlilərindən aldığımız məktublarda sizin fəaliyyətiniz kəskin tənqid olunur.
    Nəriman Nərimanov. Bəyəm hər yazılan məktub fakt və ya dəlil hesab olunmalıdır? O məktublarda məni nədə suçlayırlar?
    İosif Stalin. Liberallıqda... Başqa sözlə, hədsiz yumşaqlıqda. Sizin hamıya ürəyiniz yanır. Siz heç kəsin ifşa olunmasını, cəzalandırılmasını istəmirsiz. Bolşevik bu cür ürəyiyumşaq ola bilməz, yoldaş Nərimanov..
    Nəriman Nərimanov. Mən həmişə günahsız adamların cəza almasına qarşı çıxmışam. Və bunu gizlətmirəm də, yoldaş Stalin...
    İosif Stalin. Elə fəhlə yoldaşlar da bu məsələdən şikayətlənirlər.
    Nəriman Nərimanov. Kimlərdir o “fəhlə yoldaşlar”, yoldaş Koba? Bəlkə konkret adlar deyəsiz...
    İosif Stalin. Onlar adi insanlardır. Heç birinin yüksək vəzifəsi yoxdur. Biri neftçidir, biri dülgər, biri tornaçı...
    Nəriman Nərimanov. Onlar nə tələb edirlər, İosif Vissarianoviç?
    İosif Stalin. Onlar yoldaş Nərimanovun bolşeviklər partiyasının sıralarından çıxarılmasını tələb edirlər.
    Nəriman Nərimanov. Onlar “adi fəhlələr” deyillər. Bu məktubların əsl müəllifi Qarayev və onun əlaltılarıdır.
    İosif Stalin. Hər halda, fakt faktlığında qalır... Orasını da deyim ki, bütün bu narazılıqlar sonralar baş qaldırıb. Mənim yaxşı yadımdadır ki, Azərbaycana göndərdiyimiz 11-ci qızıl orduya rəhbərlik edənlər az qala hər gün bizə teleqram vurub sizin Bakıya gəlişinizi tələb edirdilər.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm... Vladimir İliç o vaxt mənə dəfələrlə demişdi ki, dostlarımız sənin yolunu intizarla gözləyirlər... O vaxt mən Bakıya gəldim. Gəldim və gələn kimi gördüm ki, mən bunların çoxuna “şirma” kimi lazım imişəm.
    İosif Stalin. “Bunlar” deyərkən Siz kimi nəzərdə tutursuz?
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, siz yaxşı bilirsiz mən kimi nəzərdə tuturam... Əlbəttə, söhbət Orconikidze, Kirov və Mikoyandan gedir... Buna görə də mən işə başlayandan cəmi bir ay sonra istefa ərizəsi yazdım.
    İosif Stalin. Bilirəm. Siz Lenin yoldaşın xahişi ilə öz işinizdə qaldınız.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Məhz İliçə görə Bakıda qaldım.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, mənim sizə daim xüsusi rəğbətim olub. Siz hələ Həştərxanda ikən mən Leninlə söhbətlərimizdə Sizin Moskvaya gəlməyinizin zəruriliyini qeyd etmişəm.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, doğrudur, 1919-cu ildə sizin fikriniz belə olub. Amma 1920-ci ildə mənim Bakıda Xalq Komissarları sovetinə sədr təyinatım gündəmə gələrkən siz demisiz ki, Nərimanova tam güvənmək olmaz.
    İosif Stalin. Sizə səhv məlumat çatdırıblar, yoldaş Nərimanov. Mən demişəm ki, Nərimanov artıq iki ildir ki, burda, yəni Moskvadadır və o, Azərbaycanla bağlı reallıqlardan uzaqdır... O ki qaldı söhbətimizin əvvəlinə, 16 avqust 1919-cu il tarixli məktubumda Vladimir İliçə yazmışam ki, Nərimanov Şərqə yaxşı bələd olan bir mütəxəssis kimi Xalq Xarici işlər nazirliyində işləsin.
    Nəriman Nərimanov. Amma nəticəsi nə oldu? Şərqlə bağlı məsələrin həlli Qaraxana həvalə edildi.
    İosif Stalin. Bu məsələyə Çiçerin maneçilik törədirdi.
    Nəriman Nərimanov. Bilirəm... Çiçerin Şərq məsələsini dolaşdırır, o, erməni məsələsinə həddən artıq uyur və məhz Erməni məsələsi üzündən türklərlə aramızın dəyməsi nəticəsində nələr baş verə biləcəyini nəzərə almır.
    İosif Stalin. Mən bunu da yolverilməz hesab edirəm.
    Nəriman Nərimanov. Bunu da bilirəm. Məsələ həm də burasındadır ki, Mərkəz məni həmişə tək bir məsələyə görə hədəfdə saxlayıb: “müsəlman aləminə bələd” Nərimanov... Elə sizin məktubda da bu, xüsusilə vurğulanıb: “Bizə bir müsəlman kadr lazımdır”.
    İosif Stalin. Məncə burada qeyri-adi bir şey yoxdur. Siz həqiqətən müsəlman aləminə bələd bir adamsız.
    Nəriman Nərimanov. Ona qalmış mən xristian aləminə də pis bələd deyiləm.
    İosif Stalin. Buna mənim heç bir şübhəm yoxdur. Amma bəzən elə mürəkkəb situasiyalar yaranır ki, hər kəsin daha yaxşı bələd olduğu sahədə üzə çıxarılmasına zərurət yaranır.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, gizlətmirəm. Mənə çatan məlumata görə, siz təkcə əvvəllər dediyiniz fikirlə qane olmamısız...
    İosif Stalin. Anlamadım...
    Nəriman Nərimanov. Siz bundan sonra dəfələrlə demisiz ki, Nərimanov Uzaq Şərqi bilməyə bilər, amma o, mənim üçün bir bayraq kimi lazımdır.
    İosif Stalin. Bütün bunların hamısı müsbət mənada deyilmiş fikirlərdir. Təki hərə öz bildiyi sahənin bayrağı və bayraqdarı olaydı...
    Nəriman Nərimanov. Mən heç vaxt sofistikanı qəbul etməmişəm...
    İosif Stalin. Ola bilsin siz sofistikanı qəbul etmirsiz, amma romantikanı qəbul etməlisiz... Bunsuz böyük yazıçı olmaq, zənnimcə, qeyri-mümkündür.
    Nəriman Nərimanov. İndiki halda söhbətin mövzusu ədəbiyyat yox, siyasətdir...
    İosif Stalin. Bunun bir fərqi var ki?
    Nəriman Nərimanov. Bəli, arada fərq çox böyükdür. Ədəbiyyat adamlara nəyisə təvəqqe edə bilər. Amma siyasət, adamların həyatına birbaşa təsir göstərir. Cəmiyyət yazıçıların yox, siyasətçilərin fəaliyyətindən asılıdır. Ədəbiyyat ayrı-ayrı fərdləri, siyasətsə bütöv bir cəmiyyəti xoşbəxt və bədbəxt edə bilər. Fərq budur.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, Siz indi Bakının heç bir uğuru ilə öyünə bilməzsiz. Siz hakimiyyətə gələndən sonra Bakıda Azərbaycanda neft istehsalı ən aşağı səviyəyə enib. Baxın, 1920-ci ildə Bakıda cəmisi 176,6 milyon pud neft çıxarılıb ki, bu, nəinki 1913-cü il, hətta, 1888-ci il səviyyəsindən də aşağı göstərici idi.
    Nəriman Nərimanov. O neft xalqındır. Xalq öz sərvəti ilə necə rəftar etməyi özü bilər...
    İosif Stalin. Razıyam. Bəs neft hansı xalqa məxsusdur?
    Nəriman Nərimanov. Azərbaycan xalqına...
    İosif Stalin. Amma Siz vaxtilə Lenin yoldaşa vurduğunuz teleqramda göstərirdiniz ki, bu neft Rusiyaya aiddir.
    Nəriman Nərimanov. Demişəm, bəli. İndi səhvimi etiraf edirəm. Mən bu səhvim barədə yaxınlarda Vladimir İliçə də demişəm.
    İosif Stalin. Hə, mən bu barədə də məlumatlıyam. Vladimir İliç bir dəfə söhbət əsnasında dedi ki, “mən Nərimanov yoldaşdan bu cür cavab gözləməzdim”.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Həqiqətən, Nərimanovla Lenin arasında Bakı neftinin taleyi barədə kəskin fikir ayrılığı olmuşdu. Nərimanov özünü Bakı neftinin sahibi kimi aparan Serebrovski ilə mübahisədən sonra bu barədə Leninə məlumat verərkən Vladimir İliç ona belə cavab verir: - Yoldaş Nərimanov, Sizə nə qədər neft lazımdırsa, mən tapşıraram, ayırarlar. Nərimanov bu cavabdan hiddətlənərək belə demişdi: - Vladimir İliç, neft Azərbaycana məxsusdur, Sizə nə qədər lazımdı, deyin, biz də müzakirə edib qərar verək.

    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən yenə də həmin fikirdə qalıram. Neft müstəqil Azərbaycan xalqına məxsus olmalıdır.
    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, sanki Sizin leksikonunuzda iki söz əsas yerdə durur: neft və müstəqillik.
    Nəriman Nərimanov. Doğru müşahidə etmisiz. Biri bizim mənəvi, digəri maddi sərvətimizdir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov Leninə yazırdı: “Əziz Vladimir İliç, doğrudanmı “Müstəqil Azərbaycan” sözü Sizin ağzınızdan çıxmayıb? İndi vəziyyət belədir: həmişə Denikini dəstəkləyən Ermənistan müstəqillik, əlavə olaraq da Azərbaycanın ərazisini qazanır. Azərbaycan Sovet Rusiyasının qoynuna ilk atılan üç respublikadan biridir və günbəgün öz müstəqilliyini və ərazisini itirir. Mən müraciət edirəm ki, buna diqqət göstərəsiniz. Əgər qısa bir müddət ərzində Mərkəz daşnak kommunistlərin iyrənc hərəkətlərinə son qoymasa, bütün müsəlman Şərqi Sizdən üz döndərəcək. Mən bu barədə Sizə ciddi bəyan və xahiş edirəm, əzilən Şərqin maraqları Sizin üçün vacibdisə, bu məsələ ilə ciddi məşğul olasınız”.

    İosif Stalin. Yoldaş Nərimanov, unutmayın ki, biz milli təəssübkeşlikdən daha uca olan bir cəmiyyət qururuq.
    Nəriman Nərimanov. Yoldaş Stalin, Siz də unutmayın ki, bu qurmaq istədiyimiz cəmiyyətin vətəndaşları təkcə ət və sümükdən ibarət bir kütlə deyildir. Biz qəlbi və ruhu olan adamlarla işləyirik.
    İosif Stalin. Hə, bax bu oldu əsl yazıçı sözü. (Gülür). Bu mənada, əlbəttə, mən sizinlə tam razıyam. (Ciddiləşir). Yoldaş Nərimanov, Sovet Rusiyası ilə federasiya ittifaqına girmək ideyası Sizə məxsusdur.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, elədir.
    İosif Stalin. Bu barədə Sizin Lenin yoldaşa məktubunuz və çıxışınız var.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Nərimanov Leninə yazdığı məktubda vurğulayırdı ki, “hazırkı Sovet Azərbaycanı dünya kommunist ideallarını özündə əks etdirən Sovet Rusiyasının övladıdır. Azərbaycan hökuməti qərara gəldi ki, “Moskva Mərkəzi” ətrafında yaranmağa başlayan Kommunist Federasiyasına girsin, o, bu federasiyanı dünya Kommunist Federasiyasının başlanğıcı kimi görüb və görməkdə davam edir.”

    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən bu məzmunda məktub yazdığımı inkar etmirəm... Amma, yoldaş Stalin biz ehkamçı deyilik. Marksiz dialektikası bizdən daimi inkişaf tələb edir.
    İosif Stalin. Mən inkişafın əleyhinə deyiləm. Amma inkişafın özü də bir çox hallarda mühafizəkarlıqla paralellik təşkil edir.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, biz bunu da nəzərə almalıyıq. Hegel deyirdi ki, inkişaf spiralvarı bir mexanizmə malikdir.
    İosif Stalin. Bu, çox geniş bir diskussiyanın məhsuludur.
    Nəriman Nərimanov. Bəli. Zənnimcə, söhbəti gələcəkdə davam etdirmək olar... İndisə növbəti görüşə getməliyəm... Hələlik.
    İosif Stalin. Bir dəqiqə, Nəriman Nəcəfoviç. Bu axşam işdən sonra sizinlə görüşmək istəyirik.
    Nəriman Nərimanov. Biz görüşdük. Söhbət də etdik. Bir daha görüşməyə nə ehtiyac?
    İosif Stalin. Doğrusu, bu təklif daha çox Nadyadan gəlir. Yəni Nadejda Alliluyevadan. O, Sizin və Gülsüm xanımın xətrini çox istəyir.
    Nəriman Nərimanov. Doğrusu, elə Gülsüm də Sizin həyat yoldaşınızı çox bəyənib. Amma... Bəlkə qalsın münasib bir vaxta.
    İosif Stalin. Ən münasib vaxt elə bu gündür. Sizin sənətlə, ədəbiyyatla, mədəniyyətlə bağlı söhbətləriniz maraqlıdır.
    Nəriman Nərimanov. Bəs siyasətlə bağlı? (Gülümsəyir). Maraqsızdır?
    İosif Stalin. Yox. Məsələ onda deyil. İncəsənət bütün hallarda bizim hissimizə, daha doğrusu, ürəyimizə təsir göstərir... Belə anlarda başımız bir qədər dincəlir.

    Gülüşürlər.

    Nəriman Nərimanov. Yaxşı, çalışarıq.
    İosif Stalin. Bu gün axşam saat 8-də sizi oz xanımınızla Kremlin kiçik yeməkxanasında gözləyəcəm. Lütfən etiraz etməyin.
    Nəriman Nərimanov. Oldu. Xudahafiz.
    İosif Stalin. Hələlik. Görüşənəcən.

    Nəriman Nərimanov Stalinin kabinetini tərk edir.
















    13.

    Səhnə dəyişir.

    Kreml yemkkxanası.


    İosif Stalin, Nəriman Nərimanov, Gülsüm xanım, Nadejda Alliluyeva.

    Nadejda Alliluyeva. Nəriman Nəcəfoviç, Gülsüm xanım, inanın ki, sizi görməkdən çox məmnun oldum...
    İosif Stalin. Nəriman Nəcəfoviç, hesab edirəm ki, innən sonra daha sıx-sıx görüşmək imkanımız olacaq.
    Nəriman Nərimanov. Mən də belə düşünürəm...
    Gülsüm xanım. Təşəkkür edirik. Biz də çox məmnunuq.
    İosif Stalin. Nəriman Nəcəfoviç, mənzil məsələniz nə yerdədir?.. Vladimir İliç sizin kommunal məsələlərinizlə ciddi maraqlanır.
    Nəriman Nərimanov. Ailəm hələ Moskvaya tam köçməyib. Necə deyərlər, hələ burada özümə ev-eşik düzəltməmişəm. Gülsüm xanım oğlum Nəcəflə bir neçə günlüyə gəlib Moskvaya.
    İosif Stalin. Düzünü deyim ki, elə bizim də mənzil şəraitimiz hələ qaydasında deyil...
    Nadejda Alliluyeva. Mən dünən Nəriman Nəcəfoviçi Kremldə ötəri görmüşdüm... Axşam evdə İosif Vissarianoviçə dedim ki, sizin dostunuzla mənim rəfiqəmi sabah qonaq dəvət edək...
    İosif Stalin. Nadejda, yenə başladın? Yenə “siz-biz”? Yoldaşlar, mən bu Nadyuşanı heç cür başa sala bilmirəm ki, biz bir-birimiz üçün “siz” deyilik...
    Nadejda Alliluyeva. (İosif Vissarianoviçə). Axı indi o söhbətin yeri deyil. Xahiş edirəm, bu müraciət məsələsinin müzakirəsini Siz sonraya saxlayasız. Siz ötən də fə Bakıda olanda da bu “siz-biz” məsələsini çox qabartmışdıınız...
    İosif Stalin. Yenə “siz”... (Əsəbihalda gülümsəməyə çalışır). Yaxşı, qalsın sonraya... Hə, söhbət nədən gedirdi? Əlbəttə, mənzildən. Mən ötən ilin yanvarından Poteşsk sarayındakı bir nömrəli mənzilə köçmüşəm. O vaxtacan Nadelda ilə Böyük Kreml sarayının Freylin salonundakı çox kiçik bir mənzildə yaşayırdım. Əlbəttə, bu işdə mənə Vladimir İliç kömək elədi. Hər halda indi vəziyyətimiz ötən ildəkindən bir az yaxşıdır... (Gülür). Ümid edirəm ki, gələn il bundan da yaxşı olacaq.
    Nadejda Alliluyeva.Yeri gəlmişkən, mərhum İnessa Armand bizim qonşumuz idi.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. İnessa Fyodorovna Armand 1874-cü ildə Parisdə doğulub, 1920-ci ildə Rusiyada vəfat edib. Rus inqilabi hərəkatının fəallarından olub. İnessa tanınmış fransız opera müğənnisi Teodor Stefanın qızıdır. Onun beş yaşı olanda atası vəfat edib. İnessa 15 yaşında ikən bacısı ilə Rusiyaya, xalasının yanına gəlib. Bundan dörd il sonra İnessa Aleksandr Armand adlı varlı tacirə ərə gedib. Əri ilə birgə yaşadığı 9 ildə dörd övladı olub- 2 qız, 2 oğlan uşağı. 1902-ci ildə İnessa ərindən boşanıb və onun kiçik qardaşı 18 yaşlı Vladimirə ərə gedib. Ondan da bir oğlu olub. İnessa ərinin sayəsində eserlərlə tanış olub. Siyasi hərəkata qoşulub. O, 1904-cü ildə Rusiya sosial- demokrat pariyasına daxil olub. Əri Vladimir 1908-ci ildə vəfat edir. 39yaşlı Leninlə 35 yaşlı Armand 1909-cu ildə tanış olub. Deyilənə görə hər iki inqilabçı bir-birini sevib, yaxın münasibətdə olub. Armand vəbadan Nalçik şəhərində vəfat edib,12 oktyabr 1920-ci ildə Kreml divarları önündə dəfn olunub. Bir çox memuarlarda Leninin öz sevimli dostunun ölümündən çox sarsıldığı göstərilir.

    İosif Stalin. Axı bu İnessa Armandın məsələyə nə dəxli var?
    Nadejda Alliluyeva. Elə-belə sözdür dedim...
    İosif Stalin. Lazım olmayan sözü demək yumşaq desəm, yüngüllük əlamətidir...
    Nadejda Alliluyeva. Yaxşı mən olum yüngül... Bağışlayın, Gülsüm xanım... Arada bizim belə söhbətlərimiz də olur.
    Gülsüm xanım. Əlbəttə, biz bunları bir zarafat kimi qəbul edirik.
    Nəriman Nərimanov. Elədir. Ailə daxilində bu cür zarafatlarsız keçinmək olmur...
    İosif Stalin. Mən çox səbrli adamam... (Gülür). Təbii ki, yenə öz xarakterimə uyğun olaraq təmkinlilik nümayış etdirməliyəm.
    Gülsüm xanım. Əlbəttə, belə də olmalıdır.
    İosif Stalin. Burada qətiyyən sıxılmayın. Bu yeməkxana bizim ixtiyarımızdadır. Amma burada hər kəs özünə xidmət etməlidir. Mən özümə çay süzməyi, hətta, hərdən xörək bişirməyi xoşlayıram...
    Nəriman Nərimanov. Pis vərdiş deyil...

    Gülüşmə.

    Gülsüm xanım. Amma Nəriman Nəcəfoviç həmişə mənim dəmlədiyim çayı tərifləyir.
    İosif Stalin. Bu da pis bir şey deyil.
    Gülüşmə.
    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissarianoviç gecələr çox işləyir, gec yatır... Buna görə də özü özünə qayğı göstərməli olur.
    Nəriman Nərimanov. Bu, Kobanın öz zövcəsinə nə qədər diqqətli olduğunu göstərmirmi?
    Gülsüm xanım. Əlbəttə... Bu bir diqqət əlamətidir.

    Stalinlə Nərimanov çaydana yaxınlaşırlar.

    Nadejda Alliluyeva. Oğlunuz necədir, Gülsüm xanım? Gərək ki, onun adı Nəcəfdir?
    Gülsüm xanım. Sizin güclü yaddaşınız var.. Təşəkkür edirəm... Bəli, uşağın adı Nəcəfdir. Bilirəm, ötən il Sizin də oğlunuz olub... Adını nə qoymusuz?
    Nadejda Alliluyeva. Adı Vasilidir... Artıq bir yaşını keçib. Bir səs-küy salır ki, gəl görəsən...
    Gülsüm xanım. Allah saxlasın.
    Nadejda Alliluyeva. (Astadan). Siz Allaha inanırsız, yoxsa ateistsiz?
    Gülsüm xanım. Deməyə tərəddüd edirəm.
    Nadejda Alliluyeva. Elə mən də... (Gülümsəyir). Amma bunu İosif Vissarianoviçə deməyə də çəkinirəm.... Hə, mənim Vasyam yaman dəcəl uşaqdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Vasili Cuqaşvili 24 mart 1921-ci il tarixdə Moskvada Stalinin ailəsində doğulub. Hərbi təyyarəçi olub. 28 yaşında aviasiya general-leytenantı olub. 1932-ci ildə anası Nadejda intihar edəndən sonra Vasilinin tərbiyəsi ilə Stalinin iqtisadi işlər üzrə köməkçisi Karolina Til və Stalinin mühafizə rəisi general Nikolay Vlasik məşğul olub. Vasili hələ uşaqlıqdan içməyə və çəkməyə başlayıb. Müharibədə iştirak edib. Atasının ölümündən sonra Vasiliyə qarşı münasibət dəyişib. İpə-sapa yatmayan gənc general hərbi rütbədən məhrum edilib. Kazana “sürgün” olunub. Bir neçə dəfə həbsxanada cəza çəkib. Həbsxanada Cuqaşvilinin valideyni taninmasın deyə ad-soyadı zorla dəyişdirilib“Vasili Pavloviç Vasilyev” kimi tanınıb. Üç dəfə rəsmən evli olub. Kazanda dəfn olunub.

    İosif Stalin. Baxın, mən öz çayımı süzürəm. (Özünə çaydandan çay süzür). Bu gün az qala hamı azadlıq, bərabərlik deyir... Buyurun, bu da sizə azadlıq, müstəqil çay süzmək şansı...

    Gülüşmə.

    Nadejda Alliluyeva. Çayiçmə mərasimi və azadlıq... Əla səslənir.
    Nəriman Nərimanov. Hə, pis səslənmir.
    Nadejda Alliluyeva. Hə, poetik çıxdı bir az.
    Gülsüm xanım. Eşitdiyimə görə Stalin yoldaş ədəbiyyatı çox sevir.
    İosif Stalin. Mən ədəbiyyatı sevirəm. Amma yoldaş Nərimanov professional ədəbiyyatçıdır.
    Nadejda Alliluyeva. Bizdə ədəbiyyata yeni bir nəsil gəlir... Çoxu da cəsarətli, istedadlı...
    İosif Stalin. Əlbəttə, istedad varsa cəsarət də olacaq...
    Nəriman Nərimanov. Mən də imkan daxilində ədəbiyyata yeni gələn gənclərin yaradıcılığını izləyirəm...
    Nadejda Alliluyeva. Rus ədəbiyyatı həmişə zəngin olub... Gör nə qədər klassiklər var.
    İosif Stalin. Həmin canlı klassiklərdən biri mənimlə qapıbir qonşudur. Demyan Bednı... (Gülür). Bu adam yalnız nikbin şeirlər və təmsillər yazır. Mən arada ona sataşıb deyirəm ki, Bednı, sən doğrudan da bednısan, kasıbsan, ay zalım oğlu, nə qədər nikbin sicilləmələr yazmaq olar? Arada qəmli şeirlər də yaz.... Mən belə deyəndə Demyan həmişə arsız-arsız gülür.
    Nadejda Alliluyeva. Lenin yoldaş onun şeirləri barədə bir-iki dəfə xoş söz deyib...
    İosif Stalin. Mən gənc qələm sahibləri arasında Mayakovskini daha çox dəyərləndirirəm. O, əsl proletar şairidir.
    Nadejda Alliluyeva. İndi Yesenini daha çox oxuyurlar.
    İosif Stalin. Yesenini mən də oxuyuram. O, hələ kənddən şəhərə gəlib çıxa bilməyib. Eşitmişəm hər gün içir, dava salır.
    Gülsüm xanım. Yəqin dərddən içir. İndi belələri çoxdur.
    İosif Stalin. O, nəyin dərdini çəkir ki? Gündə bir xanımın qulluğundadır. Öz arvadını bu yaxınlarda yenə boşadı...
    Nadejda Alliluyeva. Zinaidanı deyirsən?
    İosif Stalin. Hə, Zinaida Rayxdan ayrıldı. İndi Aysedora Dunkanın hüzurundadır. Eşitmişəm hətta pasportda familiyasını dəyişib “Dunkan -Yesenin” yazdırıb. Axmaq adamdır...
    Nadejda Alliluyeva. Zinaida ondan ayrılandan sonra çox ləyaqətli bir adamla ailə qurub.
    İosif Stalin. “Ləyaqətli adam” deyəndə sən yəqin Meyerxoldu nəzərdə tutursan, eləmi?..
    Nadejda Alliluyeva. Bəli. Mən Vsevolod Emilyeviçi ləyaqətli, istedadlı bir adam kimi tanıyıram.
    İosif Stalin. O, dostuna xəyanət edib... Guya Yeseninlə dost idilər. Belə dostluq olar?
    Nadejda Alliluyeva. Onlar yenə dost olaraq qalırlar. Yeseninin oğlu Meyerxoldun evində böyüyür.
    İosif Stalin. Xeyir ola, bu ipə-sapa yatmayan sənət adamları səni nə çox maraqlandırır belə, Nadyuşa?
    Nadejda Alliluyeva. Axı sən özün də sənəti sevirsən...
    İosif Stalin. Sevirəm. Amma ta belələrini yox. O Meyerxold familiyalı alçaq bu gün menşevik, satqın Trotskinin əlaltısıdır.
    Nadejda Alliluyeva. Onlar ayrı-ayrı adamlardır məncə.
    İosif Stalin. Sənə elə gəlir. Meyerxold elə teatrdakı Trotskidir. Trotski də siyasətdəki Meyerxolddur. Bunu bilməyə nə var ki? Rejissor menşevik özünün son tamaşalarından birini siyasətçi menşevikə həsr etmişdi. “Şahə qalxan torpaq” tamaşasını deyirəm. Elə afişada da bu cür yazılmışdı: “Birinci qızıl əsgər Lev Trotskiyə həsr olunur”. Üstəlik də hər ikisi yəhudi... Mən göstərərəm bunlara, kim olub o “birinci”...
    Nadejda Alliluyeva. Mənim bildiyimə görə yoldaş Nərimanov teatrı hamıdan yaxşı bilir.
    İosif Stalin. Bəs sən bunu haradan bilirsən?
    Nadejda Alliluyeva. Vladimir İliç onu təkcə dövlət xadimi kimi deyil, həm də bir yazıçı, dramaturq kimi qiymətləndirir. Hətta, bir neçə dəfə onun yoldaş Nərimanovdan misal gətirdiyini eşitmişəm.
    Nəriman Nərimanov. Təşəkkür edirəm... Arada yazıram, bəli...
    İosif Stalin. Əlbəttə, yoldaş Nərimanovun yazıçı olduğunu mən də yaxşı bilirəm... Mən bilirəm ki, o, teatrı da sevir. Elə mən özüm də teatrı az sevmirəm.
    Nəriman Nərimanov. Doğrudur, bir zamanlar az qala teatr mənim ikinci evim olub...
    İosif Stalin. Bax bizdə yeni İnqilabi Teatr yaranmaqdadır. Amma nə olsun ki... Mənə çatan məlumata görə İqor İlinski ilə Meyerxold yola getmir. Deyəsən, teatrı bir neçə yerə parçalamaq istəyirlər.
    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bu söhbətdə adı çəkilənlərin hamısının sonu faciə ilə başa çatdı. Mayakovski özünü güllələdi, Yesenin özünü asdı, Zinaida Rayx evinin kandarında öldürüldü. Siyasi Büronun şəxsən Stalin tərəfindən imzalanmış 17 yanvar 1940-cı il 11/208 saylı qərarı ilə 346 nəfər adam güllələndi. Onlardan biri də məşhur rus rejissoru Vsevolod Emilyeviç Meyerxold idi.
    Nadejda Alliluyeva. İlinski ilə Meyerxold dostur. Onların arasında dava yox, yaradıcılıq yarışı gedir. İndi teatrların çoxu studiyalar kimi fəaliyyət göstərir. Aktyorların vəziyyəti isə ürəkaçan deyil. Maaş almırlar.
    İosif Stalin. Qoy onlar yaxşı tamaşalar hazırlasınlar. Yaxşı sənət əsəri yaxşı pul gətirə bilər.
    Nadejda Alliluyeva. Əvvəllər teatrlar qastrola gedirdi. İndi az qala bu da mümkün deyil.
    İosif Stalin. Elə şey yoxdur. Biz heç kəsi tutub burada saxlamırıq. Qoy kim hara istəyir getsin.
    Nadejda Alliluyeva. Vaxtanqov ağır xəstədir, heç kəs ona kömək etmək istəmir.
    İosif Stalin. Biz hamıya kömək edə bilmərik ki...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Vaxtanqov 31 may 1922-ci il tarixdə Moskvada vəfat etdi, Novodeviçye qəbristanlığında dəfn edildi.

    Gülsüm xanım. Biz bu günlərdə “Müfəttiş”ə baxdıq.
    Nəriman Nərimanov. Doğrusu, Stanislavskinin tamaşasını mən bəyəndim. Mixail Çexovun Xlestakovu da xoşuma gəldi.
    Konstantin Sergeyeviç fantaziyası, istedadı olan rejissordur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu.Mixail Aleksandroviç Çexov məşhur rus yazıçısı Anton Çexovun qardaşı oğlu, məşhur rus aktyorudur. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində teatrın inkişafı üçün əlindən gələni əsirgəmədi. Amma bolşevik üsul-idarəsi onu qane etmədiyi üçün 1928-ci ildə xaricə çıxıb getdi.Əvvəlcə Almaniyada, sonrakı dövrdə Çexoslavakiyada və Fransada yaşadı. Filmlərə çəkildi, teatrlarda çalışdı.1939-cu ildən etibarən Amerikada yaşadı.Böyük populyarlıq qazandı.1955-ci ildə Kaliforniyada vəfat etdi, Forest-lon Memorial” məzarlığında dəfn edildi.

    İosif Stalin. Sizinlə razıyam... Stanislavski Meyerxoldun tayı deyil ki... Ötən həftə mən də “Müfəttiş”ə baxdım... Mariya İliçna da tamaşada idi... Onu lojadan görürdüm.

    Nadejda Alliluyeva. Stalin yoldaş lojada, mənsə zalda idim... Bəli, mən də həmin tamaşada Mariya İliçnanı gördüm... Bilmirəm Manyaşa nə əcəb Kolyasız gəlib tamaşaya.
    İosif Stalin. Nadya, sən yenə ağlına gələni danışırsan...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mariya İliniçna Leninin kiçik bacısı idi, Kremlin yaxınlığında – Manej küçəsində yaşayırdı. O, Nikolay Buxarinə vurulmuşdu və bunu gizlətmirdi də. Bunu Kremldə çoxları, o cümlədən Lenin də bilirdi.

    Nadejda Alliluyeva. (Stalinə). Burada hirslənməli və gizlətməli nə var ki? Buxarinlə Mariya arasında platonik bir eşq var. Kolya rəğbət bəslədiyi qadına öz əsərlərini verməkdən zövq alır.
    İosif Stalin. Bu lazımsız dedi-qoduların müəllifi yəqin ki, Buxarinin özüdür...
    Nəriman Nərimanov. Mən Buxarini maraqlı bir insan və orijinal nəzəriyyəçi kimi tanıyıram...
    İosif Stalin. Hmmm.. Olsun. Hə, “Müfəttiş” bu günlə səsləşən əsərdir. Bizim aramızda da Xlestakov kimi dələ-duzlar az deyil... Qoqol yaxşı yazıçıdır. Mən xüsusilə onun “Ölü canlar”ını bir neçə dəfə həvəslə oxumuşam.
    Nəriman Nərimanov. O, ömrünün son illərini Moskvada keçirib-Nikitsk bulvarındakı kiçik bir evdə. Mən vaxtilə o evdə olmuşam.
    İosif Stalin. Bildiyiniz kimi, Vladimir İliç də Qoqolu çox sevir.
    Nəriman Nərimanov. Bəli, mən də bir neçə dəfə müşahidə etmişəm ki, Lenin yoldaş daha çox iki satirikdən- ya Saltıkov-Şedrindən, ya da ki, Qoqoldan misal gətirir.
    İosif Stalin. Bunu da bilirəm ki, bəzi “dostlarım” mənim nitqimdə Qoqolla Hegel sözlərinin eyni bir assosiasiya yaratdğını iddia edirlər. (Gülür). Bu, qətiyyən belə deyil. Qoqol ayrı, Hegel, yəni Gegel ayrı...
    Nadejda Alliluyeva. İosif Vissatianoviç, bəlkə də indi deyəcəyim bir faktı Siz bilmirsiz..
    İosif Stalin. O, nə faktdır elə?
    Nadejda Alliluyeva. Nərimanov yoldaş vaxtilə Qoqolun “Müfəttiş”ini öz dillərinə tərcümə edib.
    İosif Stalin. Çox maraqlıdır. Nə vaxt?
    Nəriman Nərimanov. Min səkkiz yüz doxsan yeddinci ildə.
    İosif Stalin. Oooo.... Mən o vaxtlar hələ bığ yeri təzəcə tərləyən, onyeddi-onsəkkiz yaşlı bir gənc olmuşam. Yaxşı, Nadya, sən bu faktı haradan eşitmisən?
    Nadejda Alliluyeva. Gülsüm xanımdan... Üstəlik, dokror orada əsas rollardan birini oynayıb. O, hansı roldur, Gülsüm xanım?
    Gülsüm xanım. Bələdiyyə rəisi roludur məncə...
    Nəriman Nərimanov. Elədir... Xanımlar bizim sirlərimizi faş edir...

    Gülüşürlər.

    İosif Stalin. Aha, deməli, doktor Nərimanov həm də aktyor imiş... Bax bu, mənimçün əsl yenilik oldu. Doğrusu, Sizin səhnə fəaliyyətinizdən indiyəcən bixəbər olmuşam. Bu, siyasət adamı üçün xüsusilə vacibdir.
    Nəriman Nərimanov. Nə vacibdir, İosif Vissarianoviç?
    İosif Stalin. Aktyorluq... Əlbəttə, aktyorluq... Axı biz siyasətçilər daim kütlə qarşısında oluruq. Tribuna da bir səhnədir. Gərək öz rolunu elə oynayasan ki, qarşındakılar sənə inana. Zənnimcə, Siz də mən deyənlə razılaşarsız....
    Nəriman Nərimanov. Başqasının rolunu oynamaq çox çətindir. Düşünürəm ki, həyatda hər bir kəs öz üzərinə düşən vəzifənin öhdəsindən gəlsə, yəni hərə öz rolunu oynasa, bu, daha yaxşı olar...
    İosif Stalin. Bu da doğru fikirdir... Çaylarınızı təzələyin. Təklif edirəm ki, gələn həftə teatra birlikdə gedək. Biletləri mən özüm öz pulumla alacağam... Özü də yeni vəzifənin ilk maaşı ilə.

    Gülüşmə.

    Nəriman Nərimanov. Bildirim ki, mən gələn həftə Bakıya yola düşəcəyəm...
    İosif Stalin. Bakıya? Xeyir ola?
    Nəriman Nərimanov. Şəxsi işlərim var.
    İosif Stalin. Bolşevikin nə şəxsi işi?
    Nadejda Alliluyeva. Qəribə sözlər deyirsiz, İosif Vissarianoviç...
    Gülsüm xanım. Yəqin ki, yoldaş Stalin zarafat edir...

    İosif Stalin. Əlbəttə, zarafat edirəm. Sizə yaxşı yol. Görüşənəcən...
    Nəriman Nərimanov. Hələlik.
    Nadejda Alliluyeva. Gülsüm xanım, sizi görməkdən çox şad oldum...
    Gülsüm xanım. Qarşılıqlıdır... Hələlik.

    Kişilər əl verir, qadınlar öpüşür.
    Görüşüb ayrılırlar.






    14.
    MOSKVA.
    1922-ci il.

    Moskva. Məmməd Əmin Rəsulzadənin yaşadığı mənzil. Əmin bəy Bakıdan gəlmiş dostları- Rəhim bəy və Dadaş bəylə.

    Məmməd Əmin. Aydındır, hər şey aydındır... Rəhim bəy, Dadaş bəy, deyin görüm, yol sizi çox yormadı ki? Bəlkə bir az dincələsiz?
    Rəhim bəy. Yox, Əmin bəy, yolu çox rahat gəldik.
    Dadaş bəy. Sizi burada tapmaq bir az çətin oldu. Bilirsiz niyə? Az qala bütün küçələrin adını dəyişiblər.
    Məmməd Əmin. Hə, bolşeviklər “addəyişmə”, “adqoyma” işlərində çox fəaldır.
    Dadaş bəy. Əvvəllər burada Balvanovka küçəsi vardı. Sən demə, küçənin adını dəyişiblərmiş...
    Məmməd Əmin. Hə, indi o küçə Radişşevin adını daşıyır.
    Rəhim bəy. Radişşev böyük yazıçı olub, sözüm yox, amma olmazmı ki, onun adına yeni salınan küçələrdən biri verilsin.
    Dadaş bəy. Mən Moskvada əvvəllər də olmuşam. Rəhim bəylə qatardan düşüb Böyük və Kiçik Alekseyevski küçəsini soruşduq. Heç kəs tanımadı.
    Məmməd Əmin. (Gülür). O küçənin də adı dəyişib. İndi Böyük və Kiçik Kommunistiçeski adlanır...
    Rəhim bəy. Balam, kommunistin də böyüyü-kiçiyi olur?
    Dadaş bəy. Yəqin ki, olur. Amma bilmirəm bu “böyük-kiçik” məsələsində yaş nəzərdə tutulur, yoxsa ki, baş?

    Gülüşürlər.

    Məmməd Əmin. İşləriniz necədir, bəylər?
    Rəhim bəy. Biz yaxşıyıq, Əmin bəy, bəs siz necəsiz?
    Məmməd Əmin. Hələlik yaxşılıqdır... Əgər belə demək mümkünsə...
    Dadaş bəy. Gör bir nə vaxtdır görüşmürük.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, bizi çoxdan bir sual narahat edir.
    Məmməd Əmin. O, nə sualdır elə?
    Rəhim bəy. İndi Sizin Bayıl məhbəsinizdən azad olunmağınızdan il yarım vaxt keçir. Bu ötən vaxtda oradan sağ-salamat çıxmağınızın səbəbini və ya səbəbkarın kimliyini burada öyrənə bildinizmi?
    Məmməd Əmin. Buraya, Moskvaya gələndən sonra bəzi şeyləri qismən də olsa öyrənə bildim. Mən Bakıda həbsdə olarkən hər gün öz edamımı gözləyirdim. Amma hiss edirdim ki, o cəllad Pankratov kimdənsə və ya haradannsa lazımi göstəriş, əmr gözləyir. Nəhayət, noyabrın onyeddisində həbsdən çıxdım. Beləliklə, Pankratovun arzusu gözündə qaldı. İyirminci ilin noyabrında, ayın on yeddisində, soyuq, küləkli bir gündə həbsxananada mən “yatan” kameranın qapısı açıldı. Məni çağırdılar. Ürəyimdə dedim ki, “hə, bu da son”. Sən demə, Stalin məni Pankratovun kabinetində gözləyirmiş. Mən Stalinin təhriki ilə azad olundum... Amma...
    Rəhim bəy. Hə, bax bu “əmma” nədən ibarətdir?
    Məmməd Əmin. Amma sən demə, Moskvanın və Stalinin özünü də təhrik edənlər varmış....
    Dadaş bəy. Gör ha... Biz bunu bilməmişik.
    Məmməd Əmin. Heydər xan Əmioğlu mənim həbs olunmağımı eıidəndə Nərimanova ultimatum vermişdi. Siz bunu bilirsiz.
    Rəhim bəy. Bəli, bilirik... Nərimanova demişdi ki, əgər Məmməd Əmin bəyin başından bir tük əskik ilsa, özünüzdən küsün.
    Məmməd Əmin. Hə, bundan sonra dostumuz, İran kommunistlərinin başçısı Heydər Əmoğlu elə Bakıdan Stalinə teleqram vurub, mənim vəziyyətimi, məni gözləyən təhlükəni yazıb. Stalin onda Vladiqafqazda idi. Elə oradan da Nərimanova Nərimanova teleqram vurub.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Stalinin Nərimanova göndərdiyi məxfi teleqramda belə yazılmışdı: : “До моего приезда не трожьте М.Расулзаде. Наркомнац, член Реввоенсовa И. Сталин. Владикавказ. 01.09.1920 (Mən gələnə kimi M.Rəsulzadəyə toxunmayın. Milli Məsələlər üzrə Xalq Komissarı, İnqilabi Hərbi Şuranın üzvü İ. Stalin. Vladiqafqaz. 01.09.1920)”.

    Məmməd Əmin. Ta qalan işləri özünüz bilirsiz.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, şükrlər olsun bu günə... Qürbətdə olsanız da, sağ-salamatsız. İnşallah, vaxt gələr, yenə dönərsiz Vətənə...
    Məmməd Əmin. Hə, o ki qaldı məni məhbəsdən xilas edənin kimliyinə... Bilmirəm, Peterburjets adlı bir adamla tanışlığınız olubmu? Məmmədəli onu yaxşı tanıyır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mən Peterburjets soyadlı adamı Bakıdan tanıyırdım. O, Məmməd Əminlə xoş ünsiyyəti olan ziyalı bir fəhlə idi. Bakıda bolşevik fraksiyasına mənsub bir sosial-demokrat idi. Bakı fəhlələri arasında nüfuzu vardı. Peterburjets elə Stalini həmin vaxtlardan tanıyırdı. Xeyirxah və fədakarlığı ilə tanınmış bir adamdı. Biz sonralar onunla Moskvada rastlaşdıq. Köhnə dostlar kimi görüşdük. Peterburjets görüşdüyümüzə çox məmnun oldu.

    Məmməd Əmin. Peterburjets Bizi dərhal evinə dəvət etdi. Evli imiş. Bakısayağı çay süfrəsi açıb, bizi qonaq etdi. O, Leninin “gözlərindən” biri imiş. Yəni cəmiyyətdə baş verənlər haqda Leninə qərəzsiz məlumat verənlərdən biri. Bunu söhbət əsnasında özü etiraf etdi. O, Kremlə yaxın olduğu üçün Azərbaycanda baş verən hadisələri də yaxşı bilirdi.
    Rəhim bəy. (Gülür). Demək Leninin əlavə “gözü” də varmış...
    Dadaş bəy. Nəinki “gözü”, yəqin ki, əlavə “qulağı” da var.

    Gülüşürlər.

    Məmməd Əmin. Əslində səhv etmirsiz. Həqiqətən, indi bu “qulaq” Stalindir. Peterburjets Mənim Bakıda tutulmağım və Pankratovun sədrliyi ilə bir komissiya tərəfindən istintaq edilməyimin təfsilatını bilirdi. Bunu elə həmin komissiya üzvlərindən Moskvaya gəlmiş olan birisindən öyrənmişdi. Həmin adamın anlatdığına görə mənim edamıma sayılı günlər qalıbmış.
    Rəhim bəy. Allah iraq eləsin, Əmin bəy.
    Dadaş bəy. Allah adamını Allah özü hifz edir, qoruyur.
    Məmməd Əmin. Görünür, Allah bu dəfə mənim xilasımı öz keçmiş dostumun və indiki düşmənimin simasında tapşırıbmış. (Gülür). Haqqımda Moskvaya verilən raportda edamım tələb olunurmuş. Qalaq-qalaq teleqramlar vurulurmuş. Guya xalq tələb edirmiş ki, Rəsulzadə məhv edilməlidir.
    Rəhim bəy. Bunu tələb edənlər bizim öz alçaqlarımız olub.
    Dadaş bəy. Bu, bolşeviklərin bir iyrənc metodudur. Onların çoxu avantüristdir; hər nə edirlərsə, haray-həşir qoparıb deyirlər ki, bunu xalq tələb edir.
    Rəhim bəy. Yazıq xalq. Bədbəxt millət...
    Dadaş bəy. Əmin bəy, bəs nə əcəb “xalqın tələbi” icra olunmayıb?
    Məmməd Əmin. Çünki hər dəfə Kremldən Bakıya bu məzmunda teleqram vurulurmuş: “Stalin yoldaş gəlincəyə qədər edamı saxlayın”.
    Dadaş bəy. Görünür, Koba Əmin bəyin etdiyi yaxşılıqları unutmayıbmış.
    Rəhim bəy. Axı Siz də vaxtilə Kobanı bir neçə dəfə ölümdən xilas etmisiz, Əmin bəy. Görünür, bu dünyada yaxşılıq itmir.
    Dadaş bəy. Olsun ki, Stalin bu məsələ ilə bağlı Leninə də müraciət edib.
    Rəhim bəy. Hər halda, o, öz borcunu geri qaytarıb.
    Məmməd Əmin. Köhnə tanışımın söhbətini dinləyərkən mən Stalinlə Bayıldakı son söhbəti təzədən xatırladım. O zaman Stalin mənə dedi ki, guya mənim dosyem onun əlinə təsadüfən keçib.
    Dadaş bəy. Görəsən, o, niyə belə deyirmiş?
    Rəhim bəy. Koba belə deməklə, yəqin ki, biclik işlədib.
    Dadaş bəy. Nə mənada?
    Rəhim bəy. O mənda ki, guya Əmin bəyin personası Moskva üçün elə də önəmli deyilmiş. Hiyləgər Koba, guya tutulanların siyahısında Rəsulzadənin adını təsadüfən görüb.
    Dadaş bəy. Doğru mülahizə yürüdürsüz, Rəhim bəy.
    Məmməd Əmin. Düzünü deyim ki, mən o vaxt elə həmin Peterburjetslə söhbət zamanı Stalinin hər halda başqaları kimi çox da şöhrətsevən bir adam olmadığını dedim. Hər halda o, sadə, təvazökar adam təsiri bağışlayır- dedim. Onu da qeyd etdim ki, Stalinin fotoqrafiyaları digər komissarlar kimi heç bir yerdə görünməyir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bəli, biz Moskvaya təzə gələndə şəhərin hər tərəfində ilk gözə çarpan şey Leninlə Trotskinin şəkli idi. Qəzetdəki məqalələr, xalqa xitab edən nitqlər, müxtəlif nəşriyyatlarda çap olunan klişelər də ilk sırada bu iki liderə aiddir. Bunlardan sonra Zinovyev, Kamenev, Çiçerin, Radek, Tomski, Lunaçarski, İoffe, Frunze və sairə kimi şəxsiyyətlərin isim və fotoqrafiyalarına rast gəlmək olurdu. Adı az çəkilən, hələ fotoşəklinə, adətən, heç yerdə təsadüf olunmayan birisi varsa, o da Stalin idi.

    Rəhim bəy. Şox maraqlıdır...
    Məmməd Əmin. Cavabında yəhudi tanışım nə desə yaxşıdır?
    Rəhim bəy. Nə dedi?
    Məmməd Əmin. Peterburjetslə əlilə başı üzərindən bir jest edərək dedi ki, onun şəkillərinin digər komissarlarla birgə olmasının səbəbi sadədir. Çünki o, hədsiz dərəçədə eybəcərdir, kifirdir və bunu o özü də yaxşı bilir. Əslində deyilənlər doğrudur. Stalinin boy-buxunu diqqəti o qədər çəkmir. Sir-sifətini də ki, hamınız görmüsüz: çiçək xəstəliyindən yadigar qalmış çopurlar onun övqatını lap möhkəm pozur.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Gəncliyində tanışlarının bəziləri Stalini “Çopur” adlandırırdılar. Bunu gələcək Baş katib özü də bilir və hətta, hakimiyyətə gələnə qədər onun qəzetlərdə gedən məqalələrinin bəziləri “Çopur” imzası ilə çap olunurdu.

    Dadaş bəy. Eşitdiyimə görə Kobanın qolunun biri quruyub, yaxşı işləmir.
    Məmməd Əmin. Amma bütün bunlara baxmayaraq, burada hamı bilir ki, Stalin Leninə daha yaxındır.
    Dadaş bəy. Əmin bəy, ehtiyatlı olun, birdən o tanışınız Peterburjetsin özü Stalinin “gözü” və ya “qulağı” olar.
    Məmməd Əmin. Əvvəlcə mən də belə düşündüm. Amma sonra bu qənaətə gəldim ki, bu köhnə tanışımın mənimlə bir ixtilafı-filanı yoxdur. O ki qaldı Stalinə... Onsuz da Kobanın kifayət qədər xəbərdaşıyanı, “gözü”, “qulağı” və “dili” var...

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bizimlə söhbət əsnasında Peterburjets bizə belə dedi: “Stalin qətiyyən xoşniyyətli bir inqilabçı deyildir. Onun üçün başlıcası ideya deyil, sadəcə, hakimiyyətdir. O, idealist sosialistlərdən çox, dəliqanlı terroristlərə istinad etmək istər. Bolşevik inqilabını cığırından çıxaran bu kimi demaqoqlardır. Görəcəksiniz, o, fəhlə sinfinin başına bəla olacaqdır. Onun necə intriqan, necə qorxunc adamdır o, bilməzsiniz. Stalinə görə bombaçı olmayan birisi həqiqi revolyusioner ola bilməzmiş, heç təsadüfi deyil ki, öz ətrafını bu cür qafqazlılarla doldurmuşdur”.

    Məmməd Əmin. Amma indi gördüyünüz kimi, vəziyyət dəyişib. Hər yerdə Leninlə yanaşı Stalinin şəkilləri gözə girir.
    Dadaş bəy. Elə o şəkillərin sıralanma qaydasından görünür ki, Stalin Trotskini üstələməkdədir.
    Məmməd Əmin. Mən Stalinin siyasi mövqeyini qəbul etmirəm. Elə burada da çalışıram ki, onunla ünsiyyətim olmasın və ya az olsun. Amma hiss edirəm ki, onun ürəyində başqa plan da var. Gec-tez bu “plan” reallaşa bilər.
    Rəhim bəy. Görəsən, o nə plandır elə?
    Məmməd Əmin. Bir müddət keçmiş “dostlarından” öz çirkin məqsədləri üçün istifadə edib, sonra onları məhv etmək planı... Artıq bir neçə dəfə belə hadisənin şahidi olmuşam...
    Dadaş bəy. Deyilənə görə, Kremldə iki qansız, qəddar adam varsa, onun biri və ya birincisi Stalindir.
    Məmməd Əmin. Hərdən mənim yolum Kremlə düşür. Orada bolşeviklər arasında da tanışlarım da az deyil. Onlardan bir çoxu özlərinin qurduğu bu hökumətdən ehtiyat edir, hətta, ondan çəkinir, qorxurlar.
    Dadaş bəy. Əmin bəy, bolşeviklər nəyə görə qorxurlar?
    Məmməd Əmin. Repressiyalara görə. İndi təkcə əhalinin bolşevizm əleyhinə olan kəsimi deyil, elə sədaqətli bolşeviklərin də çoxu təqib və həbs olunur. Hətta, onların sırasında öldürülənlər, sürgünə göndərilənlər də az deyil.
    Rəhim bəy. Vallah, bu hökumət deyil, bir vəbadır düşüb xalqın canına.
    Dadaş bəy. Bəs bu işlərə onların dahi rəhbəri necə baxır?
    Rəhim bəy. Eşitdiyimizə görə, rəhbər ağır xəstədir.
    Məmməd Əmin. Bəli, Lenin xəstədir. Amma onun ətrafındakılar bir-biri ilə qəribə bir yarışa giriblər. Sanki hamı Lenindən sonra birinci olmaq fikrindədir.
    Rəhim bəy. Lap bizdəki kimi... Nərimanovun ətrafındakıların az qala hamısı onun stoluna göz dikib.
    Məmməd Əmin. Elədir. İndi Lenin siyasi rəhbərdən daha çox, dini rəhbərə oxşayır. O, sanki Kremldə Baş nazir yox, Vatikanda Roma papasıdır. Səcdə edənləri də kifayət qədərdir. (Gülür). Hərə özünə isti bir bucaq qazanmaq istəyir bu “Vatikanda”.
    Dadaş bəy. Yəqin ki, Lenin artıq özünə varis də hazırlayıb.
    Məmməd Əmin. İnanmıram ki, hələ belə bir varis olsun. Amma görünən odur ki, hakimiyyət uğrunda iki nəfərin iddiası, iştahası daha böyükdür. Bunlar Stalin və Trotskidir....
    Rəhim bəy. Məncə, indi Stalin və onun dəstəsi tərəfindən nə qədər küncə sıxışdırılsa belə, Trotski daha güclüdür. O, alovlu natiqdir. Üstəlik də əlində ordu, silah-sursat var...
    Məmməd Əmin. Yox, məncə seçim saatı yaxınlaşanda orduya ehtiyac qalmayacaq. Bolşeviklər məsələni öz aralarında həll edəcəklər. Hesab edirəm ki, hazırda Stalinin mövqeyi daha möhkəmdir.
    Rəhim bəy. Görünür, Lenin də ona çox etibar edir.
    Məmməd Əmin. Stalinin ağlı var, amma ürəyi yoxdur.
    Dadaş bəy. Mən də həmişə düşünürəm ki, Stalində qorxu hissi var, vicdan hissi yoxdur.
    Rəhim bəy.. Eşitdiyimə görə, üstəlik, Stalinin arvadı Leninin katibəsidir.
    Məmməd Əmin. Bəli, Nadejda Alliluyeva Leninin dəftərxanasında işləyir. Amma bunsuz belə, Lenin Stalinə daha çox inanır. Həftə səkkiz mən doqquz Koba xəstə Leninin yanında olur. Hiss olunur ki, rəhbərin Trotskidən çox da xoşu gəlmir. Bir məsələ də var ki, Trotski emosional, Stalin isə soyuqqanlı adamdır. Trotski siyasi mövqeyini dəfələrlə dəyişib. Stalin Trotski haqqında danışanda onu həmişə “keçmiş menşevik” adlandırır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Lev Davidoviç Trotskinin əsl adı Leyb, əsl soyadı Bronşteyndir. 7 noyabr 1879-cu ildə Ukraynada doğulub. Milliyyətcə yəhudidir. Stalinlə həmyaşıddır. O, “İskra” qəzetində çalışmış, burada Plexanov, Akselrod, Zasuliç, Lenin, Martov və digər inqilabçılarla tanış olmuşdu.
    Trotski əvvəlcə Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyasının Menşevik İnternasionalist qanadını dəstəkləyirdi. Sonra bu ideyadan əl çəkib, “permanent inqilabının” nəzəriyyəçisi Aleksandr Lvoviç Parvusun (o da yəhudi idi-əsl ad-soyadı İzrail Lazareviç Gelfand idi) platformasına yaxınlaşmışdı. Bu nəzəriyyəyə görə, inqilab geridə qalmış ölkələrdə və ucqarlarda hazırlanıb yetişməlidir. Sonrakı mərhələdə o, özünü “qeyri-fraksiyalı” sosial-demorat kimi təqdim edirdi.
    O, “Pravda” qəzetinin bolşeviklərin əlinə keçməsi ilə razılaşa bilmirdi, buna görə qəzəblənmiş, hətta, Lenini “parazit” adlandırmışdı.
    Oktyabr çevrilişi ərəfəsində Trotski Leninə və bolşeviklərə yaxınlaşdı. RSFSR-in və SSRİ-nin ilk illərində o, Xarici İşlər üzrə Xalq Komissarı kimi və sonra Hərbi Dəniz İşləri üzrə Xalq Komissarı rütbəsi ilə Qırmızı Ordunun yaradıcısı və komandanı kimi xidmət etmişdir. 1920-ci illərdə Stalinin siyasəti və yüksəlişinə qarşı və Sovet İttifaqında bürokratiyanın artan roluna qarşı apardığı uğursuz mübarizədən sonra, 1927-ci ildə Trotski hakimiyyətdən kənarlaşdırılmış, Kommunist Partiyasından xaric edilmiş və 1929-cu ildə Sovet İttifaqından sürgün olunmuşdur. Trotski, SSRİ-dən kənarda olsa belə Stalinə, qarşı fəaliyyətini davam etdirirdi və Stalinin əmrilə baş tutmuş əvvəlki bir neçə uğursuz cəhddən sonra 20 avqust 1940-cı ildə ispan mənşəli NKVD agenti Ramon Merkader tərəfindən Meksikada, yaşadığı mənzildə buz baltası ilə ağır yaralandı və növbəti gün vəfat etdi.
    Ramon Merkader İspan kommunisti və NKVD agenti olub. 1940-cı ildə Marksist inqilabçı və nəzəriyyəçi Lev Trotskini öldürməklə məşhurlaşmışdır. Törətdiyi ağır cinayətə görə o, iyirmi il məhkumluq həyatı yaşayıb. Həbsdə olarkən Stalin tərəfindən qiyabi olaraq Lenin ordeni ilə mükafatlandırımışdı. 1961-ci ildə həbsdən azad olunduqdan sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layıq görüldü.

    Dadaş bəy. Bakıda da Moskvada olduğu kimi hər yerdə Leninlə Stalinin şəkli nəzərə çarpır.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, yəqin ki, siz Leninin ətrafına bələdsiz.
    Məmməd Əmin. Əlbəttə, mən bir siyasət adamı kimi burada baş verənlərlə maraqlanıram. Qəzet və jurnalları oxuyuram. Amma bu baş verən proseslərin gələcəkdə müsbət nəticə verəcəyinə inanmıram. “Leninin ətrafı” barədə soruşursuz. Məsələn, elə bayaq adını çəkdiyim Lunaçarskini götürək. Salam-kalamım var onlarla. Ziyalı adamdır.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Anatoli Lunaçarski rus yazıçısı, publisisti, inqilabçısı və maarifçisi idi. RSFSR-in ilk təhsil naziri olub. Arvadı məşhur aktrisa Natalya Sats (Roznel) olub. Stalin Nuçarskini o qədər də xoşlamırdı. Hətta bir dəfə Baş katib təhsil nazirinə irad tutub bildirmişdi ki, arvadının nazı ilə az oyna. Lunaçarski əsəbiləşib Stalinə demişdi: “Mən bu qadını çox sevirəm”. Stalin Lunaçarskiyə belə cavab vermişdi: “Arvadınızı evdə sevin, maqazinləri və dərzi atelyelərini gəzdiyiniz dövlət maşınında yox”.

    Məmməd Əmin. Yaxud Mixail Tomskini götürək. Həmkarlar təşkilatının yaradıcılarından biridir. Sözün düzünü deyən adamdır. Amma bu dövlətə, daha doğrusu bu dövləti quranlara düz söz lazımdırmı?
    Məmmədəli Rəsuloğlu. Mixail Pavloviç Tomski 1936-cı ildə trotskiçi kimi güllələndi.
    Məmməd Əmin. Lev Kamenev bu gün Stalinlə bir cəbhədə birləşib.
    Rəhim bəy. Onlar kimə qarşı birləşiblər?
    Məmməd Əmin. Trotskiyə qarşı... İndi bunlara “üçlük” deyirlər. Kamenev, Zinovyev və Stalin. Sabah vəziyyət necə olacaq? Bax bunu indidən söyləmək çətindir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Lev Borisoviç Kamenevin əsl soyadı Rozenfeld idi. O, Əmək-müdafiə sovetinin sədrinin, yəni Leninin müvini, Lenin öləndən sonra isə Xalq Komissatları sovetinin sədri olmuşdu. Kamenev Leninin ən yaxın silahdaşlarından biri idi.
    O, 1922-ci ildə Zinovyev və Stalinlə birgə Trotskiyə qarşı “Triumvirat” yaratmışdı. Kamenev 1925-ci ildə Zinovyev və Leninin arvadı Krupskaya ilə birləşərək Stalinə qarşı müxalifətə keçmişdi.
    Kamenev 1936-cı ildə “Trotskiçi-Zinovyev mərkəzi” işinə görə güllələndi. Hökmü icra edənin yazdığına görə, Kamenev ölüm ayağında özünü çox təmkinli aparmışdı. O, yerə yıxılıb cəlladın çəkməsini öpən dostu Qriqori Zinovyevə deyib ki, özünü ləyaqətli apar, Qriqori.
    Kamenevin birinci arvadı Olqa Davidovna Bronşteyn , Trotskinin bacısı idi. Sonralar Olqa və onun iki oğlu Aleksandr və Yuri güllələndi.
    Kamenevin ikinci arvadı Tatyana, habelə qardaşı Nikolay və onun uşaqları da edam olundu.

    Məmməd Əmin. Mən burada, dərs dediyim Şərqşünaslıq İnstitunda çox vətənpərvər gəncliklə tanış olmuşam. Onların içində hər millətin nümayəndəsi var. Məsələn, Törökul Aytmatov adlı gənc var. Hələ iyirmi yaşı yoxdur. Amma çox istedadlı, vətənsevər bir gəncdir. Hərdən yanıma gəlir. Bu zəmanəni ki, belə görürəm, bu cür istedadlı gənclərin gələcəyindən nigaran oluram.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Törökul Aytmatov 1903-cü ildə anadan olub. Şərq Xalqları Universitetini bitirmişdi. Məmməd Əmin ona dərs demişdir. Aytmatov sonralar Qırğızıstanın xalq ticarəti komissarı, Qırğızıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin ikinci katibi olmuşdu. 1938-ci ildə “xalq düşməni” kimi güllələndi.
    Törökulu mən də tanıyırdım. İndi onun oğlu Çingiz Aytmatov çox görkəmli bir yazıçıdır. Əsərləri burada-Türkiyədə də məşhurdur.

    Məmməd Əmin. Yaxud bir gürcü balası var. Bir qafqazlı kimi mənə dərin ehtiram göstərir. O da bizdə təhsil alır. Qəribə soyadı var: Okucava... Çox istedadlı bir gəncdir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Okucava vaxtilə Gürcüstanın hökumət rəhbəri olmuşdu. 1941-ci ildə “xalq düşməni” kimi güllələndi. Eşitdiyimə görə, onun oğlu Bulat Okucava bu gün Rusiyanın məşhur ədibidir.

    Məmməd Əmin. Hə, bu günlərdə bir osmanlı türkü ilə də qarşılaşdım. Cavan, sarışın, ucaboy, mavi gözlü bir gəncdir. Əvvəlcə elə bildim ki, rusdur. Sonra öyrəndim ki, Moskvaya Tütkiyədən gəlib, şairdir.
    Rəhim bəy. Şair? Türkiyəli şairin Moskvada nə işi?
    Məmməd Əmin. Bir xeyli söhbət etdik. Özünün deməyinə görə, Batumdan keçərək Rusiyaya gəlib. Kommunist partiyasına cani-dildən inanır. Burada, Moskvada təhsilini davam etdirmək istəyir.
    Dadaş bəy. Gör bir haraya gəlib oxumaq üçün...
    Rəhim bəy. Hər oxuyandan Molla Pənah olarmı?

    Gülüşürlər...

    Məmməd Əmin. Əlbəttə, böyük şair olmaq asan məsələ deyil.
    Dadaş bəy. Amma bizdə son vaxtlar şeir yazanların sayı yaman artıb... Əksəriyyəti də Leninə, Oktyabra, Trotskiyə, oraq-çəkicə, qırmızı orduya, Smolnıya şeir ithaf edir...
    Məmməd Əmin. Vaxt gələcək, bu dalğa da ötüb gedəcək... Həmin şairlərdən bir çoxu kommunizmə sidqi-ürəklə inanır. Bir qismi isə bu qanlı-qorxulu cəmiyyətdən çəkinir...
    Rəhim bəy. Hər halda bu gün bizim Əhməd Cavad, Sanılı, Cavid kimi şairlərimiz var. Buna da şükür...
    Məmməd Əmin. Əlbəttə, buna da şükür... Hə, mən haqqında söhbət açdığım gəncə üstüörtülü dedim ki, bala, bolşevik əqidəsi ilə çox da uzağa getmək mümkün deyil. O da cavabında dedi ki, mən bu ideya ilə kommunizmə getmək istəyirəm. Hər halda, verdiyi cavabdan asılı olmayaraq, mənə xoş təsir bağışladı o gənc...
    Dadaş bəy. Deməli, kommunizm kabusuna inanan birisidir.
    Rəhim bəy. Adı nədir o igidin?
    Məmməd Əmin. Nazim Hikmət Ran. Bir neçə şeir oxudu. Çox bəyəndim. Özü də döyüşkən, mübariz insan təsiri bağışladı. Amma, doğrusu, mən o gəncin gələcəyinə təəssüf edirəm... Və ona da ümid edirəm ki, o gələcəyin böyük şairi ola bilər. Digər tərəfdən təxmin edirəm ki, vaxt gələcək ki, həmin istedadlı gənc kommunizm ideyasının necə iflasa uğradığını öz gözləriylə görüb mütəəssir olacaq.

    Rəhim bəy. Allah onun köməyi olsun.
    Dadaş bəy. Yəqin ki, o Allaha da inanmır. Bolşevik yalanlarına uymuş ateistdir.
    Məmməd Əmin. Fəqət bu dünyanın bir həqiqət anı da olur... Həmin an yetişəndə hər kəz özünün və ətrafdakıların kim olduğunu dərk edir...
    Dadaş bəy. Kaş elə bir an, elə bir gün tez yetişəydi...
    Məmməd Əmin. Yetişər, yetişər inşallah... Bəylər, bəlkə Moskvada gəzişək. Necə fikirdir?
    Rəhim bəy. Yaxşı fikirdir. Zənnimcə bu fikirə Dadaş bəy də etiraz etməz.
    Məmməd Əmin. Mən ikiəlli razı.

    Gülüşürlər.
    Az sonra hamısı otağı tərk edir.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Rəhim bəylə Dadaş bəy Moskvada bir müddət bizimlə birlikdə qaldılar. Artıq onların gəlişinin məqsədi məlum idi.
    ... Bir dəfə Məmməd Əmin işdən evə dönərkən əlindəki qəzet dəstini stolun üstünə atıb bir xeyli fikrə getdi. Biz onun ovqatını müəyyənləşdirə bilmirdik. Hiss edirdik ki, qəzetlərdə nəsə maraqlı bir şey oxuyub. Amma oxuduğunun təsirinin mənfi və ya müsbət olduğunu bilmək çətin idi.

    Rəhim bəy. Əmin bəy, o qəzetlər nəsə yeni bir şey yazırmı?
    Məmməd Əmin. Bəli. Çox maraqlı şeylər yazırlar. Əvvəla, onu yazırlar ki, Ənvər Paşa bolşeviklərə qarşı savaş açıb.
    Dadaş bəy. Axı biz Bakıda eşitmişdik ki, Ənvər Paşa Orta Asiyada vuruşur...
    Məmməd Əmin. Hə, bu yaxınlaracan bolşeviklərlə birgə idi... İndi isə bolşeviklərə qarşı döyüşür.
    Rəhim bəy. Dünyanın qəribə işləri varmış... Paşa hara, bolşeviklər hara?
    Məmməd Əmin. Mən Ənvər Paşanı ötən il burada gördüm. Moskvaya gəlmişdi.
    Rəhim bəy. Ənvər Paşa hara, Moskva hara?
    Dadaş bəy. Mən onu sonuncu dəfə Bakıda gördüyüm. Yaxşı xatırlayıram, o vaxt millət onu necə coşqu ilə qarşılamışdı. Hətta, Paşanın maşınını öpənlər də vardı.
    Rəhim bəy. Bəs o, nə məqsədlə, kimin çağırışı ilə gəlmişdi Rusiyaya?
    Məmməd Əmin. Kremldən dəvət olunmuşdu. Trotskinin və Stalinin qəbulunda olmuşdu.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, yəqin ki, Siz onunla əvvəldən tanışsız.
    Məmməd Əmin. Bəli. Bəli, mən onu daha əvvəl, 1918-ci ildə İstanbulda görmüşdüm. O vaxt Paşa hakimiyyətinin ən yüksək pilləsində, hərbiyyə naziri və baş komandan müavini vəzifəsində idi. Mən İstanbula Azərbaycan nümayəndə heyətinin başçısı kimi getmişdim. “Gülcamal” paroxodu ilə gəldiyi Batumda Paşanı görmüş, onunla tez-tez təmasda olmuşdum. Onun idealist bir inqilabçı olduğunu bilirdim, islami bir romantizm ruhu daşıdığına vaqif idim.
    Dadaş bəy. Əmin bəy, axı o, əvvəllər bolşeviklərə nifrət edirdi.
    Məmməd Əmin. Paşa öz çıxışlarında deyirdi ki, Avropa imperializminin əlində əsir olan müsəlman millətləri özlərini qurtarmaq üçün təşkilatlanmalı; fəqət bu təşkilatların aralarında sıx bir rabitə və həmrəylik olmalıdır. O, bu məqsədlə bir

    cəmiyyətin qurulmasını və bu cəmiyyətə bizim partiyanın, yəni “Müsavat” Partiyasının da qatılmasını istəyirdi. O, hətta, təklif etdi ki, “Müsavat” firqəsi Sovet hökuməti əleyhindəki müxalifətindən hələlik vaz keçməli, bu hökumətə qarşı hər cür qiyam niyyətlərindən uzaq olmalıdır. Çünki Qızıl Orduya qarşı heç nə edə bilməz; əks təqdirdə bütün Azərbaycan zərər görər, türklər və müsəlmanlar qılıncdan keçirilər.
    Rəhim bəy. Bəs siz nə dediniz, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Mən ona dedim ki, qayəniz çox gözəldir, Paşam. Amma əzilən müsəlman xalqlarının azadlıq və hürriyyətini bolşevik Moskvasında axtarmaq lazım deyil. Mərkəzi qırmızı Moskvada olacaq bir müsəlman hərəkatı ümumi kommunist hərəkatının bir silahı olar. Belə olmaqdan çıxmaq istədiyi gün isə mövcud şərtlər daxilində məhv olduğu gündür. O, soruşdu ki, bəs belə bir cəmiyyət harada qurulmalıdır? Dedim ki, Ankarada. O, dedi ki, yenidən bir daha görüşüb bu müzakirəni davam edərik.

    Dadaş bəy. O, dediklərində nə qədər səmimi idi?
    Məmməd Əmin. O, özünə çox inanırdı.
    Rəhim bəy. Mənim bildiyim qədər Ənvər Paşa ilə Mustafa Kamalın münasibətləri sərindir.
    Məmməd Əmin. Sərin olsa nə vardı ki... Hesab edirəm ki, Ənvər Paşa doğrudan da macəraçılığa meyl edən adamdır... Amma cəsur, qorxmaz bir döyüşçüdür. İndi qəzetlərin yazmağına görə Ənvər Paşa Fərqanə yaxınlığında Qırmızı orduya qarşı vuruşur, onlara qan uddurur. Vaxtilə ona dəstək verən Trotski və Orconikidze möhkəm əl-ayağa düşüblər...
    Dadaş bəy. Bəs Stalin? Axı dediniz ki, Paşa Stalinin də qəbulunda olub.
    Məmməd Əmin. Artıq Stalin köhnə vəzifəsində deyil.
    Rəhim bəy. Doğrudan? İşdən çıxarılıb?
    Dadaş bəy. Adam inanmaq istəmir...
    Məmməd Əmin. Yox, işdən çıxmayıb. O, indi Bolşeviklər partiyasının Baş katibidir. Kommunistlərin lideridir.


    Dadaş bəy. Necə deyərlər, görəsən onun vəzifəsi böyüyüb ya kimilib?
    Məmməd Əmin. Əvvəllər bu vəzifə texniki bir iş hesab olunurdu. Amma Stalin keçəndən sonra deyirlər ki, çox qısa bir vaxtda katiblikdə canlanma yaranıb.
    Dadaş bəy. Stalin hiyləgərin birisidir. İnanmayın ki, o, böyük vəzifəni buraxıb kiçiyindən yapışsın.

    Gülüşmə.

    Məmməd Əmin. Yəqin ki, bunu da tarix göstərəcək.
    Dadaş bəy. Əmin bəy, təbii ki, gəlişimizin məqsədi Sizə məlumdur.
    Məmməd Əmin. (Gülümsəyir). Qismən bəllidir.
    Rəhim bəy. “Müsavat”ın gizli fəaliyyət göstərən Mərkəzi Komitəsinin tapşırığı ilə biz Sizin tezliklə Moskvadan çıxarılmağınızı təmin etməliyik.
    Məmməd Əmin. Bu xüsusda mənə Məmmədəli də vaxtilə müəyyən şeylər deyib. Mən özüm də bəzi məsələr haqda fikirləşmişəm... Doğrusu, bu, xeyli dərəcədə çətin məsələdir.
    Dadaş bəy. Təşkilat bizim vasitəmizlə Sizin yolpulunuzu da göndərib...
    Məmməd Əmin. Söhbət təkcə yolpulundan getmir. (Gülümsəyir). Mən burada daimi nəzarətdəyəm...
    Rəhim bəy. Bilirik, Sizə ən çox nəzarət edən Koba və onun adamlarıdır. İndi isə şükür Allaha, Kobanın yəqin ki, başı qarışıb öz yeni problemlərinə...
    Məmməd Əmin. Bəli, yəqin ki, onun əvvəlkinə nisbətən işi-gücü daha da artıb... Amma zənnimcə hələ bir az tezdir.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, bu necə olur ki, Məmmədəli bəy həftə səkkiz mən doqquz istədiyi yerə, lap elə Bakıya gedir, siz isə Moskvadan çıxa bilmirsiz?
    Məmməd Əmin. Bəli, Məmmədəli bəy Stalinin və Orconikidzenin ən yaxın dostudur. (Gülür). Onun hər yerə getmək səlahiyyəti var... (Ciddiləşir). Əlbəttə, mən zarafat edirəm. Keçən il Məmmədəli bəy mənim Bakıdakı bəzi sənəd və əlyazmalarımı gətirməyə getmişdi.
    Dadaş bəy. Xəbər göndərəydiniz, biz özümüz gətirərdik.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Bir dəfə Rəsulzadə mənə dedi ki, Məmmərəli bəy, Stalinlə görüşdüyümüz zaman İran inqilabı haqqındakı xatirələrimdən bəhs etdiyim yəqin ki, sənin də yadındadır. İndi Stalin bunlara aid materialları dərhal dönüb, Bakıdan gətirməni istəmişdi. İndi bu işin əsl vaxtı yetişib. Qurultay nümayəndələri bu günlərdə Bakıya qayıdırlar; bir yolunu tapıb, onlarla birlikdə Bakıya getsən fəna olmaz, vəziyyəti öyrənmiş olarsan.
    Mən İran inqilabı haqqında materialları gətirmək üçün Bakıya getmək istədiyimi Berzanovskiyə bildirdim, o da telefonla məsələni Stalinə ərz edir. Stalin dərhal “Məhəmməd Əli yola çıxsın” deyə əmr edir.
    Nümayəndələr bir az sonra, o axşam yola çıxacaqlarından Berzanovski tələsik büroya qaçır, lazım olan kağızları hazırlayır və xüsusi olaraq qoşdurduğu komissarlıq xizəyi ilə gələrək bizi də evdən götürür. Birlikdə stansiyaya gəlirik. Gecikmişik. Nümayəndələri aparan qatar on dəqiqə əvvəl hərəkət edibmiş... İndi nə olacaq? - deyə Berzanovski böyük bir qüssə ilə stansiya şefinə: - Bu necə ola bilər, yoldaş Stalin əmr edib, yoldaş Məhəmməd Əli bu qatarla gedəcəkdi?.. Stansiya şefi: - Yoldaş direktor, üzülməyin, hələ ki, gec deyil, əlacı var. Qatar iki stansiya irəlidə su almaq üçün yarım saata qədər gözləyəcək; xüsusi bir lokomotivlə bir vaqonu elə indi yola salarıq, yoldaş onunla gedər, nümayəndə qatarına yetişər. Berzanovski: - Bravo, yoldaş şef!.. - deyə dərin bir nəfəs aldı.
    Sonralar Əmin bəy Stalinlə bağlı xatirələrində mənim bu səfərimə də geniş yer ayırmışdı. Həmin xatirələrin “Məhəmməd Əlinin xüsusi qatarı” adlı bir bölümü də var. Orada yazılmışdı: “On dəqiqə sonra “Məhəmməd Əlinin xüsusi qatarı” hərəkət etdi, arxasınca bir də onu gözləsinlər deyə bir teleqram vuruldu. Kontr-revolyusioner müsavatçı Məhəmməd Əlini aralarında Orconikidze, dr. Nəriman Nərimanov, Qorxmazov, Ter-Mikaelyan və sairləri kimi bolşevik başçıları olan 8-ci Kommunist Partiyası nümayəndələrini aparan xüsusi qatar gözləyib durmalıdır; çünki... Yoldaş Stalinin əmri icra ediləcək!..”

    Məmməd Əmin. Əslində o sənədlər, dəqiq desəm elmi səciyyəli materiallar, məndən daha çox, Stalinə lazım idi. Amma həmin sənədlər Bakıda tapılmadı. Yəni Məmmədəli bəy Bakıdan Moskvaya əliboş qayıtdı... İndi isə artıq bildiyiniz və dediyiniz kimi, Stalinin başı qarışıb...
    Dadaş bəy. Əmin bəy, axir ki, Stalinin hədsiz məşğul olmasını Siz özünüz də dediniz.. Tələsmək lazımdır.

    Rəhim bəy. Bu cür fürsəti əldən vermək olmaz, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Yaxşı. (Fikrə gedir). Sizin planınız necədir? Haradan, nədən başlamalı?
    Rəhim bəy. Əmin bəy, zənnimizcə, Siz Moskvadan Petroqrada gedə bilərsiz.
    Məmməd Əmin. Bəli, bu, mümkündür. İşlədiyim İnstitutdan ezamiyyə alıb Petroqrada gedə bilərəm.
    Dadaş bəy. Çox yaxşı. Qoy elə hər şey qayda-qanunla olsun.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, yəqin ki, tatar alimi Musa Begiyevi tanıyırsız?
    Məmməd Əmin. Bəli, biz onunla tanışıq, məsləkdaşıq.
    Rəhim bəy. O, söz verib ki, bizə köməyini əsirgəməyəcək.
    Məmməd Əmin. Mən Sizə bir sirr açım. Bəli, mən də tezliklə buranı tərk etmək istəyirəm. Əl altından hələ Moskvada ikən görüşdüyüm dostlarımdan aldığım məlumatlara görə, Musa Begiyevin vasitəsilə Fin körfəzi üzərindən Finlandiyaya keçən yoldaşlar olub. Məsələn, professor Sədri Maqsudi Arsal, redaktor Abdulla Taymas və daha bir neçı tanımadığım adamlar bu yolla Rusiyada Finlandiyaya keçiblər.
    Rəhim bəy. Əmin bəy, vəziyyəti Siz özünüz bizdən daha yaxşı bilirsiz ki...
    Məmməd Əmin. Amma onlar Fin körfəzini qışda keçiblər. O vaxt körfəz donmuşdu və qarla örtülü idi. Onlar bu yolu xizəklə keçmişdilər. İndi isə yazın sonudu, yayın əvvəlidir.
    Dadaş bəy. İndiki vaxtın da öz üstünlüyü var. Əmin bəy, körfəzdən qayıqla keçmək olar.
    Məmməd Əmin. Etibarlı bir qayıqçı tapmaq da müşkül məsələdir.
    Rəhim bəy. Musa bəy bu sahədə də kömək edə bilər.
    Məmməd Əmin. Bəli, ümid yenə Musa Begiyevədir.
    Dadaş bəy. Yaxşı, onda Petroqrada nə vaxt getməyi vacib bilirsiz, Əmin bəy?
    Məmməd Əmin. Elə günü sabah çalışdığım İnstitutun rəhbərliyindən ezamiyyə xahiş edərəm.
    Dadaş bəy. Biz indi nə etməliyik?
    Rəhim bəy. Necə nə etməliyik? Biz Əmin bəyi Petroqradacan yola salmalıyıq.
    Məmməd Əmin. Dadaş bəy, Rəhim bəy, bəlkə elə birlikdə, eyni qayıqda gedək Finlandiyaya?
    Rəhim bəy. Biz Sizi yola salandan sonra Bakıya dönməliyik, Əmin bəy.
    Dadaş bəy. Bizim hələ gələckdə görüləcək işlərimiz çoxdur, Əmin bəy.
    Məmməd Əmin. Əslində Siz elə gələcəkdən gəlmiş adamlarsız. Mən o xoşbəxt gələcəyi indidən görürəm.

    Məmməd Əmin Dadaş bəyi və Rəhim bəyi coşqunluqla sinəsinə sıxır, sonra əlləri ilə onların kürəyinə vurur.

    Dadaş bəy. Təşəkkür edirik, Əmin bəy.
    Rəhim bəy. Hələlik...
    Məmməd Əmin. Yaxşı, elə isə indidən yola hazırlaşın, bəylər... Sabah Petroqrada yola düşəcəyik. Yolçu yolda gərək.
    Məmmədəli Rəsuloğlu. Sonralar Məmməd Əmin Rəsulzadə Moskvanı tərk edib mühacirətə getməsi barədə öz xatirələrində belə yazırdı: “Leninqrada gəlib Şərq Dilləri İnstitutunun yayda boş olan sinif otaqlarından birində yerləşdim. Akademiya kitabxanasına gedir və başda prof. Marr, Bartold və sairə olmaq üzrə akademiya professorları ilə görüşürəm. Onlarla Azərbaycan tarixi və ədəbiyyatına aid mövzular üzrə söhbətlər etməklə Leninqrada gəlişimin həqiqi məqsədini pərdələyə bildim...



    15.
    Səhnə dəyişir.
    Türkiyə.
    İstanbul.
    Məmməd Əmin redaksiyada.

    Məmməd Əmin. Hə, bu da Türkiyə... Bu da İstanbul.

    Petroqrada gedəndən bir neçə gün sonra Musa Begiyevin köməkliyi ilə etibarlı bir qayıqçı tapıldı. Körfəzi keçdik. Qayığımız sahilə yanaşar-yanaşmaz silahlı fin gözətçiləri bizi tuturlar. Oradan Feriokidəki qarantində on beş gün qaldıqdan sonra Helsinkiyə getdik. Helsinkidə bir aya qədər tatar koloniyasının müsafiri olduqdan sonra Almaniyaya, oradan Parisə, Parisdən də İstanbula gəldim. İstanbul o zaman hələ müttəfiq ordularının işğalı altında idi. Fəqət eyni zamanda şəhərdə milli qüvvə nümayəndəsi vardı və polis də Ankara hökumətinin əlində idi.
    Burada, yoldaşlarla birləşərək milli nəşriyyata qərar verdik və ilk iş olaraq Stalinə, surəti aşağıda dərc olunan məktubu göndərdim:
    Stalinə məktub
    “Möhtərəm Stalin, Qurtuluşum dostlarım üzərində xoş bir heyrət təsiri buraxmışdır. Onlar, təbii, haqlıdırlar. Fəhlələrdən bir çoxu müsavatçı olduqları üçün güllələnmədilərmi? Bu saatlar daxilində, adı çəkilən partiyanın rəisi olmaq hesabilə mənim qurtuluşum bir növ möcüzə imiş. Vaqiənin tərifi, bu təbirə layiqdirsə, insaf tələb edir, qeyd edim ki, bu möcüzənin səbəbi-kəraməti Sizsiniz; çünki keçmiş dostluğu unutmayaraq məni Bakı zindanından çıxarmağa lüzum gördünüz.
    Moskvada olduğum iki il əsnasında dostluğumuzdan faydalandım. Bəzi məhrumiyyətlərə məruz qaldımsa da bunlar hər kəsin ümumiyyətlə yükləndiyi məhrumiyyətlərdən ibarət olub, mənə aid bir xüsusiyyətə malik deyildir. Əksinə, bəzən elə olurdu ki, bir sıra imtiyazlardan belə faydalanırdım. Bunun üçün Sizə təşəkkür edirəm. Moskvadan ayrılarkən Sizinlə görüşə bilmədim. Çünki Rusiyanı gizlincə tərk etməyə qərar vermişdim. Bu hərəkətimdə Sizə qarşı hörmətsizlik görməyəcəyinizə ümid edirəm. Səfər üçün icazə istəmədim; işin mənfi tərəfini mülahizə etdim. Bəlkə Siz icazə verməzdiniz; o zaman hər nə cür olsa da Rusiyanı tərk etmək haqqındakı qərarımdan tamamilə vaz keçmək lazım gəlirdi. Halbuki bu, mənim üçün mümkün olan iş deyildi. Çünki bu, özümü rədd etmək və əbədi bir fəaliyyətsizliyə məhkum etmək demək idi...
    Hazırda Rusiyada baş verən hadisələr isə bundan yüz il əvvəl cərəyan edən hadisələrdən başqa bir şey deyildir. Yüz il əvvəldə olduğu kimi indi də Rusiya müstəmləkələri bir yerə toplamaqdadır. Taleyin hökmü ilə hakimiyyəti ələ keçirmiş kommunist firqəsi ideologiyanın bütün cəbhələrində geri çəkilə-çəkilə keçmiş rus imperiyasının bərpası fikrinə dayandı. Bu fikir isə firqənin ideoloji şüarlarından ziyadə hakim olduğu mühitin cahangiranə təmayüllərindən doğmuş bir sıra mənafe və hədəfə malikdir. Bir hökumətin rəsmi ideologiyası zadəgan şovinizmindən fəhlə kosmopolitizminə təbəddül edərsə, bundan məsələ çox da dəyişməz və ən sonunda geridə qalmış və az inkişaf etmiş millətlərin milliyyətlərindən məhrum olmasına (denasionalizə olması), digər bir milliyyətə təmsilləri (assimilizə olmaları) kimi bir nəticəyə səbəb olur. Yerli fəhlə (proletar) sinfinə istinad iddiasilə əldə silah Qafqaz və Türküstan kimi ucqar vilayətlərdə əmələ gəlmiş olan demokratik siyasi təşəkkülləri işğal etdiyiniz zaman ümumiyyətlə, sabiq imperiyanın çarizm siyasətiylə ruslaşdırılmış müstəmləkə şəhərlərindəki rus fəhləsindən ibarət ən kiçik azlığın arzusuna uyğun olaraq böyük bir çoxluq təşkil edən yerli əhalinin ən qanuni bir haqqını kobud bir surətdə çeynəmiş olursunuz. Fəhlənin Azərbaycan və ya Türküstanda diktatura elan etməsinin Moskva diktaturasından başqa bir şey olmadığı günəş kimi aşkardır. Əski Petroqrad dövrünün siyasəti də bundan başqa bir şey deyildi. Ucqar vilayətlərin muxtariyyat şəklindəki zahiri görünüşü də ciddi bir şey ifadə etməz.
    Azərbaycan xanlıqlarının ilk Qafqaz “namesnikləri” (canişinləri) zamanındakı istiqlalları indiki Qafqaz cümhuriyyətlərinin “Zakkraykom” (Zaqafqaziya vilayət komitəsi) baş katibləri zamanındakı istiqlallarından heç də az deyildi. Ortadakı fərq olsa-olsa, indiki cümhuriyyətlərin dağılması prosesi o zamankı xanlıqların dağılma prosesindən daha artıq olmasından ibarətdir. Bolşevik partiyasının mərkəziyyətçi olduğunu bildiyimdən bu partiyanın növü özünəməxsus bir imperialist olduğunu sezmiş və zəruri bir dəyişikliyə keçə biləcəyini daha əvvəl söyləmişdim. Qeyri-ixtiyari müşahidəçi durumunda olduğumdan bu dəyişmə gözlərimin önündə baş verirdi.
    Moskvada olduğum iki il ərzində mən Şərq millətlərinin və xüsusilə türk ellərinin nicatının yalnız özlərində, özünü bir millət kimi tanımalarından ibarət olduğuna qəti surətdə inandım. Bunun üçün sisteminizdə millətin özünə bəslədiyi bu inamın kökündən yox edildiyini və milli anlamının milli inqilab anlamına təbdil edildiyinə soyuqqanlı baxa bilmirdim. Sizin istədiyiniz bu mübadilə baş tuta bilməz. Şərq millətləri kommunist həyatı ilə deyil, öz milli həyatları ilə yaşamaq istəyirlər. Bu məqsədlə də onlar özlərini əsir edən qüvvələrə qarşı mübarizə aparırlar və bu mübarizələrində onlara yardım edə biləcək müttəfiqlər axtarırlar. Bir zaman onlar Vilsonun prinsiplərinə inandılar; sizin şüarlarınız isə onlara daha cəlbedici göründü. Fəqət, heyhat, Vilson prinsipləri Versal, Trianon və Sevr müqavilələrinə müncər oldusa, sizin şüarlarınız da Ukrayna, Türküstan və Qafqazın yenidən istilası ilə nəticələndi. Buna görə də vətənim Azərbaycanın sizin işğal və əsarətinizə qarşı mübarizəyə qəhrəman Türkiyənin Antantaya qarşı yürütdüyü mücadilə qədər bir haqqı vardır. Öz siyasi əqidəmə sadiq qalmaqla bərabər, mən eyni zamanda Sizin də xeyirxahınız qalır, şəxsinizə qarşı ehtiram hissi bəsləyirəm. Nəticədə mənə qarşı göstərdiyiniz əlaqəni heç bir zaman unutmayacağıma inanmanızı xahiş ilə Sizə yaxşı bir xidmət göstərmək fürsətini can-dildən təmənni etdiyimi ərz edirəm.
    Ehtirami-tamla: Rəsulzadə Məmməd Əmin. Yanvar 1923 (bu məktub vaxtilə İstanbulda çıxan 23.1.1923-cü il tarixli və 5 nömrəli “Yeni Qafqaziya” dərgisində nəşr olunmuşdur).

    Epiloq.
    Məmmədəli Rəsuloğlu ilə Məmməd Əmin Rəsulzadə. Onlar bir-birinə yaxınlaşır, əl tutub görüşür, sonra bərk-bərk qucaqlaşırlar.

    Məmmədəli Rəsuloğlu. Salam, xoş gördük, Əmin bəy.

    SON







    SAVAŞ FƏSLİ
    və yaxud Ənvər Paşa

    İki hissəli tarixi dram

    Ə n v ə r P a ş a (İsmayıl Ənvər Paşa)
    U s m a n Xoca (Usman Xoca Pulatxocayev)
    F a y z u l l a Xocayev (Fayzulla Qubaydullayeviç Xocayev)
    Y u s i f Ziya (Axund Yusif Ziya Talıbzadə)
    İ b a r a h i m bəy (Mühammad İbrahim bəy Lokay)
    L e v T r o t s k i (Leyba Davidoviç Bronşteyn- Trotski)
    D a v l a t m a n d bəy
    N a c i y ə Sultan
    T ö v f i y a
    F a r u q bəy
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r

    Proloq

    Kreml. Lev Trotskinin kabineti. Divardan böyük xəritə asılıb. Arada Kreml saatının zəng səsi eşidilir, daha sonra “Beynəlmiləl” (“İnterasional” himni) səslənir. Lev Trotski və Ənvər Paşa ayaq üstə, diqqətlə musiqini dinləyirlər. Ənvər Paşa hərbi, Trotski isə mülki geyimdədir.



    L e v T r o t s k i (saat və musiqi səsini dinləyərək). Artıq dörd ildir ki, Kreml saatında zəng səsləri ilə yanaşı “Beynəlmiləl” də səslənir. Bu, əslində L e n i n yoldaşın təşəbbüsüdür.
    Ə n v ə r P a ş a. Ümid edirəm ki, Allahın izni ilə Qərbdə yaranan bu musiqi tezliklə Şərqdə də səslənər.
    L e v T r o t s k i. Bəli, Ənvər Paşa. Sizinlə razıyam. Biz sosializmi, beynəlmiləlçiliyi bütün dünyada bərqərar etməliyik. (Müsahibinə yaxınlaşır). Biz qiyabi olaraq çoxdan tanışıq. Belə yaxından tanış olduğuma görə şadam. İşləriniz necədir?
    Ə n v ə r P a ş a. Təşəkkür edirəm, yoldaş Trotski. “İşlərim necədir” deyəndə ki... Mən hazırda burada, Moskvada “İnqilab ilə İslamın vəhdəti cəmiyyəti”ndə fəaliyyət göstərirəm. (Gülür). Amma mən sakit, dinc dəftərxana işlərinə alışmamışam...
    L e v T r o t s k i. Döyüşçü üşün sakit həyatın nə olduğunu mən yaxşı anlayıram... (Mənalı tərzdə). Yaxşı, Moskva sizi necə qarşıladı, Ənvər Paşa?
    Ə n v ə r P a ş a. Hər şey qaydasındadır, yoldaş Trotski. Mən ötən ilin əvvəlindən buradayam. Biz Moskvaya gələndə qış idi.
    L e v T r o t s k i. Bilirəm, məlumatım var... Bəs Moskvanın soyuq havaları sizi qorxutmur ki?
    Ə n v ə r P a ş a. Xeyr, heç qorxmadım. (Gülür). Əksinə, mən soyuğu-şaxtanı şox sevirəm. Axı bizim də öz Sibiriyamız var.
    L e v T r o t s k i. Yəqin ki, siz Qarsı, Ərzurumu nəzərdə tutursuz. Bilirəm, oraların da qışı sərt keçir.
    Ə n v ə r P a ş a. Elədir... Bir də ki, biz hərbçilər üçün illər cəmi bir fəsildən ibarət olur.
    L e v T r o t s k i. O, nə fəsildir elə?
    Ə n v ə r P a ş a. Döyüş fəsli.
    L e v T r o t s k i. Hə, bunu doğru deyirsiz. (Gülür). Gərək ki, Rusiyaya tək gəlməmisiz.
    Ə n v ə r P a ş a. Elədir... Mənimlə birgə buraya bir neçə zabitimiz də gəlib. O cümlədən, Daxili işlər nazirimiz Tələt Paşa və Dənizçilik nazirimiz Camal Paşa... (Gülümsəyir). Bildiyiniz kimi, mən vaxtiə Osmanlı ordusunun yüksək çinli zabiti olmuşam...
    L e v T r o t s k i. Təvazökarlıq edirsiz, Ənvər Paşa. Siz adi zabit deyilsiz axı. Bilirəm ki, beş il Osmanlı İmperiyasının hərbi naziri olmusuz. İkinci Əbdül Həmidlə qohum olduğunuzu da bilirəm. Mənə orası da məlumdur ki, sizi çox zaman bütün dünya müsəlmanlarının xəlifəsinin kürəkəni adlandırırlar.
    Ə n v ə r P a ş a. Məlumatlı adamsız, yoldaş Trotski.
    L e v T r o t s k i. Hələ qırx yaşınız olmasa da hərbi rütbənizin generalissimusdur. Bu, sadə göstərci deyildir. (Gülür). Amma mənim heç bir hərbi çinim yoxdur. Baxmayaraq ki, Sovet ordusunun komandanıyam.
    Ə n v ə r P a ş a. Siz bütün dünyanın tanıdığı siyasi xadimsiz, yoldaş Trotski.
    L e v T r o t s k i. Hə, elə deyirlər... Ümumiyyətlə, mən nədənsə Türkiyəni və türkləri çox sevirəm. Əgər bir vaxt seçim qarçısında qalsam və məndən soruşsalar ki, sən Rusiyadan başqa harada yaşamaq istəyərrdin, heç tərəddüd etmədən Türkiyənin adını çəkərəm... (Pauza). Yaxşı, Ənvər Paşa, bəs siz yoldaş R a d e k l ə harada tanış olmusuz?
    Ə n v ə r P a ş a. Mən Karl Radeklə iki il əvvəl Könsberqdə tanış olmuşam... Söhbətimiz onunla elə ilk tanışlıqdan alındı. Karl da ingilis burjuaziyasının düşmənidir, mən də. Bilirəm ki, ingilislər Orta Asiyadakı xalqları, bizim dindaşlarımızı hansı yolla olursa-olsun ələ almağa, onları yeni yaranan bolşevik Rusiyasına qarşı müharibəyə təhrik etməyə çalışırlar.
    L e v T r o t s k i (Ənvər Paşaya yaxınlaşıb əlini onun çiyninə qoyur). Hmmm... “Çalışırlar” nədir? Artıq bu müharibə çoxdan başlayıb.
    Ə n v ə r P a ş a. Bilirəm. Biz bu barədə Radeklə hələ min doqquz yüz on doqquzda söhbət edirdik... Mən onda düşündüm ki, deməli, Rusiya da bizim kimi ingilisləri qəbul etmir. Bundan başqa, mənim bildiyimə görə, bolşeviklər inqilabla islamın vəhdətini qəbul edirlər. Belə olan halda mən nə üçün bolşeviklərin tərəfində olmayım?
    L e v T r o t s k i (pəncərəyə yaxınlaşıb uzaqlara baxır) . Doğru qənaətdir... (Pauza). Amma bəri başdan deyim ki, Türküstanda vəziyyət olduqca gərgindir.
    Ə n v ə r P a ş a. Bilirəm...
    L e v T r o t s k i. Məndə olan məlumata görə Əmir Seyid Alim xan bu il mart ayının beşində Əfqanıstana keçib. O, indi orada silah-sursat və əsgər toplamaqla məşğuldur. Hal-hazırda hakimiyyət formal da olsa bizimkilərə, Buxara Xalq Sovet Respublikasına tabedir. Fayzulla Xocayev Buxara İnqilab komitəsinə və Nazirlər sovetinə başçılıq edir. Usman Xoca Pulatxocayev isə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədridir. Hər ikisi Buxarada Qızıl ordunun yaradıcılarıdır. Əminəm ki, Siz təcrübəli adam kimi, həmin yoldaşlara yaxından kömək edə bilərsiniz.
    Ə n v ə r P a ş a (divardan asılmış xəritəyə baxaraq). Türküstandakı döyüş teatrosu mənə qismən tanışdır. Bildiyimə görə, indi orada faktiki hakimiyyət İbrahim xanın əlindədir. Buxaraya onun tabeliyində olan əsgər və qurbaşlar nəzarət edir...

    Telefon zəngi. Trotski dəstəyi qaldırır.

    L e v T r o t s k i (dəstəkdə). Salam. Bəli, Vladimir İliç... (Pauza). İndi Ənvər Paşa yanımdadır, onunla söhbət edirəm. (Pauza). Bəli, doğru buyurursuz, Ənvər Paşa təcrübəli adamdır. Güman edirəm ki, basmaçılar tezliklə tərk-silah olunacaqlar. (Dəstəyi qoyur). Lenn yoldaşdır.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, hiss etdim. Mən sizin hamınızın narahatlığınızın səbəbini yaxşı anlayıram, yoldaş Trotski.
    L e v T r o t s k i. Gərək ki, Siz Lenin yoldaşın qəbulunda olmusuz...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, fevral ayının onikisində Karaxanın təklifi ilə onun qəbulunda oldum...
    L e v T r o t s k i. Hmmm... Çox yaxşı. Lenin yoldaş Çiçerinin və Nərimanovun Sizin barənizdə yaxşı rəydə olduğunu qeyd etdi.
    Ə n v ə r P a ş a. Çox məmnunam...
    L e v T r o t s k i. Yoldaş Ənvər, Orta Asiyada mövqeləri möhkəmlətmək, Sovet Rusiyasının ən mühüm vəzifələrindən biridir. Nə üçün belə düşünürük? Biz həmin əraziləri ələ keçirməklə dünya inqilabının yeni bir mərhələsinə qədəm qoyacağıq. Türküstanda güclü hərbi baza yaratmalıyıq. Qızıl ordunun Londona və Parisə yolu Əfqanıstandan, Pəncabdan və Benqaliyadan keçir. Biz bu yürüş vasitəsi ilə Hindistanı ingilislərin əsarətindən birdəfəlik azad edə bilərik. Elə deyilmi?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, bu, yaxşı plandır. Amma bunu həyata keçirmək asan məsələ deyil. Mən belə düşünürəm ki...
    L e v T r o t s k i (diqqətlə onu süzür). Bura baxın, Ənvər Paşa, yoldaş Ənvər, siz buraya, mənim yanıma, təsadüfən Stalinin kabinetindən çıxıb gəlməmisiz ki?
    Ə n v ə r P a ş a. Xeyr. Mənim bu son günlərdə İosif Vissarianoviçlə heç bir görüşüm olmayıb. Bunu nəyə görə soruşursuz, yoldaş Trotski?
    L e v T r o t s k i. Nəyə görə? Ona görə ki, Stalin də eynən sizin kimi düşünür. O da deyir ki, indiki vəziyyətdə Trotskinin dediklərini həyata keçirmək asan məsələ deyil...
    Ə n v ə r P a ş a. Yoldaş Stalin mənim kimi düşünə bilər... Amma mən onun kimi düşünə bilmərəm...

    Gülüşürlər.

    L e v T r o t s k i. Yoldaş Ənvər, burada, qulağımızın dibində, lap dəqiq desəm Kremldə, inqilabın düşmənləri az deyildir. Onlar həm də məni özlərinə düşmən hesab edirlər. Axı bizdəki inqilabın ideya müəllifi və icraçısı mən olmuşam. Çarizmi mən yıxmışam. İnsanlarımıza azadlığı mən vermişəm... Yəni bütün bunları Qızıl ordu həyada keçirib, həmin orduya isə mən başçılıq etmişəm. Necə ki, siz vaxtilə Osmanlı ordusuna başçılıq etmisiniz... Amma etiraf edək ki, Türkiyə o qanlı savaşda məğlubiyyətə uğradı. Mənim rəhbərlik etdiyim ordu isə qalib çıxdı.
    Ə n v ə r P a ş a (Trotski ilə üz-üzə dayanır). Yoldaş Trotski, bizim Antanta ilə savaşımızın səbəb və nəticələrini təhlil etmək üçün qısa bir görüş kifayət deyildir. Bunun üçün bizə çox uzun bir vaxt lazımdır. Amma təəssüf ki, indi vaxt çox azdır.
    L e v T r o t s k i. Bəli, zamanımız məhduddur. Siz təcrübəli bir sərkərdəsiz. İmperiya ordusuna başçılıq etmisiz. Sizi Avropada çox vaxt Napoleonla müqayisə edirlər. Mən də Qızıl ordunun komandanı olmuşam... Amma indi nə Osmanlı imperiyası var, nə də rus imperiyası.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli. Amma İngilis imperiyası hələ qalmaqdadır.
    L e v T r o t s k i. Bax söhbət elə ondan gedir... Düşünürəm ki, Qızıl ordunun qırmızı bayrağı tezliklə bütün planetin başı üzərində dalğalanacaq. Bəli, dünya yeni bir inqilaba hamilədir. Biz buna azadlıq və inqilab imperiyası da deyə bilərik. Heç kəs bu yolda bizə mane ola bilməyəcək, Ənvər Paşa, yoldaş Ənvər... (Ənvər Paşaya yaxınlaşıb sağ əlini onun çiyninə qoyur). Siz mənə inanırsız?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, inanıram, yoldaş Trotski. (O da sağ əlini Trotskinin çiyninə qoyur). Mən islam ilə inqilabın birliyinə də çox inanıram.
    L e v T r o t s k i. Mən də sizə inanıram. Dünya inqilabı qaçılmazdır, zəruridir, labüddür. Var olsun dünya inqilabı...
    Musiqi. Onların səsi tədricən eçidilməz olur. Trotski və Ənvər Paşa bir-birlərinin əlini sıxır. Coğqun musiqi səsi get-gedə yüksəlir. Və həmin səs tədricən hərbi döyüş marşına çevrilir. Trotski və Ənvər Paşa əl-ələ tutub səhnənin önünə gəlirlər. Daha sonra onlar bir-birlərindən xeyli aralanıb parad qəbul edirmişlər kimi əllərini gicgahlarına qaldırıb uzaqlara baxırlar. Sanki bu anlarda iki keçmiş sərkərdə tribunadadır. Əvvəlcə rus ordusunun həmin dövrdəki hərbi marşı, sonra isə Osmanlı imperiya ordusunun marşı səslənir.



    Birinci pərdə

    İşıqlar yanıb-sönür. Trotskinin kabineti tədricən gözdən itir.
    Buxara. Bolşeviklərin qərargahı. Divardan Leninin və Trotskinin portreti asılıb. Səslənən marş sədası tədricən azalır.
    Qərargahda iki nəfər- Fayzulla Xocayev və Usman Xoca.

    U s m a n X o c a (əlindəki telaqramı nəzərdən keçirərək). O gün aldığımız teleqramdır. (Oxuyur). “Yüksək çinli zabiti qarşılayarsınız”... Görəsən, bu yüksək çinli zabit kimdir belə? (Gülür). Özü də gəlib çıxmaq bilmir...
    F a y z u l l a X o c ayev. Çox maraqlıdır, teleqramda göndərdikləri adamın adını niyə yazmayıblar?
    U s m a n X o c a. Hə, adı-soyadı yoxdur. (Teleqrama baxır). Amma imza var. Teleqram yoldaş Trotskinin adından göndərilib. Görünür, Kreml məxfiliyi gözləmək istəyir.
    F a y z u l l a X o c ayev. Ola bilər.

    Bayırdan at kişnərtisi və səs-küy eşidilir. Hər ikisi pəncərədən eşiyə boylanır.

    U s m a n X o c a. Fayzulla əkə, eşidirsiz səs-küyü?
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəli, Usman əkə, eşidirəm.
    U s m a n X o c a. Deyəsən, bizim gözətçi gələnləri içəri buraxmaq istəmir.
    F a y z u l l a X o c ayev. Onlar nəsə buralar adamına oxşamırlar.
    U s m a n X o c a. Hə, elədir... Oxşamırlar. Amma...
    F a y z u l l a X o c ayev. Nə “amma”?..
    U s m a n X o c a. Amma birinin sifəti yaman tanış gəlir. O irəlidə duran burmabığı deyirəm.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəlkə elə mərkəzin dediyi adam odur...
    U s m a n X o c a. Ola bilər... Qoy köməkçiyə deyim. (Qapıya yaxınlaşıb kiməsə səslənir). Qulam əkə, gözətçiyə de ki, o qapıdakı adamları buraxsın. Sən də get onları gətir bizim yanımıza.

    Bayırdan çırpılan qapı və ayaq səsləri eşidilir.

    F a y z u l l a X o c ayev. (Pəncərədən baxır). Hə, iki nəfər dəstədən ayrılıb içəri keçdi.
    U s m a n X o c a. (Düşüncəli halda). Çox maraqlıdır, çox...
    F a y z u l l a X o c ayev. Maraqlı olan nədir, Fayzulla əkə?
    U s m a n X o c a. (Sanki xəyaldan ayrılır). Elə hər şey, Usman əkə... Hər şey öz-özlüyündə maraq və təəccüb doğurur.

    Qapı taqqıltısı. Tədricən yüksələn və sonra azalan musiqi. İki nəfər mülki geyimli adam daxil olur. Bunlardan biri Ənvər Paşa, digəri Faruq bəydir.

    Ə n v ə r P a ş a. Salam. Xoş gördük, yoldaşlar.
    F a r u q bəy. Gününüz xeyir.

    Onlar əl tutub görüçürlər.

    U s m a n X o c a. Salam. Xoş gəlmisiz. Günaydın...
    F a y z u l l a X o c ayev. Buyurun, əyləşin.
    Ə n v ə r P a ş a. Əyləşməyə zamanımız yox... Zənnimcə tanış olmaq lazım. Yəqin ki, mərkəzdən sizə məlumat gəlib.
    U s m a n X o c a. Bəli. Məlumat almışıq. Sizinlə tanış olmağa şadıq...
    Ə n v ə r P a ş a. Hələ tanış olmamışıq axı. (Gülür). Mənim adım Ali bəydir. Bu yanımdakı isə mənim köməkçim Faruq bəydir.

    Usman Xoca bütün söhbət boyu Ənvər Paşanı diqqətlə süzür.

    U s m a n X o c a. Ali bəy... Hmmm... Mən Usman Xoca Pulatxocayevəm. Bu isə mənim dostum və həmkarım Fayzulla Qubaydullayeviç Xocayevdir. O, Buxara İnqilab komitəsinin və Nazirlər Sovetinin başçısıdır.
    F a y z u l l a X o c ayev. Usman Xoca Pulatxocayev isə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədridir. Özü də Buxarada Qızıl ordunun yaradıcısıdır.
    U s m a n X o c a (gülür). Yox, ordunu birgə yaratmışıq...
    F a y z u l l a X o c ayev. Ali bəy, belə çıxır ki, Siz əslən türksüz...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, mən əslən türkəm. Türk zabitiyəm. Əslində biz hamımız türkük. Sadəcə, biri uyğur türküdür, biri cığatay türkü, biri tatar türkü, biri qaqauz türkü, biri krım türkü, bir başqası Azərbaycan türkü... Mən də Osmanlı türküyəm. Bizim zabit heyətinin yeni qurulmuş Sovet hökuməti ilə saziş var. Burada təzə ordu qurmalıyıq.
    U s m a n X o c a. Burada, yəni harada?
    Ə n v ə r P a ş a. Təbii ki, Türküstanda, Buxarada, Səmərqənddə...
    F a y z u l l a X o c ayev. Belə çıxır ki, Siz Türkiyədən gəlmisiz...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, düz anlamısız...
    F a y z u l l a X o c ayev. Ötən il yüksək çinli bir türkiyəli zabit də gəlmişdi...
    U s m a n X o c a. Camal Paşa...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, bəli... Doğrudur.
    U s m a n X o c a. O da ordu yaratmaq istəyirdi. Amma buradakı qırmızı bolşevik zabitlər onu az qala süngü ilə qarşıladılar.
    Ə n v ə r P a ş a. Bu fakt da mənə məlumdur.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəs Siz inanırsız ki, burada basmaçılara qarşı vuruşa biləcək bir ordunu qura biləcəksiz?
    Ə n v ə r P a ş a. Yəni basmaçılar bizim təsəvvür etdiyimizdən daha güclüdür? Əgər belədirsə Buxaranı bu qırmızılardan niyə azad edə bilmirlər?
    U s m a n X o c a. Bu gün Türküstanın əsas strateji hissəsi qırmızıların nəzarəti altındadır...
    F a y z u l l a X o c ayev. Yaxşı, Ali bəy, Siz buraya hansı yolla gəlib çıxdınız?
    Ə n v ə r P a ş a. Biz əvvəlcə Moskvadan Bakıya getdik. Azərbaycanda mənim tanışlarım çoxdur. Sonra oradan İrana keçdik. İranda da dostlarımız az deyil. Daha sonra Əfqanıstan ərazisinə daxil olduq... Bir sözlə, uzun bir məsafə qət etmişik. (Faruq bəyə). Faruq bəy, lütfən bayırdakı dostlara de ki, atların cilovunu boşaltsınlar... Mən də bir azdan gəlirəm.
    F a r u q bəy. Baş üstə.

    Faruq bəy əlini gicgahına aparıb əsgəri addımlarla çıxır.

    F a y z u l l a X o c ayev. Ali bəy, yəqin ki, Mərkəzdə bizim barəmizdə Sizə məlumat veriblər...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, müəyyən məlumata malikəm.
    F a y z u l l a X o c ayev. Usman Xoca da Türkiyədə təhsil alıb...
    Ə n v ə r P a ş a. Eləmi? Nə gözəl? Çox məmnun oldum.

    Pauza. Usman Xoca ilə Ənvər Paşa sanki sınayıcı baxışlarla bir müddət bir-birilərini süzürlər.

    U s m a n X o c a. Mən də çox şadam.
    Ə n v ə r P a ş a. Siz Türkiyədə hansı illərdə və harada təhsil almısız?
    U s m a n X o c a. Beş il İstanbulda oxumuşam... Səkkizinci ildən ta on üçüncü ilədək...
    Ə n v ə r P a ş a. Anladım... Gözəl illər idi... (Ani fikrə gedir). Onda biz hamımız gənc idik.
    U s m a n X o c a. Mən Sizi görən kimi tanıdım. Siz Ənvər Paşasız.
    F a y z u l l a X o c ayev. Ənvər Paşa? (Heyrətlə). Bəs bunu niyə bayaqdan demirsiz?
    Ə n v ə r P a ş a. Onsuz da gec ya tez bir-birimizi yaxından tanımalı idik.
    U s m a n X o c a. Mən İstanbulda olan illərdə Siz Osmanlının ən tanınmış bir adamı idiniz. Gənc türkçülər hərəkatına başçılıq edirdiniz. Əslində həmin vaxt mən özüm də türkçü idim...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs indi necə? (Gülür). Yoxsa gənclik ideallarınızdan əl çəkmisiz?
    U s m a n X o c a. Biz indi xalqımızın yolunda çalışır, onu azad görmək istəyirik.
    Ə n v ə r P a ş a. Azad?
    U s m a n X o c a. Bəli, biz azad və müstəqil Türküstanda yaşamaq istəyirik.
    Ə n v ə r P a ş a. Bu azadlığın qarantı kim olacaq, Xocam?
    F a y z u l l a X o c ayev. Lenin yoldaş və bolşeviklər.
    Ə n v ə r P a ş a. Hmmm... Xoş arzulardır.

    Bayırdan at kişnərtisi eşidilir, az sonra qapı şiddətlə döyülür.

    F a y z u l l a X o c ayev. Buyurun. (Qapıya yaxınlaşır). Buyurun, yoldaş komandir.

    Qırmızı Komandir daxil olur. Bu, hərbi geyimli Qırmızı ordu zabitidir. Zabitin belində güllə qatarı, çiynində silah var. Onlar görüşürlər.

    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Hamınızı salamlayıram.
    F a y z u l l a X o c ayev (Ənvər Paşaya). Bu, bizim cəsur, qəhrəman Qızıl ordu komandirlərindən biridir.
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Xoş sözlərə görə təşəkkür edirəm. Amma mənim vaxtım çox məhduddur. Əsgərlərimizi ərzaqla təcili surətdə təmin etmək lazımdır.
    U s m a n X o c a. Bura baxın, yoldaş komandir. Axı sizin özünüzün kifayət qədər ərzaq ehtiyatınız olmalıdır...
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Sizin dediyiniz o “ehtiyat” yalnız kağız üzərindədir. Əsl həqiqət isə bir az başqa cürdür.
    F a y z u l l a X o c ayev. Oldu, yoldaş komandir. Sabah gələrsiz, ətraflı danışarıq.
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Bura baxın, boş-boş danışmaqla əsgərin qarnı doymaz. Biz real işlərlə məşğul olmalıyıq.
    U s m a n X o c a. Sizə deyildi ki, sabah... İndi qonağımız var. Mərkəzdən gəlib.
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r (tərs-tərs Ənvər Paşanı süzür). Qonağın haradan gəlməsinin bizim üçün elə bir əhəmiyyəti yoxdur. Biz yalnız İnqilabi Hərbi Şuranın sədri və Hərbi komissarımız Trotski yoldaşa tabeyik. Trotski yoldaş deyir ki, ordu xalqın, xalq isə ordunun qulluğunda durmalıdır. Amma bizim bildiyimizə görə, burada xalq bizim ordunun yox, basmaçıların tərəfində durur...
    F a y z u l l a X o c ayev. Yoldaş komandir, indi bu söhbətin yeri deyil. Sabah gələrsiniz, biz də ümumi bir qərara gələrik...
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Sabah, sabah... Siz bizə yox, bəlkə də basmaçılara işləyirsiz...
    U s m a n X o c a. Xahiş edirəm buranı tərk edin. Bizimlə bu cür danışmağa Sizə heç kəs ixtiyar verməyib. (Zabitin qolundan tutub qapıya sarı çəkir). Gedə bilərsiz...
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Bu nə zorakılıqdır Qızıl Orduya qarşı? Mən indi sizinlə necə lazımdırsa... Basmaçı töküntüləri...

    Zabit əlini tüfəngə sarı atır. Ənvər Paşa cəld irəli yeriyib zabitin qolunu burur, silahı onun əlindən alır. Güllə səsləri eşidilir. Ənvər Paşa silahı Usman Xocayevə verir.

    Ə n v ə r P a ş a (zabitə sakit tonda). Sakit olun. Görünür Sizə silahla necə davranmağın qaydasını öyrətməyiblər.
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Yaxşı, bizimki qalsın sonraya. (Tələsik qapıya yaxınlaşır). Görüşərik.

    Qırmızı Komandir çıxır.

    U s m a n X o c a. Bu axmaq silahını da qoyub getdi.
    F a y z u l l a X o c ayev. O silahı verin mənə.
    U s m a n X o c a. Buyurun.

    Fayzulla Xoca silahı alıb cəld qapıya yaxınlaşır, silahı kiməsə uzadır.

    F a y z u l l a X o c ayev. Qulam əkə, cəld bu silahı indi qapıdan çıxan o qırmızı zabitə çatdır. (Silahı verib geri dönür, Ənvər Paşaya). Görürsüz də biz kimlərlə işləməyə məcburuq?
    Ə n v ə r P a ş a (başını yellədir). Bəli, görürəm. Həm təəssüf, həm də təəccüb edirəm.

    Eşikdən güllə səsi və at ayağının tappıltısı eşidilir.

    U s m a n X o c a. Bunların çoxu belədir... Halbuki bu ordunun əsasını Usman Xoca ilə biz qoymuşuq.
    F a y z u l l a X o c ayev. İndi öz yaratdığımız ordunun zabiti bizə hədə-qorxu gəlir.
    U s m a n X o c a. Deyir ki, xalq niyə kömək etmir? Bu bədbəxt xalq kimə kömək etsin? Basmaçılara, sovet ordusuna, yoxsa quldurlara? Hamı xalqdan umur. Xalq isə boğaza yığılıb. O, indi ayaq üstə zorla durur.
    F a y z u l l a X o c ayev. Ənvər Paşa, biz sizin kimi məşhur sərkərdənin gəlişindən məmnunuq. Usman əkə, yaxşı olar ki, qonaq mənimlə getsin.
    U s m a n X o c a. Fayzulla əkə, mən sizdən bir xeyli böyüyəm. Əslində elə Ənvər Paşadan da böyüyəm. (Gülür). Əlbəttə, mən yaşca böyük olduğumu nəzərdə tuturam. Əgər icazə versəniz Paşam mənim qonağım olar.
    Ə n v ə r P a ş a. Doğrusu, mən öz zabitlərimizlə bir yerdə qalmaq istəyirəm.
    U s m a n X o c a. Paşam, problem yoxdur. Elə zabitlər də bizimlə gedər. Yerimiz genişdir. (Gülür). Siz burada qonaqsız. Amma orduda sizin sözünüz daha keçəridir. Döyüşdə biz sizə tabeyik, amma sülh vaxtı siz bizə...
    Ə n v ə r P a ş a. Nə deyirəm. Qoy siz deyən olsun.

    Gülüşürlər.

    U s m a n X o c a. Elə isə, haydı getdik. (Qapıya sarı). Qulam əkə, atları hazırla. Bizə gedəcəyik.

    Musiqi. İşıqlar yanıb-sönür. At kişnərtisi, külək vıyıltısı eşidilir. Sonra tədricən səhnə, işıq və musiqi dəyişir. Usman Xocanın yaşadığı ev. İri otaq. Həzin melodiyanın sədaları altında ağ geyimli bir qadın zühur edir. O, real adamdan daha çox, bir xəyal və ya bəyaz bir kölgə kimi kimi süzərək otaqda dövrə vurur. Bu xəyal- qadın T ö v f i y adır.
    Sonra həmin həzin musiqini sufi rəqsi əvəzləyir. Qadın sanki havada “uçur”, otağın dörd bir küncündə fırlanır.
    Az sonra Musiqi Ənvər Paşa və Fayzulla Xocayev. Qadın titrək, hürkək bir kölgə kimi sonsuzluğa çəkilir. Sufi melodiyası bir müddət davam edir.

    U s m a n X o c a. Mən İstanbulda təhsil alarkən çox şeyi yenidən dərk etdim. Mən orada təkcə şərq və qərb dillərini öyrənməklə kifayətlənmədim. Gözümün açılmağında Sizin başçılıq etdiyiniz İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin, gənc türkçülərin də rolu az olmadı... Aydın insanlarla, məsələn Yusif Ziya, Zəki Validi Toqan, Əhməd bəy Ağaoğlu ilə tanış oldum. Krıma gedib İsmayıl Qaspirinskini tapdım, onunla olan söhbətlər də hədər getmədi...
    Ə n v ə r P a ş a. Onların hamısı qiymətli insanlardır. Mən də həmin adamların çoxu ilə görüşmüşəm. Dostumuz Yusif Ziya bəy isə mənə mütəmadi məktub göndərir. Mən onun məktublarını həm İstanbulda, həm Berlində, həm də Moskvada almışam. Yəqin ki, tezliklə Buxaraya da yazacaq...
    U s m a n X o c a. Çox məmnun oldum... (Pauza). Yaxşı, Paşam, keçək əsas məsələyə... Siz burada necə ordu qurmaq istəyirsiniz?
    Ə n v ə r P a ş a. Mən bu barədə artıq sizə müəyyən şeyləri dedim. Bəli, Kreml rəhbərləri məni buraya şərtlərlə göndərmişdi. Mən burada almanlarda olduğu kimi mobil, döyüşkən bir ordu yaratmağa söz vermişdim. Bu ordu bolşeviklərə xidmət etməli idi... (Gülür). Amma mən bolşevizmin mahiyyətinə bələd olandan sora... Qalanı artıq sizə məlumdur.
    U s m a n X o c a. Ruslar çağdaş ordu barədə fikirləşmirlər də. Əslində onlara belə bir ordu heç lazım da deyil.
    Ə n v ə r P a ş a. Niyə belə düşünürsüz?
    U s m a n X o c a. Ruslar tarix boyu bir çox dövlətlərin ordusuna qalib gəlib. Amma bu qələbə keyfiyyətli orduya və texniki imkanlara görə yox, çox vaxt əsgərlərin kəmiyyətinə görə əldə olunub. Onlar üçün əsgər məhz ölmək və öldürmək üçün doğulub. Yəni əsgər həyatının qiyməti bir qara quruşa dəyməz.
    Ə n v ə r P a ş a. Əslində elə əsgərin qarşısında duran başlıca vəzifə bu olmalıdır: ölmək və öldürmək. Amma baxır nə uğrunda ölmək və kimi öldürmək? Düzdür, bu suallara adətən əsgərlər yox, komandirlər cavab verməli olurlar... Dediyim kimi, mən artıq o fikirdən tam daşındım...
    U s m a n X o c a. Səbəb nə oldu, Paşam?
    Ə n v ə r P a ş a. Səbəb? Səbəb odur ki, bolşeviklər Türküstan cəbhəsində mənə tələ qurmaq istəyirlər. Amma indi bu tələni mən onlara quracağam. Bu, bir. İkincisi, mən dərk etdim ki, bolşeviklərə müstəqil düşüncə sahibi olan adamlar gərək deyil. Ücüncüsü, onlar təkcə zənginlərin yox, elə kasıbların da qənimidir. Məsələn, basmaçıların çoxu...
    U s m a n X o c a. Bu qırmızı alçaqlar olmasaydı xalq öz ev-eşiyindən didərgin düşüb silaha sarılmazdı... Basmaçı hərəkatı elə bolşeviklərə görə yarandı. Bolşeviklər bizim xalqa yalnız fəlakət gətirdilər. Verdikləri vədin heç birinin üstə durmadılar. Etiraz edən xalqa divan tutdular. Hələ bunlar azmış kimi, onsəkkizinci ilin yanvarında Türküstana onbir eşalon silahlı adam gətirdilər. Onların çoxu daşnaklar idi.
    Ə n v ə r P a ş a. Yəni erməni silahlıları...
    U s m a n X o c a. Bəli... Onlar təkcə Kokand şəhərində üç gün ərzində onmindən çox günahsız adamı qətlə yetirdilər. Onlar Fərqanə vadisində, Əndicanda, Oşda, Namanqanda minlərlə vətəndaşımıza divan tutdular. Əlbəttə biz daşnakların öhdəsindən özümüz gələ bilərdik. Amma onların arxasında bolşeviklər dururdu. Ermənilər deyirdilər ki, biz türk xalqlarından osmanlıların hayıfını alırıq... Genosid-filan söhbəti edirlər...
    Ə n v ə r P a ş a. Əlbəttə, bunların hamısı uydurmadır. Onlar hələ nağıllar aləmindən ayrılmayıblar. Hansısa bir genosiddən söhbət belə gedə bilməz.
    Ə n v ə r P a ş a. Bilirəm, Paşam. Təəssüf ki, kimin kimlə qoşalaşdığını hələ çoxları yaxşı dərk etmir.
    Ə n v ə r P a ş a. Biz basmaçıları öz tərəfimizə çəkməliyik... Xocam, sizə açıq demək istəyirəm. Mən müstəqil bir ordu yaratmaq istəyirəm. O ordu bütün əzilən xalqların yolunda canından keçməyə hazır olacaq.
    U s m a n X o c a. Bəlkə fikrinizi bir az aydın, konkret deyəsiz...
    Ə n v ə r P a ş a. Bolseviklər uçun insan heç nədir. Onlar insanla birgə insanlığın üz tutduğu bütün dinləri, o cümlədən islam dinini ayaq altına atırlar. Özləri deyirlər ki, əstəffürullah, “biz yer üzündəki bütün dinlərə tüpürürük”. Onlar insanlara sürü kimi, heyvan kimi, ən yaxşı halda sözə baxan canlı bir alət kimi baxırlar. Mən bolşevizmə bələd olduqca onların nə qədər təhlükəli bir ünsür olduqlarını daha yaxşı anlayıram.
    U s m a n X o c a. Mən sizin dediklərinizlə şərikəm. Bu savadsiz kütlə hələ küyə gedir, qırmızıların qırmızı yalanlarına inanır. Onların çoxu azadlığın nə olduğunu bilmirlər. Belə hesab edirlər ki, azadlıq bir tikə çörək və ya qarın doldurmaqdan ibarətdir...
    Ə n v ə r P a ş a. Azadlığı heç bir xalqa qızıl nimçədə gətirmirlər. Onun uğrunda vuruşmaq, yeri gələrsə qan tökmək lazımdır. Biz bunu insanlara başa salmalıyıq.
    U s m a n X o c a. Paşam, insan da torpaq kimidir. Torpaqdan palçıq da əmələ gələ bilər, qranit də...
    Ə n v ə r P a ş a. Xocam, biz qranit yaratmalıyıq... Daha doğrusu, qranit kimi sarsılmaz bir ordu... O ordunun bayrağı altında azadlıqsevər türklər toplaşacaq. Əlbəttə, o bayrağın altında digər xalqların və dinlərin nümayəndələrinə də yer tapılacaq.
    U s m a n X o c a. Siz belə bir ittifaqın mümkünlüyünə inanırsız?
    Ə n v ə r P a ş a. Mən buna öz varlığım kimi inanıram.
    U s m a n X o c a. Paşam, elə isə nədən başlamalı?
    Ə n v ə r P a ş a. İlk növbədə özümüzdən... Usman Xocam, bir az da açıq danışmaq istəyirəm. (Pauza). Mənim niyyətim basmaçılarla, daha doğrusu onların başçısı İbrahim bəylə görüşməkdir.
    U s m a n X o c a. Bəs sonra?
    Ə n v ə r P a ş a. Sonra İbrahim bəy vasitəsi ilə Buxara Əmiri Seyid Alim xanlə əlaqə yaratmaq.
    U s m a n X o c a. Seyid Alim xan artıq Əfqanıstandadır. O, orada şahın himayəsindədir.
    Ə n v ə r P a ş a. Bilirəm...
    U s m a n X o c a. Paşam, mən Sizə xəbərdarlıq etmək istəyirəm: Mərkəz bu addıma görə heç vaxt bağışlamayacaq.
    Ə n v ə r P a ş a. Kimi?
    U s m a n X o c a. Nə sizi, nə də bizi.
    Ə n v ə r P a ş a. Elədir. Amma biz müdafiə mövqeyində yox, daim hücumda olmalıyıq. Biz Kremldən rəhm və ədalət gözləyə bilmərik... Bu gün Sizin köməyinizə ehtiyacımız çoxdur, Usman Xoca. Mən buradakı insanların demək olar ki, heç birini tanımıram. Mən Buxaranın nüfuzlu insanları, o cümlədən basmaçıların rəhbərləri ilə görüşmək istəyirəm.
    U s m a n X o c a. Mənim bir çox komandirlərlə tanışlığım var. Çalışıb onlarla əlaqə yaradaram. Hazırda əksər basmaçı qüvvələr İbrahim bəy Lokaya tabedir. Bizimkilərdənsə Buxara Respublikasının hərbi naziri Abdulxay Arifov mənə daha yaxındır. Hesab edirəm ki, o da bizim səsimizə səs verər. İgid ordu komandanları Daniyar bəylə və Tələtzadə ilə də əlaqə yaratmaq imkanımız var.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs Fayzulla Xoca necə?
    U s m a n X o c a. Paşam, lütfən onun adını bizim sırada çəkməyin. Fayzulla Qubaydullayeviç Xocayev təpədən-dırnağa qədər bolşevikdir. Mən ona yaxşı bələdəm. Mən onunla çox söhbət etmişəm. O, bu quruluşa çox inanır. Təbii ki, səhv edir...
    Ə n v ə r P a ş a. Səhv edən təkcə Fayzulla bəy deyil ki... Milyonlar səhv edir.

    Onlar divardakı şəkilləri nəzərdən keçirirlər.

    U s m a n X o c a. Paşam, bir şey soruşum. Bilirəm ki, Siz imperatorun kürəkənisiz. Bəs övladlarınız varmı?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli... Naciyə Sultan mənim üç övladımın anasıdır. Mahipeykərin beş, Türkanın dörd, Əlininsə artıq iki yaşı var. İndi onlar Almaniyada, qardaşım Kamilin himayəsindədir.
    U s m a n X o c a. Hamısını Allah saxlasın. Mənim arvadım Fatimə də mənə üç övlad bəxş edib. İki oğlum var-Əkrəm və Tolib. Qızımın adı isə Rabiyədir.
    Ə n v ə r P a ş a. Cəmi övladları Allah saxlasın... Biz həm də onların gələcəyi üçün vuruşuruq.
    U s m a n X o c a. Bəli. Elədir. (Pauza). Ənvər bəy, icazənizlə mən gedim... Bəzi adamlarla görüşməliyəm. İ
    Ə n v ə r P a ş a. Oldu, xocam. Sizə yaxşı yol. Tezliklə görüşərik.
    U s m a n X o c a. Hələlik...

    Usman Xoca gedir. Hüznlü musiqi. Ənvər Paşa stulda əyləşib başını əllərinin arasına alır. Az sonra Faruq bəy gəlir.

    F a r u q bəy. Paşam, sizə məktub var.
    Ə n v ə r P a ş a. Məktub?
    F a r u q bəy. Bəli. Bu məktubları bayaq çapar gətirdi.
    Ə n v ə r P a ş a. Oldu. Bura ver. Təşəkkür edirəm.

    Ənvər Paşa məktubları alıb ötəri baxır.

    Gedə bilərsən, Faruq bəy..
    F a r u q bəy. Sağ olun.

    Faruq bəy əsgəri addımlarla otağı tərk edir. Ənvər Paşa əlindəki məktubları diqqətlə nəzərdən keçirir.

    Ə n v ə r P a ş a (məktublardan birinə diqqətlə baxıb gülümsəyir). Canım Naciyə... Mənim ruhum. (Məktubu açıb burnuna yaxınlaşdırır). Ay güllər şahzadəsi, sənin məktubundan da gül-çiçək ətri gəlir. Görüm nə yazmısan? Yaxşısanmı?.. Məktubumu aldınmı? (Məktubu oxuyur). “Salam, mənim Ənvərciyim. Necəsən, həyatım?

    Musiqi sədası tədricən artır. Ənvər Paşanın səsi eşidilmir. Sanki dumanın içindən bir titrək xəyal kimi bəyaz geyimli bir qadın zühur edir: bu, Naciyə Sultandır. Qadın qollarını qanad kimi yana açaraq dövrə vurur, sonra ayaq saxlayıb uzaqlara baxır; o, sanki Ənvər Paşanı görmür.

    N a c i y ə S u l t a n. “Salam, mənim Ənvərciyim. Necəsən, həyatım? Mən sənim Moskvadan və Buxaradan yazdığın məktubu aldım. Berlində havalar soyuqdur hələ. Buradakı qəzetlər arada səndən yazır. Bilirəm, sən savaş adamısan. Amma onu da bilirəm ki, bu dünyada savaşsız barış da ola bilməz. Ona görə deyirəm ki, sən həm də barış adamısan...”

    Musiqi tədricən yüksəlir. Ənvər Paşa məktubu oxusa da onun səsi eşidilmir. Musiqi qismən azalır. Naciyə Sultan əl edərək uzaqlaşır. Ənvər xəyal kimi gözdən itməkdə olan qadının arxasınca addımlayır.

    Ə n v ə r P a ş a. “Naciyəciğim, sevgili sultanım, cici efendiciğim... Ah… Naciye, beni seviyor musun? Bana sadık mısın? Seni buselerimle boğar, sonra canını yakarım. Beni sev ve öp Naciyeciğim. Ruhum efendiciğim...” (Dayanıb ətrafa baxır). Haraya qeyb oldun? Niyə belə tez getdin?
    N a c i y ə S u l t a n. “Mən səni öpürəm, Ənvərcigim...”
    Ə n v ə r P a ş a (məktubdan oxuyur). “Mən səni öpürəm, Ənvərcigim...” (Başını qaldırır). Mən də... Mən səni bağrıma basıram, ruhum, canım, Naciyəciğim...

    Naciyə Sultan qeyb olur. Ənvər geri qayıdıb stolun üstündəki digər məktubu götürərək diqqətlə baxır.

    Ə n v ə r P a ş a. Bəs bu məktub kimdəndir? Hmmm... Tövfiya. Tovfiya... Mən haraya gedirəmsə sən məni izləyirsən, Tovfiya. Nədir axı sənin istəyin?.. Mən savaş adamıyam. Başa düşürsən? Mən ailəli bir insanam. Anlayırsan məni?

    Bayaqkı musiqi yenidən səslənir. Bəyaz geyimli Tövfiya sanki uça-uça gəlir. O, ilk baxışda bu geyimdə Naciyə Sultana bənzəyir. Ənvər Paşa çaşqın halda bu xəyal-qadına baxır. Sonra asta addımlarla ona yaxınlaşır. Onlar üz-üzə dayanırlar. Qadın qarşısında dayanmış Ənvər Paşanın çiyinləri üstündən məchul bir nöqtəyə baxır, sanki onun baxışları aradığı adamın yerini uzaqlarda müəyyənləşdirib. Ənvər Paşa başını aşağı salıb məkyubu oxuyur.

    Ə n v ə r P a ş a (məktubu oxuyur). “Mən Tövfiyayam, Paşam...” (Başını yuxarı qaldırıb düşüncəli halda). Tövfiyə...
    T ö v f i y a. “Mən Tövfiyayam, Paşam. Gözlərim daim səni arayır. Sən mənim bu Yer üzündəki yeganə ümidim və pənahımsan. Sən mənim xilaskarımsan. Bəlkə də sən olmasaydın indi bu dünyada mən də yox idim... Mən bu məktubu yaxınlıqdan yazıram. Sən bu tərəflərə gələndə payız idi... İndi qışdur. Artıq baharın ətri duyulur. Mən özümü sənin ömrünün bir güllü yazı hesab edirəm... Yanında olmağın üçün sənin kiçicik bir işarən kifayətdir. Bilirəm, sən savaş adamısan. Amma mən sənin yanında daim bir sülh mərəyi olmaq istəyirəm...”

    Ə n v ə r P a ş a (məktubu oxuyur). “...mən sənin yanında daim bir sülh mərəyi olmaq istəyirəm...” (Başını qaldırır). Mən heç bir barış mələyini istəmirəm. Mən öz Naciyəmdən başqa heç kəsi sevmirəm...

    Tövfiya səhnə boyu dövrə vurub gözdən itir. Ənvər Paşanın əlindəki məktub yerə düşür. O, stola yaxınlaşıb digər bir məkyubu götürür. Diqqətlə zərfə baxır.

    Ə n v ə r P a ş a. Mənim köhnə dostum Axund Yusif Ziya Talıbzadə... Çox gözəl bir insan. Biz onunla həmişə məktublaşırıq. (Məktubu oxuyur). “Salam, qardaşım Ənvər bəy, mən sənin məktubunu aldım. Öyrəndim ki, sən Türküstandasan... Sonra bu barədə qəzetlərdə oxudum...”

    Musiqi dəyişir. Azərbaycan melodiyası səslənir. Yusif Ziya bir xəyal kimi zühur edir. O, başdan-ayağa bəyaz geyimdədir.

    Y u s i f Ziya. “Salam, qardaşım Ənvər bəy, mən sənin məktubunu aldım. Öyrəndim ki, sən Türküstandasan... Sonra bu barədə qəzetlərdə oxudum...” Əgər mənim əhvalımı öyrənmək istəsən bildirim ki, 1918-ci ilin sentyabrında sənin xeyir-duan və Nuru Paşanın rəhbərliyi altında Qafqaz İslam Ordusunun tərkibində Bakıya gəldim. Mən Yardım alayının rəisi kimi Bakının işğalçılardan azad edilməsi uğrunda gedən qanlı döyüşlərdə iştirak etdim. Bildiyin kimi, iki illik cümhuriyyət dönəmində mən Azərbaycanla Türkiyə arasında əlaqələrin möhkəmlənməsi üçün çox çalışdım. Nə yazıqlar ki, biz müstəqilliyimizi qoruyub saxlaya bilmədik. 1920–ci ildə Vətənimiz bolşeviklər tərəfindən istila olundu. Mən bizdə qurulan yeni hökumətin başçısı Nəriman Nərimanovla köhnədən yaxın dost idim. Ədalət naninə deməliyəm ki, Nəriman bəy xalqını sevən adamdır. O, dünyaya səpələnmiş ziyalılara müraciət edib onları vətənə dəvət etdi. Həmin dəvəti qəbul edənlərdən biri də mən oldum. Doktor Mostva ilə danışıb məni Naxçıvana hərbi komissar təyin etdi. Mən hətta bir müddət Naxçıvanın xarici işlər naziri işlədim. General rütbəsi aldım. Amma başım böyük müsibətlər çəkdi. Hər addımda bolşeviklərin haqsızlığı ilə üzləşirdim. Dözə bilməyib Nərimanovun yanına getdim. Xahiş etdim ki, məni tutduğum vəzifədən azad etsin. Doktor mənə dedi ki, bir az səbr et, gözlə... İndi mən bir neçə gündür ki, Bakıdayam, səbrsizliklə Nəriman bəyin cavabını gözləyirəm... Çox güman ki, buradan birbaşa sənin yanına gələcəm. Axı mən özüm də əsgərəm, döyüşçüyəm...”

    Ə n v ə r P a ş a (məktubu oxuyur). “Axı mən özüm də əsgərəm, döyüşçüyəm...” (Başını qaldırır). Mən sənin yolunu səbrsizliklə gözləyirəm, Axund.

    Yusif Ziya qısa bir müddətə görünməz olur. Ənvər Paşa ağır addımlarla gəzişir, var-gəl edir. Az sonra iki qadın və bir kişi sufi melodiyasının təsiri altında rəqs edir. Hiss olunur ki, bu adamlar bayaqdan xəyal kimi zühur edən məktub sahibləridir. Onlar, artıq məlum olduğu kimi, tamam ağ geyimdədirlər.
    Bir qədər sonra rəqs edənlər kölgə kimi çəkilib gedir.
    Musiqi və məkan dəyişir. Basmaçıların iqamətgahı. At kişnərtisi və səs-küy eşidilir. Ənvər Paşa, İbrahim bəy və Davlatmand bəy. Onların hamısının belində qılınc, çiynində silah var. İbrahim bəy və Davlatmand bəy basmaç geyimində, Ənvər Paşa türk əsgəri geyimində.

    İ b a r a h i m bəy. Ənvər bəy, bizim üçün çox maraqlıdır, buraya gəlməkdə sənin məqsədin nədir?
    Ə n v ə r P a ş a. Mənim məqsədim bir-biri ilə vuruşan-didişən bu dəstələrin hamısını bir yerə toplamaqdır.
    İ b a r a h i m bəy. Bəs sonra?
    Ə n v ə r P a ş a. Sonra? Ta sonrası məlumdur... Bəyəm bir yumruq kimi birləşib bir bayraq altında vuruşan ordu, daha qüdrətli olmazmı?..
    D a v l a t m a n d bəy. Yaxşı, bəs həmin ordu kimə tabe olmalıdır, Ənvər Paşa?
    Ə n v ə r P a ş a. Necə yəni kimə? Əlbəttə, vahid komandanlığa...
    D a v l a t m a n d bəy. Bəs həmin vahid komandan kim olacaq?
    Ə n v ə r P a ş a. Əcaba, bunun bir fərqi var ki?..
    İ b a r a h i m bəy. Əlbəttə, var... Mən belə görürəm ki, o komandan postunda sən yalnız özünü görürsən, Paşa.
    Ə n v ə r P a ş a. Siz niyə belə düşünürsüz?
    İ b a r a h i m bəy (Davlatmand bəyə istehza ilə). Davlatmand bəy, doğrudan da, axı biz niyə belə düşünürük?
    D a v l a t m a n d bəy (gülür). İbrahim bəy, biz niyə bu cür düşünürük?
    İ b a r a h i m bəy. Bunu bilməyə nə var ki? Axı Ənvər bəy vaxtilə belə bir böyük, hətta bundan daha böyük mənsəbin sahibi olub. O, böyük bir imperiyanın əsgəriyyə nazirliyinə başçılıq edib. O, yenə də...
    Ə n v ə r P a ş a. Xeyr, indi zaman başqadır, İbrahim bəy.
    İ b a r a h i m bəy. Bəli, Ənvər bəy, bu gün məhz ayrı bir zəmanə gəlib yetişib. Düzdür, biz bolşeviklərə qarşı, sənin dediyin kimi, hamımız bir bayraq altında vuruşmuruq. Əslində, bu cür “birliyə” heç ehtiyac da yoxdur. Biz müxtəlif cinahlarda savaş açmışıq. Çünki bu, elə belə də olmalıdır. Hər kəs öz torpağı, öz ailəsi, öz arvad-uşağı uğrunda mübarizə aparır. Burada nə vahid komandanlıq, nə birlik? Bu bir nağıldır...
    Ə n v ə r P a ş a. Siz nə üçün belə düşünürsünüz?
    İ b a r a h i m bəy. Bunun üçün bizim əsasımız var. Burada dağ döyüşləri, səhra döyüşləri, meşə döyüşləri, dərə-təpə, küçə-dalan döyüşləri gedir, Ənvər Paşa. Döyüşlər dağınıq ərazilərdə getdiyinə görə bu yerlərdə vuruşan dəstələr də dağınıq olmalıdır.
    Ə n v ə r P a ş a. Mən yenə sözümün üstdə dururam. Biz bu dağınıq dəstələri bir yerı yığmalıyıq. Əgər buna nail olmasaq sonumuz ölümdür...
    D a v l a t m a n d bəy. Mən anlamadım: sən bu sözləri kimin adından kimin ünvanına deyirsən?
    Ə n v ə r P a ş a. Mən bunu öz adımdan deyirəm, Davlatmand bəy. Sözümün yetəcəyi ünvan isə bütün türk və müsəlman dünyasıdır. Bizi məhv edən şey bilirsiz nədir?
    D a v l a t m a n d bəy. Nədir? Deyin biz də bilək...
    Ə n v ə r P a ş a. Birinin dediyini o birinin eşitməməsi... Bu cür zehniyyətlə yaşamaq, burnunun ucundan qabağı görməmək, aza qane olmaq, öz ailə və arvad-uşağı uğrunda cəbhə açmaq bizi yalnız məğlubiyyətə apara bilər... Niyə anlamaq istəmirsiz ki, biz türk-islam dünyası uğrunda vuruşmalıyıq? Niyə?..
    D a v l a t m a n d bəy. Ənvər Paşa, deyəsən sən buraya nə üçün gəldiyinin fərqində deyilsən?
    Ə n v ə r P a ş a. Mən? Mən öz millətimin xilası üçün gəlmişəm bura.
    İ b a r a h i m bəy. Mən açıq deyərəm, bizim sıramızda sənə yer yoxdur, Paşa.
    Ə n v ə r P a ş a. İbrahim bəy, Siz niyə belə düşünürsüz?
    İ b a r a h i m bəy. Mən öz düşüncəm üçün heç kəsə, o cümlədən sənə hesabat verəsi deyiləm...
    Ə n v ə r P a ş a. Yəni heç kəsə tabe deyilsiz?
    İ b a r a h i m bəy. Bəli... Düz anlamısan.
    Ə n v ə r P a ş a. Hətta, Seyid Alim xana da?..
    D a v l a t m a n d bəy. Bizim onunla əlaqəmiz zəifdir... Yox kimidir.
    Ə n v ə r P a ş a. Mənim buraya, sizin yanınıza gəlməyim artıq Seyid Alim xana məlumdur.
    İ b a r a h i m bəy (ciddi görkəm alır).. Bunu kim çatdırıb ona?
    D a v l a t m a n d bəy (təəccüblə). Çox maraqlıdır.
    Ə n v ə r P a ş a. Dəqiq deyə bilmərəm kim çatdırıb... Hər halda dünyamız kiçikdir. (Mənalı tərzdə). Olsun ki, qəzetlərdən oxuyub...
    İ b a r a h i m bəy. Hə, Əmir qəzet-kitab oxuyandır, özü oxumasa da başqaları oxuyur onunçün... (İstehza ilə). Amma mən hərfləri zorla tanıyıram.
    D a v l a t m a n d bəy. Axı sən mollaxanada oxumusan...
    İ b a r a h i m bəy. Orada cəmi ilyarım təhsili almışam. (Gülərək onlara). Ta sizin kimi böyük məktəblərdə oxumamışam. Dəftər-kitab görəndə mənim dalağım sancır, başım fırlanır. (Əlini qılıncının dəstəyinə aparır). Mənim işim adam öldürməkdir...
    Ə n v ə r P a ş a. Savaş təkcə ölüm təlim etmək deyil...
    İ b a r a h i m bəy. Deyil?.. (Pauza). Zənnimcə bizim söhbətimiz burada bitdi, Ənvər Paşa.
    Ə n v ə r P a ş a. Xeyr, bizim söhbətimiz hələ təzə başlayır, bəylər.
    D a v l a t m a n d bəy. Sən belə düşünürsən, Paşa?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli.
    İ b a r a h i m bəy (ucadan). Ənvər Paşa, yaxşısı budur ki, sən gəldiyin yerə də qayıdasan.
    Ə n v ə r P a ş a. Mənimçün geriyə yol yoxdur.
    D a v l a t m a n d bəy. Səni buraya Kreml göndərib, elə deyilmi?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli. Amma mən Kremlin göndərdiyi ünvana başqa bir məqsədlə və başqa bir yolla gəlmişəm.
    İ b a r a h i m bəy. Biz sənin buraya gəlişinin məqsədini öyrənib Usman Xoca ilə bir xəbər göndərərik...
    D a v l a t m a n d bəy. Əslində indi bizim heç o Usman Xocaya da bir ehtiyac və etibarımız yoxdur...
    İ b a r a h i m bəy. Nəinki Usman Xoca... Elə Valid Toğan, Abdulxay Arifov da onun kimi...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs onda siz kimə inanırsız?
    D a v l a t m a n d bəy. Yalnız özümüzə...
    İ b a r a h i m bəy. ...və qılıncımıza. Aydın oldu, Ənvər bəy? (Əlini irəli uzadır). Zənnimcə biz indi görüşüb ayrıla bilərik.
    Ə n v ə r P a ş a (əlini kənara çəkir). Bəylər, nəzərə alın ki, mən buradan heç yerə getməyəcəm. Lülədən çıxan güllə geri qayıda bilməz, o, hədəfə dəyməlidir.
    D a v l a t m a n d bəy. Bizə yad tüfəngin nə lüləsi lazımdır, nə də gülləsi.
    Ə n v ə r P a ş a. Mənim hədəfim buradır.
    İ b a r a h i m bəy. Burada sən harada qərar tutacaqsan, Paşa?
    Ə n v ə r P a ş a. Türküstanın hər qarışı mənə əzizdir.
    İ b a r a h i m bəy. Hətta, qazamadı da? (Əlini qılınca atır). Sən həbs olunursan. Ənvər Paşa.
    Ə n v ə r P a ş a. S
    Əslində sevdiyim yerin məhbəsi belə mənə qəbuldur. (Əsəbi halda səsini yüksəldir). Amma deyəsən siz mənə hədəqorxu gəlirsiz?
    D a v l a t m a n d bəy (qılıncını siyirərək). Paşa, bura səninçün Avropa deyil... Biz lazım gələndə öz sözümüzü qılıncla deyirik.
    Ə n v ə r P a ş a. Siz hələ heç qılıncı öz qaydasında tuta bilmirsiz...
    İ b a r a h i m bəy. Bəlkə bizə qılınc tutmaq da öyrədəsən?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, istəsəniz onu da öyrədə bilərəm.

    Musiqi. Ənvər Paşa cəld əlini atıb qılıncını qından çıxarır. İbrahim bəy və Davlatmand bəy diksinib geri-geri addımlayırlar. Onların üçü də öz qılınclarını eyni vaxtda başlarının üstündə qovzayıb tədricən bir-birlərinə yaxınlaşırlar. Toqquşan qılıncların cingiltisi eşidilir. Hiss olunur ki, Ənvər Paşa hər şeydən əvvəl öz məharətini göstərmək istəyir.
    İbrahim bəy və Davlatmand bəy daha məharətlə qılınc oynadan Ənvər bəyin həmlələrindən bir qədər geri çəkilsələr də öz “pozisiyalarını” hər vəchlə qorumağa çalışırlar. Güc və texnika nümayiş olunan bu “oyun” sonda sanki “iştirakçıların” bərabər “vuruşu” ilə başa çatır. Hər üçünün əlindəki qılınc son dəfə bir-birinə toxunub havada “dimdik-dimdiyə” dayanır. Sanki qılınclar “öpüşür”. Yüksələn musiqi sədası tədricən azalır. Ənvər Paşa bir qədər geri çəkilib cəld bir hərəkətlə öz qılıncını başının üstündə fırladır və sonra onu zərblə yerə sancır.

    Ə n v ə r P a ş a. Hə, indi bu qılıncı götürə bilərsiz. Bax mən indi təslim oluram. Həbs edə bilərsiz... Amma bu şərtlə: əvvəla, mənimlə gələn dəstəni yer-yurdla təmin etməli, ikincisi isə buraya gəlişimi Əmirə xəbər çatdırmalısız.
    İ b a r a h i m bəy. Səninlə gələn dəstə üzvləri də həbs ediləcək. Amma, əmin ola bilərsən, gəlişin barədə Seyid Alim xana məlumat verəcəyik.
    Ə n v ə r P a ş a. Oldu.

    Musiqi. Davlatmand bəy yerə sancılmış qılıncı və Ənvər Paşanın üstündəki silah-sursatı götürür. Uzaqdan at kişnərtisi, atəş səsləri, səs-küy eşidilir. Gedirlər.

    Pərdə










    İkinci pərdə

    Hərbi iqamətgah. Üzərində qızıl hilal olan yaşıl bayraq görünür.
    Arada top gurultusu, güllə səsləri eşidilir. Fonda harasa qaçan, vurnuxan silahlı adamların siluetləri görünür.
    Musiqi. İşıq Ənvər Paşa və Usman Xocanın üstünə düşür. Əvvəlcə onların danışıqları eşidilmir. Sonra musiqi tədricən azalır.

    U s m a n X o c a. Paşam, görünür dünya şöhrətli bir general üçün məhbəs həyatı da lazım imiş...
    Ə n v ə r P a ş a. Güllə qarşısına çıxan əsgər öz ölümünü əvvəlcədən gözünün önünə gətirməlidir. Mənim belə bir qorxum yox...
    U s m a n X o c a. Mən elə bu cür də düşünürəm. Yəqin ki, Düşənbədə başımıza gələnlər barədə məlumatınız var.
    Ə n v ə r P a ş a. Xocam, təfsilatı bilməsəm də baş verənlər haqda eşitmişəm.
    U s m a n X o c a. Demək, mən yeddi yüz nəfərlik dəstə ilə Düşənbəyə gəldim. Axşam Qızıl ordu komissarı Morozenko ilə bir neçə vəzifə sahibini görüşə dəvət etdim. Stol arxasında əyləşdik. Mən onlara təklif etdim ki, Düşənbədəki bütün silah-sursatı bizə təhvil versinlər. Razı olmadılar. Hətta, əvvəlcə elə bildilər ki, mən zarafat edirəm. Göstəriş verdim, onların hamısını həbs etdilər. Onlar məcbur olub razılaşdılar. Tərk-silah üçün qarnizona özümüzünkülərdən iki nəfəri göndərdim. Amma onlar bizi satdılar. Satqınlar həmişə yaxın adamlardan olur. Nəticədə, qarnizondakı qırmızı zabitlər təzə güc toplayıb hücuma keçdilər...
    Ə n v ə r P a ş a. Bu, biabırçılıqdır. Belələrini hərbin ən ağır qanunları ilə cəzalandırmaq lazımdır.
    U s m a n X o c a. Əslində elə də olmalıdır. Nə yazıqlar ki, hərə bir yana dartır.
    Ə n v ə r P a ş a. Birləşə bilmirik...
    U s m a n X o c a. Bəi, elədir, Paşam. Əgər biz əl-ələ verib birləşə bilməsək, düşmən çəkmələri altında qanqal kimi əziləcəyik.
    Ə n v ə r P a ş a. Bunu dərk edənlər çox azdır...
    U s m a n X o c a. Nəinki dərk edənlər... Üstəlik mane olanlar da çoxdur... Elə ilk növbədə İbrahim bəyin adını çəkə bilərəm.
    Ə n v ə r P a ş a. Onun iddiası böyük, döyüş taktikası isə çox bəsitdir. Amma qoçaq, qorxmaz adam olduğunu da demək lazım...
    U s m a n X o c a. Mən ona yaxşı bələdəm. Bu günə görüş təyin etmişik. Davlatmand bəylə buraya gələcəklər.
    Ə n v ə r P a ş a. Mən burada məhbəsdə olarkən Davlatmand bəylə çox söhbətlərimiz oldu. O, bizimlə birlikdə döyüşməyə hazırdır.
    U s m a n X o c a. Seyid Alim Xan Kabuldan ismarış göndərib, İbrahim bəyin sizin rəhbərliyinizə tabe olması barədə göstəriş verib.
    Ə n v ə r P a ş a. Bilirəm, Xocam... Maləsəf, İbrahim bəy Əmirin tapşırığına tabe olmayacağını mənə bəyan etdi.
    U s m a n X o c a. Bu, həm onun özünü, həm də bizim hamımızı fəlakətə apara bilər. (Pauza. Saatına baxıb təəccüblə). Deyəsən, kimsə gəlir.
    Ə n v ə r P a ş a. Hə, Faruq bəydir. (Uzağa baxır). Amma tək deyil...
    U s m a n X o c a. Bəli, yanında kimsə var...

    Faruq bəy və Yusif Ziya gəlirlər.

    Ə n v ə r P a ş a (diqqətlə Yusif Ziyanı süzür, qəfildən onu qucaqlayıb bağrına basır). Yusif bəy? Bu nə xoş bir təsadüf.
    Y u s i f Z i y a. Canım Ənvər Paşa... Heç gözlərimə inanmıram.
    Ə n v ə r P a ş a. (Usman Xocaya). Siz bir-birinizlə tanış deyilsiz ki?
    U s m a n X o c a. Necə yəni tanış deyilik? Yusif Ziyanı tanımamaq olarmı?
    Y u s i f Z i y a. Oooo... Usman Xoca. (Onu qucaqlayır). Nə gözəl... Nə yaxşı. Səni görüb gözəl İstanbulu xatırladım.
    U s m a n X o c a. Yadındamı tanış olmağımız?
    Y u s i f Z i y a. Hər şey yadımdadır. Mən o vaxt Quranı-Kərimin Azərbaycan türkcəsində çixan üçcildlik nəşrini Hacı Zeynələbdinin tapşırığı ilə Sultan Əbdül Həmidə hədiyyə aparmışdım.
    Ə n v ə r P a ş a. Axund, necə gəlib çıxdın bu yerlərə?
    Y u s i f Z i y a. Bu, uzun bir hekayətdir. İndiki halda gəldiyim marşurut haqda qısaca onu deyə bilərəm ki, İrandan Əfqanıstana, oradan da Türküstana keçdim. Bir də ki, Paşam, mən Azərbaycanda xəritə tərtib etmiş ilk adamam. (Gülür). Türk dünyasının bütün gizli-aşkar yolları mənə ovcumun içi kimi bəllidir.
    U s m a n X o c a. Maşallah, Yusif Ziyanın ağlının ziyası bir məmləkətə bəs eləyər.

    Gülüşürlər.

    Ə n v ə r P a ş a. Sizi görməkdən çox məmnun oldum. Vətəndə nə var, nə yox, Axund?
    Y u s i f Z i y a. Vətəndə? (Köks ötürür). Vətəndə bizi sevindirəcək heç nə yox... Mənim buraya gələcəyimi yalnız qardaşım Abdulla Şaiq bildi. O, dedi ki, mənim sözümü Ənvər Paşaya çatdır.
    Ə n v ə r P a ş a. O, nə sözdür elə?
    Y u s i f Z i y a. Şaiq əfəndi dedi ki, Nuru Paşa bizi qara taundan xilas etmişdi. Qoy bizi qırmızı taundan da Ənvər Paşa xilas etsin...
    Ə n v ə r P a ş a. Biz elə buna çalışırıq...
    U s m a n X o c a. Şaiq əfəndi çox doğru demiş...

    At kişnərtisi və səs-küy eşidilir.

    Ə n v ə r P a ş a. Faruq bəy, gör kimdir gələn?..
    U s m a n X o c a. Yəqin ki, İbrahim bəylə Davlatmand bəydir. Burada biz onlarla məsələni birdəfəlik həll etməliyik. Yaxşı ki, Axund da buradadır.

    Faruq bəy çıxır və tez də Davlatmand bəylə qayıdır. Davlatmand bəy hamı ilə bir-bir əl tutub görüşür.

    D a v l a t m a n d bəy. Salam. Xoş gördük, bəylər.
    U s m a n X o c a. Davlatmand bəy, bəs İbrahim bəy, haradadır? Axı siz birlikdə gəlməli idiniz.
    D a v l a t m a n d bəy. Söz veribsə indilərdə gələr. (Mənalı tərzdə). Amma başqa bir yolla.
    U s m a n X o c a. Necə yəni “başqa bir yolla”?
    D a v l a t m a n d bəy. Bəli, elədir. Artıq bizim yollarımız ayrılıb.
    U s m a n X o c a. Mən heç nə anlamadım...
    Ə n v ə r P a ş a. İbrahim bəy nə Əmirin əminə tabe olur, nə də bizim təklifimizə... Sözün qısası, mən belə bir qərara gəldim ki, bütün Balcuvan ordusu Ənvər Paşaya tabe olacaq. Bu barədə Paşama məlumat vermişəm.
    Ə n v ə r P a ş a. Dostlar, arxadaşlar, məsələ belədir: İbrahim bəy bizimlə birləşməkdən tamamilə imtina edir. Mən hələ onun tərəfindən həbs olunarkən dəfələrlə görüşdük. Əmirdən məhbəsə tələb məktubu gəldi. Əmir də bizim birləşməyimizi istəyirdi... Sonra Davlatmand bəy onu dilə tutdu. Amma İbrahim bəy dediyini dedi. Biz onunla ümumi dil tapa bilmədik.
    Y u s i f Z i y a. Tənha yalquzağı meşədə çaqqalar da parçalayar. Birləşmək lazımdır, qardaşlar, birləşmək...

    At kişnərtisi. Faruq bəy cəld çıxır və İbrahim bəylə qayıdır. İbrahim bəy bir qədər kənarda dayanıb adamlarla yalnız təzim etməklə, başının işarəsi ilə görüıür.

    İ b a r a h i m bəy. Əssəlamun-əleyküm. Hamınızı xoş gördük.
    U s m a n X o c a. Salam, İbrahim bəy. Buradakıların hamısı, Yusif bəy istisna olunmaqla, sənin tanıdığın insanlardır. Axund Yusif Ziya bizim köhnə dostumuzdur. Azərbaycandan gəlib. Döyüş və bilim adamıdır.
    İ b a r a h i m bəy. Xoş gəlib, səfa gətirib.
    Y u s i f Z i y a. Təşəkkür edirəm.
    İ b a r a h i m bəy. Usman Xoca, mən gəlməyimə söz vermişdim, ona görə sözümə əməl edib gəldim.
    U s m a n X o c a. Təşəkkür edirəm. İbrahim bəy, bizim istəyimiz sənə bəllidir. Birləşmək lazımdır.
    İ b a r a h i m bəy. Axı birləşmək üçün ümumi bir istək olmalıdır.
    Ə n v ə r P a ş a. Zənnimcə bizim hamımızın istəyi eynidir.
    İ b a r a h i m bəy. Xeyr, elə deyil, Ənvər Paşa...
    Ə n v ə r P a ş a. Bunu kim deyir?
    İ b a r a h i m bəy. Bunu mən deyirəm. Ənvər Paşa, sən bu topaqlarda imperiya qurmaq istəyirsən. Amma mənim niyyətim, məqsədim ayrıdır.
    U s m a n X o c a. Bəs sənin məramın, istəyin nədir, İbrahim bəy?
    İ b a r a h i m bəy. Mən öz torpağını qorumaq üçün pənah gətirmiş sıravi insanların başçısıyam.
    Ə n v ə r P a ş a. Həmin adamlar elə mənim də ən yaxın məsləkdaşlarımdır.
    İ b a r a h i m bəy. Xeyr, Ənvər Paşa, sən əsgərlərə bir alət kimi baxırsan. Məsələn, bel kimi, kürək kimi, ən yaxşı halda bir tüfəng kimi.
    Y u s i f Z i y a. Ənvər Paşa döyüş təcrübəsi olan bir sərkərdədir. O, ağır imtahanlardan çıxıb. İnsan hər yerdə insandır, istər döyüş meydanında, istərsə də iş başında.
    İ b a r a h i m bəy. Hörmətli Axund, məsələ burasındadır ki, Ənvər Paşa bu savaşa Türküstanda yaşayan insanların xilaskarı kimi deyil, yeni bir dövlət qurmaq istəyi ilə alışıb-yanan siyasət adamı kimi girişib.
    Y u s i f Z i y a. Döyüşçünün siyasətçi olmasının bu işə nə zərəri?
    İ b a r a h i m bəy. Bu “zərərin” hamısını bir-bir saymağa mənim vaxtım yoxdur. Təkcə onu deyə bilərəm ki, Ənvər Paşa gələncən biz bu tərəflərdə qırmızı Ordunu diz üstə çökdürmüşdük. O və onun dəstəsi bura gələndən sonra vəziyyət bizim ziyanımıza dəyişdi. Tutduğumuz ərazilər əldən çıxmağa başladı? Nə üçün? Niyə belə oldu? Çünki orduda parçalanma, ikitirəlik yarandı. Bir dəstə o yana keçdi, bir dəstə bu yana. Budur, indi də Davlatmand bəy öz qoşunu ilə o tərəfə keçir. Ləzgi balası Daniyar bəy də onun kimi...
    D a v l a t m a n d bəy. İbrahim bəy. Bu gün bizim üçün “o yan-bu yan” yoxdur və ola da bilməz. Bütün dünya Ənvər Paşanı tanıyır. Nəhəng güclərin çoxu onunla hesablaşır. Biz burada təkcə öz ailəmiz, öz aulumuz, öz qışlağımız üçün vuruşmalı deyilik ki...
    Y u s i f Z i y a. Bizim amalımız bütün güc sahiblərini bir bayraq altında birləşdirməkdir.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, mən gizlətmirəm, biz həm də yeni, azad, güclü bir türk dövləti qurmaq niyyətindəyik...
    İ b a r a h i m bəy. Mən burada yaxın gələcəkdə belə bir dövlətin qurulacağına inanmıram.
    U s m a n X o c a. Nə üçün, İbrahim bəy? Niyə inanmırsan?
    İ b a r a h i m bəy. Mən savadsız olsam da dünyanın axar-baxarına bələd olan adamam. Görün bir bolşeviklər adi adamlara nə vəd edir, siz nə vəd edirsiz?
    U s m a n X o c a. Sən nəyi nəzərdə tutursan?
    İ b a r a h i m bəy. Onlar adamlara çörək vəd edirlər. Onlar deyirlər ki, biz bütün adamlara millətindən asılı olmayaraq qardaş kimi yanaşırıq. Amma siz...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəyəm türklərin dövləti olmamalıdır, İbrahim bəy? İngilislərin, fransızların, almanların, lap elə rusların öz dövlətinin olması qəbul edilir, amma türklərin öz dövlətini yaratmaq istəyi süngü ilə qarşılanır. Niyə? Nədən?
    İ b a r a h i m bəy. Millət varsa dövlət də olacaq...
    Y u s i f Z i y a. Elə biz də bunu deyirik.
    İ b a r a h i m bəy. Mənim elə dərin savadım yoxdur. Usman Xoca bilir ki, əslən Qisardanam, ailədə olan oniki uşağın ən kiçiyi mənəm. Vuruşumun məqsədini sizə dedim. Elə mənimlə birgə vuruşan mücahidlərin də hər biri öz bacı-qardaşları, öz qohum-əqrəbaları, öz yaxınları uğrunda vuruşurlar. Amma Ənvər Paşa və onun tərəfdarları türk islam xəlifəti yaratmaq istəyir. Bir məşhur məsəl var, deyir ki, keçi can hayında, qəssab piy axtarır...
    U s m a n X o c a. İbrahim bəy, bilirsənmi ki, sənin apardığın mübarizə kor-koranədir?..
    D a v l a t m a n d bəy. İbrahim bəy, bizi yalnız birləşmək xilas edə bilər.
    İ b a r a h i m bəy. Biz xilas haqqında yox, qırmızıları öz torpağımızdan qovmaq haqqında düşünürük.
    Y u s i f Z i y a. Biz şəxsi iddialarımızdan əl çəkib millət yolunda birləşməliyik.
    İ b a r a h i m bəy. Oldu, bəylər... Zaman hər şeyi yerbəyer edəcək. İndi isə mən getməliyəm.
    U s m a n X o c a. Sənə yaxşı yol, İbrahim bəy. Bir daha yaxşı-yaxşı fikirləş.

    İbrahim bəy yüngül təzim edib gedir.
    Musiqi. Davlantmand bəy və Usman Xoca Ənvər Paşaya yaxınlaşıb onunla nə barədəsə söhbət edirlər. Lakin bu danışıq eşidilmir. Az sonra onların hər ikisi (Davlantmand bəy və Usman Xoca) vidalaşıb gedirlər.

    Ə n v ə r P a ş a. Aprel ayında Baysunda bizim müdafiə mövqeyimiz çox güclü idi. Hətta, mən ayın ondoqduzunda dostumuz Nəriman Nərimanova məktub da yazdım.
    Y u s i f Z i y a. Məktub? Doktora?
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli... Yazmışdım ki, Kremlin yüksək çinli məmurları sizinlə hesablaşırlar. “Xahiş edirəm məmim bu tələbimi Mərkəzə, dostunuz Leninə çatdırasız. Tələb edirəm ki, tezliklə Qızıl ordunun dəstələri Buxaranı tərk etsin, sovet dövlətinin rəhbərləri bizimlə danıışıqlar masası arxasında əyləşsinlər. Biz ikitərəfli, bərabərhüquqlu danışıqlara hazırıq”. Həmin məktubu özümdə saxlayıram...
    Y u s i f Z i y a. Bəs məktubu niyə göndərməmisən?
    Ə n v ə r P a ş a. Hə, sonra bir az tərəddüd etdim... Çünki mövqelərimiz zəiflədi. Adam güclü olanda şərtləri də diqtə edə bilir. Hələ də içimdə belə bir dəli ümid var ki, mən nə vaxtsa Kremlə bir məktub göndərəcəm. Və orada bizim tələbimizin qəbul edilməsinə nail olacağam... (Pauza). Axund, özün görürsən ki, baş qaşımağa belə vaxtımız yoxdur. Amma tez-tez Azərbaycanı, oradakı dostları xatırlayıram...
    Y u s i f Z i y a. Sanki hər şey dünən olub... Bakıda Şərq xalqlarının qurultayı... Xalqımızın səni necə coşqu ilə qarşılaması... Zinovyevin pafoslu nitqi zamanı qəflətən sənin iclas zalına daxil olmağın, bütün nümayəndələrin səni alqışlarla qarşılamağı... Sonra isə sənə qarşı təşkil edilən, amma xoş bir təsadüfdən baş tutmayan sui-qəsd...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəli, bütün bunların hamısı yadımdadır...
    Y u s i f Z i y a. Paşam, bizim xalqımız sənə və sənin kiçik qardaşın Nuru Paşaya çox borcludur.
    Ə n v ə r P a ş a. Əksinə, mən özümü bütün türk xalqlarına borclu sayıram. Nə yazıqlar ki, bir düz-əməlli dövlət qura bilmədik. Bunun da səbəbləri çox...
    Y u s i f Z i y a. Bəli, səbəblər çoxdur...
    Ə n v ə r P a ş a. Bir yandan da Kamalın apardığı bu məchul siyasət... Mən onun nə istədiyini anlamıram. Biz bu gedişlə haraya, hansı səmtə üz tutmuşuq?
    Y u s i f Z i y a. Paşam, mən sənə həqiqəti deyəcəyəm. Əslində, həm Avropa, həm də Rusiya indiyəcən Mustafa Kamalla sənin simanda ikibaşlı oyun oynamaq istəyiblər. Hər iki tərəf düşünüb ki, hansı tərəf güclü və qalib çıxsa o tərəfə meyl edək.
    Ə n v ə r P a ş a. Bu gün Türkiyə okeanın ortasında qalan gəmiyə bənzəyir...
    Y u s i f Z i y a. Bəli... Həm də döyüşlərdə dəlmə-deşik olmuş, fırtınalı dənizdə batmaq təhlükəsinə məruz qalmış bir gəmiyə... İndi Kamal o gəmini xilas etmək istəyir. O, ağıllı adamdır...
    Ə n v ə r P a ş a. Mən onun ağıllı olduğuna şübhə etmirəm. Amma...
    Y u s i f Z i y a. Paşam, unutmayaq ki, ta qüdrətli Osmanlı imperiyası yoxdur. Bu gün Avropanın əksər ölkələri Türkiyəni keçmiş tarixə gömmək istəyirlər. Belə bir vaxtda Mustafa Kamalın Rusiyaya əməkdaşlıq üçün əl uzatması labüddür. B
    Əgər siyasətimizi düzgün qura bilsək bu əməkdaşlıqdan biz də qazana bilərik...
    Ə n v ə r P a ş a. Sizin qazancınız nə ola bilər, Axund Yusif bəy? Rusiyanın tərkibində olan bir vilayət gələcəkdə nə edə bilər?
    Y u s i f Z i y a. Bu sualın cavabını gələcək tarix özü verəcək.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs bu günkü tarix barədə nə demək olar?
    Y u s i f Z i y a. Paşam, mən hər bir zaman türk xalqlarının azad, müstəqil olmasının tərəfdarı olmuşam. Mən turançıyam. Turançılıq təkcə torpaq və ərazi birliyindən ibarət deyil ki... Bu, həm də bir mənəvi birlikdir. Məhz buna görə də sənin birlik ideyanı ürəkdən dəstəkləyirəm. Mən bu amal uğrunda son damla qanımacan vuraşacağam.
    Ə n v ə r P a ş a. Mən də xalqlar arasında nifaqın əleyhinəyəm. Bu dünyada hər xalqın bir yaşam haqqı olmalıdır. Bildiyin kimi, mən ata tərəfdən qaqauz, ana tərəfdənsə albanam. Amma özümü türk hesab edirəm. Və bir savaş adamı kimi öz xalqımın yolunda hər an canımdan keçməyə hazıram...
    Y u s i f Z i y a. Paşam, savaş demişkən, burada sizin döyüş mövqeləriniz necədir?
    Ə n v ə r P a ş a. Yusif bəy, gedib ətrafla yaxından tanış ola bilərik... (Gülür). Bu yerlər sənə həm də bir xəritəçəkən adam kimi maraqlı ola bilər...
    Y u s i f Z i y a. Pis təklif deyil... Gedək.

    Onlar çıxırlar. Səs-küy. At kişnərtisi eşidilir.
    Birinci pərdədəki məkan. Buxara. Bolşeviklərin qərargahı.
    Divardan Leninin portreti və silahlar asılıb. Lev Trotski və Fayzulla Xocayev.

    L e v T r o t s k i. Yoldaş Xocayev, bütün bu baş verənləri təhlil edəndən sonra belə bir qərara gəldim ki, səni əhatə edən insanların əksəriyyəti xalq düşmənləridir.
    F a y z u l l a X o c ayev. Lev Davidoviç, Siz nəyə əsasən belə deyirsiz? Bu vaxtacan mənim Ənvər Paşa ilə heç bir tanışılığım olmayıb...
    L e v T r o t s k i. Mən bunu bilirəm. Ənvər Paşanın səninlə yox, Usman Xoca Pulatxocayev ilə tanışlığı olub.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəli, Usman Xoca vaxtilə Türkiyədə təhsil alıb.
    L e v T r o t s k i. Fayzulla Qubaydullayeviç, indi söhbət təkcə Ənvər Paşa və Usman Xocadan getmir. Fərqanə Respublikasının Hərbi naziri Abdulxay Arifov da basmaçılar tərəfə keçiblər. Bundan başqa, Ənvər Paşa Kurşirmat, Cunaid xan və digər basmaçı komandirləri ilə müqavilə bağlayıb. Onlar hamısı birlikdə Qızıl Orduya qarşı mübarizə aparırlar. Paşa Buxaranın şərqini mühasirədə saxlayır. Bir müddət əvvəl Düşənbəni də ələ keçirmişdi.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bu məsələdə mən yalnız siyasi məsuliyyət daşıya bilərəm... O ki qaldı Ənvər Paşaya... Onu burada əvvəlcə heç bir tərəf qəbul etmirdi. Hətta, onu Əmir Seyid Alim xanın baş komandanı İbrahim bəy Lokay tutub həbs etmişdi. Paşanı zindandan Əmir özü azad etdirib. Mənim eşidib-bildiyimə görə indi İbrahim bəy ilə türk generalının arasında aşkar və gizli dava gedir.
    L e v T r o t s k i. Bilirəm... İndi bir çoxları İbrahim bəyi Robin Qud, Ənvər Paşanı isə Napoleon adlandırırlar.
    F a y z u l l a X o c ayev. Onlar yola getmirlər... Paşa orduda bütün rəhbərliyi bir əldə, yəni öz əlində cəmləmək istəyir.
    L e v T r o t s k i. Qoy onlar bir-birilərini qırsınlar... Paşa çətin ki, onlarla yola getsin. Vaxtilə, hələ onüçüncü ildə Osmanlı ordusunun komandanlığını bu davakar general iki qiyamçı dostunun- Tələt Paşa ilə Cemal Paşanın dəstəyi ilə ələ keçirmişdi. Əslində Türkiyə imperiyasının süqutu və üzləşdiyi məğlubiyyət bu üç adamın adı ilə bağlıdır. Tələt Paşa ilə Cemal Paşa yoxdur. İnanıram ki, tezliklə Ənvər Paşa da öz dostlarının arxasınca “gedəcək”... (Pauza). Bəzən xalqlar özlərinə qəhrəman hesab etdiklərii adamların girovuna çevrilirlər.
    F a y z u l l a X o c ayev. Mən də həmin fikirdəyəm, Lev Davidoviç. Həqiqətən, Ənvər Paşa ordunu Antanta ilə müharibəyə cəlb etməklə Türkiyəni sarsıtdı. Yüz minlərlə türk əsgərini qırğına verdi...
    L e v T r o t s k i. Mustafa Kamal Paşa haqlı olaraq onu “macəraçı avantürist” adlandırıb. Bu macəraçı, avantürist və üstəlik cəsur general Rusiyanın... daha doğrusu, yeni yaranan fəhlə-kəndli dövlətinin torpaqları hesabına imperiya yaratmaq istəyir. Bu, yolverilməzdir. Biz onun özünü və onun zərərli ideyasını qundaqdaca boğmalıyıq. O, dörd il əvvəl qardaşı Nuru Paşanın rəhbərliyi ilə yaradılmış Qafqaz İslam ordusunu Bakıya yeritməklə bizim bir çox planlarımızı alt-üst etmişdi. İndi həmin dövr deyil... (Pauza). Xatırlayıram, ötən ilin payızında biz Kremldə görüşərkən Ənvər Paşa dedi ki, indi əsl savaş mövsümüdür. Amma hesab edirəm ki, əsl savaş mövsümü məhz indidir. Biz bu qaynar yay gününü Ənvər Paşanın özü və onun ordusu üçün qaynar bir cəhənnəmə çevirməliyik.
    F a y z u l l a X o c ayev. Ənvər Paşa bu iliin fevral ayında Düşənbə hərbi qarnizonunun bütün heyətini əsir götürəndə elə hesab etmişdi ki, ta onun ordusunun qələbəsi tam təmin olunub.
    L e v T r o t s k i. Hə, xatırlayıram. O, bizimkilərdən tələb edirdi ki, Buxara və Xorasandan geri çəkilək.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəli Paşanın ordusu Kafirandan Gicuvana sarı çəkildi...
    L e v T r o t s k i. Biz bu yay döyüşlərində ona elə zərbə vurmalıyıq ki, Kafiran da, Gicuvan da toya getməli olsun. Yoldaş Xocayev, biləsən ki, Ənvər Paşa ilə bu döyüşə bizim bütün hərbi arsenal səfərbər olunub. Frunze, Kuybışev, Orconikidze, Kamenev, Peters, Eliva- onların hamısı burada, Səmərqənd və Buxaradadır... (Pauza). Əslində bu işlərə görə Orconikidze məsuliyyət daşıyır. Çünki Ənvər Paşanı Kremlə məhz Serqo Konstantinoviç sırımışdı.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bu cür döyüşlərdə siyasi xadimlər nəyisə həll edə bilməz.
    L e v T r o t s k i. Düzdür... Biz təkcə siyasilərə arxayın deyilik. Bu gün ön cəbhədə bizim Axunov, Volkov, Petrov, Kakurin, Savko, Melkumyan, Barinov kimi cəsur döyüş komandirlərimiz var. Biz həm də onlara güvənirik... Bu gün Buxara qoşun qrupunun minlərlə süngü və qılıncdan başqa, iyirmi topu vardır.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bunu da nəzərinizə çatdırım ki, son günlərdə yüz qıx nəfər kurbaşı, yəni komandir bizim tərəfimizə keçib. Üstəlik, iki min beşyüz sıravi basmaçı silahı yerə qoyub Sovet dövlətinə xidmət edəcəklərinə söz verib.
    L e v T r o t s k i. Bütün bunlar əla... Bizim məqsədimiz həm də Ənvər Paşanı diri tutmaqdır.
    F a y z u l l a X o c ayev. Dogrusu, mən buna inanmıram.
    L e v T r o t s k i. Nə üçün?
    F a y z u l l a X o c ayev. Paşa hədsiz dərəcədə iddialı və məğrur adamdır. O, heç vaxt əsir düşməyə razı olmaz. Belə bir hal yaranarsa, çox güman ki, intihar yolunu seçər.
    L e v T r o t s k i. Mən onun iddiasından xəbərdaram. Türkiyəni təzyiqlə Antanta ilə savaşa məhz o cəlb edib. Revolveri çıxarıb nazirlərin qafasına dirəyib, onlara hədə-qorxu gəlib... Müharibədən türklər nə qazandı? Neç nə. Əksinə, Mudros təslim aktına imza atdı. İngilis-fransız hərbi birləşmələri bütün strateji məntəqələri tudu. Ənvər Paşa sualtı qayıqla o vaxt almanların işğal etdiyi Odessaya, oradan da Almaniyaya qaçdı. İngilislər onun ölüsünü ya dirisini tələb etsələr də almanlar Ənvəri vermədilər. Sonrası da ki, məlum... Əvvəlcə onu bizə Radek, sonralarsa Serqo sırıdı... O, indi burada “İslam Kominterni” qurmaq istəyir.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəli, o, çox mürəkkəb adamdır.
    L e v T r o t s k i. Yoldaş Fayzulla, eşitdiyimə görə Ənvər Paşanın ordusunda xarici vətəndaşlar da vuruşur.
    F a y z u l l a X o c ayev. Bəli... Orada Türküstan əhlindən başqa almanlar, ingilislər, əfqanlar, ərəblər, farslar, hətta ruslar da var.
    L e v T r o t s k i. Deyirlər indi Paşanın ordusuna keçmiş ideya dostlarından biri də qoşulub.
    F a y z u l l a X o c ayev. Yəqin ki, Siz Yusif Ziyanı nəzərdə tutursuz.
    L e v T r o t s k i. Bəli...
    F a y z u l l a X o c ayev. Mən də onun barəsində eşitmişəm.
    L e v T r o t s k i. O, türk ordusunun polkovniki, rus ordusunun isə generalı olub... Nəriman Nərimanovun yaxın dostu və müttəfiqidir. Üstəlik də millətçi...
    F a y z u l l a X o c ayev. Mən onu tanımıram. Yalnız barəsində eşitmişəm..
    L e v T r o t s k i. Mən isə həmin Yusif Ziyanı Balkan müharibəsindən şəxsən tanıyıram. Hələ cahan savaşından əvvəl...
    F a y z u l l a X o c ayev. Maraqlıdır...
    L e v T r o t s k i. Mən o vaxt əvvəlcə Bolqarıstana, sonra isə Rumıniyaya “Kiyevskiy mısl” qəzetinin müxbiri, yəni jurnalist kimi ezam olunmuşdum. Yadımdadır, Yusif Ziya Talıbzadə Balkanlara türk ordusunun tərkibində gəlmişdi. Onunla ünsiyyətimiz tez tutdu. Bir neçə dili, o cümlədən ruscanı yaxşı bilirdi. Ətrafındakılar ona sadəcə olaraq “Axund” deyə müraciət edirdilər... Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, türk mövzusu məni həmişə maraqlandırıb. Hələ onuncu illərin əvvəlində “gənc türkçülər” haqda məqalələr yazmışam...

    Uzaqdan atəş səsləri gəlir. Toplar guruldayır.

    F a y z u l l a X o c ayev. Cənub tərəfdən atırlar. Çox güman ki, Ənvər Paşanın adamlarıdır.
    L e v T r o t s k i. Biz burada otudub müşahidəçi kimi gözləyək, yoxsa...
    F a y z u l l a X o c ayev. Xeyr, yoldaş Trotski, gedək. Uluqbəy Rəsədxanası yaxınlıqda, özü də ən təhlükəsiz yerdədir.
    L e v T r o t s k i. Mənim bildiyimə görə Serqo və Eliava da orada-rəsədxanadadır. Mən onların yanına getmək istəmirəm...
    F a y z u l l a X o c ayev. Atışma səsləri yaxınlaşır. (Divardan asılmış silahlardan birini götürüb pəncərəyə yaxınlaşır). Biz nəsə etməliyik...

    Fayzulla Xocayev pəncərəyə yaxınlaşıb atəş açır. Atışma bir xeyli davam edir.

    L e v T r o t s k i (səs-küyü dinləyərək). Mənim mühafizə dəstəm atəş altındadır. Basmaçılar da o yandan atır... Sığınacaq yeriniz yoxdurmu?
    F a y z u l l a X o c ayev. Zirzəmidə gizlənmək olar...
    L e v T r o t s k i. Elə isə enək zirzəmiyə.

    Lev Trotski və Fayzulla Xocayev çıxırlar. Həyəcan dolu musiqi.
    Səs-küy. Atışma səsi. İşıqlar yanıb-sönür.
    Yaxınlıqdan keçən çovutma güllələrin işıqları parıldayır. Sınan pəncərə şüşələrinin cingiltisi. Qaçışan əsgər siluetləri.
    Uzaqdan atılan topların nəriltisi eşidilir.

    Səhnə dəyişir. Ənvər Paşanın qərargahı. Yaxınlıqda qala divarları. At kişnərtisi eşidilir. Ənvər Paşa və Yusif Ziya.

    Ə n v ə r P a ş a. Bu gün Qurban bayramıdır. Mən adamları istirahətə buraxmaq istəyirəm. Qoy onlar bu gözəl günü öz ailələri, öz doğmaları ilə birgə qeyd etsinlər.
    Y u s i f Z i y a. Paşam, birdən qırmızılar hücum etsələr, onda necə?
    Ə n v ə r P a ş a. Biz Faruq bəylə qırmızıların komutanına məktub göndərmişik. Yazmışıq ki, bu gün bütün dünya müsəlmanlarının müqəddəs bayramıdır. Buna görə də hər iki tərəfin bir-iki günlüyə atəşkəs elan etməsi təklifini irəli sürmüşük.
    Y u s i f Z i y a. Qırmızılar bu təkliflə çətin ki, razılaşsın...
    Ə n v ə r P a ş a (uzaqlara baxır). Niyə ki? Bunu bilmək olmaz... Hə, odur, Faruq bəydir.... Görək nə xəbərlə gəlir?
    Y u s i f Z i y a. İbrahim bəydən bir xəbər çıxmadı.
    Ə n v ə r P a ş a. İbrahim bəyin çaparı gəlmişdi. Yeddi min əsgər göndərəcəyinə söz verib.... İndi bizim on altı min döyüşçüdən ibarət ordumuz var.

    Faruq bəy gəlir. Əsgəri qaydada təzim edir.

    Ə n v ə r P a ş a. Hə, nə xəbərlə gəlmisən, Faruq bəy?
    F a r u q bəy. Paşam, qırmızıların komutanları ilə görüşüb danışdıq. Onlar bizim təklifimizi qəbul etdilər. Dedilər ki, “bu gün bütün dünya müsəlmanlarının bayramıdır, bizim orduda da müsəlmanlar var”. Savaşı üç sutka ərzində dayandırmağa söz verdilər.
    Ə n v ə r P a ş a (Yusif Ziyaya). Gördün, Axund?
    Y u s i f Z i y a. Paşam, düzünü deyim ki, mənim bu qırmızılara o qədər də etibarım yoxdur.
    Ə n v ə r P a ş a. Heç elə şey olar? Bəs zabit şərəfi?
    Y u s i f Z i y a. Əgər biz söhbəti çar ordusunun zabitləri ilə aparsaydıq, bəlkə də şərəfdən danışmaq olardı. Amma bu ordunun əsgər və zabitlərinin böyük əksəriyyəti ac-yalavaclardan təşkil edilib. Onlar çətin ki, bu durumda zabit şərəfinin nə olduğunu dərk etsinlər...
    Ə n v ə r P a ş a. Axund, ən ağır döyüşlərdə belə, inam və etibar bizi tərk etməməlidir.
    Y u s i f Z i y a. Paşam, təki sən deyən olsun.
    Ə n v ə r P a ş a. Faruq bəy, tabor və bölük komutanlarına mənim adımdan de ki, üç sutka ərzində atəşkəs elan olunur. Kim istəsə bayramı öz evində, öz ailəsi ilə birgə keçirə bilər.
    F a r u q bəy. Oldu, Paşam. (Nəsə fikirləşib əlini cibinə atır. Çıxartdığı zərfləri Ənvər Paşaya uzadır). Bu məktublar Sizə çatacaq, Paşam...
    Ə n v ə r P a ş a (məktublara baxıb kədərli halda gülümsəyir). Axund qardaşım, get sən də dincəl... Bizi qarşıda yeni döyüşlər gözləyir. (Gülümsəyir). Bu qaynar avqust ayı əsl savaş fəslidir.

    Faruq bəy və Yusif Ziya çıxırlar. Musiqi.

    Ə n v ə r P a ş a (məktubu oxuyur). “Mən Tövfiyayam, Paşam...” (Başını yuxarı qaldırıb düşüncəli halda). Tövfiyə...
    T ö v f i y a. “Mən Tövfiyayam, Paşam.Mən daim sənin yanındayam. Mən səni görür, səni duyur, səni sevir, sənə sarılıram. Amma sən məni görmürsən... Ya bəlkə görmək istəmirsən məni?”

    Qadın danışsa da səsi tədricən azalır. İndi onun səsini həzin musiqi əvəz edir. Ənvər Paşa qadına yaxınlaşır. Tövfiya sanki uça-uça kənara çəkilir. Musiqi artır. Həzin türk musiqisi.
    Qadın tədricən gözdən itir.

    Ə n v ə r P a ş a (ikinci məktubu açıb oxuyur). “Salam, mənim Ənvərciyim...”

    Naciyə Sultan görünür. O, ağ libasdadır.

    N a c i y ə S u l t a n. “Salam, mənim Ənvərciyim. Sənə uzaq Qrünvalddan salamlar göndəririk. Biz yaxşıyıq. Bəs sənin işlərin necədir, canım mənim? Burada qəzetlər yenə səndən yazır. Daim gözlərimin önündəsən. Şəklinə baxıb qürur duyuram. Nə yaxşı ki, bu dünyada varsan, Ənvərciyim...”

    Naciyə Sultan səhnədə olsa da səsi bir müddətdən sonra tədricən eşidilməz olur və onun səsini həzin musiqi əvəz edir. Ənvər Paşa ayağa durub Naciyə Sultana, daha doğrusu onun xəyalına yaxınlaşır.

    Ə n v ə r P a ş a “Naciyeciğim, sevgili sultanım, cici efendiciğim…
    ... Ah… Naciye, beni unutma, sev ve sadık kal. Düşün ki, yalnız seni düşünen ve dünyayı yalnız seninle güzel görecek birisi uzaklarda senden sadakat ve muhabbet dileniyor. Seni kucaklar, öper, yavrularımla birlikte Hakk’a emanet ederim...”

    Qadın sanki havada uçaraq ondan uzaqlaşır və yavaş-yavaş qeybə çəkilir.

    Səs-küy. Ənvər Paşa pəncərədən eşiyə baxır. Atışma səsləri. Yusif Ziya, Davlatmand bəy və Faruq bəy gəlirlər. Onlar həyəcanlıdır.

    Ə n v ə r P a ş a. Bu güllə səsləri haradan gəlir?
    Y u s i f Z i y a. Paşam, axı mən dedim...
    D a v l a t m a n d bəy. Xəyanət... Qırmızılar hücuma keçiblər. Biz isə bütün döyüşçüləri evlərinə buraxdıq...
    F a r u q bəy. Paşam, biz nə etməliyik?
    Ə n v ə r P a ş a. Nə etməliyik? (Düşüncəli halda). Vuruşmaqdan başqa çıxış yolumuz varmı?..
    Y u s i f Z i y a. Otuz döyüşçü ilə bir ordunun qarşısına çıxmaq...
    Ə n v ə r P a ş a. Axund, hər halda əl-qolumuzu yanımıza salıb təslim ola bilmərik. Görünür, bu da Allahın bir sınağıdır...
    D a v l a t m a n d bəy. Elədir. Döyüşçünün borcu döyüşməkdir. Qalan işləri tanrı özü bilən məsləhətdir...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəylər, gedək silahları götürək. Sonra hamı at belinə. Faruq bəy, gözətçiləri ayağa qaldır.
    F a r u q bəy. Oldu, Paşam...

    Onlar iti addımlarla gedirlər. Əvvəlcə döyüş cəngisi, sonra at kişnərtisi eşidilir.
    Qırmızı Komandir tövşüyərək qaça-qaça gəlir.

    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r (əlini kimə doğrusa uzadaraq ucadan). Eheyyy... Atəş! Niyə durmusuz? Atəş deyirəm... Bizə əmr gəlib ki, Paşanı diri-diri ələ keçirək. Bilirsiz də, Paşa kimdir? O, özünü İslam silahlı qüvvələrinin Ali baş komandanı, Xəifənin yeznəsi və Məhəmmədin canişini adlandırır... Deyilənə görə o, qiyafəsini tez-tez dəyişir. Biz haradan bilək ki, bu vuruşduğumuz adamlardan məhz hansı Paşadır? Ona görə basmaçılardan hansı rastınıza çıxsa atəş açın. Hər halda, bu ölənlərdən biri Paşa olacaq... Atəş...

    Qırmızı Komandir atəş aça-aça səhnəni tərk edir. Ənvər Paşa və Davlatmand bəy iti addımlarla gəlirlər. Ənvər Paşanın pencəyinin qolu cırılıb. O, bir əlində qılınc, o biri əlində isə Quran tutub. Davlatmand bəyin əlində silah var.

    Ə n v ə r P a ş a. Mənim atımı vurdular. Güllə qolumu siyirib keçdi...
    D a v l a t m a n d bəy. Mənim atım da ayağından yaralandı.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs Faruq bəy hanı?
    D a v l a t m a n d bəy. O da yaralanmışdı... Amma döyüş meydanındadır.
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs Axund Yusif Ziya?
    D a v l a t m a n d bəy. Axund vuruşa-vuruşa irəli gedirdi. Amma üstümüzə sel kimi axıb gələn bu qoşunun qarşısında duruş gətirmək mümkün deyil...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs Usman Xoca harada qaldı?
    D a v l a t m a n d bəy. İbrahim bəylə danışmağa getdi.
    Ə n v ə r P a ş a. Biz bu qırmızılara inandıq... Amma buradan sağ çıxmağa ümidim var hələ... Düşənbəyə sarı üz tutmalıyıq...
    D a v l a t m a n d b ə y. Biz artıq Şirabad və Baysin cəbhələrində mövqeləri itirmişik. (Pauza). Bu alçaq qırmızılar bütün yolları bağlayıblar... Bura Çaqandır... Mənim kiçik vətənimdir. (Əlini irəli uzadır). Buradakı hər daş, hər ağac mənə tanışdır. O tərəf isə Balcuvandır...
    Ə n v ə r P a ş a. Biz bu qırmızı seli yarıb keçməliyik, Davlatmand bəy...
    D a v l a t m a n d b ə y. Bu selin ucu-bucağı görünmür, Paşam... Odur, düz üstümüzə gəlirlər...
    Ə n v ə r P a ş a. Bəs o yandan gələn kimdir?
    D a v l a t m a n d b ə y. Faruq bəydir.

    Faruq bəy qaça-qaça gəlir.

    F a r u q bəy. Biz mühasirədəyik, Paşam. Qırmızı komutan təslim olmağımızı tələb edir.
    Ə n v ə r P a ş a. Təslim olmaq? (Acı-acı gülür). Ha-ha-ha... Təkcə onu görməyəcəklər.
    D a v l a t m a n d b ə y. Biz son gülləyə qədər vuruşacağıq.
    Ə n v ə r P a ş a. Onlar Ənvər Paşanı dəmir qəfəsdə görmək istəyirlər. Amma bu, onlara qismət olmayacaq... Pələng qəfəsdə ola bilməz...
    F a r u q bəy. Paşam, kənara çəkilmək lazım...
    Ə n v ə r P a ş a. Bu yandan İbrahim bəy bizi aldatdı... O yandan “qırmızılar” xəyanət etdi... Seyid Alim xan də vədinə əməl etmədi... Eşitdiyimə görə, bu döyüşə Trotski ilə Orconikidze Səmərqənddən rəhbərlik edirlər. Amma onların arzuları gözündə qalacaq.

    Uzaqdan bərq vuran alov dillərinin şəfəqləri titrəşir.

    F a r u q bəy. Davlatmand bəy, Ənvər Paşa, qırmızılar qərargaha od vurdular. Geri çəkilməliyik.
    Ə n v ə r P a ş a. Qışlağa girə bilmərik. Bu alçaqlar bütün evlərə od vurar, adamları gülləboran edər, qurşuna tutarlar.
    D a v l a t m a n d b ə y. Qala divarının arxasına çəkilməliyik...

    Onlar kənara çəkilirlər. Qırmızı Komandir qaçaraq gəlir.

    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r (əlini irəliyə doğru uzadaraq ucadan). Ehey, atəş! Atəş əmri verildi! Atəş deyirəm sizə... Heç kəsə rəhm etməyin... Bütün cinahlardan hücum... Arxamca gəlin!..

    Ənvər Paşa, Davlatmand bəy və Faruq bəy görünürlər. Sonra Ənvər Paşa qala divarının arxasına çəkilir. Qılınc cingiltisi eşidilir. İnilti, ah-uf, fəryad nidaları eşidilir. Sürəkli atəş səsləri. Bir qədər sonra Ənvər Paşa qılıncını başı üstündə hərləyərək görünür və yenidən yox olur. Onun qala divarları arxasında kimlərləsə vuruşduğu hiss olunur. Ənvər Paşa yenə görünür, onun qoltuğunda Quran var. Qırmızı Komandir uzaqdan görünür.

    Ə n v ə r P a ş a. And olsun bu müqəddəs Qurana ki, mən son nəfəsimədək bu savaş meydanını tərk etməyəcəm...
    D a v l a t m a n d b ə y. Mən də...
    F a r u q bəy. Paşam, mən də...
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Atəş!.. Atəş açın...
    Ə n v ə r P a ş a. Haydı, arxamca gəlin... Qana-qan, ölümə-ölüm. Mənim başım ya bədənimin üstə dayanmalıdır, ya da nizə üstündə... Məh həyatımda çox qanlar, çox ölümlər görmüşəm... Amma əcəl məndən həmişə uzaq gəzib. Görünür, bu gün özüm öz ölümümün şahidi olacağam...

    Ətrafı tədricən tüstü-duman bürüyür. Qırmızı Komandir Ənvər Paşanı nişan alıb atır. Ənvər Paşa səntirləsə də yıxılmır, qala divarına söykənir.

    D a v l a t m a n d b ə y. Alçaq. İndi səni it kimi gəbərdəcəyəm...

    Davlatmand bəy nişan alıb Qırmızı Komandirə atəş açır.

    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Əclaflar... Basmaçı köpək uşağı... Sizin gülləniz qırmızı komandirin zirehli sinəsini deşə bilməz.
    D a v l a t m a n d b ə y. Elə isə al yenə gəldi...

    Davlatmand bəy arəş açır. Qırmızı Komandir qışqıraraq yerə sərilir.

    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r (sürünərək irəliyə doğru can atır, sanki iməkləyir). Ehey... Ənvər Paşa buradadır. Onu diri tutmalıyıq... İrəli... İrəli...
    Ə n v ə r P a ş a. Sən Ənvər Paşanın heç meyitinə də yaxın düşə bilməyəcəksən...
    D a v l a t m a n d b ə y (Qırmızı Komandiri nişan alaraq). Bu qırmızı köpək ölmək istəmir. Al gəldi...

    Atəş səsləri. Atışma. Ənvər Paşa irəiyə doğru addım atır. Qara-boz əsgər siluettləri onları əhatə edir, mühasirəyə alır. Qırmızı Komandir sürünə-sürünə kənara çəkilir. Hər tərəfdən atəş açılır.
    Ənvər Paşa qılıncını havada oynadaraq qala divarının arxasına keçir. Dəmir cingiltisi, güllə səsləri eşidilir. Az sonra Ənvər Paşa ləngərli-asta hərəkətlə səhnəyə gəlir.

    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Atəş!..

    Tüstü. Duman. Səs-küy. İnilti. Atəş səsləri.
    İndi səhnədə döyüşçü-basmaçı geyimində yalnız üç adam var: Ənvər Paşa, Davlatmand bəy və Faruq bəy. Onlar hər tərəfdən gülləbarana məruz qalıblar. Əvvəlcə Ənvər Paşaya beşaçılandan ard-arda beş güllə açılır.

    D a v l a t m a n d b ə y (Qırmızı Komandirə atəş açır). Bu köpək hələ gəbərməyib...
    Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Beşaçılanın bütün güllələri Ənvər Paşanın bədəbibə sancıldı... Ta mənə ölüm yoxdur. Ölsəm belə, qəhrəman kimi dəfn ediləcəm... Amma çox istərdim ki, son nəfəsdə də olsa belə Qırmızı Bayraq ordeninə layıq görülüm... Və o ordeni mənim mundirimin yaxasına yoldaş Trotski sancsın...
    D a v l a t m a n d b ə y. Bir bu axmağın son arzusuna bax... Yaxası ordenli ölmək istəyir.

    Ə n v ə r P a ş a. Faruq bəy...
    F a r u q bəy. Paşam...

    Ənvər Paşa qala divarına söykənib bir müddət ayaq üstə “donub” qalır. Sonra hər tərəfdən qurşuna tutulan Davlatmand bəy və Faruq bəy bir qədər irəli yeriyib Ənvər Paşaya yaxınlaşırlar. Davlatmand bəy başını onun çiyninə dayayır.

    F a r u q bəy. Paşam... Ölmə Paşam... Komutanım Davlatmand bəy... Ölmə... Amandır, ölməyin... Ölməyin...

    Bu əsnada Qırmızı Komandir sürünərək yenidən ayaga qalxıb silahını onlara sarı tuşlayır. Həmin an Yusif Ziya və Usman Xoca görünür. Onlar eyni vaxtda Qırmızı Komandirə atəş açırlar. Qırmızı Komandir haray çəkib yerə sərilir.

    Y u s i f Ziya (Ənvər Paşa ya yaxınlaşır). Ənvər bəy... Paşam....
    Ə n v ə r P a ş a. Axund, mən artıq bu nahaq dünyanı tərk edirəm...
    U s m a n Xoca. Paşam, sən hələ yaşamalısan...
    Ə n v ə r P a ş a. Biz aldandıq... Amma döyüş davam edir. Deyəsən, bu qırmızı qasırğa rədd olub getdi...
    U s m a n Xoca. Biz bu qırmızı taundan canımızı qurtara bilsəydik...
    D a v l a t m a n d b ə y. Basmaçılar toparlaşırlar.

    Uzaqdan şüarlar eşidilir: “Yaşa, yaşa, Ənvər Paşa!”. “Davlatmand bəy, işin olsun avand bəy!..”

    Ə n v ə r P a ş a. Bizim mücahidlərdir...

    Davlatmand bəy yavaş-yavaş dizi üstə çökür.

    U s m a n Xoca. Aman Allah... Davlatmand bəy!..
    F a r u q bəy. Davlatmand bəy!.. Komutanım...
    Y u s i f Ziya. İlahi, bizim millətimiz nədən bu zülmə düçar olmalıdı? Paşam...
    Ə n v ə r P a ş a (divara söykənmiş halda). Axund, hər başlanğıcın bir sonu olur. Bu Quranı və bu qılıncı götür. Məni özün dəfn edərsən... Yasin surəsini özün oxuyarsan... Axund... Bir xahişim də var. Əgər qərargaha gedə bilsən oradan mənim döyüş çantamı götürərsən... O çantada Naciyə Sultana yazdığım son mətkub var... O məktubu öz ünvanına çatdırarsan... (Pauza). Deyəsən, Davlatmand bəy keçindi... Usman Xoca, Davlatmand bəylə hər ikimizi bir yerdə dəfn edin... Məzarı dərin qazın. Qoy yağılar bizim cəsədimizi tapa bilməsinlər. Ölümümüz mübarək...

    Yusif Ziya qılıncı və Quranı alır, öpüb gözünün üstünə tutur.
    Ənvər Paşa yavaş-yavaş yerə çökür.




























    Epiloq

    Yusif Ziya və Usman Xoca səhnənin önünə gəlirlər. Uzaqdam minarədən yüksələn əzan səsi eşidilir.
    Əlində Quran tutmuş Yusif Ziyanın səsi həmin əzançının sısinə qoşulur.

    Əzan səsini kədər dolu musiqi əvəz edir. Və həmin anlarda Naciyə Sultan və Tövfiya bir xəyal kimi zühur edirlər. Onlar yerə uzanmış Ənvər Paşanın və Davlatmand bəyin başı üzərində əvvəlcə dövrə vurur, sonra isə bəyaz heykəl və ya başdaşı kimi donub qalırlar.
    Uzaqdan atəş səsləri eşidilir.

    Harayasa tələsən silahlı əsgər siluetləri və onlara qoşulub gedən bütün iştirakçılar qeybə çəkilir.
    İşıqlar yanıb-sönür. Səhnədə yalnız havada oynayan, işıqda parıldayan bir qılınc görünür.

    Musiqi sədası get-gedə yüksəlir.
    Tamaşanın bütün iştirakçıları səhnəyə gəlir.


    Pərdə
    Son
    Qeyd:
    Əsərin bütün iştirakçıları real tarixi şəxsiyyətlərdir.












    ÜÇÜNCÜ SAHİL
    və yaxud “Sonuncu instansiya”
    İki pərdəli tarixi-siyasi dram

    İştirakçılar:


    Q r i q o l Robakidze
    Ş a l v a (S a l v a) Maqlakelidze
    F ə t ə l i b ə y Düdənginski (Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli)
    K n u t Hamsun
    O l q a Çexova
    E l l a Trebe
    A l t m a n
    M i r o s l a v a




    Birinci pərdə


    Berlin. Divarlarından müxtəlif xalqların görkəmli simalarının-mədəniyyət və dövlət xadimlərinin portretləri asılmış böyük otaq-ofis. Otağın iki yana (sağ və sol tərəflərə) və arxaya açılan qapısı. Yan qapılardan biri əsasən xidmətçilər, digəri iştirakçıların giriş-çıxışı üçündür. Ardxa qapı salona açılır və tamaşaçı həmin salonu görmür.
    Köhnə rəflərdə qalaqlanmış kitablar, habelə jurnal və qəzet dəstləri nəzərə çarpır. Nəhəng, qədimi mizin arxasında kreslo və kətillər.
    Otağın divarındakı lövhədə „Kulturzentrum“ („Mədəniyyət mətkəzi“) sözü yazılıb.
    40-cı illərin məşhur melodiyası- “Bavariya rəqsi” potefonda səslənir.
    Otağın və otqdakı əşyaların ümumi görünüşündən alman mühitinin ab-havasını duymaq çətin deyildir.
    Altman və Miroslava otaqda yır-yığış edirlər. Əvvəlcə onlar pəncərə pərdələrinin arxasında olduqlarına görə gözə dəymirlər, amma söhbətləri, səsləri, gülüş və qəhqəhələri eşidilir. Az sonra onlar səslənən melodiyanın ritminə uyğun olaraq yüngülcə rəqs edə-edə otağın mətkəzinə sarı gəlirlər. Aytman nimdaş, amma səliqəli paltarda, Miroslava yaxası geniş açıq uzun donda. Onların əllərində yelpiyə bənzəyən fırça və ya kiçicik süpürgələr vardır. Musiqi səsi tədricən azalsa da bir müddər səslənməkdə davam edir.

    A l t m a n. Hə, frau Miroslava, deməli hər şey qaydasındadır.
    M i r o s l a v a. Canım, nə fraubazlıqdır?
    A l t m a n. Yaxşı, onda olsun “froylyayn”… (Gülür). Hə, necədir, indi xoşuna gəldi?
    M i r o s l a v a. Altman, yaxşı olar ki, mənə elə öz adımla müraciət edəsən, yəni sadəcə: Miroslava. Ya da ki, Slava… Yəni, nə “froylyaen”a ehtiyac var, nə də ki, “frau”ya…
    A l t m a n. Almanlar diqqəti, nəzakəti xoşlayan adamlardır axı...
    M i r o s l a v a. Herr... (Gülür). Daha doğrusu, Altman, unutma ki, burada alman olsaq da, alman deyilik. Yəni nə ondanıq, nə də bundan... A l t m a n. Daha doğrusu, biz burada alman olmasaq da, məhz almanıq.
    M i r o s l a v a. O da doğru fikirdir. Ən başlıcası odur ki, biz nasist deyilik.
    A l t m a n. Və biz faşist də deyilik.
    M i r o s l a v a. (Mənalı tərzdə). Biz indi sadə alman adamlarıyıq. Əslində isə, biz kommunistik.
    A l t m a n. Bura bax, Miroslava, sən məndən daha əvvəl buradasan. (Əlini otaqdakı stol, stul və divardakı şəkillərə sarı uzadaraq). Səncə, buraya gələnlərin hamısı ziyalıdır? Yəni, höchste Intellektualität…
    M i r o s l a v a. (Divardan asılmış lövhəyə -„Kulturzentrum“a işarə ilə). Bəli. Bura mədəniyyət mərkəzidir. (Eyhamla). Bu ki sənə yaxşı məlumdur. Yəni bu barədə kifayət qədər məlumatlı olmalısan.
    A l t m a n. Müharibənin bu vurçatlasında nə mədəniyyətbazlıqdır belə?
    M i r o s l a v a. Elə söz danışırsan ki... Guya özün bilmirsən ki, buraya yığışanların məqsədi nədir?
    A l t m a n. (Eyhamla). Bilirəm. Amma istəyirəm ki, bilik və təəssüratım bir az da zəngin olsun. (Gülür). Ruslar demişkən, yağın bol olması sıyığı korlamaz... (Ciddiləşir).

    Bundan sonra Miroslava danışdıqca barəsində məlumat veriləcək şəxsin divardan asılmış (və ya ekranda böyüdülmüş) şəklinin üstünə işıq düşür. Beləliklə, işıq şüaları altında əvvəlcə Qriqol Robakidzenin foto-şəkli görünür.

    M i r o s l a v a. Bax, daim o kresloda əyləşən Qriqol sənə qismən tanışdır. Burada ona çox vaxt “batono” deyə müraciət edirlər. Bax bu da onun şəkli… Qriqol Robakidze... (Əlindəki yelpik- süpürgə ilə sanki potretin tozunu təmizləyərək). Qriqol gürcü yazıçısıdır. Almaniyada çoxdan, otuzuncu illərin əvvəlindən yaşayır. Stalinin, eeee, Stalin yoldaşın yerlisi olsa da, bu Yer üzündə bəlkə də rəhbərə ən çox nifrət edən adamlardan biri odur. Həmişə deyir ki, “mən o tirana görə vətəni tərk etmişəm”… Hər kəslə öz dilində danışır. Yəni fransız, alman, ingilis, rus dillərini əla bilir. Təkcə arada öz hərbçi yerlisi ilə doğma dilində danışır.
    A l t m a n. Hə, Şalvanı deyirsən yəqin...

    İşıq Salva Maqlakelidzenin şəklinin üstünə düşür.

    M i r o s l a v a. Bəli, Şalvanı deyirəm. (Əlindəki yelpik- süpürgəni portretin üstündə gəzdirərək). Onun əsl adı Salva Maqlakelidzedir. Vermaxtın zabitidir, üstəlik də hüquq alimi. İnqilabdan əvvəl burada-Almaniyada təhsil alıb. Müharibə başlayarkən Almaniyanın Sovet İttifaqındakı səfiri olmuş Verner fon der Şulenburq ilə yaxın münasibətləri olub.
    A l t m a n. (Maqlakelidzenin portretinə işarə ilə). Bəs bu adam Şulenburqu haradan tanıyır?
    M i r o s l a v a. Məsələ burasındadır ki, Şulenburq əvvəllər, haradasa onbirinci ildən sonra bir müddət həm Tiflisdə, həm də Türkiyənin Ərzurum şəhərində konsul olub. Soralar, yəni onsəkkizinci ildə isə Gürcüstanda menşevik hökuməti qurularkən gürcü-alman sazişinin bağlanmasında iştirak edib. Salva ilə oradan tanışdırlar.
    A l t m a n. Mənim bildiyimə görə, Şulenburq qırxbirinci ilin 22 iyununda Hitlerin müharibəyə başlamaq barədə göndərdiyi notanı Molotova təqdim edərkən fürerin böyük səhvə yol verdiyini söyləyib.
    M i r o s l a v a. Bəli, burada hamı bilir ki, Şulenburq indi Hitlerə qarşı çıxan siyasətçidir. Hətta, burada bəziləri belə hesab edir ki, o, bizim, yəni Sovetlərin casusudur.
    A l t m a n. (Diqqətlə Miroslavanı və ətrafı süzür). Yaxşı, bura bax Miroslava, bütün bunlar öz yerində, burada birdən bizim söhbətimizi dinləyən kimsə, lap elə nəsə olmaz ki?
    M i r o s l a v a. Arxayın ola bilərsən ki, bizi heç kəs dinləmir. Mən burada hər dəlmə-deşiyə bələdəm. Adamların buraya gəlməsinə isə hələ bir qədər vaxt var. Axı hələ səhər tezdəndir... (Pauza). Hə, söhbətimiz Maqlakelidzedə qaldı məncə. Gürcüstanda menşeviklər devrildikdən sonra bu millətçi general əvvəlcə Riqaya, oradan Parisə, sonra da Berlinə gəlib. Müharibə başlayandan sonra çox fəallaşıb. Tez-tez Polşaya gedir. Orada və burada emiqrantlardan ibarət döyüşçülər hazırlayır. O, hələ də əmindir ki, Gürcüstanda köhnə hökumət təzədən bərpa olunacaq.
    A l t m a n. Lap o Robakidze kimi...
    M i r o s l a v a. Hə, elədir. Amma hərdən onların arasında fikir ayrılığı, mübahisə də olur. Hətta, bəzən öz gürcü dillərində az qala qışqıra- qışqıra danışırlar.
    A l t m a n. Olsun ki, heç mübahisə etmirlər. Bütün qafqazlılar bu cür ucadan danışırlar. O cümlədən də gürcülər...
    M i r o s l a v a. Ola bilər... Axı mən onların dilini anlamıram.
    A l t m a n. Yaxşı olar ki, sən burada heç onların almanca olan söhbətini də “anlamayasan”... (Eyhamla). Elə mən özüm də...
    M i r o s l a v a. Elədir. Mən onların nə barədə danışdığına “fikir vermirəm”... Bunları mənə xatırlatmağa ehtiyac da yoxdur, Altman.
    A l t m a n. Miroslava, eməliyyat tezliklə icra olunmalıdır. (Eyhamla). Bizə verilən tapşırıqda bu işin nə vaxt başa çatacağı vaxt da göstərilib.
    M i r o s l a v a. Bilirəm, Altman. Hələ ayın sonunacan vaxtımız var.

    Küçədən hay-küy səsi eşidilir.

    A l t m a n. Küçədən gələn o nə səs-kydür elə?
    M i r o s l a v a. Hə, son günlər o meydançaya yaman çox adam yığışır. Mən təxminən bilirəm onlar nə istəyir... Amma bu “mərkəzə” gələnlər həmin məsələ barədə məndən daha çox məlumatlıdır.

    Altman və Miroslava pəncərəyə yaxınlaşıb eşiyə sarı boylanırlar. Ucadan səslənən nida və şüarlar səslənir: „Es gibt keine!“, „İst das Demokratie?“, „Halt die Klappe!“, „Hitler, du liegst falsch!“, „Mitbürger, Ordnung halten…“

    A l t m a n. Hmmm... Fürerə qarşı şüarlar səslənir...
    M i r o s l a v a. Bəli, artıq alman xalqı Hitlerin kim olduğunu anlayır...
    A l t m a n. Miroslava, biz maksimum dərəcədə ehtiyatlı olmalıyıq.
    M i r o s l a v a. Bilirəm.

    Addım səsləri eşidilir.

    A l t m a n. Deyəsən, gələn var.
    M i r o s l a v a. Hə, ta onların gələn vaxtıdır.

    Onlar tez əl-ayağa düşür, otaqda “təmizləmə” işləri aparırlar. Qriqol Robakidze və Salva Maqlakelidze daxil olurlar. Qriqol səliqəli mülki geyimdə, Salva hərbi geyimdədir.

    S a l v a. Salam, kollegen.
    Q r i q o l. Salam, rusiyalı dostlar.
    A l t m a n. Salam, gün aydın.
    Q r i q o l. İşlər necə gedir, frau Miroslava?
    M i r o s l a v a. Təşəkkür edirəm, Qriqol Titoviç, hər şey qaydasındadır. Q r i q o l. (Üzünü Salvaya tutaraq). Şalva, siz buralarda az olursunuz. Buzim bu dostları tanıyırsızmı?
    S a l v a. Əlbəttə, tanıyıram. Daha doğrusu, qismən tanıyıram. Bu xanım Miroslavadır. Səhv etmirəmsə, əslən rus ya ukraynalıdır.
    M i r o s l a v a. Bəli, atam rus, anamsa ukraynalıdır. (Altmana sarı). Bu isə Altmandır.
    Q r i q o l. Altman isə sovetlərdən canını qurtarıb gəlmiş almandır. (Altmana sarı). Elə deyilmi?
    A l t m a n. Doğru buyurursuz, Qriqol Titoviç. Allah sizdən razı olsun. Düzdür, mən əslən-kökən almanam. Amma sovet almanıyam. Siz olmasaydınız bilmirəm burada, bu qərib ölkədə mənim taleyim necə olacaqdı... Orada onsuz da bizə divan tuturdular. Amma burada da yaşamaq elə asan deyil.
    S a l v a. Yaşamaq heç yerdə asan deyildir. Gərək yaşamaq üçün çox şeydən keçəsən.
    M i r o s l a v a. Elədir. Bəli.
    A l t m a n. Allah sizdən razı olsun. Sovetlərdə biz almanlara elə zülm edirdilər ki, öz adımızı da yaddan çıxarmalı olurduq.
    S a l v a. Bəyəm orada təkcə almanlara zülm olunub?
    Q r i q o l. Mən də o fikirlə razı deyiləm ki, orada konkret olaraq hansısa xalqa divan tutulub. Bolşevizm taunu bütün xalqların taleyini məhv edib.
    S a l v a. Bolşevizm bütün bəşəriyyətin taunudur.
    Q r i q o l. Elədir. Bax biz gürcüyük. Guya Stalin də gürcüdür. Amma o gürcülərin ən böyük düşmənidir.
    M i r o s l a v a. Elədir. Düz buyurursuz.
    Q r i q o l. Yaxşı, bütün bunlar öz yerində. Bu gün bizim qonaqlar olmalıdır. Onları elə-belə qarşılamaq olmaz. Nəsə etmək lazımdır. Frau Miroslava, siz onları az-çox tanıyırsız. Birisi məşhur norveç yazıçısı Knut Hamsundur.
    M i r o s l a v a. Bəli, cənab Hamsunu tanıyıram…
    Q r i q o l. O birisi bizim Şalvanın həmkarı Fətəli bəy Düdənginskidir ki, onu da görmüsüz.
    M i r o s l a v a. Əlbəttə, cənab Fətəli bəyi çox yaxşı xatırlayıram.
    Q r i q o l. Digər qonağımız isə frau Olqadır... Olqa Çexova...
    M i r o s l a v a. Oooo... Nə gözəl. Olqa Çexova çox məşhur aktrisadır.
    Q r i q o l. Hə, yaxşı, bəs indi biz nə edək?
    S a l v a. Batano, bəlkə qonaqlar üçün elə burada xudmani, eksklüziv bir süfrə açaq.
    Q r i q o l. Məncə pis təklif deyil. Süfrədə çox şeyə ehtiyac yoxdur. Yüngül məzə ilə, yəni ruslar demiş yığcam “zakuska” ilə keçinərik. Mənim içki kolleksiyamda gürcü şərabı var.
    M i r o s l a v a. Narahat olmayın, indi süfrəni hazırlayarıq. Altman, sən mənə kömək et.
    A l t m a n. Oldu. Bu dəqiqə.

    Miroslava və Altman yan otağa keçirlər. Bir azdan qab-qacaq cingiltisi eşidilir. Salva düşüncəli halda Qriqolun qoluna girir və onlar səhnənin önünə sarı gəlirlər.

    S a l v a. Batano, siz bu Altman deyilən adamı haradan tanıyırsız?
    Q r i q o l. Necə bəyəm? Nəsə bir hadisə olub?
    S a l v a. Yox. Sadəcə olaraq mən bu adamdan şübhələnirəm.
    Q r i q o l. Kimdən? Altmandan? O, yazığın birisidir. Miroslavanın tanışıdır. Gəlib burada bizə əl-ayaq verir. Özü də dilsiz-ağızsızın biridir. Dindirməsən danışan deyil.
    S a l v a. İndi adamları danışmağından çox, susmağından tanımaq olur.
    Q r i q o l. Siz nədənsə buraya gələn adamların çoxundan şübhələnirsiniz, batano Şalva.
    S a l v a. Mənim vəzifəm elə bundan ibarətdir də, batano Qriqol.
    Q r i q o l. Amma mən də sizdən şübhələnirəm.
    S a l v a. Məndən? (Təəccüblə). Nəyə görə?
    Q r i q o l. Daha doğrusu, sizinlə Miroslavadan. (Gülür). O da sizi görəndə nədənsə pörtüb qızarır.
    S a l v a. Düz deyirsən. Bunu mən də hiss edirəm. Di gəl ki, bu, necə deyərlər, həqiqətə uyğun deyil. Yəni özün yaxşı bilirsən ki, mən öz həyat yoldaşım Qretaya sədaqətli olmuşam. Amma yeri gəlmişkən, madam ki, bu mövzuya toxunduq, bir məsələni də deyim. Mən Altmandan şübhələndiyim kimi, Fətəli bəy də Miroslavadan şübhələnir.
    Q r i q o l. Əlbəttə, mənim Fətəli bəyə hörmətim böyükdür. Amma zənnimcə hamıdan şübhələnmək, heç də yaxşı əlamət deyildir.
    S a l v a. Batano, bu, bizim peşə xəstəliyimizdir. Dediyim kimi, biz hamıdan şübhələnməliyik. (Gülür). Yaxşı, batano, son vaxtlar nə yazırsız? Yeni kitablarınız gözlənilirmi?
    Q r i q o l. Bəli, lap bu günlərdə təzə kitablarım çap olunub. Fətəli bəy gəlincəyə qədər sizə göstərərəm... (Əli ilə qonşu otağı göstərir). Orada, salondakı rəflərdədir o kitablar.

    Gürcü melodiyası səslənir. Musiqi get-gedə güclənir. Bir müddət Qriqol və Salvanın nə barədə danışdığı eşidilmir. Daha sonra onlar arxa tərəfdəki otağa-salona keçirlər. Miroslava və Altman gəlirlər.

    A l t m a n. Deyəsən, bunlar qonaq gözləyirlər.
    M i r o s l a v a. Bəli. Bu gün burada tədbirləri olacaq. Bir azdan Fətəli bəy gələcək. Sən onu görməmüsən?.
    A l t m a n. Belə... Ötəri.

    İşıq Fətəli bəy Düdənginskinin şəklinin üstünə düşür.

    M i r o s l a v a. Fətəli bəy Düdənginski əslən azərbaycanlıdır, yəni türkdür... Peşəkar hərbçidir. Mənə verilən məlumata görə, o, sovet-fin müharibəsində iştirak edib. Sovet hökumətinin orden-medallarını alıb. 41-ci ildə müharibə başlayarkən ön cəbhədə olub. Əsir düşüb. Allah bilir, bəlkə də almanlara könüllü təslim olub. İndi Vermaxın ən üzdə olan komandirlərindən biridir.
    A l t m a n. Yaxşı, bu Düdənginskinin istəyi nədir?
    M i r o s l a v a. O da gürcülər kimi, öz vətəni Azərbaycanı müstəqil və azad görmək istəyir. Belə hesab edir ki, ruslar Qafqazı zorla istila ediblər.
    A l t m a n. Gör bir bu adi, bu sadə otağa kimlər toplaşır. Burada hansısa əməliyyatı keçirmək... (Eyhamla). Bu, bizə baha başa gələcək… Amma başqa yol yoxdur.
    M i r o s l a v a. Tələsmək lazım deyil. Hər şeyin öz vaxtı var.
    A l t m a n. Mən ehtiyat edirəm ki, birdən bunlar ya duyuq düşər, ya da bizi qabaqlayalar... (Mənalı tərzdə). Sən də elə düşünürsən?
    M i r o s l a v a. Sən nəyə əsasən belə düşünürsən?
    A l t m a n. Bizə kim qarant verə bilər ki, bunların sovet kəşfiyyatı ilə əlaqəsi yoxdur?
    M i r o s l a v a. Altman, sən məni də qorxuya salırsan.
    A l t m a n. Mən bu sualları dərindən düşünməyimiz üçün verirəm. Biz maksimum ehtiyatlı olmalıyıq.
    M i r o s l a v a. Susss... Gələn var.

    Azərbaycan musiqisi səslənir. Fətəli bəy Düdənginski gəlir. Başının işarəsi ilə Altman və Miroslavayla salamlaşır.
    Az sonra Salva və Qriqolun daxil olur. Onlar Fətəli bəylə əl verib görüşür, bir-birlərini qucaqlayırlar. Musiqi tədricən azalır. Altman və Miroslava qonşu otağa keçir.

    F ə t ə l i b ə y. Sizi görməyə çox şadam.
    Q r i q o l. Mən sizi görəndə öz gəncliyimi, Bakıda keçirdiyim bəxtəvər çağları xatırladım.
    S a l v a. Düzü, elə mənim də ürəyimdən o hisslər keçir.
    F ə t ə l i b ə y. Mən də sizinlə görüşəndə Tiflisi yadıma salıram. Axı mən hərbi məktəbi əvvəlcə Tiflisdə bitirmişəm. Və gözəl Tiflisi xatırlayanda daim həyəcanlanıram… Qəlbim riqqətə gəlir.
    F ə t ə l i b ə y. Bilirəm ki, əsgər öz əsgər dostu haqda yalnız yaxşı şeylər danışa bilər. (Gülür. Salvaya). Elə deyil, batano?
    S a l v a. Elədir.
    Q r i q o l. Bəs əsgər niyə? Axı sizin hər ikiniz yüksək çinli zabitisiz...
    F ə t ə l i b ə y. Mən öz ölkəmin adi bir əsgəri olmağı, yad eldə generalssimus olmaqdan üstün hesab edirəm. (Pauza. Salvaya).
    Q r i q o l. Elə bu dəqiqə Salva ilə sizin barənizdə danışırdıq. Mən onu da duyuram ki, siz Tiflisi həqiqətən laaap çox sevirsiz...
    F ə t ə l i b ə y. Heç şübhəsiz… (Gülür). Amma soz bu “çox” sözünü çox mənalı tərzdə dediniz.
    S a l v a. Tamamilə doğrudur, dostum. Tiflisin adı çəkilərkən sizin həyəcanlandığınızı mən bir yazıçı kimi aydın hiss edirəm.
    Q r i q o l. Ta bu həyəcanın səbəbini bilməyə nə var ki? Biz hamımız gənc olmuşuq. (Əli ilə havada qadın fiqurunun siluetini “cızır”). Səhv etmirəm ki? Əslində biz elə indi də gəncik.

    Gülüşürlər. Azərbaycan musiqi səslənir. Onlar əvvəlcə rəqs edirlər. Sonra qol-qola tutub nə barədəsə danişirlar. Musiqi tədricən yavaşıyır.

    S a l v a. Yaxşı, süfrə açılanacan bəzi məsələləri müzakirə edək. Fətəli bəy, işləriniz necə gedir?
    F ə t ə l i b ə y. İndi hər şey çətinliklə başa gəlir. Amma biz gecə-gündüz çalışırıq.
    Q r i q o l. Biz qafqazlılarda adətdir, çox vaxt adamlarla ilk tanışlıqda onun haralı olduğunu soruşurlar. Bilirəm, siz türksüz, azərbaycanlısız...
    F ə t ə l i b ə y. Mən sizi anladım. Yəqin ki, sizi mənim öz məmləkətimizin hansı güşəsindən olmağım, yəni tarixi vətənim maraqlandırır... (Gülür). Mən Naxçıvanda doğulmuşam. Əslən Düdəngi kəndindənəm. Müharıbədən əvvəl Tiflis hərbi-piyada məktəbini bitirmişəm. Bir müddət Azərbaycan atıcılıq diviziyasının zabiti olmuşam. Moskvadakı Hərbi-mühəndislik Akademiyasında təhsil almışam... Sonra müharibə başladı. Təbii ki, mən döyüşə sovet zabiti kimi atılmışdım. Amma əsir düşdükdən bir müddət sonra mən almanlara qoşuldum, yəni onların tərəfinə keçdim...
    S a l v a. Fətəli bəy, düzünü deyin, bu “qoşulma” beləmi sadə oldu? Yosa...
    F ə t ə l i b ə y. Əlbəttə, yox. Mən əsirlikdə çox əzab-əziyyət çəkdim. Hətta, bir neçə dəfə intihara əl atmaq istədim. Görünür, tanrının əmri ilə sağ qalmağım məsləhət imiş.
    S a l v a. Mən özüm onillərdir bu cür hisslərin pəncəsində çırpınıram.
    Q r i q o l. İndi “bu tərəfə” keçməyinizə peşiman olmamısız ki? Elə hər ikinizdən soruşuram.
    S a l v a. Batano, sən mənim yaramın qaycağını qoparırsan. Əlbəttə, mən istərdim ki, öz xalqıma xidmət edim. Amma bolşeviklər buna imkan verdilər ki?
    F ə t ə l i b ə y. Mən də təzadlı fikirlərin caynağında çabalayıram. İnsan bəzən öz arzularının əksinə getməli olur. Amma bir az ona görə təskinlik tapıram ki, burada da öz insanlarımız üçün əlimdən gələni etmişəm. İmkanım olan qədər soydaşlarımıza əl tutmuşam. Əlbəttə, daha çox hərbi əsirləri deyirəm.
    Q r i q o l. Mən bu barədə eşitmişəm. Bir neçə gün əvvəl çeçen yazıçısı, Abdurahman Avtorxanov gəlmişdi yanıma. Sizin barənizdə bir xeyli xoş sözlər dedi.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, mən Abdurahman Genazoviçlə yaxın dostam. O, ötən il almanlar tərəfə könüllü keçib. Əvvəlcə ona inanmırdılar, elə bilirdilər ki, sovet şipionudur. Sonra hər şey aydın oldu. Mən də Avtorxanovla bir xeyli ünsiyyətdə oldum. Bu mərd çeçen, öz xalqının azadlığı üçün çalışdığına görə, öz vətənində bolşeviklərin zülmünə məruz qalmış, dəfələrlə həbs olunmuşdu.
    Q r i q o l. Lenin çar Rusiyasını xalqlar həbsxanası adlandırırdı. Bolşeviklər həmin həbsxananı dağıdıb əvəzində daha qotxunc, daha müdhiş bir zindan yaratdılar.
    S a l v a. Fətəli bəy alman hərbçisi Qlogerlə birgə ilk Azərbaycan batalyonuna başçılıq edib. Onun batalyonu ötən il 17-ci ordunun tərkibində Taqanroqa qədər gedib çıxmışdı. O, Kubanda böyük igidlik göstərib. Almanlar özləri belə onun döyüş qabiliyyətinə heyran qalmışdılar. Hətta, şöhrətsevən faşist zabitlərinin bir çoxu bizim qafqaz oğluna qibtə edirdi. (Gülür). Hələ paxıllıq edənləri demirəm. O, öz millətinin fəxri olmalıdır.
    Q r i q o l. Mənim də həyatımın mühüm bir dövrü Azərbaycanla bağlı olub. 19-cu ildə o vaxt yenicə fəaliyyərə başlayan Bakı Dövlət Universitetində dərs demişəm. Xatırlayıram, o zaman universitetdə cəmi iki fakültə vardı: tarix-filologiya və tibb fakültələri. Mən orada filoloqlara alman və rus dillərində Alman romantizmi barədə mühazirələr söyləyirdim. Xatırlayıram, Milli Şuranın sədri Məmməd Əmin Rəsulzadə universitetdə Osmanlı ədəbiyyatı tarixindən dərs deyirdi. O, çox savadlı, əzmkar bir kişi idi. Eşitmişəm indi o da mühacirətdədir.
    F ə t ə l i b ə y. Mən bu günlərdə Məmməd Əmin bəylə görüşəcəyəm. O, Berlindədir. Azərbaycanlı əsirlərin azad olunmasına çalışır.
    Q r i q o l. Görəndə məndən salam deyərsiz. Hətta, imkan olarsa elə burada görüşə bilərik.
    F ə t ə l i b ə y. Çalışaram sizi görüşdürüm.
    Q r i q o l. O zaman Qafqazda hələ Sovet hakimiyyəti qurulmamışdı. Azərbaycansa sanki bir azadlıq adası idi. Azadlıqsevər rus ziyalılarının özləri də Bakıya can atırdılar. O zaman neft Bakısı sözün əsl mənasında çiçəklənirdi. Təəssüf ki, bu cür azadlığın ömrü cəmi iki il çəkdi... (Əsəbi halda gəzişir). Bir yandan da neft bumu... Əslində bütün bu baş verən faciələrin kökündə elə neft amili dayanırdı. Bu bisavad bolşeviklərin ən böyük zərbəsi ziyalılara dəydi. Onlar öz aləmlərində qurduqları yeni cəmiyyətə uyğun yeni adamlar yetişdirirlər.
    F ə t ə l i b ə y. Amma...
    S a l v a. Lakin...
    Q r i q o l. Bəli, amma və lakin bu yeni insan tiplərinin çoxu ikiüzlü kimi yetişir, satqın kimi böyüyür, şarlatan kimi formalaşır. (Ətrafa boylanır. Ucadan). Yaxşı, bizim bu alman soydaşlarımız harada qaldı?

    Altman və Miroslava daxil olurlar.

    S a l v a. Batano, sanki siz nədənsə narahatsınız.
    F ə t ə l i b ə y. Bəlkə biz narahat edirik sizi?
    Q r i q o l. Narahatam, bəli. Amma bu, qətiyyən sizin gəlişinizlə bağlı deyil. Bir azdan mən sizinlə birlikdə öz qonaqlarımı qarşılayacam. Onlar çox tanınmış adamlardır. Artıq vaxt yetişib. Qonaqlarımız indilərdə məşhur Köhnə muzeyin qarşısına gəlməlidirlər.
    S a l v a. Yəqin ki, Altes Muzeyi deyirsiz.
    Q r i q o l. Bəli, onlar həm də sizin qonaqlarınızdır... (Gülür). Hamısı tanınmış adamlardır. Knut Hamsun, Olqa Çexova, Ella Trebe...
    F ə t ə l i b ə y. Oooo... Bəli, hamısı tanınmış simalardır. Amma aralarında bir bolşevik xanım da var...
    Q r i q o l. Bilirəm, Ellanı deyirsiz... O, ideologiyanın qurbanıdır. Amma çox ağıllı xanımdır. Bizim yollarımızı siyasət ayırsa da, insanlıq birləşdirir. (Üzünü Altman və Miroslavaya tutaraq). Biz tezliklə qayıdacağıq. O vaxtacan süfrəmizi açarsız.

    Qfiqol, Fətəli bəy və Salva çıxırlar. Musiqi. Altman və Miroslava çay stolunu hazırlayırlar.

    A l t m a n. Miroslava, bunların qonaqlarını sən də tanıyırsan? Birinin adı mənə tanış gəldi- Knut... (Gülür). Knut ha...

    Miroslava danışdıqca Kunt Hamsunun divardan asılmış (və ya ekranda böyüdülmüş) şəklinin üstünə işıq düşür.

    M i r o s l a v a. Əlbəttə, sən Kunt Hamsun haqda eşitmisən. Norveç yazıçısıdır. Yaşı səksəni keçib. Lap dəqiq desəm, o, ötən əsrin 59-cu ilində doğulub. Nobel mükafatçısıdır. Bu mükafatı 20-ci ildə “Torpağın şirəsi” romanına görə alıb. Hamsunun əsərləri Rusiyada da çox çap olunub. “Aclıq” adlı romanı onu dünyada tanıdıb. Bizim Maksim Qorki vaxtilə onu çox tərifləyib, dünyanın ən böyük yazıçısı adlandırıb.
    A l t m a n. Hmmm… Bir buna bax. “Aclıq” ... Eşitmişəm. Bəyəm o, yenə acdır? İndi nə istəyir?
    M i r o s l a v a. Kunt yalnız alman mədəniyyətini qəbul edir. Hitleri dünyanın yeganə lideri hesab edir.
    A l t m a n. Maraqlıdır. Və eyni zamanda dəhşətlidir. O boyda ağla malik bir yazıçı olasan, özünün də belə kiçik ürəyin ola.
    M i r o s l a v a. Yəqin ki, Olqa Çexovanı da tanıyırsan.
    A l t m a n. Adını eşitmişəm. Yazıçı Çexovun qohumudur deyəsən. Doğrumu?

    Miroslava danışdıqca Olqa Çexovanın divardan asılmış (və ya ekranda böyüdülmüş) şəklinin üstünə işıq düşür.

    M i r o s l a v a. Olqa əslən almandır. Yəni ruslaşmış alman. Vaxtilə Rusiyaya gəlmiş alman Konstantin Knipperin ailəsindəki üç uşaqdan biridir. On altı yaşında Moskvaya gedən Olqa Bədaye Teatrda fəaliyyətə başlayır və orada yazıçı Anton Çexovun böyük qardaşı Aleksandrın oğlu Mixail Çexova ərə gedir. Mixail də çox məşhur aktyordur. O, hazırda Amerikadadır. Hə, həmin bu Olqa 20-ci ildə Almaniyaya gəldi. Buranın vətəndaşlığını qəbul edib. Mixaildən çoxdan boşanıb. Pərəstişkarları az deyil. Bu gün alman səhnəsində rus pyeslərinin ən yaxşı ifaçısıdır. Ada adlı qızları var, o da aktrisadır. (Əlini irəli uzadır). O şəkli görürsən?

    Divarda daha bir şəkil görsənir. Həmin şəkildə Çexova və Hirler üzbəüz dayanıb söhbət edirlər.

    A l t m a n. Bıy... Bu, nədir? Xanım Çexovanın yanındakı Hitler deyil?
    M i r o s l a v a. Bəli... Düz tapmısan… Məsələ burasındadır ki, bu xanımı həm yoldaş Stalin sevir, həm də Hitler. Orası da qəribədir ki, fürer də bizim əziz rəhbərimiz kimi incəsənəti, o cümlədən teatrı çox sevir.
    A l t m a n. Bunlar dedilər ki, qonaqların sayı üçdür. Doğrumu? Bəs üçüncü?
    M i r o s l a v a. Hə, elədir. Ella da onlarla gələcək.
    A l t m a n. Ella?
    M i r o s l a v a. Bəli. Ella Trebe...

    Miroslava danışdıqca Ella Trebenin divardan asılmış (və ya ekranda böyüdülmüş) şəklinin üstünə işıq düşür.

    M i r o s l a v a. Ella Trebe əqidəli, sınanmış bir kommunistdir. Onyeddi ildir ki, bizim partiyanın üzvüdür. Əsl soyadı Bayerdir. Trebe onun ərinin familiyasıdır.
    A l t m a n. Yaxşı... Amma mən bir şeyi anlamadım...
    M i r o s l a v a. Bilirəm sən nəyi nəzərdə tutursan. Ellanın bu mərkəzdə nə işi var, eləmi?
    A l t m a n. Bundan başqa, o, kommunistdir, buradakıların isə az qala hamısı bolşevizmə nifrət edən adamlar. Onları nə birləşdirir axı?
    M i r o s l a v a. Onları bir yerə toplayan mədəniyyətdir, ədəbiyyatdır, incəsənətdir. Ella Trebe Hayneni, Şilleri əzbərdən bilir. Puşkindən alman dilində çoxlu şeirlər bilir. Tolstoyun vurğunudur. Robakidzenin yaradıcılığını sevir. Elə Kunt Hamsun da onun bəyəndiyi yazıçıdır.
    A l t m a n. Deyəsən, incəsənət bunların hamısının zəif yeridir. Başları xarab olub yəqin… Böyük ideyalar olan yerdə incəsənətə nə ehtiyac? Elə bir yana baxanda yoldaş Stalin düz elədi...
    M i r o s l a v a. Nəyi? Nəyi düz elədi?
    A l t m a n. Yolundan azmış bu ədəbiyyat-mədəniyyət adamlarının çoxunu cəzalandırdı... Qoy ağılları başlarına gəlsin. Elə gəlir də...
    M i r o s l a v a. Əlbəttə...

    Həyəcanlı musiqi sədası eşidilir.

    A l t m a n. Bura bax, Miroslava, biz gecikirik. (Titrək səslə). Məsələni tez həll etməliyik. (Əlini cibinə atıb kiçik torba çıxarır). Bunu onların xörəyinə qatmaq lazımdır.
    M i r o s l a v a. (Diksinir). Onlar burada nadir hallarda nahar edirlər. Yaxınlıqda “Sonuncu instansiya” adlı restoran var. Çox vaxt oraya gedirlər. Ofisdə yalnız çay və ya kofe içirlər.
    A l t m a n. Hmmm… “Sonuncu instansiya”....Olsun çay-kofe… “Dozanı elə onlara da qatmaq olar. Vaxtı itirmək olmaz. Tapşırıq belədir. “Cek” belə tələb edir. Əslində iki cür plan var. Daha doğrusu, bir planın iki mərhələsi. Əvvəlcə “doza” vermək, sonra isə “Parabellum”la məsələyə xətm vermək. (Əlini atıb pencəyinin cibində gizlətdiyi tapançanı çıxarır, bir xeyli silaha tamaşa edib onu təzədən gizlədir). Bax, vəziyyət belədir, Slava.
    M i r o s l a v a. Altman, bu heç də asan məsələ deyil. Tələsmək olmaz. Bir də ki, mənim bildiyimə o “doza”nı yalnız şəraba qatmaq olar.
    A l t m a n. İndi biz gözləməliyik ki, görək onlar nə vaxt şərab içəcəklər? Gecikmək olmaz. Unutma ki, bizim qohum-əqrabalarımızın hamısı “çeka”nın girovundadır. (Ucadan). Sən ki bunu yaxşı bilirsən... Özümüz heç, çekistlər orada onları qarışqa kimi əzərlər. Vaxt gözləmir.
    M i r o s l a v a. Açığı, mən bir də ondan qorxuram ki, o zəhərli içkini əvvəlcə bizim özümüzə içirdələr.
    A l t m a n. Bu, sənin ağlına haradan gəldi?
    M i r o s l a v a. O hərbçilər çox ayıq adamlardır. Hiss edirəm ki, bizdən şübhələnirlər.
    A l t m a n. Bu, çətin ki, onların ağlına gəlsin. (Ətrafı dinləyərək). Ssss… Sakit… Deyəsən, gəlirlər.

    Hay-küy. Melodiya dəyişir. Qriqol Robakidze, Şalva Maqlakelidze, Fət əli bəy Düdənginski ilə yanaşı yeni qonaqlar – Knut Hamsun, Olqa Çexova, Ella Trebe daxil olurlar. Knut əlindəki, qadınlarınsa çiyinlərindəki çantaları bir küncə atırlar. İndi tamaşanın bütün iştirakçıları eyni bir məkandadır. Əvvəlcə səs-küydən və yüksək musiqi səsindən gedən söhbəti ayırd etmək olmur. Sonra musiqi tədricən azalır. İştirakçılardan ayaq üstə duranlar da, əyləşənlər də var. Amma arada vəziyyət dəyişir, yəni əyləşənlər ayağa durur, ayaq üstə duranlarsa əyləşir.

    Q r i q o l. Hə, bir daha xoş gəlmisiz. Biz qonaqları Qafqaz adəti üzrə də qarşılaya bilərik, Avropa ənənəsi ilə də... Yəni çay da içə bilərik, şərab da...
    K n u t. Elə çay yaxşıdır.
    O l q a. Mənim də etirazım yoxdur.
    E l l a. Mən də çoxluğun fikrinə tabe oluram.
    S a l v a. Ella, adətən bolşeviklər çoxluğu öz fikirlərinə tabe etdirmək istəyirlər. Siz onlardan fərqli olaraq çoxluğun rəyinə tabe olursuz.
    F ə t ə l i b ə y. Görünür, xanım Trebe burada demokratik fikirli adamların çox olduğunu nəzərə alaraq bu cür addım atmağa məcburdur.

    Gülüşmə.
    Altman və Miroslava çıxırlar.

    E l l a. Dostlar, gəlin hər sözdə siyasi fikir axtarmayaq.
    K n u t. Amma nə edəsən ki, siyasət indi bizim nəinki bütün həyatımıza, hətta, məişətimizə daxil olub.
    Q r i q o l. Yaxşı, cənab Hamsun, sizin tərəflərdə vəziyyət necədir?
    K n u t. Ürəkaçan bir şey yoxdur... Bildiyiniz kimi, hazırda mənim ölkəm Norveç faşistlərin hakimiyyəti altındadır. Qoy olsun. Bizim kimi kiçik xalqlara belə güclü himayədar lazımdır. Amma bu cür hakimiyyətlər xalqı əzmək üçün yox, onun xidmətində durmaq üçün lazımdır. Nə yazıqlar ki, bizim ölkənin bu güngü rəhbərlər mənim xalqıma divan tutur. Mən Vidkun Kvislinq və Yozef Terboven kimi alçaq rəhbərləri nəzərdə tuturam. Mən bu günlərdə Hitlerlə görüşəcəyəm. Hörmətli fürerə bu barədə məlumat vedəcəyəm. Bu adamların Norveçdə törətdikləri bəd əməllər barədə ona danişacağam. Mən bizim başçıların əməlini təkcə qanunazidd hərəkət adlandıra bilmərəm. Bu adamlar əsl vəhşiliklər törədirlər. Əhali polis rejimindən boğaza yığılıb.
    E l l a. Cənab Hamsun, Sizin o adını çəkdiyiniz rəhbərlər Hitlerin öz yetirmələridir.
    O l q a. Yox, mən deməzdim ki, onlar Hitlerin adamlarıdır. Bu cür tiplərin hamısının arxasında Göbbels dayanır.
    E l l a. Olqa Konstantinovna, mən bilirəm, Hitler Sizin böyük pərəstişkarınızdır. Amma Göbbels Sizi sevmir...
    S a l v a. Yeri gəlmişkən, mən bit teatr həvəskarı kimi bilirəm ki, Olqa Konstantinovna Gerinqin arvadı aktrisa Emmi Gerinqin yaxın rəfiqəsidir.
    F ə t ə l i b ə y. Əslində Gerinqlə Hitler həm də qohumdur. (Pauza). Hitler onların qızının xaç atasıdır.
    O l q a. (Gülür). Fətəli bəy, doğrusu, elə bilirdim ki, reyxsmarşal Gerinqin xanımı Emmini təkcə mən yaxından tanıyıram. Sən demə, onların qızı Eddanın xaç atasının kim olduğu da çoxlarına bəlli imiş. Çox şadam ki, buradakıların hamısı teatrı sevən adamlardır. Cənab Robakidze ilə cənab Hamsun isə bütün dünyanın sevdiyi yazıçılardır. Mənim ən böyük arzum həm də bu iki böyük sənətkarın əsərlərində rol oynamaqdır. Mən Qafqazı Avropada daim təbliğ edirəm. Axı mən özüm də Qafqazda doğulmuşam...
    Q r i q o l. Təəssüf ki, bir çox ölkələrdə, hətta, Avropanın bəzi dairələrində Qafqaz və qafqazlılar vəhşi kimi təqdim edilir.
    K n u t. Mən ötən əsrin sonlarında Qafqazda olmuşam. Bakı və Tiflislə bağlı təəssüratlarımı “Nağıllar səltənətində” memuarımda ətraflı yazmışam. Həmin səfərdən bir neçə il sonra, 1903-cü ildə “Çariça Tamara” adlı bir pyes də yazdım. Düzdür, əsər uğur qazanmadı. Amma mənim Qafqaza olan sevgim sonsuzdur. Bir də ki, mən dramaturgiya sahəsində özümü nəinki Anton Çexovla, heç cənab Robakidze ilə də eyni tərəzidə görmürəm...
    Q r i q o l. Yox, məsələ heç də elə deyil...
    O l q a. Batano Qriqol, çox təvazökarsız. Mən sizin yaradıcılığınıza pis bələd deyiləm… İyirminci illərdə Gürcüstan Dövlət Teatrında sizin “Londa”, “Malştrem”, “Lamara” adlı pyesləriniz uğurla oynanılıb.
    F ə t ə l i b ə y. Mən hələ Tiflis hərbi-piyada məktəbində təhsil alarkən byazıçı Qriqol Robakidzenin adını çox eşitmişdim. Allaha şükür, indi onun adı bütün Avropada məşhurdur.
    O l q a. Mən o zaman mətbuatdan oxumuşdum ki, 30-cu ildə gürcü teatrı “Lamara” tamaşasını Moskvada göstərərkən Stalin də orada olub...
    Q r i q o l. Etiraf etməliyəm ki, məni 30-cu illərin repressiyasından məhz teatr xilas edib. 31-ci ildə Tiflisdəki Rustaveli teatrı Almaniyaya qastrola hazırlaşarkən mən buraya gəldim. Məlumat aldım ki, vətənə qayıtsam məni güllələyəcəklər. Bir daha geri dönmədim.
    K n u t. (Qriqola). Mən onu da bilirəm ki, Siz buraya, Almaniyaya gələndən sonra Hitler və Mussolini haqda kitab yazmısız. Bu, çox yaxşı jestdir.
    Q r i q o l. Doğrudur, yazmışam. Amma bu, qətiyyən jest deyil. Hitlerlə bağlı kitab “Xarici şairin baxışı” başlığı ilə çap olunub. Mussolini haqda yazdığım kitabın isə adı isə belədir: “Günəşlə qeyd olunmuş”. Sual oluna bilər: bu kitabları yazmaqda mənim məqsədim nə olub?
    K n u t. Doğrudan da yaxşı sualdır...
    Q r i q o l. Əvvəla, daim belə düşünmüşəm ki, mənim doğma Gürcüstanımı bolşevizm əsarətindən yalnız güclü Avropa dövlətləri xilas edə bilər. İkincisi, mən bu kitablar vasitəsi ilə bu son illərdə dünyada çox məşhur olan iki dövlət xadiminin portretini yaratmaq istəmişəm. Ona qalmış, mənim Nitsşe, Lenin, Stalin haqda da bu cür yazılarım var. Üçüncüsü, Hitler haqda kitab “Pifaqor sxemi” əsasında yazılıb. Mən orada millətçi-sosialist dünyagörüşünü daxildən sarsıtmışam. Dördüncüsü, məni şəxsiyyətlərin “miqyası” yox, onların mahiyyəti cəlb edib.
    O l q a. Çox maraqlıdır. Mənim ürəyimdən keçənləri siz dedyirsiz, batanı...
    Q r i q o l. Dostlar, məni insanların görünən yox, görünməyən tərəfi maraqlandırıb həmişə... Və mən belə hesab edirəm ki, əsl yazıçı həm də öz yaşadığı zamanın salnaməçisi olmalıdır.
    K n u t. Hə, bu, yaxşı bir şərh oldu. Yeri gəlmişkən, Stefan Sveyq və Romen Rollan Qriqol Robakidzenin yaradıcılığına yüksək qiymət veriblər. Eşidib-bilməyənlər üçün onu da əlavə edim ki, Fransa Akademiyası hələ 1933-cü ildə Qriqol Robakidzeni Nobel mükafatına namizədliyə irəli irəli sürmüşdü, amma o, bundan qəti şəkildə imtina etdi.
    S a l v a. Mən bu barədə ilk dəfədir ki, eşidirəm. Niyə etiraz etmisiz, batano Qriqol?
    Q r i q o l. Vəziyyət belə tələb etdi. (Gülür). Adam hər şeyi danışmaz ki...
    K n u t. Əsl səbəbi mən deyim. Cənab Qriqol öz namizədliyini geri götürdü ki, mükafat İvan Buninə nəsib olsun...
    F ə t ə l i b ə y. Hə, o rus yazıçısına...
    O l q a. Hə, o da böyük yazıçıdır.
    E l l a. Gərək o, vətəninə dönük çıxmayaydı.
    K n u t. Vətəndə qalsaydı çoxdan güllələnmişdi...
    Q r i q o l. Dostlar, ədəbiyyatın bircə milləti olur. Bu mənada mən Nizamiylə, Şekspirlə, Hüqoyla, Şillerlə,Tolstoyla eyni millətdənəm. Hətta, onlarla qohumam. Bütün həqiqi və böyük sənətkarların hamısının qan qrupu eyni olur.
    K n u t. Elə mən də bu cür düşünürəm.

    Altman və Miroslava əllərində çay padnosu gəlir və gedirlər.

    Q r i q o l. Hə, çayımız da gəldi.

    Onlar çay içə-içə söhbət edirlər. Sonrakı Miroslava tez-tez otağa daxil olub-çıxır. Altmanın gizli həyəcanı duyulur və onun hərəkətlərini həyəcanlı musiqi müşayət edir.

    F ə t ə l i b ə y. Gürcüstan çayının ətrini mən uzaqdan duydum.
    O l q a. Bəh-bəh… Doğrudan da çox ləzzətli çaydır.
    E l l a. Bəli, çaya söz yoxdur.
    K n u t. Çay gözəldir. Amma...
    Q r i q o l. Bilirəm, siz nə demək istəyiriniz, əziz dost. “Amma şərabın öz yeri var”. Eləmi?
    K n u t. Əzizim Qriqol, deyəsən sizin ürək oxumağınız da var.

    Gülüşürlər.

    S a l v a. Əgər icazə versəniz biz Fətəli bəylə birlikdə yemək tədarükü görə bilərik.
    O l q a. Əvvəla, biz qadınlar dura-dura siz nə üçün yemək tədarükü görməlisiz?
    E l l a. İkincisi, şəxsən mən heç nə yemək fikrində deyiləm.
    K n u t. Onda üçüncüsünü də mən deyim: qətiyyən narahat olmayın. Mənim ehtiyat şərabım var.
    F ə t ə l i b ə y. Madam ki, söhbət bu məcrada getdi, onda mən də dördüncüsünü deyim: Sabah mən sizin hamınızı bu tərkibdə “Zur letzten Instanz” restoranına dəvət edirəm. Dünən maaşımı almışam.
    O l q a. Oooo... “Zur letzten Instanz” restoranı... Biz ona «У последней инстанции» deyirik. Ora biz rusiyalıların əsas görüş yeridir.
    F ə t ə l i b ə y. Hə, qəribə adı var: “Sonuncu instansiyada”... Orada çox gözəl yeməklər hazırlayırlar. Hətta, Qafqaz xörəkləri də olur.
    K n u t. Dostlar, mən sabah protokol qaydası üzrə səhər tezdən Reystaxda olmalıyam. Dəvətliyəm. Adolfla görüşüm var.
    O l q a. Fürer sənət adamlarını çox qiymətləndirir. Axı o, həm də rəssamdır.
    E l l a. Bu məsələdə heç bir dövlət başçısını Stalin yoldaşla müqayisə etmək olmaz. O da vaxtilə şeirlər yazıb.
    K n u t. Bu cür təhlilləri indi saxlayaq...
    F ə t ə l i b ə y. Məncə, “Sonuncu instansiyada” birisi gün görüşmək daha yaxşı olardı.
    O l q a. Doğrudan da Qafqaz qonaqpərvərliyi başqa bir aləmdir.

    Miroslava gəlib stəkanları dəyişmək istəyir.

    K n u t. Amma biz lap elə bu dəqiqə bu görüşü “Akvivat”la qeyd edə bilərik. Əslində “Akvivat” gürcü şərabı ilə rus arağı arasında bir körpü də hesab etmək olar.
    S a l v a. Bu, çox maraqlıdır…

    Bayaqda arada yan qapıda görünən, nəsə vurnuxan Altman da gəlir. Knut çantasını götürüb qurdalayır. Altman və Miroslava ayaq saxlayıb dayanır, bir-birlərinə mənalı tərzdə nəzər salırlar və onların həyəcanlı olduqları hiss olunur.

    K n u t. Hə, tapdım. Kitabların arasında gizlənibmiş. (Çantasından çıxartdığı şüşəni sanki hamıya göstərmək üçün yuxarı qaldırır). Bilirsiz nədir “Akvivat”? Əlbəttə, bilirsiz, bu, latınca “həyat suyu” deməkdir. Biz indi bu “suyun” dadına birlikdə baxarıq. Hə, necə fikirdir?
    F ə t ə l i b ə y. Bəlkə bu “həyat suyu”nu elə birisi gün “Sonuncu instansiyada” sınaqdan keçirək.
    Q r i q o l. Hə, bu da yaxşı təklifdir.
    K n u t. Yox, canım. Nə “birisi gün”. Fətəli bəy, siz tərəflərdə yaxşı bir məsəl var... (Qriqola sarı baxır). İndi xatırlayıb deyərəm...
    Q r i q o l. Bu günün işini sabaha qoymaq olmaz.

    Gülüşmə.

    O l q a. Qafqaza mənim qonşum türk idi. O, deyirdi ki, dəmiri isti-isti döymək lazımdır.

    Gülüşmə.

    K n u t. Yaxşı, bu şüşənin ağzını kim daha yaxşı aça bilər?
    A l t m a n. Əlbəttə, Slava aça bilər. Elə deyil, Miroslava?
    M i r o s l a v a. Açaram… Mətbəxdə şüşə ağzı açan var…

    Altman və Miroslava cəld çıxırlar. Musiqi. Qadınlar və kişilər rəqs edirlər. Az sonra Altman və Miroslava əllərində padnos gəlirlər. Şərab artıq badələrə süzülüb. İçki şüşəsi də padnosun içindədir. Musiqi səsi tədricən azalır. Badələr stolun üstünə düzülür.

    F ə t ə l i b ə y. Bəs niyə altı bakal?
    A l t m a n. Axı burada siz altı nəfərsiz, cənab Düdənginski…
    M i r o s l a v a. Bəli, elədir.
    S a l v a. Biz səkkiz nəfərik, sizinlə birlikdə…
    A l t m a n. Biz şərab işmirik. Yalnız vodka…
    M i r o s l a v a. Mən, ümumiyyətlə, dilimə içki vuran deyiləm.
    F ə t ə l i b ə y. Amma bu gün hamımız içəcəyik.
    K n u t. Canım, içmirlərsə, özləri bilərlər.
    Q r i q o l. Əlbəttə, içkidə və sevgidə zor yoxdur.
    F ə t ə l i b ə y. Sözün qısası, hamımız birlikdə içəcəyik. Gəlin əyləşək süfrə arxasında.

    Musiqi. Həyəcanlı melodiya. Hamı, o cümlədən Altman və Miroslava stol arxasına keçirlər. Onların da badələrinə içki süzülür. Hamı badələri qaldırır.


    K n u t. Qafqazlılar tost deməyi sevir və bunu bacarırlar. Mən təklif edirəm ki, bu məclisi əziz dostumuz Qriqol idarə etsin.
    O l q a. Bəli, bu, yaxşı təklifdir. Buyur, qatso...
    E l l a. Bəs ruslar demiş, bu içkini müşayət edən “zakuska” hanı?
    A l t m a n. Mən bu dəqiqə yüngül bir şey gətirərəm… Mətbəxdə buterbrot var.


    Altman cəld ayağa qalxır. Süfrənin kənarındakı iri ilgək sanki “təsadüfən Altmanın pencəyinin düyməsinə ilişir. Süfrə Altmanın arxasınca sürüşür, stolun üstündə nə varsa hamısı yerə tökülür. Ani sükut.


    K n u t. Nə baş verdi?
    A l t m a n. (Yaxsından sallanan süfrənin ilgəyini düymədən aralayaraq). Lütfən bağışlayın... Süfrənin ilgəyi mənim pencəyimin düyməsinə ilişdi.
    Q r i q o l. Eybi yox. Bəlkə də belə məsləhət imiş...

    Hamının pərtliyi hiss olunur. Miroslava cəld qonşu otaqdan döşəmə ağacını gətirir və təmizlik işinə baxır, içəridə səliqə-sahman yaratmağa çalışır.
    Adamlar ayaq üstədir.
    Musiqi.

    Pərdə














    İkiinci pərdə

    Həmin məkan. Artıq divardakı şəkillər yığışdırılıb. Altman və Miroslava otaqda təmizlik işləri aparaq söhbət edirlər. Və söhbət əsnasında diqqətlə bütün künc-bucağı nəzərdən keçirir, qab-qacaqları əllərinə götürüb baxır, tez-tez pəncərədən bayıra boylanırlar. Altman xüsusilə diqqətlidir, hər yerə göz gəzdirir. Onların bir qədər həyəcanlı olduqları hiss edilir.
    Musiqi.

    A l t m a n. Eşitdin də...
    M i r o s l a v a. Eşitdim...
    A l t m a n. Nəyi?
    M i r o s l a v a. Sənin nə dediyini… Daha doğrusu, nə demək istədiyini.
    A l t m a n. Yaxşı, mən nə demək istəyirəm?
    M i r o s l a v a. Bilirəm ki, “Sonuncu instansiya”da baş verən partlayışı demək istəyirsən.
    A l t m a n. Düzdür. Hmmm... “Sonuncu instansiya”... (Pauza). Qəribədir... Çox qəribədir.
    M i r o s l a v a. Qəribə olan nədir?
    A l t m a n. Partlayış “bizimkilər” restorandan çıxandan iki-üç dəqiqə sonra baş verdi.
    M i r o s l a v a. Burada qəribə olan nədir ki?
    A l t m a n. Sanki onları kimsə xəbərdarlıq edib.
    M i r o s l a v a. Bu, necə ola bilər?
    A l t m a n. O qafqazlı generallar çox ayıqdırlar. Hətta, qazdan da ayıq... Bəlkə də onlar partlayış ehtimalını əvvəldən duyublar.
    M i r o s l a v a. İnanmıram. Bu, bir təsadüf də ola bilər… (Pauza). Bura bax, Altman, bəs sən o gün burada baş verənlərdən nə anladın?
    A l t m a n. Mən bu əməliyyata əvvəldən hazır idim. Yaxamdakı ilgək də əvvəlcədən hazırlanmışdı... Əgər bir az ehtiyatsız tərpənsəydim, yəqin ki, biz artıq bu dünyada deyildik.
    M i r o s l a v a. Bəli... Elədir. Bura bax, Altman, necə başa düşürsən, onlar bizim planımızdan bir şey anladılar, ya yox?
    A l t m a n. Mən o yazıçıları deyə bilmərəm, onlar belə şeylərdə çox da diqqətli deyillər. Amma o generallar bizdən çox şübhələnirlər.
    M i r o s l a v a. Bu, onların professional vərdişlərindən irəli gəlir. Adətən, hərbçilər hamıdan şübhələnirlər. Onların peşəsi bunu tələb edir.
    A l t m a n. Biz çox ləngiyirik, Miroslava. Lap çox... Cek haqlı olaraq bizi tələsdirir. (Pauza). Unutma ki, biz və ailəmiz yüzfaizli girovuq...
    M i r o s l a v a. Bilirəm. Amma vəziyyət elə gətirib ki… Axı hər şey bizdən asılı deyil.
    A l t m a n. Biz bu dəfə başqa üsuldan istifadə etməyə məcburuq.
    M i r o s l a v a. “Başqa üsul”? O, nə üsuldur elə, Altman?
    A l t m a n. Ta “dozaya” ehtiyac yoxdur...
    M i r o s l a v a. Bəs onda… Biz nə etməliyik?..
    A l t m a n. Yumruq boyda bir bomba hər şeyi həll edəcək.
    M i r o s l a v a. Bu, çox riskli bir addım olar…
    A l t m a n. Başqa yol yoxdur. Hər şeyi Ceklə danışmışam... Bu məsələni mən özüm həll edəcəyəm. Sən narahat olma, Miroslava... Bu faşist tör-töküntülərini başqa cür aradan götürmək mümkün deyil.
    M i r o s l a v a. Bəs Ella Trebe? O ki, kommunistdir…
    A l t m a n. Ellanı da onlara qatmaq olar.
    M i r o s l a v a. Mərkəz buna necə baxar?
    A l t m a n. Mərkəz necə baxacaq? Bəyəm orarakılar bilmir ki, təkcə dirilərdə deyil, elə ölülərdə də azlıq çoxluğa tebedir? Biz Ellaya görə bu boyda əməliyyatı korlaya bilmərik ki... Bir də ki, Ella daim onlarla birgə olmur axı...
    M i r o s l a v a. Əgər birdən birlikdə olsalar, onda necə?
    A l t m a n. Biz gələcəyə nikbin baxırıq. Biz kommunistik.
    M i r o s l a v a. Deyəsən, gəlirlər…

    Qriqol Robakidze və Salva Maqlakelidze daxil olurlar.

    Q r i q o l. Salam, dostlar. İşlər necədir?
    A l t m a n. Salam... Təşəkkür edirik...
    S a l v a. Salam, kommunistlər…

    Altman və Miroslava qorxu və təəccüblə əvvəlcə yeni gələnlərə, sonrasa bir-birlərinə baxırlar.

    Q r i q o l. Şalva, sən niyə elə düşünürsən ki, sovetlərdən gələnlərin hamısı bolşeviklərdir?
    S a l v a. Mən nə sovet adamlarını, nə də bolşevizmə inananları ittiham edirəm. Mən o mənfur rejimi pisləyirəm. O ki qaldı bu iki nəfərə… Nədənsə, mənə elə gəlir ki, onlar kommunizmə yad olmayan adamlardır…
    Q r i q o l. Sənin də qəribə mühakimələrin var, Şalva... Hə, dostlar, bəlkə bir fincan kofe içək?

    Altman və Miroslava gözləşib cəld qonşu otağa keçirlər.

    S a l v a. Batano, indi vəziyyət elədir ki, biz istər-istəməz hamıdan, hər halda çox adamdan şübhələnməli olmuşuq. Niyə gizlədək, Stalinin də, lap elə Hitlerin də əli çox yerə çatır. Bir-birinə qənim kəsilmiş hər iki dövlətin və hər iki rəhbərin dünyaya səpələnmiş agentlərinin sayı-hesabı yoxdur.
    Q r i q o l. Bilirəm... Amma onlar bu gedişlə çox uzağa gedə bilməzlər. Bəli, dünya indi dolaşıq, sonu görünməyən bir labirintə düşüb. Bəşəriyyət, nəhayət, günlərin bir günü həmin labirintdən xilas olub aydın bir yola çıxacaq. Bütün bu baş verən faciələrin kökündə bilirsiz nə dayanır? İnsanların əksəriyyətinin nadanlığı.
    S a l v a. Özü də belələri siyasilər arasında daha çoxdur.
    Q r i q o l. Xətrinizə dəyməsin, ən çox da hərbçilər arasında.
    S a l v a. Sizinlə razıyam. Generalların əksəriyyəti, canlı adamdan çox, cansız-ruhsuz maşınlar kimi hərəkət edirlər. Onların mütləq əksəriyyəti isə fantaziyadan uzaq adamlar, bir sözlə əmrə müntəzir qullardır.
    Q r i q o l. Nədənsə bizdə sərkərdələr daha çox “sərt peşə sahibləri” kimi ad çıxarıblar. Əslində isə mahiyyət bir az ayrı cür olmalıdır. Mən hərbçi olmasam da dünya sərkərdələrinin həyatına yaxşı bələdəm. Vaxtilə Napoleon deyib ki, müharibə aparmaq kimi ciddi bir işi hərbçilərin öhdəsinə buraxmaq olmaz...
    S a l v a. Bəlkə bu işi yazıçıların öhdəsinə buraxmaq lazımdır? (Gülür). Eləmi, batano?
    Q r i q o l. Hər halda, qraf Lev Tolstoy Birinci Nikolaydan daha yaxşı hərbçi və dövlət başçısı olardı.
    S a l v a. Mən sizin fikrinizə yüz faiz şərikəm.
    Q r i q o l. Yaxşı, bəs sənin dostun harada qaldı?
    S a l v a. Fətəli bəyi deyirsiz? Yəqin ki, indilərdə gələr. İndi onun işi başından aşıb-daşır. Çox vətənpərvər adamdır.

    Fətəli bəy Düdənginski görünür. Altman və Miroslava onu qapıda qarşılayır. Fətəli bəy başının işarəsi ilə onlarla görüşür. İçəri keçib Qriqol və Salvaya əl verir. Altman və Miroslava gözdən itirlər.

    F ə t ə l i b ə y. Salam, dostlar.
    Q r i q o l. Salam, salam...
    S a l v a. Fətəli bəy, işləriniz necədir?
    F ə t ə l i b ə y. Təşəkkür edirəm.
    Q r i q o l. Fətəli bəy, Sizin vətənlə əlaqəniz olurmu?
    F ə t ə l i b ə y. Vətənlə əlaqə deyəndə ki... Mən Azərbaycan haqda məlumatları indiyəcən yalnız hərbi əsirlərdən və alman qəzetlərinin yazdıqlarından almışam.
    S a l v a. Elə mən də o cür...
    Q r i q o l. Azərbaycan mənim çox sevdiyim bir ölkədir. Heç bilirsiz orada mənim necə canlara dəyən dostlarım vardı. Mən gəncliyimdə tez-tez Bakıya gedər, orada auditoriyalarda şeirlər oxuyardım. O vaxt Rusiyada Sovet hakimiyyəti qurulmuşdu, amma Azərbaycan və Gürcüstan azad, demokratik bir respublika idi. İndi mən Bakıdakı poeziya məclislərində öz şeirlərini oxuyan Sergey Qorodetski, Vasili Kamenski, Mixail Struve, Tatyana Veçorka, Yuri Degen, Georgi Xarazov, Osip Mandelştam kimi istedadlı insanları, yəni öz dostlarımı xatırlayıram... İlahi, biz onda necə də xoşbəxt idik...
    F ə t ə l i b ə y. Mən vaxtilə ədəbiyyat həvəslisi olmuşam. O adların çoxu mənə tanışdır.
    Q r i q o l. Həmin adamların çoxunun sonrakı həyatı faciələrlə başa çatdı...
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, təəssüf ki, elədir.
    Q r i q o l. Sovetlərdə, daha doğrusu Azərbaycanda, mənim arvadım qalıb, Nina. Nina Petrovna. Onun atası Tiflisdə Domansklar adlanan zadəganlar ailəsindəndir. Ninanın anası isə Azərbaycanın Quba rayonunda hakimdir. Orada, Qubada mənim Ninadan olan ciyərparam qalıb, onun adı Miradır. Bilirəm, Nina məndən sonra ailə qurub. Elə mən də ikinci dəfə evlənmişəm... (Pauza). Nə edəsən, bu, həyatdır.
    F ə t ə l i b ə y. Elədir, bəli...
    Q r i q o l. Bayaq Şalva dedi ki, başınız nəsə bərk qarışıb.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, çox məşğulam. Mən əsasən əsirlərlə işləyirəm. Amma məsələ burasındadır ki, həmin əsirlərə nə burada inanırlar, nə də orada, vətəndə.
    S a l v a. Elədir. Bizim əsirlərə Hitlerlə Stalinin münasibəti eynidir.
    F ə t ə l i b ə y. Elə bu səbəbdən də legionerlər məcbur olub burada özlərinin birləşmələri yaratdılar.
    S a l v a. Sizin ilk dəstələr artıq üçüncü ildir ki, fəaliyyət göstərir.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, bizim hərbi əsirlərindən ibarət olan bu legion dəstələrimiz Stalinin 41-ci il 16 avqust tarixli əmrindən sonra formalaşmağa başlayıb.
    S a l v a. Mən hətta, həmin əmrin nömrəsini də xatırlayıram. 270-ci əmr.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, həmin sənəddə əsir düşən bütün komandir və komissarların məhv edilməsi əmr edilirdi.
    Q r i q o l. Bu, nə qədər amansız bir qərardır.
    S a l v a. Fətəli bəy, almanlar sizin əsgərlərin döyüş qabiliyyətini yüksək qiymətləndirirlər.
    F ə t ə l i b ə y. Qəribə bir dünyada yaşayırıq. Doğru deyirlər ki, müharibənin öz qanunları olur. Bizə “özümüzünkülər” yiyə durmayanda “düşmənlər” sahib çıxdılar.
    S a l v a. Elədir... Elə biz də həmin vəziyyətlə qarşılaşdıq.
    F ə t ə l i b ə y. Hazırda Berlində bizim yüzlərlə azərbaycanlı əsgər məçkunlaşıb. Bizim “Aslan”, ruslarınsa “Lev” adlandırdığı dəstədə min nəfərə yaxın azərbaycanlı döyüşçü var. Onlar ötən il Suxumi istiqamətdə gedən döyüşdə fərqləniblər. Bu il həmin batalyon 162-ci türk piyada diviziyanın tərkibinə daxil olub.
    S a l v a. Mən bunları bilirəm. Sizinkilərin döyüş bacarığını ştab rəisi general-leytenant Qrayfenberq çox yüksək qiymətləndirib.
    F ə t ə l i b ə y. Bu ilin əvvəllərində mən özüm də mayor Qlogerlə birlikdə Kuban istiqamətində gedən döyüşlərdə iştirak etmişəm.
    S a l v a. Bütün bunlar barədə məlumatım var.
    Q r i q o l. Çox maraqlıdır...
    F ə t ə l i b ə y. Bundan başqa Azərbaycan türklərindən ibarət 805-ci ötən ilin sonlarında Nalçik və Mozdok uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşub. Onlarla batalyonumuzsa bu ilin əvvəlindən döyüşdədir.
    S a l v a. Mən 819-cu batalyonun fəaliyyəti barədə eşitmişəm. Səhv etmirəmsə bu, “Cavad xan” adlanan piyada dəstədən ibarətdir.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, həmin batalyon Cavad xanın adını daşıyır. Yəqin ki, bilirsiz kimdir Cavad xan. Bu adam vaxtilə Gəncənin xanı olub. Ruslara qarşı vuruşub. Gəncə düz bir ay general Sisyanovun ordusuna müqavimət göstərib. Qeyri-bərabər döyüşdə Cavad xan həlak olub.
    Q r i q o l. Bu barədə eşitmişəm. Hətta, onu da bilirəm ki, ruslar Azərbaycanı tutandan sonra, 1826-cı ildə Cavad xanın oğlu Uğurlu xan Gəncəni təzədən ələ keçirdi. Amma bu, çox qısamüddətli bir hakimiyyət oldu. Mən onu da bilirəm ki, Cavad xanın nəşi Gəncədəki Cümə məscidində dəfn olunub. Mən o qəbri görmüşəm. Bilmirəm həmin məzar indi qalır, ya yox. Axı bu kommunistlər həm də goreşənlik etməyin mahir biliciləridir.
    S a l v a. Kommunistlər hər bir yerdə “xalq düşməni” axtarırlar. Onlar az qala hər kəsin simasında bir potensial antikommunist obrazı görürlər. Elə bizə də satqın kimi baxırlar...
    F ə t ə l i b ə y. Halbuki mən Alman ordusunun tərəfinə türk xalqının nümayəndəsi kimi keçmişəm. Mən bu orduda öz xalqımın azadlığı uğrunda mübarizə aparıram. Mən müstəqil Azərbaycan Demokratik Respublikasının yenidən bərpası edilməsi uğrunda vuruşuram.
    Belə hesab edirəm ki, indi SSRİ adlanan bu əcaib ölkənin tərkibindəki bütün xalqlar öz müstəqilliyini yenidən bərpa etməlidir.
    S a l v a. Mən Sovet dövlətini quranların əməlinə çoxdan bələdəm. Belə götürəndə həmin dövləti quranların arasında Qafqaz bolşevikləri daha çox idi. Amma nəticə necə oldu? Ən çox əzab çəkən, qurban verən də qafqazlılar oldu. 17-ci ildən başlayan qanlı repressiya yenə davam etməkdədir. 37- ci il isə izahı və təhlili hələ uzun illər vaxt tələb edəcək bir ölüm kabusu kimi qalacaq tarixdə... Tökülən haqsız qanlardan sovetlərin bayrağı rəngində bir okean düzələ bilərdi...
    Q r i q o l. Şalva, siz repressiya dediniz, sanki yaralarımın qaysğı yenidən qoparıldı. Mənim neçə dostum repressiyanın qurbanı oldu. Ehh... Dərdimiz o qədər böyükdür ki, danışmaqla kiçilmək əvəzinə, daha da böyüyür.
    F ə t ə l i b ə y. Nə qədər hərbçilərimiz məhv edildi…
    Q r i q o l. Hələ ziyalılarımız… Yadımdadır, dostum Paolo Yaşvilidən şair Titsian Tabidzenin əleyhinə ifadə almaq istəyirdilər. Paolo buna razı olmayıb özünü güllələdi. Az sonra Tabidzenin özünü də güllələdilər. Nikolo Mitsişvili kimi neçə-neçə istedadlı qələm adamları məhv edildi. Yazıçılar Birliyinə və Tiflis Universitetinə rəhbərlik etmiş Malakiya Toroşelidze bolşevizmi nə qədər təbliğ etsə də belə, yenə repressiyadan yayına bilmədi. Dirijor Yevgeni Mikeladze, rejissor Aleksandr Axmeteli, rəssam Dmitri Şevardnadze kimi istedadlı adamlar edam olundu. Biz nələr görmədik, ilahi?
    F ə t ə l i b ə y. Repressiya nəticəsində bizim xalqımızın da ən ləyaqətli, ən savadlı, ən bilikli adamları qurşuna tuşlandı.
    Q r i q o l. 31-ci ildə Beriya otuz iki yaşında Gürcüstana rəhbərlik etməyə başladı. Gürcü əhalisinin, xüsusən ziyalıların qara günü ən çox ondan sonra başladı. Beriya təkcə ziyalıları yox, elə öz yaxın həmkarlarını da aradan götürdü. Kartvelişvili, Qoqoberidze, Mamuliya, Okucava, Mdivani, Eliava kimi bolşeviklər repressiya olundular. Əlbəttə, Beriya bunları təkbaşına edə bilməzdi. Bütün bu qətllərin başında yüksək çinli bolşeviklər dayanırdı.
    F ə t ə l i b ə y. Bizdə Müıfiq, Seyid Hüseyn, Sanılı, Əhməd Cavad, Simurq, Çobanzadə kimi adamlar məhv edildi.
    Q r i q o l. Bilirəm. Mən az qala onların hamısı ilə tanış idim. Sizin Cavid kimi dahi şairiniz, Yusif Vəzir kimi böyük yazıçınızın sürgünə göndərildiyini də bilirəm. Allah bilir, onların sonrakı taleyi necə oldu? Bəyəm bu qanlı dəyirmanda təkcə bizimkilər əzildi? Yox. Rusların özlərinin ən istedadlı adamları məhv edildi. Şair Osip Mandelştam, rejissor Meyerxold, bioloq Vavilov, yazıçı Boris Pilnyak... Güman edirəm ki, Yesenin və Mayakovski kimi şairlərin ölümündə də çekistlərin barmağı olub.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, bolşeviklərin qurduğu sistem bütün dünyaya bir göz dağıdır.
    Q r i q o l. Mən o sistemdən qurtulmaq üçün buraya, Avropaya üz tutdum. Amma Avropanın da öz faciələri var... Bütün dünya problemlər girdabındadır. Və bunların basilica səbəbkarı, günahkarı biz insanlarıq.
    S a l v a. Batano, günahkar biz deyilik. Bizim təkan verib irəliyə itələdiyimiz insanlardır. Bəli, insanların öz seçdikləri tiranlar qayıdıb insanlara zülm etməyə başladılar. Az qala hər yerdə elədir. Elə bizim Qafqazda da…
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, elədir. Bu gün bizim Qafqaz ölkələrinin rəhbərlərinin tökdüyü qanları Qafqazın ən böyük çayları olan Kürlə Araz yuyub apara qurtara bilməz. Bizim mühacirətdə olan xadimlərdən biri təxminən belə bir söz deyib…
    S a l v a. Düz də deyib… Nə edək ki, biz bu gün öz vətənimizi müdafiə edə bilmirik, başqa ölkədən nicat diləyirik?
    F ə t ə l i b ə y. Yox, deməzdim ki, biz Vətən üçün bir iş görmürük. Elə təkcə Sizin adınızı daşıyan 795-ci “Şalva Maqlakelidze” batalyonunu götürək… Bu batalyon ötən il Şimali Qafqaza qədər gedib çıxmışdı…

    Q r i q o l. Hə, mən bu barədə eşitmişəm…
    F ə t ə l i b ə y. Bundan başqa, 796-cı, 797-ci, 798-ci, 799-cu batalyonların Fransada göstərdiyi şücaət də məlumdur… Bunların hamısı Şərq legionuna tabedir. Madam ki, indi söhbət hərbdən düşdü, bir məsələni də deyim… Çoxları bilmir ki, 1942-ci ilin noyabr-dekabr ayında alman təyyarələri Hitlerin əmri ilə Tiflisi bombardman etməyi planlaşdırmışdı. Bunun qarşısını məhz Şalva Maqlakelidze aldı.
    Q r i q o l. Bax, etiraf edim ki, mən bunu bilmirdim… Düzdür, onun çox gənc ikən Tiflisin general-qubernatoru olduğunu bilirdim. Mənimlə eyni şəhərdən, Kutaisidən olduğunu da bilirdim. (Gülür). Amma bax bunu bilmirdim. Görünür, bu, hərbi sirrdir. Şalva, bəlkə bu məsələyə bir az aydınlıq gətirəsiz…

    Qəmli, hüznlü bir musiqi səslənir.

    S a l v a. Bəli, belə bir faciə baş verəcəkdi… Mən Vermaxtın zabiti kimi əvvəlcədən bilirdim ki, Tiflisə genişmiqyaslı hücum hazırlanıb.
    Q r i q o l. Tiflisə?
    S a l v a. Bəli. Qafqaz istiqamətinə milyonluq bir ordu hücuma keçmişdi. Faşist təxribatçı-kəşfiyyatçı qrupları isə öz işlərini Qafqazda uğurla görməkdə idilər. Artıq Qafqaz şəhərlərinin əhalisi panika işində idi. Vermaxtın ordusu Şimalı Qafqazı ələ keçirmişdi. Bakı və Tiflis isə, necə deyərlər, beşaddımlıqda idi...
    Q r i q o l. Gözəl Bakı. Neft şəhəri…
    F ə t ə l i b ə y. Qalanını mən deyim. Alman təyyarələri Tiflisi bombardman etmək istəyirdi. Fürer strateji bir məntəqə kimi Tiflisi Yer üzündən silmək istəyirdi. Onda Salva qəti etirazımı bildirdi... (Pauza.) Və ordu Tiflisin sərhəddində dayanmalı oldu.
    Q r i q o l. Mənimçün çooox maraqlıdır...

    Təyyarə uğultusu eşidilir. Hamı başını qaldırıb pəncərədən yuxarı boylanır.

    S a l v a. Yenə haranısa bombalayacaqlar... Hə, fürer mənim etirazımı və planı pozduğumu eşidib çox qeyzlənmişdi. O, sonralar dəfələrlə bildirdi ki, bizim Qafqaz əməliyyatını özümüzə dost hesab etdiyimiz qafqazlılar pozdu, məğlubiyyətimiz oradan başladı...
    Q r i q o l. Düz hərəkət etmisiz... Bizə cəhənnəmə çevrilmiş Qafqaz deyil, cənnnət misallı Qafqaz lazımdır. Ən azı bu şücaətə görə gürcülər, habelə bütün qafqazlılar Şalvanı heç zaman unutmamalıdır.
    F ə t ə l i b ə y. Bizi həm qarşıdan zərbələr gözləyir, həm arxadan...
    Q r i q o l. Nə faşistlər mələkdir, nə də kommunistlər. Ara yerdə adi, günahsız insanların qanı axır.
    F ə t ə l i b ə y. Amma o “adi insanların” da günahı az deyildir. Bütün dünyada tiranlar hakimiyyətə o “adi” dediyimiz insanların çiynində gəlirlər.
    S a l v a. İndi biz elə bir zamanda yaşayırıq ki, dünyanı titrədən hadisələrin çoxuna təsir göstərə bilmirik.
    Q r i q o l. Doğrudur, böyük cinayətlərin arxasında həmişə böyük dövlətlərin rəhbərləri dayanıb. Amma buna baxmayaraq, biz öz imkanlarımız daxilində öz insanlarımıza kömək etməliyik. Nə yazıqlar ki, çox vaxt qələmin sözü keçmir, belə yerdə qılınclar “danışır”.
    F ə t ə l i b ə y. Elədir... Toplar atılanda muza susur...
    S a l v a. Bu gün Almaniya tərəfdə yüz min qafqazlı vuruşur. Təkcə gürcü legionunda 20 min gürcü var. Fürer bütün Qafqaz xalqlarına müstəqillik vəd edib.
    F ə t ə l i b ə y. Biz qafqazlılar bolşeviklərdən o qədər zərbələr almışıq ki, gəl görəsən...
    S a l v a. Rusiya hətta gələcəkdə müstəqil, azad, demokratik bir ölkə olsa belə, biz onunla yalnız qonşuluq əlaqələri saxlaya bilərik. Yox, bizim rus xalqı ilə heç bir ixtilafımız yoxdur. Amma fakt budur ki, Rusiya ordusu bu son yüzilliklərdə yalnız öz qonşularının torpaqlarını işğal etməklə məşğul olub.
    F ə t ə l i b ə y. Doğrusunu deyim ki, mən hələ bu faşistlərin də səmimiliyinə çox inanmıram.
    Q r i q o l. Hitlerin biz biz qafqazlılara münasibəti ikibaşlı səciyyə daşıyır. O, bizə tam inanmır…
    S a l v a. Hər adamın öz şəxsi marağı olan kimi, hər dövlətin də öz maraq dairəsi olur. Mən hərbçiyəm, siyasətçi deyiləm. Belə hesab edirəm ki, bu gün Hitleri ən çox düşündürən məsələ almanların qələbəsini təmin etməkdir. Digər xalqlara o, ikinci növ kimi baxır.
    F ə t ə l i b ə y.Hitler nəinki bizə, zənnimcə heç öz yaxın ətrafındakı adamlara belə, inanmır.
    Q r i q o l. Biz öz xalqımızın müstəqilliyinə qovuşması üçün lazım gələrsə canımızdan belə keçməyə hazır olmalıyıq.
    F ə t ə l i b ə y. Bu ilin sonlarında Berlində Azərbaycan Milli Məclisinin qurultayı keçiriləcək. Mən həmin qurultayda alman hökuməti qarşısında bir neçə mühüm məsələ qaldıracağam. Tələb edəcəyəm ki, Alman hökuməti Azərbaycanın müstəqilliyini tanısın, bizim milli hərbi hissələr vahid bir komandanlığa tabe olsun, əsgərlərimiz almanlarla bərabər səviyyədə qəbul edilsin, əsir düşərgələrindəki bütün soydaşlarımız tezliklə azad olunsun... Amma... Nə edəsən ki, bura vətən deyil. Bizə isə inam azdır...
    S a l v a. Mənə çatan məlumatlara görə vətənimizdə məni və mənim kimi adamları ittiham edirlər. Bizi satqın adlandırırlar. Ta çoxları bilmir ki, biz burada öz vətənimizin azadlığı uğrunda vuruşuruq...
    F ə t ə l i b ə y. Təbii ki, məni də satqın kimi qələmə verirlər. Allah özü şahiddir ki, mən burada öz vətən oğullarımın yolunda hansı müsibətlərə düçar olmuşam. Mən əsirlərimizi alman ordusunun ağır tanklarının tırtılları, dəmir çəkmələrinin zərbələri altındax xilas etməyə çalışmışam. Almaniyada elə bir qospital, elə bir əsir düşərgəsi yoxdur ki, mən oraya baş çəkib özümüzünküləri axtarmayım...
    Q r i q o l. Ehhh... Danışmaqla dərd qurtaran deyil ki... Sizin böyük şairiniz necə deyirdi: “Dərdimi dəvənin belinə yığsan əriyib çöpə dönər, iynənin gözündən keçər”... (Pauza). Yaxşı, bəs bizim bu dostlarımız harada qaldı? Bəlkə yolu azıblar?

    Musiqi. Sanki 1-ci pərdədəki gəlişin bir hissəsi, yəni qonaqların gəlmə səhnəsi yenidən təkarar olunur. Belə ki, əvvəlcə səs-küy eşidilir. Sonra yüngül melodiya səslənir. Qonaqlar – Knut Hamsun, Olqa Çexova, Ella Trebe daxil olurlar. Knut əlindəki, qadınlarınsa çiyinlərindəki çantaları bir küncə atırlar. İndi tamaşanın bütün iştirakçıları eyni bir məkandadır. Əvvəlcə səs-küydən və yüksək musiqi səsindən gedən söhbəti ayırd etmək olmur. Sonra musiqi tədricən azalır. İştirakçılardan ayaq üstə duranlar da, əyləşənlər də var. Amma arada vəziyyət dəyişir, yəni əyləşənlər ayağa durur, ayaq üstə duranlarsa əyləşir.

    K n u t. Budur, biz gəldik.
    O l q a. Amma qorxa-qorxa gəldik. (Əlini yuxarı qaldırır). Çünki yuxarıda uçan təyyarələr yerdə gəzən adamlara yaxşı heç nə vəd etmir. Bu, onların qorxunc uğultusundan hiss olunur.
    E l l a. Alman xalqı öz sevimli fürerindən hələ çox bəlalar görəcək.
    O l q a. Ella, yaxşısı budur, biz siyasətə qarışmayaq.
    E l l a. Biz siyasətə qarımasaq da, siyasət bizə qarışır.

    Gülüşmə.

    Q r i q o l. Cənab Knut, gözlənilən görüş baş tutdumu?
    K n u t. Bəli... Mən Adolfla görüşdüm. Fürer nədənsə mənim öz ölkəmizin rəhbərləri ilə bağlı dediyim mənfi fikirlərə reaksiya vermədi.
    Q r i q o l. Yəni susdu, heç nə demədi?
    K n u t. Yox, susmadı. Sözlərimi sonacan dinlədi. Amma sonra qısaca onu dedi ki, müharibə şəraitində sərt rejimin olması labüddür.
    Q r i q o l. Bəs siz nə dediniz?
    K n u t. Mən ona dedim ki, cənab Hitler, mən bunu sərt rejim yox, qanunsuzluğun son həddi adlandırıram. Bizim ölkədə hər cür vəhşiliyə rəvac verir, adamları qarışqa kimi əzirlər. Buna xalq necə dözsün?
    Q r i q o l. Bəs o nə cavab verdi?
    K n u t. O, bunun əvəzində mənim yaradıcılığımla maraqlandı. Mən dedim ki, son vaxtlar ciddi bir şey yazmıram… O, dedi ki, imkanın çatan qədər yazmaqda davam et… Mən dedim ki, təbiət hər bir quşa müəyyən bir yüksəkliyəcən qalxıb uçmaq imkanı verib. Əgər həmin quş onun üçün müəyyən edilmiş məsafədən yüksəyə uçmaq istəyərsə, qanadları qırılar, yerə düşüb məhv olar… Ta o, heç nə demədi… Sonra mən Göbbelslə görüşdüm.
    O l q a. Hmmm... Göbbels. O, necə də nadandır...
    K n u t. Heç də elə deyil... Deməzdim ki, o, axmaqdır...
    E l l a. Hitler Olqa Konstantinovnanın pərəstişkarıdır. Amma Göbbels onu sevmir...
    K n u t. Amma mən Göbbelslə dostam və onunla görüşdüm.
    O l q a. Hmmm... Göbbels... O, fitnəkarın biridir.
    K n u t. Mən Nobel mükafatının medalını cənab Göbbelsə bağışladım. O medal düz 23 il idi ki, mənim yazı masamın üstündə idi.
    Q r i q o l. Bu, yəqin ki, bu, sizin Üçüncü Reyxin təbliğat nazirinə ehtiram əlamətinizdən irəli gəlir.
    K n u t. Bəli. Şübhəsiz.
    Q r i q o l. Yaxşı, bəs həmin mükafatın pulu necə? (Gülür). O da Göbbelsə çatıb?...
    K n u t. Pulu çoxdan xərcləmişəm.Yazıçıda pul qalar bəyəm? (Gülür). Siyasətçilərə isə pul yox, orden-medal daha gərəklidir. Bir də ki, biz cənab Göbbelslə, dediyim kimi, çoxdanın dostuyuq.
    Q r i q o l. Görəsən, o, Sizin yazdıqlarınızdan bir şey oxuyubmu?
    K n u t. Əlbəttə, oxuyub. Hətta, mənə oxuduqlarının məzmununu da danışıb. O, Sizin yazılarınızı da oxuyub. Göbbels çox mütaliəli adamdır.
    Q r i q o l. Bu cəhətdən, yəqin ki, o, yalnız Stalinlə yarışa bilər. (Yüngülcə gülür). Çox güman ki, eşitmisiz, Sovetlərin baş kommunisti də mütaliəni çox sevir.
    K n u t. Eşitmişəm… Hətta, onu da eşitmişəm ki, Molotov bir neçə ciddi tədbirdə mənim “Aclıq” romanımdan sitatlar çəkib. O ki qaldı Stalinə, bilirəm, o, sənin yaxın tanışlarından biridir. Yeri gəlmişkən, Siz onu necə xatırlayırsız?
    Q r i q o l. Mən Stalinlə şəxsən tanış idim. Tiflisdə və Moskvada dəfələrlə görüşmüşdüm. Hər ikimiz təxminən yaşıdıq. Təbii ki, o məni daha çox bir yazıçı kimi tanıyırdı. Xatırlayıram, “Lamara” adlı pyesim otuzuncu ilin iyununda Moskvada nümayiş olunarkən Stalin də tamaşaçılar arasında idi.
    K n u t. O, sizin təsəvvürünüzdə necə qalıb?
    Q r i q o l. Təsəvvür… Təsəvvür aldadıcı da ola bilər. Əsas məsələ təsəvvürdə yox, ortada olan faktlardadır. Faktlarsa onun haqqında yaxşı heç nə demir. Stalin öz bədənindən dərisini çıxarıb atmış bir ilandır. Bu ilan hamını zəhərləməyə hazırdır. O, insanlarda yalnız mənfi cəhət axtarır. O, Allaha inanmır, amma özünü adamlara Allah kimi sırımaq istəyir. İstəyir ki, tabeliyində olan və olmayan bütün insanlar onun qarşısında daim mütü və günahkar görünsünlər.
    K n u t. Məncə o, bədənindən dərisini yox, ruhunu çıxarıb atıb...
    Q r i q o l. Hə, bu daha doğru yanaşmadır…
    K n u t. Məni daim bir sual düşündürür: niyə məhz Stalin? Bəyəm o boyda Rusiyada Lenindən sonra başqa bir adam tapılmadı ki, hakimiyyəti ələ alsın? O, bu qədər fövqəladə insan olub?
    Q r i q o l. Bəli, hətta bu gün belə, çoxları belə hesab edir ki, bolşeviklərin ən ağıllısı, ən bilklisi Stalin olub. Elə deyil. Mən deyərdim ki, üzdə olan o bolşevik təbəqəsinin ən qaniçəni, ən qəddarı, ən amansızı məhz Stalin idi. Elə bu keyfiyyərləri onu siyasi səhnənin önünə çıxartdı…
    K n u t. Bəs onda belə bir tipin hakimiyyətə gəlməsinə xalq necə razı oldu?
    Q r i q o l. Xalq. Razılıq… Bilmirəm siz hansı xalqı nəzərdə tutursunuz. Bolşeviklər elan etmişdilər ki, onlar kasıb-kusub hökuməti qururlar. Rusiyadakı əhalinin çoxu kasıb-füqaralar idi. Savadsız və kasıb adamlarsa çox vaxt savadlı və varlı təbəqəni sevməz.
    O l q a. Hə, çox vaxt elə olur...
    E l l a. Xeyr. Heç də elə deyil.
    Q r i q o l. Fakt budur ki, savadsız bolşeviklər oxumuşlara divan tutmağa başladılar. Rusiya ziyalısı və ziyası olmayan bir zülmətxanaya çevrildi..
    K n u t. Amma, öz aramızdır, mənim bildiyimə görə, xalqı inqilaba təhrik edən bolşeviklərin arasında ziyalılar da çox idi.
    Q r i q o l. Bəli, onların arasında oxumuş adamlar da vardı. Sonrakı mərhələdə savadsız və içi zülmətlə dolu olan bolşeviklər həmin adamları, yəni özlərinin az-çox savadı olan həmkarlarını məhv etməyə başladılar.
    F ə t ə l i b ə y. Bəli, onlar bir az ayrı cür, yəni bir az müstəqil düşünın silahdaşlarını da qurşuna tuşlayıb gəbərtdilər. Artıq Sovetlərin qurucusu olan Buxarin, Rıkov, Zinovyev, Kamenev, Tomsk kimi yüzlərlə bolşevik aradan götürülüb. Tuxaçevski, Yakir, Feldman kimi hərbçilər güllələnib.
    Q r i q o l. Trotskinin başını isə uzaq Meksikada əzdilər... Bu işlərə kim rəhbərlik edib? Bolşeviklər.
    S a l v a. Elədir. Mən bolşevizmə nifrət edirəm.
    E l l a. Burada, çoxlarının mədh etdiyi Hitlerin vətənində elə müdhiş hadisələr baş verir ki, gəl görəsən... Artıq bizdə insan ən ucuz əşyadan belə ucuzdur. Biz özümüz də əşyalaşmaqdayıq.
    O l q a. Əlbəttə, Almaniyada da repressiyalar olub.
    E l l a. Ella, “olub” yox ey, olmaqdadır.
    O l q a. Ola bilər... Müharibə gedir. Güllə atılırsa, insan da ölməlidir.
    Q r i q o l. İnsanlar tarix boyu öz yaratdıqları ölüm maşınlarının qurbanına çevrilib.
    K n u t. Çoxdan deyilmiş bir fikri xatırladım: “Bir nəfərin ölümü faciə, çox adamın ölümü statistikadır”...

    Altman və Miroslava məcməyidə çay və kofe gətirib stolun üstünə qoyub gedirlər. Ümumiyyətlə, bu iki “qulluqçu” arada bir görünür, sonra sakitcə çıxırlar.


    E l l a. Mənim yaxın rəfiqəm var idi- Elza Uri. Özü də məndən çox yaşlı bir qadın idi. Gözəl əsərlər müəllifi idi...
    Q r i q o l. Onu mən də tanıyıram. Daha çox uşaqlar üçün yazır. Bəs Siz onun haqqında niyə gələcək zamanda danışırsız?
    E l l a. O, artıq yoxdur...
    Q r i q o l. Necə yəni yoxdur? Axı mən onu bir neçə ay əvvəl görmüşdüm...
    E l l a. Bəli, Elza Uri ta bu dünyada yoxdur. Onu bir müddət əvvəl, bu ilin əvvəlində həbs etdilər və...
    Q r i q o l. Həbs?..
    E l l a. Və sonra mənim bu yaşlı rəfiqəm edam olundu...
    Q r i q o l. Edam? Bunu kim etdi? Nə üçün? Nəyə görə? Bu ləyaqətli qadına kim qıydı?
    E l l a. Millətçi sosialistlər... Faşistlər... Baş verən bütün bu faciələrin başında məhz Adolf Hitler dayanır. Biz hər şeyi öz adıyla çağırmalıyıq. Ta pıçıltı ilə daçışmağın vaxtı keçib. Hitler bizim xalqımızı məhvə sürəkləyir... Özü də təkcə biz almanları yox, bütün bəşəriyyəti.
    Q r i q o l. Dostlar, Qafqazda bir məsəl var, deyirlər, “bir dəli bir quyuya daş atdı, o daşı yüz ağıllı çıxara bilmədi”. İndi bir quyuya iki dəli daş atıb. O daşı çıxarmaq lap çətin olacaq.
    K n u t. Biz indi oturub o daşları çıxaranı axtarmalıyıq?
    Q r i q o l. Gəlin, əvvəlcə çayımızı içək… Daşları sonra çıxararıq.
    F ə t ə l i b ə y. Yox, hələlik çay içməyək... Dayanın.

    Hamı təəccüblə bir-birinə baxır.

    S a l v a. Belə məsləhət olunur. (Pauza). Bu gün çox şey məlum ola bilər.
    Q r i q o l. Görünür, bizim bilmədiyimiz məsələlər var. Bəzən hərbçiləri də dinləmək lazımdır.

    Gülüşmə.


    K n u t. Yaxşı, cənab Qriqol, bəlkə yeni kitablarından verəsiz bizə?
    Q r i q o l. Kitab da olacaq. Amma indi hamımız birlikdə bir portretə baxmağa dəvət edəcəm. Əvvəlcə gərək soruşam: Edvard Munk adı sizə bir ey demir ki?
    K n u t. Siz Edvard Munku haradan tanıyırsız? (Həyəcanla). O, mənim yaxın dostumdur… Bu yaxınlarda onun səksən yaşı olacaq.
    Q r i q o l. İndi biz onun bir neçə əsərinə birlikdə tamaşa edəcəyik. Gəlin, keçdik o biri otağa…
    K n u t. Nə gözəl… Nə gözəl oldu.

    Otaqdakılar çıxır. Altman və Miroslava gəlirlər. Həyəcanlı musiqi.

    A l t m a n. (Ətrafa boylanır). Hə, artıq hər şey qaydasındadır.
    M i r o s l a v a. Qaydasında olan nədir? Sən nəyi nəzərdə tutursan, Altman?
    A l t m a n. Tələsmə. İndi deyərəm.
    M i r o s l a v a. (Boylanır). Bunlar heç çaya da əl vurmayıblar.
    A l t m a n. Hmmm… Aydındır. Hərbçilər bu ziyalıların başında şübhə toxumu əkiblər.
    M i r o s l a v a. Altman, xəbərin olsun ki, alman əks kəşfiyyatı alman antifaşistlərinin radiostansiyasını ələ keçirib. “Qırmızı kapella” adlanan qrup ifşa olunub. Hitler qəzəblənib deyib lo, burada, qulağımızın dibində, yəni Almaniyada neçə vaxtdır “Qırmızı kapella” oxuyur, bizsə onun səsini eşitməmişik.Bundan sonra ...
    A l t m a n. Bilirəm. Eşitmişəm. Bundan sonra nəinki Almaniyada, hətta Belçika və Fransada olan “Qırmızı kapella”çılar da ələ keçirildi. Onların hamısı edam olundu.
    M i r o s l a v a. Qorxuram bizi də ələ verələr...
    A l t m a n. (Gülür). Qorxma, canım... Bəyəm biz “kapella”çıyıq?
    M i r o s l a v a. Sən gülürsən... Amma bizi ələ verənlər ola bilər...
    A l t m a n. Kim? Kim bizi sata bilər?
    M i r o s l a v a. Elə özümüzünkülər. Elə sənin o “Böyük şef” dediyin adam... Axı onu da tutublar.
    A l t m a n. Bura bax, Miroslava, indi bizim söz güləşdirməyə vaxtımız yoxdur.
    M i r o s l a v a. Nə etməliyik?
    A l t m a n. (Qonşu otağa işarə ilə). Onlar qayıdıb bu otağa gələndən sonra biz buranı tərk etməliyik.
    M i r o s l a v a. Altman… Bəyəm sən nəsə etməyə hazırlaşırsan?
    A l t m a n. Artıq hər şey hazırdır… Saat mexanizmi ilə işləyən bombanı lazım olan nöqtədə yerləşdirmişəm. Qalır təkcə bombanın işə düşmə vaxtını müəyyən etmək.
    M i r o s l a v a. Altman… Sən nə danışırsan? Bunu sonra…
    A l t m a n. Ta “sonra” yoxdur. Bu, son gündür. Tapşırıq belədir. (Əlini qonşu otağa sarı uzadır). Onlarsa artıq bizdən şübhələnirlər.
    M i r o s l a v a. Altman… (Həyəcanla onun əlindən tutur). Tələsmə…
    A l t m a n. Biz gecikə bilmərik.

    Qonşu otaqdakılar söhbət edə-edə gəlirlər.

    K n u t. Əzizlərim, bilirəm, yəhudilər məni sevmir. Səbəb nədir?.. Mənim yəhudilərlə elə bir problemim yoxdur. Guya Hitler də yəhudilərin düşmənidir.
    S a l v a. Üçüncü Reyxi və o cümlədən şəxsən Hitleri maliyyələşdirən yəhudi maqnatlarıdır.
    E l l a. Müharibəyə qədər Almaniyada yarım milyon yəhudi yaşayırdı. Dava başlayan kimi onların yarıdan çoxu buradan çıxıb getdi.
    S a l v a. Məsələ bir az dolaşıqdır.
    K n u t. Nə mənada?
    S a l v a. Yəhudilərin çoxu vermaxt ordusunun tərkibində vuruşub.
    E l l a. Bu, ola bilməz..
    F ə t ə l i b ə y. Niyə ola bilmir ki? Mən özüm də bunun şahidiyəm. Bundan başqa, Sovet rəhbərliyinin özü etiraf edir ki, minlərlə alman yəhudisi əsir düşüb. Hitlerin “fəxri arilər” siyahısında 150 varlı yəhudinin adı var. Bunu bütün Almaniya bilir.
    E l l a. Əslində Hitlerin savaşı təkcə kommunistlərlə və yəhudulərlə deyil. Bu nekrofil bütün dünya ilə savaşır. O, bütün bəşəriyyətə müharibə elan edib.
    K n u t. Eşitdiyimə görə, Stalinin də yəhudilərlə münasibəti qaranlıqdır.
    E l l a. Stalinin ətrafındakıların çoxu yəhudilərdir ki... Molotov, Kaqanoviç...
    O l q a. Hətta, deyilənə görə, Hitlerin özü yəhudi əsillidir. Çarli Çaplin “Böyük diktator” filmində deyir ki, Hitler yəhudi dəlləyinə o dərəcədə oxşayır ki, mən onları dəyişik salıram.
    K n u t. Hmmm... Hitler- yəhudi?... Maraqlıdır.
    O l q a. Bəli, qəzetlərin bir çoxu yazır ki, Hitler yəhudi mənşəlidir. Hitlerin atası Aloisin anası Mariya, Adolfun atası Aloisi qulluqçu işlədiyi evin yəhudi sahibindən qazanmışdır. Sonralar Mariya ərə getmiş və Alois atalığının soyadını götürmüşdür. Atası Alois Hitler əvvəllər çəkməçi olub, lap Stalinin atası Vissarion kimi.
    F ə t ə l i b ə y. Hitlerin hakimiyyətə gəlməsində Amerika və Avropadakı məlum qüvvələr də maraqlı olub. Və ən çox da yəhidilər... Pullu, imkanlı yəhudilər. Onu maliyyələşdirənlərdən biri yəhudi Frist Tissen idi. Sonralar o, Hitlerlə düşmən oldu və qaçıb Fransaya getdi. Bu yaxınlarda kitabı şıxıb, adı da belə: “Hitleri mən maliyyələşdirmişəm”. K n u t. Şəxsən mən hitlerə dünyanın xilaskarı kimi baxıram. O, ədalətli rəhbərdir.
    E l l a. Cənab Knut, siz hansı ədalətdən danışırsız? Almaniyada Nasist partiyasindan başqa bütün siyasi partiyaların fəaliyyəti dayandırılıb. Hitler deyir ki, yəhudilər və bolşeviklər dünya üçün zəhər kimi təhlükəlidir.
    S a l v a. Sovetlər birliyində bu məsələ daha əvvəl həll olunmuşdu. Bolşeviklər bütün siyasi partiyaları nəinki ləğv etmiş, hətta özlərinin bütün rəqiblərini məhv etmişdilər. Bir partiyanın diktaturasına nail olmaq üçün milyonlarla insanın qanı axıdıldı.
    F ə t ə l i b ə y. Elə bolşeviklərin 17-ci ildə hakimiyyətə gəlməsində rol oynayan qüvvələri nasistlərin sələfi adlandırmaq olar...
    O l q a. Doğrusunu deyim ki, məni insanların aqibəti daha çox düşündürür. Onlar havayı yerə, heç nəyə görə həlak olurlar.
    E l l a. Mən əminəm ki, bolşeviklər faşistlərin axırına çıxacaq. Vətənpərvərlik qələbə çalacaq.
    F ə t ə l i b ə y. Ruslar almanların öhdəsindən təkbaşına gələ bilməyəcəklər. Stalin Çörçill və Ruzveltin timsalında Amerika və İngiltərəni gələcək müttəfiq qismində görür.
    S a l v a. Rusiya öz əsgərlərini ət maşınının ağzına atmaqdan çəkinmir. Bu, vətənpərvərlik deyil axı...
    E l l a. Vətənpərvərlik deyilsə, bəs onda nədir? Almanlar Rusiyaya soxulub, ruslar da öz vətənlərini qoruyurlar.
    S a l v a. Yaxşı, bəs onda ruslar Polşaya soxulanda polyak əsgəri öz vətənini qoruyubsa buna nə deyək? Ruslar Finlandiyaya soxulanda fin vətəndaşı öz vətənini qoruyubsa buna nə deyək? Ruslar lap elə Qafqaza, Pribaltikaya, Orta Asiyaya, Moldoviyaya, Ukraynaya soxulanda həmin ölkələrin xalqları öz vətənini qoruyubsa, bəs buna nə demək olar?
    F ə t ə l i b ə y. Ruslar hansı dövlətin üzərinə hücum edirlərsə bunu haqq-ədalət uğrunda mübarizə kimi təqdim edirlər...
    K n u t. Mən də elə düşünürəm ki, Hitler dünyanı rus əsarətindən xilas etmək istəyir.
    E l l a. Hitler... “Xilaskar”... Adolf təkcə kommunistlərin deyil, bütün bəşəriyyətin düşmənidir. Bunu söz adamları daha yaxşı dərk etməlidirlər. Düzünü deyim ki, mən nə cənab Knutun, nə də cənab Robakidzenin fikirləri ilə razılaşmıram.
    Q r i q o l.Ellacan, axı siz Soverlər birliyində olmamısız… Orada bolşeviklərin hansı cinayətlər, hansı fəlakətlər törətdiyindən xəbərsizsiz. Bu gün az bütün Avropa bolşeviklərə qarşı vuruşur.
    F ə t ə l i b ə y. Təkcə Vermaxtın ordusunda Sovetlərə qarşı Avropanın 15 ölkəsindən iki milyon adam vuruşur.
    K n u t. Xanım Ella, bəli, siz uzaqdan-uzağa Sovetlərin vurğunusuz. Gercəkliyi görməmisiz. Bəyəm Qriqol Robakidze xoş güzərandan tərk edib öz vətənini? Artıq orada onun kitabı bağlanmaq üzrə idi, yəni edam olunmaq ərəfəsində idi.
    Q r i q o l. Elədir... Sveyqin önsözü ilə çıxan, az sonra Romen Rollanın təriflədiyi “İlan dərisi” Sovet İttifaqındakı tənqidçilər tərəfindən kəskin tənqidə məruz qaldı. Yazırdılar ki, mən bu romanı burjua oxucuları üçün yazmışam. Mənə burjua yazıçısı kimi ölüm hökmü hazırlanırdı.
    K n u t. İttihama bir bax... Guya oxucunun da burjuası, proletarı olurmuş...
    Q r i q o l. Mən Almaniyaya gələndən sonra bir neçə roman yazmışam. Onların arasında “Öldürülmüş qəlb” mənə daha əzizdir. Əsər 31-ci ildə yazılıb. Mən bu əsərdə Stalin fenomeninin mahiyyətini ilk dəfə açmışam.
    K n u t. Eşitdiyimə görə, Siz Hitlerin müşaviri olmusuz. (Gülür). Bu, düzdürmü?
    Q r i q o l. Bəli, bu barədə mən də eşitmişəm. (Gülür). Siz onun necə naziriisizsə, mən də onun o cür müşaviriyəm, cənab Hamsun.

    Gülüşmə.

    K n u t. Əlbəttə, mən belə şayiələrə inanmıram.
    S a l v a. O vəzifələrdə Fətəli bəylə biz ola bilərik.
    O l q a. Bu, çox gözəl alardı.

    Gülüşmə.

    Q r i q o l. Bütün bunlar yalan və iftiradır. Mən heç Almaniyanın vətəndaşı da deyiləm. Mən burada miqrantam. Mən öz ölkəmin azad olacağı günü gözləyirəm. Mən gözləyirəm ki, indi bizim faşist Almaniyası dediyimiz bu məmləkətin ordusu günlərin bir günü mənim vətənimi istilaçılardan, işğalçılardan azad edəcək.
    F ə t ə l i b ə y. Biz hamımız o günü səbrsizliklə gözləyirik.
    Q r i q o l. Amma məsələ burasındadır ki, get-gedə mənim Hitlerə olan münasibətim də dəyişməkdədir. Hərdən düşünürəm ki, deyəsən Hitler də elə Stalin kimi əbləhin, axmağın, ruslar demiş idiotun biridir.
    K n u t. Niyə bu qənaətə gəlirsiz?
    Q r i q o l. Mən alman-faşist əsgərlərinin törətdikləri biabırçılıqlar, faciələr barədə elə şeylər eşidirəm ki... Hətta, bildiyimə görə onlar uşaqları nizəyə keçirir, qadınları zorlayır, evləri talan edirlər. Mən bir yazıçı kimi bu cür halları necə təqdir edə bilərəm?
    O l q a. Aman Allah, indi insan insanın ən qorxulu düşməni olub… Bundan axmaq iş nə ola bilər?
    E l l a. Bəli, bu cinayətlər faşizmin mahiyyətindən doğur.
    Q r i q o l. Mən insanları yalnız əməllərinə görə qiymətləndirirəm. Mən bütün millətləri azad və xoşbəxt görmək istəyirəm. Mən bir insanın digər bir insan üzərində, eləcə də bir millətin digər bir millət üzərində hökmranlığını qəbul edə bilmərəm. Mən heç bir “izm”i və “ist”i qəbul etmirəm. Mən siyası döyüşlərdən uzaq adamam. Çoxları bilmir ki, mən burada daim gestaponun nəzarəti altındayam. Mən hər cür əsarəti və zülmü ittiham edirəm. Mən bütün dünyanı və dünyadakı bütün insanları xoşbəxt görmək istəyirəm… Eh, Vətən, Vətən…

    Hüznlü melodiya səslənir. Get-gedə musiqinin səsi ucaldığı üçün söhbətin ardı eşidilmir. Sonra rəqs havası ifa olunur. Fətəli bəy Olqa ilə, Salva Ella ilə rəqs edir. Bütün bu söhbətlər zamanı Altman və Miroslava arabir çay və kofe gətirir, sonda gözləşib gedirlər. Musiqi ifası zamanı onlar otağın (səhnənin) güncünə çəkilib danışırlar.

    A l t m a n. Bura bax, Miroslava, mən hər şeyi hazırladım. Bir neçə dəqiqədən sonra burada elə bir tufan qopacaq ki, gəl görəsən.
    M i r o s l a v a. Altman, sən nə danışırsan? Bəs biz?
    A l t m a n. Biz indi yavaş-yavaş aradan çıxmalıyıq.
    M i r o s l a v a. Necə yəni “yavaş-yavaş” ? Bəs bunlara bir söz deməyək?
    A l t m a n. Əlbəttə, vidalaşmaq lazımdır. Deyək ki, təcili işimiz çıxdı. Axı bu bizim bunlarla sön görüşümüzdür. (Qolundakı saata baxır). Bir neçə dəqiqədən sonra partlayış olacaq. Vaxt itirmək olmaz.
    M i r o s l a v a. Onda sən özün de. Mən o qafqazlı hərbçilərdən qorxuram. Onlar çox zəhmlidir.
    A l t m a n. Yaxşı, mən özüm deyərəm onlara. (Ucadan). Biz icazə alıb getməliyik.

    Altman irəli yeriyib nə barədəsə söhbət edən yazıçılara yaxınlaşır, təzim edir. Bu əsnada musiqi qəfildən kəsir.

    Q r i q o l. Altman, buyur.
    A l t m a n. Möhtərəm Robakidze, Miroslava ilə mən təcili getməliyik. Evdə xəstəmiz var.
    Q r i q o l. Buyurun, buyurun... Problem yoxdur. Bəlkə sizə bir kömək lazımdır?
    A l t m a n. Təşəkkür edirəm. (Üzünü Miroslavaya tutur). Miro-slava, hazırlaş, indi gedirik.
    F ə t ə l i b ə y. Dayanın... (Ucadan). Siz hara gedirsiz?
    S a l v a. Siz hələlik heç yerə getməyəcəksiz.
    Q r i q o l. Uşaqlar, niyə belə deyirsiz axı? (Əli ilə Altman və Miroslavanı göstərir). Bunların xəstələri var, getməlidirlər.
    Q r i q o l. Biz gedəndə bunlar da gedərlər.
    F ə t ə l i b ə y. Bizsə hələ buradayıq.
    K n u t. Axı nə baş verib?
    E l l a. Əslində mən də getməliyəm. (Divardakı saata baxır). Dünən gesatapodan order gəlib.
    O l q a. Xeyir ola, Ella? Nə məsələdir?
    S a l v a. Xanım Ella, siz nə zaman istəsəniz gedə bilərsiz.
    F ə t ə l i b ə y. Bizdən asılı olan nə varsa edərik.
    E l l a. Məni bir neçə dəfə gestapoya çağırıb antifaşist kimi sorğu-suala çəkiblər. Olsun ki, bu, mənim sizinlə son görüşümdür. Hiss etmişəm, məni edam edəcəklər.
    O l q a. Bıy, siz nə danışırsız?
    K n u t. Edam?
    Q r i q o l. Edam?
    E l l a. Bəli...
    Q r i q o l. Nə edam? Ola bilməz.
    K n u t. Ella, görürəm siz yorğunsuz... Gedin bir az dincəlin.
    Q r i q o l. Hə, siz gedin, Ella. Sabah görüşərik.
    E l l a. Yaxşı, hələlik. Daha doğrusu, əlvida.

    Hüznlü musiqi. Ella çıxır.


    A l t m a n. Biz təcili getməliyik.
    M i r o s l a v a. Biz… Biz… İndi bizi gözləyirlər.
    F ə t ə l i b ə y. Biz hələ buradayıq.
    S a l v a. Birazdan hamımız birlikdə gedəcəyik.
    Q r i q o l. Vallah, mən heç nə anlamıram.
    M i r o s l a v a. Altman… Altman, indi biz nə edək?
    A l t m a n. Biz getməliyik... Bizi heç kəs saxlaya bilməz.


    Altman cəld bir hərəkətlə əlini cibinə atıb tapança çıxarır, havaya atəş açır, Miroslavanın əlindən tutub qapıya sarı dartır. Onlar bir göz qırpımında gözdən itirlər.


    F ə t ə l i b ə y. (Mundirinin altından silahını çıxararaq). Tez olun otağı tərk edin. Görək bu alçaqlar haraya qaçdılar? Hamı eşıyə. Cəld. Cəld olun.
    S a l v a. (Silahını çıxarıb qapıya yaxınlaşır). Çox güman ki, buraya bomba qoyublar. İlk gündən ürəyimə dammışdı ki, bunlar sovet çekistləridir. Nəyiniz varsa tez götürün. Cəld. Cəld olun.
    F ə t ə l i b ə y. Bayaq xosunlaşmalarından bildim ki, nəsə hazırlayırlar.
    Q r i q o l. Axı onlar elə adama oxşamırlar.
    F ə t ə l i b ə y. Biz onları ələ keçirməliyik.
    Q r i q o l. Fətəli bəy, Salva, ehtiyatlı olun...
    F ə t ə l i b ə y. Cənablar tez olun. Tez olun. Biz onları ələ keçirməliyik.

    Salva və Fətəli bəy cəld otaqdan çıxırlar. Otaqdakılar qapıya yaxınlaşa-yaxınlaşa həyəcanla söhbət edirlər.

    E l l a. Bomba qoyublar?
    O l q a. Haraya? Buraya?
    K n u t. İnanın ki, mən heç nə anlamıram.
    Q r i q o l. Belə çıxır ki, bayaq qaçan dostlarımız burada bizə qarşı sui-qəsd hazırlayıblar.
    K n u t. Hər şey ola bilər. Elə isə cəld olun...

    Otaqdakılar çıxırlar. Həyəcan dolu musiqi.
    Bayırda atışma səsi eşidilir. Salva və Fətəli bəyin ucadan verdikləri əmr eşidilir: “Dayanın. Silahı atın. Atəş açacağıq...”
    Az sonra partlayış səsi eşidilir. Tüstü-duman ətrafı bürüyür. Havada oynaşan işıqlar. Həyəcan siqnalı.
    Musiqi səsi daha da artır.
    İştirakçıların hamısı, Ella Trebedən başqa, ağır, addımlarla səhnənin önünə çıxırlar. Fətəli bəylə Salva indi Altmanla Miroslavanın qolundan bərk-bətk yapışıblar.


    F ə t ə l i b ə y. Hə, bu da son.
    S a l v a. Yox, bu hələ son deyil.
    Q r i q o l. Doğrudan da bizi ölüm gözləyirmiş. Lap “Sonuncu instansiyada” olduğu kimi.
    K n u t. Sanki içində üzdüyümüz gəmi qəzaya uğrayıb. İndi nəhəng çayın dalğalarını yara-yara sahilə doğru üzməliyik.
    F ə t ə l i b ə y. İndi yaşadığımız dünyanın özü o qəfil fırtınadan daha qorxuludur.
    S a l v a. Biz hələ bilmirik hansı sahilə üzməliyik.
    K n u t. Sahilsə yaddır...
    O l q a. Hər halda o iki sahildən birinə doğru üzməliyik.
    Q r i q o l. Əslində mənə o sahil də yaddır, bu sahil də. Mən üçüncü sahili seçmişəm. Mən həmin o üçüncü sahilin adamıyam.
    F ə t ə l i b ə y. Biz hamımız eyni sahildə olmalıyıq. Dayandığımız sahil bizim “Sonuncu instansiyamızdır”...
    S a l v a. Təəsssüf ki, indi sahillər çox qorxuludur.
    K n u t. Cənab Qriqol, mənim də öz gizli sahilim var. Amma üstümə gələn dalğalar məni hər an qorxuzur.
    Q r i q o l. Tarixi vətənimdə məni bir sahildə, bu qürbət eldə isə digər sahildə görürlər. Əslində hər iki tərəf yanılır. Mən üçüncü sahildəyəm. Hər bir çayın üçüncü sahili mövcuddur. Mən o üçüncü sahildə dayanmışam.

    İştirakçılar səhnənin önünə gəlirlər. İndi səhnədə yanğının yerində şamlar yanıb bərq vurur.
    Radiodan diktorun səsi eşidilir: “Antifaşist Ella Trebe edam olunmuşdur...”

    Az sonra sanki rupordan Qriqol Robakidzenin əks-səda verən gur səsi eşidilir: “Mən nə arzu edirəm? Mən dünyaya oktyabr ayında gəlmişəm. Diləyim budur ki, mən bu dünyada olmayanda, hər ilin oktyabr ayında gürcü ana Mtsxetaya gəlsin. Oradakı kilsənin bir hücrəsində şam yandırıb məni yada salsın. Bundan başqa anam Gürcüstandan mənim bir diləyim yoxdur”.

    Musiqi. İştirakçılar yanğın və partlayışdan sonra səhnədə yanan şamlara yaxınlaşıb əyilirlər. Hərə yerdən bir şam götürüb üzü səhnənin dərinliyinə doğru gedirlər. Musiqi səsi tədricən artır, gurlaşır. İştirakçılar yenidən geri qayıdır, əliərindəki şamı yuxarı qaldraraq təzim edirlər.
    Pərdə
    Son












    MİNNƏTDARLIQ

    (Birpərdəli pyes)

    İştirak edirlər:
    Yavuz
    Çayçı
    Kişi
    Oğlan
    Müxbir

    (Qaranlıqda yanıb-sönən işıqlar. Qatar fiti. Kiçik əyalət dəmiryol vağzalının yeknəsəq səs-küyü. Stansiya yoldəyişənlərinin repreduktorla “səsləşməsi”: “İkinci yola qatar verilir...”. “Cəld olun, gecikirik...”. “...Növbədə kimlərdir?” və s. Sonra vaqon təkərlərinin xırçıltısı. Vağzal fanarlarından birinin işıq zolağında döyükən oğlan görünür, - bu, Yavuzdur).

    Yavuz (geri dönüb qışqırır): - Axı sən demədin, bu hansı stansiyadır?
    Bələdçinin səsi: - Qamışlı... Qamışlı stansiyası.
    Yavuz: - Məni ələ salırsan?
    Bələdçinin səsi: - Əşi, neçə saatdır qır-saqqız olub yapışmısan yaxamdan, indi nə istəyirsən?
    Yavuz: - Mənə bu stansiya lazım deyil.
    Bələdçinin səsi: - Sən də mənə lazım deyilsən. Gərək hər dəfə səfərə çıxanda bir səfehə rast gələm də...
    Yavuz: - Səfeh özünsən.
    Bələdçinin səsi: - Səfehsən ki, hara getdiyini özün də bilmirsən...

    (Çırpılan qapı səsi.Çarxların qarışıq, ritmsiz şaqqıltısı... Bələdçinin rişxəndli qəhqəhəsi... Yavuz səhnənin önünə doğru addımlayır. İşıq zolağının aşkarladığı ağac skamyada əyləşir. Bir papiros alışdırıb qollarını dizinə dirsəkləyir. Hardansa musiqi səsi gəlir. Deyəsən, “Mayak” radiostansiyasının gecə konsert proqramıdır: müğənni fit çala-çala mahnı oxuyur. Elə bil bu səs uzaqlaşıb gedən qatar fitinin əks-sədasıdır...
    Yavuz skamyanın üstündə uzanır. Əlini çarpazlayıb başının altına qoyur. Yuxuya getmək istəyir. Yanıb-sönən işığın çəpəki şüası onun sifətində oynayır. Uzaqlaşan fit səsini onun öz daxili səsi əvəz edir).

    Yavuz (öz-özünə): - Hə, bu da mən, mənim Çiçəyim. Gəlmişəm səni görməyə. Gəlmişəm səni dərməyə. Bəlkə elə indi, bu saat yuxuda məni görürsən. Görürsən ki, sahil parkının gizli bir yerində, elə indi üstündə uzandığım belə bir skamyanın üstündə əyləşib sinəmə sığınmısan. Sonra milis nəfəri bizə yaxınlaşıb irişə-irişə sənədlərimizi tələb edir. Sən isə milisin üstünə qışqırıb onu qovursan. Amma o milislərdən biri indi məni bu yad stansiyada, bu yad skamyanın üstündə yaxalasa işim bitəcək. Ağzımdan elə bir ətir gəlir ki, onun dərəcəsini yalnız ayıltma məntəqəsində qoxulamaq olar. Əgər məni xirtdəkləsələr, doğrudan da hər şey yuxuya çevriləcək: mənim tənha otağım da, indi tənha qalan o skamya da, elə iki ilin ayrılığında uyuyan sən də, mən də... Düzdür, bu illərdə mən tamamilə tənha qalmamışam: yeni tanışlarım meydana gəlib, amma əminəm ki, sən təkliyin əlində boğulmusan. Axı, sən mənsiz həmişə təksən. Bunu özün deyərdin. Bax, indi bu qədər yol gəlmişəm sənin təkliyinə doğru...

    (İşıq sönür. Sonra səhnə tədricən işıqlaşır. Yavuz skamyada əyləşib gərnəşir. Arxada uzanıb gedən qoşa relslər. Yaxınlıqda, küncdə üst-üstə qalaqlanmış stullar. Kiçik budka, budkanın üstündə yazı: “Çayxana”. İri samovar. Bir neçə taxta stol. Bir sözlə, kiçik stansiyanın adi, kiçik çayxanası. Yavuz skamyadan qalxıb budkaya yaxınlaşır, qalaqlanmış stullardan birini götürüb üstündə əyləşir, ayağını ayağının üstünə aparır, saçını darayır, üst-başını səliqəyə salır, qalstukunu düzəldir, yerdəki əskini tüpürcəklə isladıb ayaqqabılarını təmizləyir... Özünə gümrah bir görkəm verib siqaret alışdırır. Budkanın qapısı açılır, çayçı görünür. Yavuz diksinir, çayçı təəccüblə ona baxır).

    Çayçı: - Sabahın xeyir.
    Yavuz: - Hər vaxtınız xeyir, dayı.
    Çayçı: - Yəqin səhər qatarıynan gəlmisən, hə?
    Yavuz (mızıldayır): - Hı-ı-m.. Ardımca maşın gəlməlidi, nəsə gecikir. Hazır çayınız var?
    Çayçı: - Yox... Bir azdan çay da hazır olacaq.
    Yavuz: - Siz burada çayçı işləyirsiz, yoxsa gözətçi?
    Çayçı: - Həm ondan, həm bundan... Həm ağa, həm nökər... Axşam yorğun idim, kəlləmi atdım, elə buradaca yuxuladım.
    Yavuz: - Yəqin eviniz uzaqdır...
    Çayçı: - Yox, elə uzaqlığı yoxdur. On-on beş dəqiqəlik yoldur maşınla. Evdə olanım bir qarıdır ki, ona da mənim evdə olub-olmamağımın isti-soyuqluğu yoxdur.
    Yavuz: - Uşağınız yoxdur?
    Çayçı: - Uşaqlar yuvadan uçub gediblər. Hamısı şəhərdə yurd salıblar – qızlı, oğullu. Əlləri çörəyə çatsa da, yenə mənim işim-peşəm onlara pul qazanıb göndərməkdir. Ümidim sonbeşiyədir, o da əsgərliyə gedib. Görüm bəlkə gələndən sonra onu bağladım evə.
    Yavuz: - Bəlkə heç o da qalmadı burada...
    Çayçı: - Gələn kimi evləndirəcəm. Yox əgər o da getsə, ta mən işin daşını atacam. Kimin üçün qazanıram ki? Övlad ata sözünə baxmayandan sonra...
    Yavuz: - Yaxşı, əmi, burdan Ağdərəyə nə qədər yoldur?
    Çayçı: - Ağdərəyə? Ağdərə uzaqdır. Üç-dörd saatlıq yoldur...
    Yavuz: - Maşınla?
    Çayçı: - Hə. Bəs piyada getmək istəyirsən? Özü də yaman bərbad yolu var. Yol neyləsin, bir yandan düzəldirlər, o biri yandan sel-yağış yuyub aparır. Kim lazımdır sənə? Tanışın var oralarda, yoxsa qohumun?
    Yavuz: - Heş... Elə-belə... Bir məsələ var, onunla bağlı getməliyəm.
    Çayçı: - Hə, nolar... Gözlə, maşın-zad olsa yola düşərsən. Amma deyəsən, dedin ki, minik gələcək ardınca, hə? Yoxsa o avariya məsələsinə görə gəlmisən?
    Yavuz: - Yox, işim var... Xırda şeydi...
    Çayçı: - Ağdərəlilər bir cür adamlardı. Xətrinə dəyməsin, bəlkə əslin-zad o tərəfdəndi, düzünü deyim ki, davalı xalqdı...
    Yavuz: - Kim?
    Çayçı: - Ağdərə xalqı... Hər gün bir hadisə baş verir. Mənim bacım orda ərdədi, ona görə əlaqəm olur olarnan. Əgər ötənilki dava məsələsinə görə gəlmisənsə, günahkar briqadirin oğludur.
    Yavuz: - Yox, əşi... Mən elə-belə gəlmişəm. Dava-şavaynan işim yoxdur.
    Çayçı: - Nolar, nolar... Xoş gəlibsən...

    (Öskürək səsi eşidilir. Sonra sinəsi medallı, gözlüklü yaşlı bir kişi çayçı budkasına yaxınlaşır. Əvvəlcə çayçıya, sonrasa Yavuza əl verib görüşür).

    Kişi: - Sabahınız xeyir... Salaməleyküm...(Çayçıya) Dediyim kimi oldu. Bə nə bilmişdin?! Mənə də mən deyərlər.
    Çayçı (ona göz-qaş edir): - Uşaqlardan nə xəbər-ətər... Zəng-zad eləməyiblər ki?
    Kişi: - Eh, rəhmətliyin oğlu. Nə qoyub, nə axtarırsan? Nə zəng, nə tel? Hərəsi öz kefindədir... Amma Nağı doxdurun kürəyini yaxşı qoydum yerə. Deyir sən fırıldaq adamsan, biclik edirsən. Elə qəmisyənin yanında dedim ki, fırıldaqçı da sənsən, bic də...
    Çayçı (Yavuza işarə ilə): - Bacoğlu da şəhərdən gəlir, Ağdərəyə getməlidi, iş dalıycan gəlib.
    Kişi: - Ağdərənin işi qurtarır ki, bəyəm. Elə o Nağı doxdurun da əsli oralıdır. Xətrinizə dəyməsin, çox murdar adamdır.
    Çayçı: - Eh, əşi, nə işimiz var doxdurnan-filannan...
    Kişi: - Onda bir çay ver gəlsin.
    Yavuz: - Əmi, bir stəkan da mənə ver.
    Çayçı: - Ağrın alım, sən hansından içirsən?
    Yavuz: - Tünd olsun...
    Çayçı: - Elə yox ey... Deyirəm, seylon çayı dəmləyim sənə, yoxsa hind?
    Kişi: - Yekə kişisən, dünən deyirdin impırtnı çay yoxumdu...
    Çayçı (hirsli): - Dünən yox idi, bu gün var. Bir də sənə nə fərqi var, hara çayı olsa içirsən...
    Yavuz: - Əmi, mənə də fərqi yoxdur. Təki çay olsun.
    Çayçı: - Onda ikisini qarışdırım. Hind çayının tamı yaxşıdır, seylonun rəngi. Amma bizimkilər doldurub, yəqin özümüzünkündən də gözünə qatıblar.
    Kişi: - Mən otuz ildir sənin müştərinəm, amma heç vaxt düz sözünü eşitmədim sənin.
    Çayçı (söhbəti dəyişir): - Xülasə, kağızı aldın?
    Kişi: - Təkcə kağızı yox, canını da aldım onun.
    Çayçı (stəkanları düzərək): - Yaşa, vallah. Bu üz ki səndə var, diri ikən ölüm kağızı da alacaqsan.
    Kişi: - Haqq-hesab olan yerdə elə ölüyə də dirilik kağızı almaq olar.
    Çayçı: - Bizim rayonda haqq-hesab məsələsi yoxdu. Adamın üstə Allah var, bu kişi gələnnən bəri hər şey düzəlib.
    Kişi: - Elə o kişi korlamırmı bu işləri? Əvvəllər üç manata düzələn işi, indi on üç manata zorla düzəldirlər.
    Çayçı: - Elə demə. Bu bacoğlu da elə bilər ki, ürəkdən deyirsən...
    Kişi: - Ürəkdən deməyəndə bə haradan deyəsiyəm ki? Mənim vəzifəlilər yanında quyruq bulamaqla işim yoxdur. Səni kimi deyiləm ki, samovarı əlimdən alacaqlarından qorxam. Poçtalyon babayam, hökumətin qəzet-jurnallarını vaxtında çatdırıram camaata? Çatdırıram! Daha deməyə nə sözün?
    Çayçı: - Elə düzgün adamsansa, rayonu niyə nehrə kimi çalxayırsan. Guya gözün tutulub, heç nə görmürsən... Amma qabağına xörək gələndə ətin yekə parçasını qamarlayırsan.
    Kişi: - Elə şeylər var ki, onu gözsüz də görmək olur. Bir də mən demirəm ki, tamam koram. Nemes vuran gözüm lap zəifdir, o biri də tez-tez tutulur.
    Çayçı: - Bəs Nağı doxdura deyirsənmiş ki, heç biri görmür.
    Kişi: - Qələt eləyir onu deyən! Mən deyirdim ki, nemes vuran gözüm görmür. Hökumətin puludur, qoy yazsınlar ki, ikisi də görmür.
    Çayçı: - Deməli, belə çıxır ki, gözünün birini nemes çıxarıb, birini də sobez vurub çıxarsın, hə?!
    Kişi: - Sobez nə qədər eşidən adamı kar, görəni kor edib. Mən də olum onlardan biri. Desəm inanmazsan, elə o Ağdərədə Həmid adlı birisi var, qırx-qırx beş yaşı ola, ya olmaya, o günləri görürəm ki, qocalıq pensiyası alır. Soruşuram ki, Həmid, neçə yaşın var, deyir altımış, deyirəm ki, səni altımış günə qalmayasan, sən mənim böyük oğlumla məktəbi qurtarmısan, hardan oldu altımış yaşın? Deyir, sən allah üstünü vurma, dayı. Deyirəm, ta dayı niyə deyirsən mənə, belə çıxır ki, elə yaşıdıq sənnən...
    Çayçı (çay süzüb gətirir): - Olan şeydi bunlar... Elə şeylərdən danışıb, qonağın başını ağrıtma...
    Yavuz: - Yox, xoşdu... Maraqlıdı...
    Kişi: - Qonağımız şəhərdən gələnə oxşayır...
    Yavuz: - Bəli.
    Kişi: - Oralarda nə var-nə yox?
    Yavuz: - Yaxşılıqdır.
    Kişi: - Yaxşı olan nədir?
    Yavuz (mızıldanır): - Belə də... Məsələn, sizi nə maraqlandırır?
    Kişi: - Məsələn, o dənizin qırağındakı parkda yenə öpüşürlərmi?

    (Hiss edilir ki, Yavuz tutulub pərt olur).

    Çayçı: - Əşi, sən də tanıyıb-bilmədiyin adamın yanında ağlına gələni üyüdüb tökmə. Ağsaqqal adamsan...
    Kişi: - Mən nə nəlayiq söz deyirəm ki? Söhbətdi eləyirik də? (Yavuza) Yaxşı, bacoğlu, bəs kişilər necə, hələ tuman geymirlər ki?
    Yavuz (çiynini çəkir): - Yox... Necə bəyəm?..
    Kişi: - Heç, elə-belə... Mən o illəri şəhərə gedəndə arvadların bəzisini şalvarda görmüşdüm. Onda mənə elə gəlmişdi ki, kişilər onların acığına tezliklə tuman geyəcəklər.
    Yavuz: - Elə şey yoxdu. Siz nə vaxt olmusuz şəhərdə?
    Kişi: - Bir on-on beş il olar.
    Çayçı: - Əşi, sən əsgərlikdən sonra heç şəhərə getmisən? Niyə yalan danışırsan?
    Kişi: - Niyə getməmişəm? O illəri ortancıl oğlumu milis-abaxes tutmaq istəyəndə getmədimmi? Hələ bir beş yüz manat da borc almadımmı səndən?
    Çayçı: - Hə, yadıma düşdü... Amma qalan hesabın üstündən eləcə su içdin.
    Kişi: - Onu uşağın özü gətirib verəcək. Təki sənə borclu olsunlar, elə bil kassaya qoyubsan, üstünə faiz gəlir. (Yavuza) Bizim o ortancılı heç nəyin üstündə ilişdirmişdilər. Nədi-nədi işlədiyi idarədən üç kilo ət götürmüşdü.
    Yavuz: - Harada işləyirdi?
    Kişi (çayçıya): - Harada işləyirdi o, sən bilərsən?
    Çayçı: - Guya özün bilmirsən? Əti haradan oğurlaya bilərlər?
    Yavuz:- Ət kombinatından...
    Kişi: - Hə, nəsə heyvan kəsilən yerdə işləyirdi. Abaxeslər yaxalamışdı. Eşitdim ki, uşağın işi şuluxdu, cumdum ardıyca. İşdən çıxmağından qorxmurdum. İş heç, əsas qorxum məktəbindən qovarlar, axşamlar oxuyurdu – prokurorluq məktəbində, indi Qarabağ tərəfdə milislərin ləçənniyidir. Sözüm onda deyil. Gedib tapdım abaxeslərin böyüyünü. Cavan bir uşaqdı, səndən bir az böyük olardı, ya olmazdı. Dedim hal-qəziyyə belə, filankəsin atasıyam, filan məsələyə görə gəlmişəm. Oğlan başladı ki, dayı bəs nə bilim qanun belə gəldi, qayda elə getdi; oğlun özü gələcəkdə prokuror olmağa hazırlaşır, amma əmlakımızı oğurlayır. Dedim, sənin nə əmlakını oğurlayıb? Dedi, sosialist əmlakı – elə mənim əmlakımdır. Dedim, elə mənim də əmlakımdır. Dedi, uşağın işi yaşdır. Yalvar-yaxar elədim. Rəhmə gəlmədi. Dedi, iş verilib nə bilim milisə, prokurora... Bir həftə ayaq döydüm o yollarda. Xeyri olmadı. Demə, bəs bizim rayondan biri elə həmin abaxesin yanında işləyirmiş... Çayçı: - Əşi, bu əhvalatı yüz yol danışıbsan, daha köhnəlib, bəsdi. Başqa söhbət qəhətdi başına?
    Kişi: - Sənə danışmıram, qonağa danışıram. Get sən samovarını dəmə qoy, bu saat müştərilərin töküləşəcək üstünə. Qatarın da gəlməyinə az qalır... Bacoğlu, sənə başağrısı vermirəm ki?
    Yavuz: - Qətiyyən. Xoşdu, danışın...
    Kişi: - Söhbət şəhərdən düşüb, ona görə danışıram. Guya şəhər-zad görməmişik... Hə, getdim tapdım həmin eloğlumu, dedim, əl mənim-ətək sənin, filan məsələni yoluna qoy. Sağ olsun, sözümü yerə salmadı, getdi abaxesin yanına. Xülasə, uzun məsləhət-məşvərətdən sonra razılaşdılar. Eloğlum dedi ki, altıya razılaşıblar. Elə bil qanad açdım uçmağa. Fikirləşdim ki, yəqin altı manat cərimə verəcəyik - ətin pulunu... Əlimi cibimə atmaq istəyəndə dedi ki, tələsmə, sonra verərsən. Dedim, a sağolmuş, altı manat nədir ki? Gülüb elə qəh-qəhə çəkdi ki, tüküm ürpəşdi. Dedi, rəhmətliyin oğlu, altı – yəni altı min... Elə bildim zarafat eləyir. Gördüm yox, xına o xınadan deyil. Əl-ayağına düşdüm. Xülasə, üçün üstündə dayandıq. Deyilən hesabı yığıb verəsi oldum... Bax, həmin tərifli şəhərdə ətin kilosunu mənə min manata beləcə sırıdılar.
    Yavuz: - Uşağınızı tamam azad etdilər?
    Kişi: - Yox bir, bu həngamədən sonra da buraxmasınlar? Elə o vaxtdan bu kişinin yanında xəcalətliyəm. Düzdür, pulu vermişəm, amma sələmi qalıb.
    Çayçı: - Sənnən pul istəyən yoxdu, bayaq zarafat edirdim.
    Kişi: - Vallah, ötən ay getmişdim uşağın yanına, deməyinə görə böyüdüb yuxarılara aparacaqlar, ona görə hələ əli aşağıdır; heç mənim özümə bir düz-əməlli cib xərcliyi vermədi.

    (İki nəfər gəlir: müxbir və oğlan. Onlar keçib boş stolun arxasında əyləşərək çayxanadakılarla ötəri salamlaşırlar).

    Oğlan: - Sabahınız xeyir! Nə var-nə yox?
    Kişi və çayçı: - Aqibətiniz xeyir. Sağ olun.
    Müxbir: - Mən ölüm, yenə antisanitariyadır. Kömür yerə tökülüb, çayçı xalatsızdır, budkanın o başında yeşiklər üst-üstə qalanıb...
    Kişi: - Balam, sən müxbirsən, get qəzetini çıxart, nə borcuna çayxana nə cürdür, çayçı nə geyinib? Allah atasına rəhmət eləsin ki, yayın bu cırhacırında zəhmət çəkib, yuxusuna haram qatıb bizə çay dəmləyir.
    Çayçı (kişiyə): - Yox, niyə elə deyirsən. Haqlı tənqiddir, çalışarıq nəticə çıxaraq, borcumuzdu.
    Müxbir: - Elə hey çalışırsan, bir şey çıxmır ki, çıxmır.
    Kişi: - Nə çıxasıdır ki? Yoxsa sən də xox gəlirsən bizə?
    Çayçı: - A kişi, düz deyir, mən ona çox borcluyam. İstəsə öz qəzetində ikicə sətir yazıb, bu budkanı alt-üst edər, qurban olum o yazan qələminə.
    Kişi: - Bunun qələmi nə vaxt düzünü yazıb ki?
    Müxbir: - Həmişə! Mənim vicdanım yalan yazmağa öyrəşməyib.
    Çayçı: - Düz deyir. Mən şəxsən özüm onun qələminə heyranam.
    Kişi: - Heyran olarsan də! Ayda iki dəfə şəklini qəzetdə verir. Gah stəkanları üst-üstə yığıb çəkirlər, halbuki burada çayı stəkanla yox, çayniklə verirlər, gah da əmək veteranı kimi tərifləyirlər; ömründə isə faydalı əməyin nə olduğunu bilməyib.
    Yavuz: - Niyə ki, çayçılıq sənətinin özü də əmək tələb edir. Haradasa cəmiyyətə lazım olan işdir.
    Kişi: - Elədir, mən zarafat edirəm.
    Müxbir: - Doğrudu, mən onu vaxtilə qəzetdə tərifləmişəm, amma son vaxtlar özünü doğrultmur. Belə getsə felyeton yazmalı olacağam.
    Yavuz: - Siz hansı qəzetdə işləyirsiz?
    Müxbir (duruxur): - Yerli... Nəyə görə soruşursuz?..
    Yavuz: - Maraqlanıram. Olmaz bəyəm?
    Müxbir: - Niyə olmur ki? Siz də qəzet işçisisiz?
    Yavuz: - Xeyr.
    Müxbir: - Deyəsən, sizi tanıyıram. Bəlkə də televizorda görmüşəm. Ya institutda dərs demirsiz ki?
    Yavuz: - Xeyr. Dediyiniz yerlərlə heç bir əlaqəm yoxdur.
    Müxbir: - Harada işlədiyinizi soruşmaq olarmı?
    Yavuz: - Bu, o qədər də vacib deyil. Amma kimliyimlə maraqlanmaq istəsəniz, deyə bilərəm. Daha doğrusu, adım Yavuzdur. Pasportum da üstümdədir – göstərə bilərəm (əlini cibinə salıb pasportunu çıxarır).
    Müxbir: - Siz nə danışırsız, mən elə-belə deyirəm.
    Kişi: - Mən bilən bacoğlu şəhərdən gəlib, Ağdərəyə iş dalıyca göndəriblər.
    Müxbir: - Lap yaxşı, xoş gəlib, gözümüz üstə yeri var.
    Yavuz (pasportu cibinə qoyaraq): - Sağ olun, minnətdaram.

    (Oğlan stuldan sakitcə durub çayçıya yaxınlaşır, onunla pıçhapıç nə barədəsə danışır, çayçı çiyinlərini çəkir, əl-qolunu oynada-oynada oğlana nəyisə başa salır, çayxanadakılar isə söhbəti davam etdirirlər).

    Kişi: - Yavuz müəllim hələ lap cavan olsa da, böyük-kiçik yeri biləndir. Adam elə ilk baxışdan görür.
    Müxbir: - Elədir, o dəqiqə hiss olunur. Tək gəlmisiz, Yavuz müəllim?
    Yavuz: - Bəli...
    Müxbir: - Maşınnan, yoxsa...
    Yavuz: - Yox, qatarla...
    Müxbir: - Yəqin ki, ilk gəlişinizdi.
    Yavuz: - Bəli... Elədir... Birinci dəfədir...
    Müxbir: - Demək bizim şəhərnən hələ tanış deyilsiz. Şəhər deyəndə ki, adı şəhərdir, özü qəsəbə tiplidir.
    Yavuz: - Buradan Ağdərə kəndinə neçə kilometr olar?
    Müxbir: - A kişi, neçə kilometrdir?
    Kişi: - Olar də, bir qırx-əlli kilometr.
    Yavuz: - Onda yaxındır ki... Bəs dedilər üç-dörd saatlıq yoldur.
    Müxbir: - Bilirsiz, yolumuz bir az xarabdır, sel ovub. Bu barədə dəfələrlə yazmışam, amma nəticəsi yoxdur ki, yoxdur.
    Yavuz: - Nəyə xeyri yoxdur?
    Müxbir: - Yola...
    Yavuz: - Nədən yazmısız?
    Müxbir: - Yoldan...
    Yavuz: - Bəs nə nəticə gözləyirsiz?
    Müxbir (duruxur): - Yolun düzəlməsini deyirəm də...
    Yavuz: - Kimi tənqid etmisiz?
    Müxbir: - Bu işdə günahı olan yoldaşları.
    Yavuz: -Belə çıxır ki, günahkar yoldaş – yağışdır. Axı, deyirsiz ki, yolları yağış dağıdır.
    Kişi: - Bir yandan yağış dağıdır, bir yandan da yol idarəsinin rəisi Baxış.
    Müxbir: - Yox, Baxış pis adam deyil. Əlinin altındakılar qurddurlar.
    Kişi: - Qurdun böyüyü elə onun özüdür. Yola töküləsi asfalt həyətlərə daşınır, eskavatorlar ağzı günə yatışır.
    Müxbir: - Elə demə. Yavuz müəllim də elə başa düşər ki, sən ciddi deyirsən.
    Kişi: - Yavuz müəllim qoy elə də bilsin. Mən həmişə ciddi danışıram. Yalan-palanla işim yoxdur.
    Yavuz: - Ağdərəyə avtobus işləyir?

    (Çayxanadakıların hamısı bir-birilərinin üzünə baxırlar).

    Kişi: - Vallah, heç bilmirəm işləyir, ya yox...
    Çayçı (onlarla söhbətdən ayrılır): - Əvvəllər işləyirdi, indi bilmirəm (oğlana), sən bilərsən, avtobus gedir o tərəfə?
    Oğlan: - Avtobus nəyə lazım, lazım olsa yəni bir araba-zad tapa bilməyəcəyik?
    Müxbir: - Biz elə qanacaqsızıq ki, yolçunu yolda qoyaq?
    Yavuz: - Mən avtobus soruşuram...
    Müxbir: - Düzü, mən də doğru-dürüst bilmirəm...
    Yavuz: -Müxbir bilmirsə, qalanlar hardan bilməlidir?
    Müxbir: - Siz Ağdərəyə getməlisiz?
    Yavuz: - Bəli...
    Oğlan: - Hara lazımdı apararıq, narahat olmayın.
    Yavuz: - Sağ olun...
    Müxbir (oğlana): - Onsuz da sən Ağdərəyə getməlisən, onlarla qohum olursan.
    Oğlan (bir qədər utancaq): - Nə dəxli var ki? Qonağa görə maşını olan Moskvaya da sürər.
    Kişi (müxbirə): - O avariya məsələsinin axırı nə oldu?
    Müxbir (gözünü ağardır, him-cimlə nəsə qandırmaq istəyir): - E-e-e... O məsələ? Yaxşı olmalıdır.
    Kişi: - Kimin xeyrinə qurtarmalıdır?
    Müxbir: - Ölənin...
    Kişi: - Yəqin ölənin adamları adam tapıblar...
    Oğlan: - Əşi, nə borcumuza. Öz dərdimizdən danışaq.
    Kişi (hirsli-hirsli): - Bəs bu bizim elə öz dərdimiz deyilmi? O illəri bizim kolxozun briqadirini haqsız yerə tutub basmışdılar. İki il yatandan sonra açıb buraxdılar. Dedilər ki, bəs bağışlayın səhv etmişik. Belə də səhv olar? Adamın ömrü sonsuz deyil ki, onun bir qismini də boş-boşuna yaşamağa sovurasan. Hər günün öz haqq-hesabı var.
    Müxbir: - Narahat olmağa dəyməz. Bizim qanunlarımız elədir ki, heç kəsin haqsız yerə incidilməsinə yol verməz...
    Kişi: - Özün bilirsən ki, mənim oğlum ləçənnikdir. Qanunlarımıza da hörmətim çoxdur. Amma bəzən adam nəyin qanuni, nəyin qanunsuz olduğunu başa düşmür. Əgər vəzifəsi olan adam günün istədiyi vaxtında kefi istəyən hərəkəti edirsə, bu, qanuni adlanır. Kasıbın kiçik səhvi belə qanunla cəzalandırılır.
    Oğlan: - Bizdə qanun hamı üçündür...
    Kişi: - Sözüm yox. Amma qanunlarımızı öz istədiyi kimi yozanlar da az deyil. (Yavuza) Yavuz müəllim, bəlkə səhvim var? Oxumuş adamsız, siz belə şeyləri daha yaxşı bilərsiz.
    Yavuz (bir qədər pauzadan sonra): - Unutmaq olmaz ki, qanunları insanlar özləri yaradıb, deməli, özləri də dəyişdirə bilərlər. Amma, əlbəttə, hərə öz istədiyi kimi yox...
    Kişi: - Elə söhbət də ondan gedir.
    Yavuz: - Bizim borcumuz qanunun keşiyində sayıq dayanmaqdır...
    Kişi: - Muxtar ləçənnik Babaşın oğluna bir şillə çəkmişdi. Babaşın oğlu içib sataşarmış min ilin qanun keşikçisinə. Nə vecinə, pulu var, dağ boyda dədəsi var... Yazıq Muxtar ləçənnik özünü saxlaya bilməyib onu yüngülvari vurur. Oğlan da vurub dağıdır kişinin baş-gözünü. Axırı nə oldu? Yazığı qovdular ləçənniklikdən. Guya uşaq – Babaşın oğlu özünü müdafiə edirmiş. Amma Muxtar ləçənniyin Babaş kimi adamı olsaydı deyəcəkdilər ki, sovet milisinə qarşı bihörmətlik göstərilib. Görürsünüz dünyanın işlərini?
    Müxbir: - Biz belə hallara qarşı mübarizə aparmalıyıq...
    Kişi: - Apar də, kimdi əl-qolunu bağlayan?
    Müxbir: - Redaktor... Odu mənə hər yerdə badalaq gələn...
    Kişi: - Gözünü onun stoluna dikmisən, ona görə hər yerdə qılınclayırsan kölgəsini.
    Müxbir: - Mən vəzifə acı deyiləm.
    Kişi: - Onu deyə bilmərəm. Təkcə bir şeyi bilirəm ki, həmin vəzifəyə keçsən, daha da qorxaq olacaqsan.
    Müxbir: - Əvvəla, mən həmin vəzifəyə göz-zad dikməmişəm. İkincisi də, sən mənim qorxaqlığımı haradan bilirsən?
    Kişi: - Təkcə sən yox, elə hamı belədir. Öz aramızdır danışırıq. Yavuz müəllim, allah sizin qulluğunuzu daha böyük eləsin, mən özüm belə şeyləri çox görmüşəm.
    Yavuz: - Nəyi? Vəzifəni?
    Kişi: - Yox, vəzifənin adamı necə qorxaq etdiyini.
    Çayçı: - A kişi, yalan deyirsən. Vəzifə adama elə zəhm, elə görkəm verir ki...
    Kişi: - Rəhmətliyin oğlu, bu zəhm-filan qondarmadır. Çürük divarın üstünə çəkilən aboy kimi bir şeydir. Adamı vəzifə kimi qorxaq edən heç zad yoxdur.
    Çayçı: - Elə niyə?
    Kişi: - Bunun səbəbi çoxdur.
    Müxbir: - Sən canın, boş-boş şeylər danışma.
    Yavuz (kişiyə): -Sizin sözlərinizdə müəyyən qədər həqiqət var.
    Kişi: - Müəyyən qədər yox, bacoğlu, tam doğru deyirəm. Yaxşı, deyirsiz səbəb nədir? Elə birisi bu: təcrübəsiz adamı birdən-birə götürüb bu boyda rayona başçı qoyarlarmı? Hə, necə bilirsiz?
    Səslər: - Əlbəttə, yox... Qətiyyən!.. Heç vaxt...
    Kişi: - Ay sağ ol! Deməli, adam müəyyən bir rütbəyə çatmaq üçün aşağıdan başlamalıdır. Bayaq elə o dediyim oğlan – Babaşın oğlu aşağıdan başlayıb. Dədəsi Babaş onun adını öz kombinatlarında fəhlə yazdırıb, özü də deyir ki, işə fəhləlikdən başlayanların gələcəyi böyük olur. Partiyaya keçir, komsomol olur, rəis olur, müdir olur, bir də görürsən ki, gəlib əyləşir neçə adamın başının üstdə, əmr verir... Əmr verir, amma qorxaq olur, içi çürüyür yavaş-yavaş... Qorxur ki, vəzifə əldən gedər; vəzifə stolunun şadyanalığı ilə yanaşı, vəzifəni itirmək qorxusu da gəlir.
    Yavuz: - Əmi, siz belə şeyləri hardan bilirsiz? Yəqin vəzifədə olmusuz?
    Kişi: - Olmuşam, niyə olmamışam. Düz qırx ildir ki, poçtalyon işləyirəm.
    Müxbir (kişini Yavuza göstərərək): - Bizim əmək və döyüş veteranımızdır. Fəxrimizdir. Ancaq indi vəzifəli yoldaşlar barədə dedikləri doğru deyil. (Coşqun tərzdə) Qətiyyən, doğru deyil. Bizim vəzifəli yoldaşlar arasında elə cəsarətli, obyektiv, yenilməz kadrlarımız var ki...
    Kişi: - Var... Əlbəttə, görmüsənsə, deməli var...
    Yavuz: - Bu, bayaq dediyinizlə eyni araya sığmır, əmi...
    Kişi: - Niyə ki? Yəqin o, belələrini görüb. Aşıq gördüyünü çağırar - deyiblər.
    Yavuz: - Bəs siz görməmisiz?
    Kişi: - Niyə ki?.. Görmüşəm... Müharibədə - döyüşdə...
    Yavuz: - Bəs işdə, zəhmətdə necə?
    Kişi: - Əlbəttə, orada da var. Amma açığı, bacoğlu, mən səhərdən-axşamacan eşələnməyin özünü də elə bir qəhrəmanlıq hesab eləmirəm. Əlbəttə, halal zəhmət öz yerində. Neçə gündür işləyərək alın tərinlə qazandığını dələduz, cüvəllağının birinə verirsənsə, bunun harası qəhrəmanlıqdır. Əgər özündən bir çərək hündür olan asqırırsa və sən də onun asqırığına öskürməklə cavab verirsənsə, burada qəhrəmanlıqdan əsər-əlamət varmı? Ömrünü işdə-gücdə keçirən adamın qulluqçu qapıları ağzında çürüməsi qəhrəmanlıq deyil məncə.
    Yavuz: - Bəs özünüz bayaq dediniz ki...
    Kişi: - Bildim nə deyirsən! Mənim üç kilo ətə üç min manat verməyimi deyirsən yəqin... Yox, mən buna qəhrəmanlıq demirəm. Bu, əfəllikdi, qorxaqlıqdı... (oğlana müraciət edir) Necə ki, sənin bayaqdan susmağın qorxaqlıq əlamətidir.
    Oğlan: - Mən nədən qorxasıyam ki?..
    Kişi: - Çünki gözünü dikmisən ləçənnik Muxtarın boşalan yerinə. Mənim dediklərimi təsdiq etsən, çox şey itirə bilərsən. Amma mənimlə razılaşa bilməzsən – bu cür hərəkət rəisdən narazılıq deməkdir.
    Oğlan: - Rəisin bura nə dəxli?
    Kişi: - Çünki mənim üstüörtülü toxunduğum, çoxuna da toxunmadığım əhvalatların çoxunun arxasında bizim milis rəisinin kölgəsi tərpənir.
    Oğlan: - Sizə aidiyyatı olmayan işə baş qoşmayın. Bu yaşda yaraşmaz...
    Kişi: - Bəs ona yaraşar ki, qızı yaşda gəlinə sataşsın?
    Oğlan: - Heç kəs heç kəsə zor göstərə bilməz. İnək göz etməsə...
    Kişi: - Elə sənin özünə də yaraşmaz ki, küçə-bazarda, çayxanada eşitdiyin söz-söhbəti rəisinin ovcuna qoyasan. Dünyada pis işlər çoxdur, onların içindəsə ən pisi – satqınlığnan yaltaqlıqdır. Mən iki şeydən iyrənirəm – siçandan və yaltaqdan.
    Müxbir: - Yaxşı, söhbəti dəyişək... (oğlana) Sən də özündən böyüklə dilləşmə...
    Oğlan: - Mən nə deyirəm ki?..
    Kişi: - Elə sənin nöqsanın odur ki, heç nə demirsən. Bəs niyə mənim cavabımı vermirsən?
    Oğlan: - Ağsaqqalsan, nə edim ki?
    Kişi: - Xeyr. Bu, hörmətdən gələn susmaq deyil. Əlində imkanın olsa bu saat məni qoduqluğa saldırarsan. Qorxursan məndən. Bildin?
    Oğlan: - Vallah, dava-dava deyirsən. Mən sakit adamam, heç kəslə işim yoxdur...
    Kişi: - Yaddan çıxarma ki, mən poçtalyonam. Qapılara səndən çox baş çəkirəm. Sən qulluq işində indi-indi cikkildəyirsən, amma mən müharibədən əvvəlki vaxtın çekasında işləmişəm.
    Oğlan: - Bilirəm...
    Kişi: - Elə bildiyin üçün də susursan. Onu da bilirsən ki, rəisin də mənim xasiyyətimə bələddir, mənə toxunsa onu xalq içində rüsvay edərəm. Mənnən elhüzuruna ehtiramla görüşsə də, üzümü görəndə dişi bağırsağını doğrayır. Mən də bunları yaxşı bilirəm. Onun keçmişinə də bələdliyim var. Lazım gələrsə, arxivin qat kəsmiş kağızlarını qaldırda bilərəm...
    Müxbir: - Bunun bizə nə isti-soyuqluğu...
    Kişi: - Hə? Eləcə redaktorundan niyə şikayətlənirsən?
    Müxbir: - Kobuddur, savadsızdır... İşçilərə söyüş söyür.
    Kişi: - Bu ağılnan səni söymək azdır, ölənəcən döymək lazımdır...
    Müxbir: - Niyə? Nə günahım?
    Kişi: - Günahın? Elə bilirsən ki, mən payladığım qəzetlərin vərəqini qaldırıb baxmıram, hə? Bax, o günləri nə idi yazmışdın o səfeh arvad haqda...
    Müxbir: - Arvad kimdi?..
    Kişi: - O oxuyan arvadı deyirəm. Hələ bir utanmaz-utanmaz yanaşı şəkil də çəkdirib veribsən qəzetə. “Rayonumuzun əziz qonağı...”. Paho... Əziz qonaq tapdı mənə...
    Müxbir: - Əşi, onu bütün dünya tanıyır. Elə söz demə, qulağına çatar, bizi qovdurar bu vilayətdən...
    Kişi: - He-he-he... Oxumağına oxusun, sözüm yox. Yoxsa raykom plan qoyub rayon üzrə - hər kolxoz min manat toplayıb bir başıboş arvada bəxşiş verməlidir. Belə də bəxşiş olar? Kolxoz sədrləri də kəndxuda kimi camaatın qanını sorub həmin hesabı düzəltməyincə əl çəkmədilər. Elə bilirsən biz heç nə eşitmirik, heç nə qanmırıq?
    Müxbir: - Başıboş niyə olur? Az zövq verir sənə?
    Kişi: - İrəlilər deyirdilər ki, insanın əsl-nəcabəti olar. Mən buna çox da inanmıram. Amma bircə şeyi bilirəm ki, hər bir insanın özünün keçmişi olmalıdır. Keçmişi olmayanın ömrü yel kimidir. Keçmiş deyəndə mən – adamlığı, namusu, qeyrəti başa düşürəm. Bunlar hər kəsdə doğulan gündən yaranır. Bu həngamələr keçmişnən bağlıdır. Bunlar yoxsa – heç nə yoxdur.
    Müxbir: - Xətrinə dəyməsin, elə sən də hamının keçmişini qurdalayırsan. Bu, bir az yaxşı xasiyyət deyil.
    Kişi: - Bu da belə xəstəlikdi. Neyləyim, mən də buna yoluxmuşam. Amma çox sınadım, həmişə öz fikrimdə haqlı çıxmışam.
    Müxbir: - Nə olub ey, onun keçmişinə?
    Kişi: - Guya ki, xəbərin yoxdur. Özünü tülkülüyə qoyma. Vəzifəli kişilərin neçəsinin başını yedi, neçəsini bir-biriynən qanlı-bıçaq elədi.
    Çayçı: - Əşi, boş söhbətdi bunlar...
    Kişi: - Xeyr. Boş-zad deyil. Bir vaxt mənim elə öz oğlum da ilişmişdi ona. Eşitdim, gələndə qulaqburması verdim.
    Müxbir: - Məşhur adamlar haqqında yalan söz-söhbət çox olur...
    Kişi: - İndi yaşının bu vaxtında yanında gəzdirdiyi o uşaq kimdir bəs? Guya oğulluğa götürüb. Ağlı olsaydı qanuni ərə gedərdi, övladı olardı. İndi yanında uşaq-muşaq gəzdirib oynaş əvəzinə saxlamazdı.
    Müxbir: - O yanındakı, oxuyan oğlanı deyirsən? Əşi, oğlan öz qohumudur, yaxşı da səsi var.
    Kişi: - Mən bilirəm, qohumu deyil, onunla yaşayır. Hələ istəyirsən kimliyini də deyim o uşağın.
    Oğlan: - Hardan bilirsən?
    Kişi: - Bəs sən hardan bilirsən?
    Oğlan (mızıldanır): - Mən heç nə bilmirəm... Heç nə eşitməmişəm...
    Kişi: - Hər halda rəisin qeyri-qanuni də olsa dünyaya gəlmiş oğlunu səndən-məndən pis tanımaz. İndi həmin oğlan həmin müğənniyə dadanıb. Guya bundan xəbərin yoxdu, hə?
    Oğlan: - Heç nə bilmirəm. Bilmək də istəmirəm...
    Kişi: - Yaxşı, a kişi, bəsdi... Nə işin var, axı? Öz dərd-sərimizdən danışaq... Qonağımız Ağdərəyə gedəsidir. (oğlana) Sən bir maşınını xoda sal...
    Müxbir: - Yaxşı sözdü. Hə, kimin kimə neyləməsinin bizə nə dəxli?.. Öz işimizlə məşğul olaq... Ağdərə çox mənzərəli yerdi. Yəqin ki, Yavuz müəllimin xoşuna gələcək. Adamları da işgüzar, qanacaqlı... Lazımsa mən də müşayiət edə bilərəm.
    Yavuz: - Yox... Sağ olun... Mən elə-belə... (oğlana işarə ilə). Onda elə ikimiz gedərik. Bir adam var, onu görməliyəm.
    Oğlan: - Maşın sizin qulluğunuzda hazırdır...
    Çayçı: - Sizə yaxşı yol... Yavuz müəllim, gələndə yenə bizə baş çəkin.
    Yavuz: - Mütləq... (əlini cibinə salır). Çayın pulu qaldı...
    Kişi və çayçı: - Əşi, bizi biabır eləmə... Yaxşı yol...
    Yavuz: - Yaxşı, onda sağ olun. Görüşənədək...

    (Oğlan və Yavuz gedir. Maşın gurultusu. Çayxanadakılar nəsə söhbət edirlər. Maşın gurultusu eşidilməz olur).

    Müxbir: - Bizim letuçkamız var. Mən getdim... Sağ olun. (Gedir).
    Kişi: - Axırıncı qatar poçtu gətirmiş olar. Mən də poçtxanaya tələsirəm...
    Çayçı: - A kişi, dayan, onsuz da müştəri-zad yoxdur... Mən də raypoya dəyməliyəm, elə yoldaşlı gedək...

    (Çayçı stolları səliqəyə salıb kişi ilə gedir. Səhnə qaralır. Musiqi. Sonra səhnəyə bir parça işıq düşür və həmin işığın altında üz-gözü sarıqlı Yavuz görünür).

    Yavuz: - Alçaq uşağı...

    (Maşın səsi eşidilir. Az sonra oğlan tələsik addımlarla Yavuza yaxınlaşır).

    Oğlan: - Bıy, bu nədir? Sizə nə olub belə?
    Yavuz: - Heç... Boş şeydir. Maşını işə sal, gəldiyimiz yolla geri qayıdaq...
    Oğlan: - Mən heç nə anlamıram... Siz dediniz ki, bir az maşında əyləş gözlə, indi qayıdıram... Çox gec qayıtdınız. Nigaran qaldım. Getdiyiniz yerin səmtini də düz-əməlli bilmədim ki, arxanızca gəlim... Bayaqdan oturub sizi gözləyirəm.
    Yavuz: -Sən düz etmisən... Mən səhv etmişəm... Sən bu kənddənsən?
    Oğlan: -Yox... Amma buradakı bəzi adamları tanıyıram...
    Yavuz: -Bəzi adamları?
    Oğlan: -Hə də... Arada gəlib-gedirəm bu tərəflərə... Ağdərəlilərlə qohum olmağa hazırlaşırıq...
    Yavuz: - Hazırlaşırsız? Neçə nəfər?
    Oğlan: - Neçə nəfər deyəndə ki... İki ailə.
    Yavuz: - O necə qohumluqdur elə-tapdansatış, “optovıy”?..
    Oğlan: - Sizə necə deyim... Mən bu kənddən bir qıza nişanlanmışam...
    Yavuz: - Hə, indi anladım səni. Deməli, istədiyin qız bu kənddəndir.
    Oğlan: - Bəli. Bu yaxınlarda toyum olacaq...
    Yavuz: -İndidən təbrik edirəm... (Pauza). Hətta, çağırsan toyuna da gələrəm.
    Oğlan: -Təşəkkür edirəm... Amma xahiş edirəm düzünü deyəsiz: siz buraya nə məqsədlə gəlmişdiniz?
    Yavuz: - Niyə gizlədim, mən də bu kənddən bir qız sevirdim...
    Oğlan: -Bəlkə də gələcəkdə elə qohum olacağıq...
    Yavuz: - Yox, zənnimcə daha o qohumluq sevdası baş tutmayacaq.
    Oğlan: -Nədən bilirsən?
    Yavuz: - Mənə tutulan divandan... Üz-gözümü görmürsən? (Pauza). İstədiyim qızgilin həyətinə girəndə qardaşları üstümə tökülüşdülər... Əllərindən canımı zorla xilas edə bildim...
    Oğlan: - Nə tərbiyəsiz ailə olub... Adam da qonağa əl qaldırar? Qızın qardaşları səni əvvəldən tanıyırdılar?
    Yavuz: -Əlbəttə... Mən qızla universitetdə bir yerdə oxumuşam...
    Oğlan: - Gör bir necə axmaq ailələr olur... Bu da sənə kənd qızı... Nə yaxşı ki, mənim Çiçəyimin ailəsi belə deyil... Qardaşları da çıx ziyalı adamlardır.
    Yavuz: - Çiçək? O, kimdir elə?
    Oğlan: - Mənim nişanlımdır... O da universitet bitirib. Amma mənim heç orta təhsilim də yoxdur. Di gəl ki, bir-birimizi çox yaxşı anlayırıq...

    (Araya bir xeyli sükut çökür. Oğlan irəli yeriyir. Yavuzun qolundan tutur).

    Yavuz: - Gedək... Sənə də zəhmət verdim.
    Oğlan: -Yox ey... Ağlıma bir fikir gəldi. Gəl maşını sürüm o həyətə...
    Yavuz: - Sonra?
    Oğlan: - Sonrasını mən özüm bilirəm... Mən onlara başa salaram yad qonaqla necə rəftar etmək lazımdır...
    Yavuz: - Yox... Təşəkkür edirəm. Buna ehtiyac yoxdur. Belə cəsarətli təklifiniz üçünsə xüsusi minnətdarlığımı bildirirəm... Gedək, yolçu yolda gərək.

    (Onlar gedirlər. Maşın uğultusu. Sonra melodiya səslənir).

    SON

    (Qeyd. Pyes 80-ci illərin əvvəllərində qələmə alınıb).




    FİNAL

    Birpərdəli dram



    İŞTİRAKÇILAR:

    RÖVŞƏN
    SÜBHİ ZAVALZADƏ
    ESMİRA
    SEYRAN
    QOCA


    (Bağ. Həzin musiqi sədası eşidilir. Söyüd ağacının altında boş skamya. Bir az aralıda dəmir dirəkdən asılmış saat. Əqrəblər “12” rəqəminin üstündə donub qalıb. RÖVŞƏN gəlir. Bir az gəzişib skamyada əyləşir. Özü ilə gətirdiyi kitabı vərəqləyib bir kənara atır, əllərini qoltuğunun altında çarpazlayıb, uzaqlara baxır. Sanki gözü yol çəkir. Ağacların arasından eynəkli QOCA çıxır. Əsasını yerə vura-vura skamyaya yaxınlaşır. Hiss olunur ki, gözləri çox zəifdir; dəmir ucluqlu əl ağacının yerə dəyən zərbələrinə uyğun musiqi səslənir: tapp-tapp-takk-takk... Rövşən hənirti eşidib çiyinlərini qısır. Yalandan gözünü yumur: guya yatıb. Bundan sonra Rövşənlə Qocanın daxili nitqi əks-səda verir).

    RÖVŞƏN (Pıçıltı ilə): - Aha, odur, gəlir... Nə tez?..

    (Qoca skamyaya çatır. Tövşüyür. Əlini əvvəlcə söykənəcəyə, sonra isə Rövşənin çiyninə qoyur; bir az ayaq saxlayıb nəfəsini dərmək istəyir. Rövşən gülümsəyib çiynindəki əli ehmallıca sığallayır. Qoca əlini çəkmək istəyir. Rövşən onun əlindən bərk-bərk yapışıb, dodağına yaxınlaşdırır... öpür...)

    QOCA (Qorxudan və heyrətdən gözləri bərəlmiş halda fikirləşir; biz onun düşüncəsini kənar pıçıltı ilə eşidirik): - Ay səni lənətə gələsən!.. Köpəy oğlunun iti! Necə də yapışıb. Qışqırsam, əlimi biləkdən qoparacaq. Dünyada ən zəhləm gedən heyvan - itdir. İndi neyləyim? Qışqırım?.. Ətim çimçəşir. Elə bil it deyil, adamdı... Ay sənin yiyən ölsün... Yəqin ev itidi. Qapı-baca iti olsaydı, indi qolumu qoparmışdı. Yaman yerdə axşamladım...
    RÖVŞƏN (Daxili pıçıltı ilə): - Nə yumşaq əli var Esmiranın... Elə bil qu tüküdür... Necə ətrlidir, İlahi!.. Yonca, yarpaq, çiçək qoxuyur... Yoxsa o biri qızlar kimi... Yanlarından keçəndə, elə bil ətriyyat mağazasına girmisən...
    QOCA (Əlini yavaş-yavaş geri çəkir, qaçaraq vəziyyət alıb, arxaya boylanır): - Buraxmaq istəmir... Yaxınlıqdan keçən də yoxdur ki, qışqırıb köməyə çağırım... Necə də yalayır! Lap ətim töküldü... Aha, deyəsən caynaqlarını batırır. İndi neyləyim?.. Ay it, mənə yazığın gəlsin... Tələsirəm... Məni gözəlyirlər... Bir az bağda yer bellədim, başım qarışdı... Məşqlər də uzandı. Bu yandan da sən... Vallah, Zavalzadə məni topa tutacaq, atamı yandıracaq... Burax... Burax əlimi... İt oğlu it...
    RÖVŞƏN (Qocanın əlini öpür. Yenə daxili pıçıltı ilə): - Əlini hara çəkirsən?.. Mənim səadətimin qapılarını açacaq bu əllər... Mənim gülüm... Necə də titrəyirsən!..

    (Rövşən Qocanın əlini yavaş-yavaş öz ovuclarından azad edir. Bayaqdan qaçaraq durmuş Qoca, əllərinin “xilas olduğunu” hiss edib, götürülür... İndi onun sürətlə yerə dəyən çəliyinin səsi daha aydın eşidilir: tapp-tapp-tapp, takk-takk-takk)...

    RÖVŞƏN (gözlərini açıb təəccüblə geriyə sarı baxır; əli çəlikli qocanı gərərək əlləri ilə başını tutur. Pərt olur. Ucadan): - Baho... Biabır oldum... Yazıq kişi, yəqin elə bilib ki, dəli-zadam... Necə də qaçır!.. Nə səfeh iş tutdum...

    (Rövşən yenə dəmir dirəkdən asılmış saata baxır. Əqrəblər eləcə “12” rəqəminin üstündə donub qalıb. Rövşən çiyinlərini çəkir. Yenə əllərini qoltuğunun altında çarpazlayır. Uzaqlara baxır. Ağacların arasından son dəbdə geyinmiş çiyni çantalı ESMİRA çıxır. Asta addımlarla skamyaya yaxınlaşır. Ayaq səslərini musiqi müşayət edir: tuq-tuq-tuq...)

    RÖVŞƏN (Ayaq səsləri eşidib gözlərini yumur. Onun düşüncələri pıçıltı ilə ifadə edilir): - Hə deyəsən, kişi qayıdıb gəlir. Yəqin köməyə adam gətirir... İndi nə deyim? Deyəcəyəm, xəbərim yoxdur... Yox, yaxşısıdı budur, üzr istəyim... Deyim... Deyim ki, qız gözləyirdim?.. Yox! Hım... Yaman yerdə ilişdim...
    ESMİRA (Pıçıltı ilə): - Elə bil yatıb... İnanmazdım ki, belə tez gələcək. Bəlkə qayıdım... (Ayaq saxlayıb, duruxur). Yox, deyərəm ki, səni sınamaq üçün tez gəlmişəm. Adətən, qızlar görüşə gecikirlər... Yox, deməyəcəyəm... Sonuncu dərsdən qaçdığımı da bildirməyəcəyəm. Bir də ki, niyə yalan danışmalıyam?..
    RÖVŞƏN (Daxili səslə): - Yalan nəyə lazımdır?.. Hər şeyi olduğu kimi deyərəm. Qoca da inanar, milis də...

    (Esmira yaxınlaşıb arxadan əlləri ilə Rövşənin gözünü qapayır).

    ESMİRA (Yoğun kişi səsi ilə): - Hə, deyəsən mürgü döyürsən... Fırıldaqçı!
    RÖVŞƏN (Pıçıltı ilə): - İşə düşdük də...
    ESMİRA (Yenə həmin səslə): - Cavab ver... Yoxsa...
    RÖVŞƏN - ...
    ESMİRA (Yenə yoğun səslə) - Eşitmirsən?..
    RÖVŞƏN (Kobud): - Yox, eşitmirəm. Karam...
    ESMİRA (gülür. Özünü saxlaya bilmir): Es ist ver?1
    RÖVŞƏN (Sevincək ayağa sıçrayır): - Es ist du.2

    (1. Alm: Bu, kimdir?)
    (2. Alm: Bu, sənsən.)


    (Onlar hər ikisi əl-ələ tutub skamyada əyləşirlər. Esmira çantasını skamyanın üstünə qoyur. Rövşənin kitabını alıb vərəqləyir).

    ESMİRA: - Oxuyursan, Rövşən?..
    RÖVŞƏN: - Oxuyuram... Ancaq kitab yox, mahnı oxuyuram...
    ESMİRA: - Rövşən, zarafatı boşla. Qəbul imtahanlarına az qalır, oxumaq lazımdır...
    RÖVŞƏN: - Elə ona görə də mahnı oxuyuram... Əlbəttə, dərddən...
    ESMİRA (gülür): - Yəni elə səsin var?..
    RÖVŞƏN: - Bəs nə bilmişdin?
    ESMİRA: - Onda get, toylarda oxu...
    RÖVŞƏN: - Toylarda oxuyan çoxdur. Odu ey, müəğənnilər bağın o başına toplaşıb, səhərdən çənə-boğaz edirlər... Mən yalnız öz toyumuzda oxuyacağam...
    ESMİRA: - Qorxmursan ki, camaat sənə gülər?..
    RÖVŞƏN: - Nədən qorxacağam? Bir də ki, camaat haradan biləcək? Mənim toyumda cəmi iki adam olacaq...
    ESMİRA: - Onlar kimdi elə? Əgər sirr deyilsə...
    RÖVŞƏN: - Mən və bir də o...
    ESMİRA: - “O”? Yəni kim?
    RÖVŞƏN: - Yəni sizin dildə desək - “eç”.
    ESMİRA: - İhy und er.
    RÖVŞƏN: - Bəli... Yox ey, ihy und und du... Mən və sən...
    ESMİRA: - Doğrudan, zarafatı qoyaq bir kənara. Nə oxumusan? Dediyim yerləri təkrar etmisən?
    RÖVŞƏN: - Zarafatı qoyaq bir kənara. Heç nə oxumamışam. Dediyin yerləri də təkrar etməmişəm...
    ESMİRA (Ciddi): - Niyə? Nə üçün, Rövşən?
    RÖVŞƏN: - Mən də soruşuram: Esmira niyə, nə üçün oxumalıyam?
    ESMİRA: - Ali məktəbə daxil olmaq üçün...
    RÖVŞƏN: - Ali məktəbə nə üçün daxil olmalıyam?
    ESMİRA: - Qəribə sözlər danışırsan, Rövşən... Camaat instituta nə üçün gedir?
    RÖVŞƏN: - Hansı instituta?
    ESMİRA: - Lap elə bizim instituta.
    RÖVŞƏN: - Yaxşı, lap olsun sizin institut. De görüm, nə üçün gedirlər ora?
    ESMİRA: - Məni dolayırsan?
    RÖVŞƏN (Ciddi): - Yox, doğru sözümdür.
    ESMİRA: - Məsələn, mən... Mən instituta girmişəm ki, dil öyrənəm...
    RÖVŞƏN: - Sonra...
    ESMİRA: - Sonra... Yoldaşlarımdan geri qalmayım. Təhsilim, savadım...
    RÖVŞƏN: - Diplomum...
    ESMİRA: - Bəli, diplomum olsun... Pisdir, bəyəm? Atam deyir ki, indiki dövrdə adama, hətta bir diplom azlıq edir...
    RÖVŞƏN: - Yalan demə... Sübhi müəllim elə söz deməz...
    ESMİRA: - Rövşən, sən Allah, şıltaqlığı at...
    RÖVŞƏN: - Esmira, bir qulaq as. Yaxşı, sən instituta girmisən ki, dil öyrənəsən. Mənim də oxumağımı, bir sənət yiyəsi olmağımı arzulayırsan... Elə deyilmi? Çox yaxşı... Axı, bilirsən ki, mən almanca az-çox qırıldatmağı bacarıram, Hətta, bir dəfə sənin iştirakınla müəllimlərinlə almanca da danışdım... Onlar da...
    ESMİRA: - Danışdın və razı qaldılar. Hələ onların ifadələrinə düzəliş də verdin. Dekanımız dedi ki, imtahan vaxtı sənə başqa fənlərdən güzəştə də gediləcək... Sən bu dili əməlli başlı bilirsən... Niyə oxuyub diplom almayasan?
    RÖVŞƏN: - Əzizim, mən bu dili əsgərlikdə iki il sükan arxasında öyrənmişəm. İstəyirsən, Drezdent ləhcəsində danışım, istəyirsən Berlin, istəyirsən... Ümumiyyətlə, mənim dil öyrənmək qabiliyyətim pis deyil...
    ESMİRA: - Yaxşı, yaxşı, özünü az təriflə... Mənə qulaq as...
    RÖVŞƏN: - Baş üstə. (Gülür). Qulağımı deyirsən, lap özümü də asaram.
    ESMİRA: - gəl ciddi olaq. Sənin məqsədin nədir? Ömrün boyu təkər üstündə, sükan arxasında...
    RÖVŞƏN: - İnsan onsuz da ömrünü təkərlər üstündə keçirir. Axı, biz hər yerə maşınla gedirik. İndi maşın olmayan yerlərdə yeriyən pilləkənlər qoyulub. Hətta kino-teatrların, restoranların çoxunda tamaşaçıları zala eskalator aparır. Bircə o qalıb ki, xörək qaşığı da ağzımıza təkərlə gəlsin... Bəlkə düz demirəm?..
    ESMİRA: - Rövşən, mən istəyirəm ki... Bilirsən?..
    RÖVŞƏN (Hirslənir): - Bilirəm... Bilirəm... Nə istədiyini başa düşürəm. İstəyirsən ki, sənin özünə layiq, özün səviyyəli...
    ESMİRA: - Yox. Səhv eləyirsən.
    RÖVŞƏN: - Şofer hara, nə bilim, alim hara... Elə deyilmi?
    ESMİRA (Qışqırır): - Bəsdir, Rövşən!..
    RÖVŞƏN: - Yetimin-lütün biri hara, yazıçı qızı hara?..
    ESMİRA (Ayağa durur): - görürəm ki, sən qəsdən hər şeyə qulp qoyursan. Bəlkə münasibətlərimizə son qoymaq istəyirsən?..
    RÖVŞƏN: - Bəlkə əksinə?.. Sən özün məcbur edirsən ki, mən hər şeyi açıq deyim.
    ESMİRA: - Xeyr. Mən sənin dediklərinə heç birini fikrimə belə gətirmirəm.
    RÖVŞƏN (Sakin tonla): - Onda əyləş, Esmira...
    ESMİRA (Qeyri-iradi əyləşir və yenə ayağa durur): - Xeyr, əyləşmirəm.
    RÖVŞƏN (gülərək ayağa durur): - Onda, mən də əyləşmirəm.
    ESMİRA (Hirsli-hirsli əyləşir. Rövşən də oturur): - Qulaq as, Rövşən. Mən sənin oxumağını yalnız diplom xatirinə arzulamyıram... Bilirsənmi?.. Sən, axı, istedadlı adamsan...
    RÖVŞƏN: - gəl bu söhbəti bitirək. Mən instituta hazırlaşıram. Ancaq sizin instituta yox. Tamam başqa yerə. Özün bilirsən ki, mən ali məktəbdən yarımçıq çıxmışam. Yenə həmin yerə hazırlaşıram. Mən mühəndis olmaq arzusundayam. Sevdiyim sahə budur.. Bir də ki, bu, mənim ən böyük arzum-zad deyil. Oxusam belə ya qiyabi, ya da axşam oxuyacam. gündüzlə işləmliyəm; Esmira, bir də ki, səndən niyə gizlədim: mən öz bacılarıma kömək etməliyəm, onların mənə çəkdikləri əziyyətin əvəzini çıxmalıyam... (Pauza). Mən işləməkdən qorxmuram. Daşdan da çörək çıxararam...
    ESMİRA: - Elə bir monoloq söyləyirsən...
    RÖVŞƏN: - Qətiyyən. Sənə elə gəlir. Monoloqa qalsa. “Qaçaqlar”dan Morun və ya Fransın monoloqunu səninçün orjinalda deyə bilərəm. Mən ciddi danışıram. Mən sənin ağlına, düşüncənə az-çox bələdəm. Baxmayaraq ki, aramızda on yaş fərq var; mən bunu elə bir dərin uçurum da hesab eləmirəm... (Pauza). Esmira, ona görə də açıq danışmaq istəyirəm: məni həyata sən bağlamısan... Səndən əvvəlsə, mən atana minnatdaram - Sübhi Zavalzadəyə...
    ESMİRA (gülür): - Məni dünyaya gətirdiyi üçün:
    RÖVŞƏN (Ciddi): - Yox, təkcə səni yox, həm də məni..
    ESMİRA (Təəccüblə): - Necə yə ni - səni?
    RÖVŞƏN: - Düz deyirəm. Məni dünyaya ikinci dəfə o qaytarıb.
    ESMİRA: - Belə ifadəni, adətən, həkimlər haqda deyirlər.
    RÖVŞƏN: - Qoy olsun... Ancaq mən bu günüm üçün yazıçı Sübhi Zavalzadəyə, onun əsərlərinə minnətdaram. Mən institutu atdıqdan sonra neçə ay işsiz-gücsüz dolaşdım. Səhərdən - axşamacan veyillənirdim. Pulsuzluq məni əldən-dildən salmışdı. Elə bu vaxt orta məktəb yoldaşıma rast gəldim. Vəziyyətimi görüb məni evlərinə apardı. İşə girənəcən onlarda yaşadım. Evlərində çoxlu kitablar vardı... O, indi aspirantdır... Boşluq adamı bəzən dahi edir - deyiblər. Doğrudur, mən dahi olmadım, ancaq əvəzində çox şey qazandım. Sübhi Zavalzadənin bütün əsərlərini dönə-dönə oxudum. Dostum atanın yaradıcılığı haqda dissertasiya yazdığından, onun kitablarını, haqqında yazılan ən kiçik məqaləni belə yığıb toplayırdım. Mən atanın bütün kitablarını oxudum... (Pauza). O kitablar mənə yeni həyat verdi, mənim özümə inamımı artırdı, iradəmi möhkəmlətdi. Mən qabaqlar bilmirdim ki, sən Zavalzadənin qızısan. Bunu üç-dörd gün əvvəl sən özün dedin. Elə başa düşmə ki, səni atana görə axtarıb tapmışam.
    ESMİRA (gülür): - Əksinə... Sən nə üçün elə düşünürsən. Doğrusu, mən də həyata sənin kimi atamın əsərlərindən gəlmişəm. Ömrüm boyu ideal bir insan axtarmışam. Atamın əsərlərindəki kimi... Nəsə, səni görəndə elə bil çoxdan, lap çoxdan tanıdığım bir adamla görüşdüm. (Gülür). Bilmirəm səndə xoşagələn nə var?..
    RÖVŞƏN (gülür): - Yəqin maşınımı bəyənmisən. Mənim “Kamaz”ım şəhərdə ən güclü, ən gözəl maşındır.
    ESMİRA: - Mənə də elə gəlir. Hətta, gəlin kimi bəzədilmiş yumşaq minik maşınları belə sənin “Kamaz”ının yanında çox eybəcər görünür.
    RÖVŞƏN: - Əlbəttə, sən zarafat edirsən, Esmira... Nəcabətli qızı istəyən çox olar. Bir də ki, bizi adi maraq yaxınlaşdırıb...
    ESMİRA: - Rövşən, bizim aramızda gizli heç nə olmamalıdır. Mən sənə həqiqəti deməliyəm. Düz deyirsən: mənim arxamca sürünən, mənə eşq elan edənlər çox olub...
    RÖVŞƏN: - Və sözsüz ki, indi də sürünənlər çoxdur.
    ESMİRA: - Elədir... Ancaq nədənsə, mənə elə gəlir ki, onlar məni yox, mənim şəxsimdə nəsə, başqa bir şey ələ keçirmək istəyirlər...
    RÖVŞƏN: - Məsələn, nəyi?
    ESMİRA: - Bilmirəm, necə izah edim?.. Sanki onlar atamın ad-sanı, şöhrəti, ev-eşiyi üçün can atırlar. Hətta, bir çoxları mənim üzümü görmədən belə atamın yanına elçiliyə gəlirlər. Üç-dörd ay qabaq atamın tanışlarından biri gəlib ki, bəs oğlum qızına aşiq olub, qızın da oğlumdan ötrü ölür, bircə qalıb sənin razılığın. Atam da deyib ki, madam bir-birilərini bəyəniblərsə, ta mənim nə sözüm. Atam böyük bacımı çağırıb məsələni danışıb. Bacım da bunu mənə dedi. And içib, aman elədim ki, mən o kişinin oğlunun heç üzünü də görməmişəm. Bir gün oğlanı göstərdilər. Bir az söhbət elədim. Zalım oğlunun dişinin üstü həmişə açıq olurdu. Mən nə deyirdim, qəşş eləyib gülürdü. Mənim bütün cümlələrimi, sözlərimi yalnız təsdiq eyləyirdi. Elə bil, rol əzbərləmişdi. (Yamsılayır). “Mən Sübhi müəllimin bütün əsərlərini oxumuşam. O əsərlər mənə çox şey verib”. Bir sözlə, dilində “yox” sözü yoxdu.
    RÖVŞƏN (gülür): - Lap mənim kimi...
    ESMİRA: - Qulaq as... Soruşuram, məsələn atamın hansı əsərini oxumusan? Hırıldayır. (Yamsılayır) “Allaha şükür, atanın o qədər əsəri var, siyahısı bir kitaba sığmaz”. Sonra yenə irişir. Nə isə. Az qala evdən qovum. İndi də bir aspirant çıxıb ortaya. Zahirən mədəni oğlandır. Sir-sifəti, boy-buxun da yerində. Savadı, zövqü də pis deyil. Ancaq yaltaqdır. Atam haqqında yazdığı hər cümləyə zərrəbin altında baxır. Hər ifadə haqda atamın rəyini soruşur. Sübhi Zavalzadənin yaradıcılığında bir dənə də olsun qüsur görmür. Bu aspirant oğlan atamın dostları ilə dost, düşmənləri ilə düşmədir.
    RÖVŞƏN: - Esmira, burada qəribə nə var ki? Bəlkə onun yerinə olsaydım, mən də belə hərəkət edərdim. Axı, Zavalzadə böyük sənətkardır!..
    ESMİRA: - Məsələ bunda deyil. O aspirant az qala atamın dublikatıdır. Atam güləndə o da qəhqəhə çəkir, atam qəmli olanda o az qala sızıldayır. Atamın nəinki pencəyini, papağını, hətta ayaqqabısını soyundurur. (Yamsılayır) “Sübhi müəllim, yorğunsunuz, bəlkə uzanasız?” Atam deyir ki, özümü indi yaxşı hiss edirəm. O, deyir (Yamsılayır): “Sübhi müəllim, Allah gölgənizi üstümüzdən əskik eləməsin. Sübhi müəllim, mən bu yaşımda sizin yaradıcılıq eşqinizə qibtə edirəm”. Daha nə bilim nə, nə, nə... Hələ mən belə qısa danışıram. Onun hər cümləsi beş-altı arşındır. Eşidəndə ətim tökülür...
    RÖVŞƏN: - Lap Çexovun tiplərinə bənzədi ki.
    ESMİRA: - Düz tapmısan. Elədir...
    RÖVŞƏN: - Adı nədir o zavallının?
    ESMİRA: - Adı? Adını neyləyirsən? Bunun nə fərqi var ki?
    RÖVŞƏN: - Birdən Seyran Sübhi olar?
    ESMİRA: - Vay! Vay! Sən də tanıyırsan onu? Birdən evlərində qaldığın aspirant elə o özü olar?
    RÖVŞƏN: - Eelədir...
    ESMİRA (Pərt olur): - Heç yaxşı olmadı.
    RÖVŞƏN: - Niyə ki? Lap yaxşı oldu. Onsuz da Seyranla əlaqəni çoxdan üzmüşdüm... Sənin dediklərində isə mən qəribə heç nə görmürəm...
    ESMİRA: - Rövşən, nəsə müəmmalı danışırsan... Bir az açıq danış.
    RÖVŞƏN: - Bəzən elə şeylər olur ki, onları açıb-ağartmağa lüzum qalmır. Bir də ki, elə mən də sənin danışdıqlarını deyə bilərəm. Elə geniş əlavəm-zad yoxdur. Seyran Sübhi haqdakı fikirlərimiz bir nöqtədə kəsişir.
    ESMİRA: - Atama yaranmaq üçün götürdüyü təxəllüsə bir bax: Seyran Sübhi...
    RÖVŞƏN: - Belə şeylər olur. İndi qayınatasının, arvadının familiyasını götürənlərə çox rast gəlmək olur. Öz cılız varlığına məşhur adları qalxan edən “cəngavərlər”...
    ESMİRA: - Cırtdanlar...
    RÖVŞƏN: - Kişiciklər...
    ESMİRA: - Adamcığazlar...

    (Esmira və Rövşən əl-ələ verib ayağa dururlar. Musiqi. Onlar nə haqdasa söhbət edir, deyib gülürlər... Səsləri eşidilmir. Musiqi get-gedə güclənir. Səslənən melodiya onların şən, qayğısız əhval-ruhiyyəsini tamamlayır. Esmira və Rövşən əl-ələ tutub musiqiyə uyğun rəqs edirlər... Bayaq əlini Rövşənin çiyninə qoymuş Qoca kənardan keçir. Qorxa-qorxa ətrafa boylanır. Birdən onları görür. gözlərinə inanmır. Eynəyini çıxarıb zəndlə onlara baxır. Sonra sürətlə səhnədən çıxır. İşıq azalır. Səhnə dəyişir. İşıq artır. Sübhi Zavalzadənin bağ evi. Həyət. Skamya. Sübhi Zavalzadə skamyada əyləşib, qəzetləri gözdən keçirir. Rövşən darvazaya yaxınlaşıb həyətə keçmək istəyir. Hiss olunur ki, cürəti çatmır. Bir qədər var-gəl edib çıxır. Az sonra Seyran Sübhi görünür. Özünü qaydaya salıb öskürür).

    ZAVALZADƏ (Ucadan): - Buyurun... Buyurun...
    SEYRAN (İçəri keçib ehtiramla baş əyir): - Salam, Sübhi müəllim. Üzr istəyirəm, narahat etdim. Deyəsən, işləyirsiz, məşğulsunuz... Başqa vaxt də gələ bilərəm...
    ZAVALZADƏ: - Əyləş, əyləş, bala.. Yaxşı gəlmisən... Məqaləni təzəcə oxudum... Yaxşıdır. Xoşuma gəldi...
    SEYRAN: - Elə bir şey deyil. Dissertasiyanın bir fəslidir. Sübhi müəllim, bir məqalə ilə, bir dissertasiya ilə sizin çoxcəhətli yaradıcılığınızın zəngin bir qolu, müəyyən bir dövrü haqda belə, söhbət açmaq imkanına nail olmadığımdan, daha doğrusu, buna güc və qabiliyyətim çatamağından, şübhəsiz ki, rast gəldiyiniz qüsurlar üçün məni bağışlayacaqsınız... Çünki....
    ZAVALZADƏ: - Elə bir qüsur görmürəm, Seyran bala.
    SEYRAN: - Sübhi müəllim, düşünməyin ki, haqqınızda dissertasiya yazdığım üçün belə deyirəm... Yox! Mən həqiqət naminə onu qeyd etməliyəm ki, sizin yaradıcılığınız hələ küll halında tədqiq və nəşr edilmədiyindən, barənizdə indiyənəcən monumental bir əsər yazılmadığından, bir az da açıq desəm, bəzi üzdəniraq tənqidçilərin ədalətsiz mühakimələrindən irəli gələn səbəblərə görə qarşıma böyük çətinliklərin çıxmasına baxmayaraq, mən heç nədən qorxmadan mövcud olan həqiqəti bir daha sübuta yetirməyə, xalqımın sizə olan ehtiram və məhəbbətini əyani şəkildə göstərməyə cəhd edərək çalışmışam ki, gələcək nəsillər bir zamanlar əsrin böyük sənətkarlarından biri olan Zavalzadənin - belə bir dahi sənətkarın haçansa hansısa yarımçılıqlar tərəfindən tənqid olunduğunu görsünlər və anlasınlar ki, həqiqət incələr ancaq üzülməz. Çünki...
    ZAVALZADƏ: - Mən tənqidə həmişə hörmətlə yanaşmışam. Haqlı tənqidi qəbul eyləyib, ondan nəticə çıxarmışam...
    SEYRAN: - Desəm ki, sizin yaradıcılığınızda tənqid olunmalı heç bir cəhət yoxdur - belə zənn edirəm ki, siz mənim fikirlərimi gəlişigözəl bir ifadə kimi deyil, bütün varlığı ilə sizin yaradıcığınıza və şəxsiyyətinizə pərəstiş edən oxucunun, bəli-bəli, tənqidçinin yox oxucunun, ürək sözləri kimi qəbul edirsiz... Çünki... Çünki... mən hələ özümü bir tənqidçi və tədqiqatçı kimi təsdiq etməmişəm və buna görə də...
    ZAVALZADƏ: - Mən həmişə xalqın fikrini tərəzi hesab eləmişəm. Mənə nahaq hücumlar da az olmayıb...
    SEYRAN: - Bax, elə söhbət də bundan gedir, Sübhi müəllim. Biz öz iti qələmimizlə bədinizə danışan dilləri, əleyhinizə düşünən başları dibindən kəsib atmalı, sizin düşmənlərinizi susdurmalı, əsərlərinizin təbliğini gücləndirməliyik...
    ZAVALZADƏ: - Oğlum... Mən gəncliyə qibtə edirəm. Onlar bizdən daha cəsarətlidir.
    SEYRAN: - Sübhi müəllim, gənclərin heç də hamısı işıqlı ideal və əqidələrlə yaşamır. Nüfuzlu sənətkar və alimlərə yaltaqlanıb özlərinə arxa qazanmaq istəyən, karyerasını möhkəmlətməyə çalışan, adlı-sanlı adamalarla qohum olub vəzifə qapmağa səy edən gənclərə, çox-çox təəssüflər olsun ki, hələ də rast gəlmək olur...

    (Rövşən darvaza önündə görünür. Tərəddüdlə geri qayıdır. Qapıya yaxınlaşan Qoca ilə toqquşur. Qoca diqqətlə onun üzünə baxır. Rövşən səhnədən çıxır. Qoca qapını əl ağacı ilə açıb bağa keçir).

    ZAVALZADƏ: - O-o-o.. Xoş gəlmisən, üzünü görək, qoca!

    (Qoca əvvəl Sübhi Zavalzadə, sonra isə Seyranla görüşür).

    QOCA: - Hər vaxtın xeyir.
    SEYRAN (Zavalzadəyə): - Sübhi müəllim, üzr istəyirəm, bəlkə mən gedim?.. gəlməyimin bir səbəbi də monoqrafiyanın bir qədər ləngidilməsi ilə əlaqədar olaraq, əgər məsləhət olarsa redaktoru ya zəng, ya da kiçik bir tapşırıqla narahat etməyinizi xahiş edməkdir. Çünki...
    ZAVALZADƏ: - gəlin keçək içəri. Zəng edərəm... Qoca, niyə susursan, danış görək nə var, nə yox?.
    QOCA: - Qoy bu bacıoğlu bir az tənəffüs eləsin, sonra söz alım...
    SEYRAN (Qocaya): - Üzr istəyirəm. Mən bütün danışıq sitemimi şəhdi-şəkər dilimizin daxili imkanları hesabına daha da zənginləşdirmək, büllurlaşdırmaq, əlvan, rəngarəng çalarlardan istifadə edərək, təbii bir şəkildə qurmağa çalışsam da, istər şəxsi söhbətlərdə, istərsə də elmi yığıncaqlarda bəzi yoldaşlar nədənsə, bununla razılaşmaq istəmir, iddia edirlər ki, dil bəsit, lakonik səciyyə daşımalıdır; lakin bunu unudurlar ki, bizim klassiklərimiz ən sadə fikirləri belə mürəkkəb təşbehlərlə, məcazlarla ifadə etməyə çalışıblar və məhz bu səbəbdən, belə əsərlər milyon illərdir ki, oxucuların stolüstü kitablarına çevrilib...
    QOCA: - Mən bilən meymunun insana çevrildiyi vaxtdan heç onmin il keçməyib. O ki, ola milyon il qabaq kitab yazıla...
    ZAVALZADƏ: - Balam, sənət adamının meymunla-zadla nə işi? Xalq bizdən əsər gözləyir. Qoca, o ki qaldı bu oğlana - çox istedadlı gədədir. Yaxşı, qalxaq otağa, əvvəlcə redaktora zəng eləyim... Sonra da, qoca, yeni pyesdən bir parça oxuyuram səninçün... görüm tamaşa qoymağa boyun olacaqsan, ya başqa rejissor tapım.
    QOCA: - Mən olan yerdə, qələt eləyir başqa rejissorlar. Əsas məsələ ürəyin cavan olmağıdır, Sübhi. O da ki, məndə... Müasirliyi kim mənim təki dərk edə bilər?..
    ZAVALZADƏ: - Yaxşı, qoca, özünü az təriflə, getdik...

    (Musiqi. Onlar içəri keçir. Az sonra Esmira gəlir. Əlindəki kitabı skamyanın üstünə atır. Darvaza qapısına sarı boylanır. Seyran içəridən çıxır. Təbbəsümlə, nəzakətlə Esmiraya yaxınlaşır. Qız qaş-qabağını töküb skamyada oturur, kitabı əlinə götürür. Seyran ona nəsə deyir. Musiqi onun səsini eşitməyə imkan vermir. Tamaşaçı nəfəs dərməsindən, əl-qol atmasından Seyranın uzun-uzadı cümlələrlə danışdığını hiss edir. Nəhayət, o (Seyranın) qızın etinasızlığın görüb asta addımlarla darvaza qapısına yaxınlaşır. Qapını açır. Bu zaman Rövşən görünür. Onlar az qala toqquşurlar. Yz-üzə dayanır, dinmədən kəskin nəzərlərlə, nifrətlə bir-birlərini süzüb musiqinin müşayəti ilə səhnədən çıxırlar. Esmira içəri keçir. Zavalzadə və qoca içəridən çıxıb, skamyada əyləşirlər. Musiqi səsi get-gedə uzaqlaşır).

    QOCA: - Heç olmasa onun qısa məzmunu danış.
    ZAVALZADƏ: - Əsəri bir aya qədər teatra təhvil verəcəm. Düzü, yaman həyacanlıyam, qoca! Elə bil ilk əsərimi yazıram.
    QOCA: - Fabulasını de görüm, Zavalzadə...
    ZAVALZADƏ: - İlk baxışda süjet sadədir. Ancaq, çox mürəkkəb xarakterlər var. Pyes belə başlayır: soyuq qış günü. Axşam toranlığı. Şaxta. Ayaz. Yol. İki qız söhbət edə-edə gəlir. Onların söhbətlərindən belə məlum olur ki, dostlarının ad günündən qayıdırlar. Hər ikisi şəndir. Qəflətən səhnəyə iki oğlan çıxır. Onlar sərxoşdurlar. Qızlara hücum edir, əl-qol atırlar. Qızlar qışqırıb hay-küy salır. Köməyə heç kəs gəlmir. Yaxınlıqdan gəlib-gedən yoxdur. Oğlanlar qızları süpürləyib yoldan kənara çəkmək istəyirlər. Qızlar qışqırır, yoldan keçənlərdən aman diləyirlər. Sərxoşlar hırıldaşır. Birdən uzaqdan maşın səsi eşidilir. Bir cüt gur projektor səhnəyə tuşlanır. Hiss edilir ki, gələn nəhəng yük maşınıdır. Maşından yerə bir oğlan düşür. Əlindəki açarı quldurlardan birinin kürəyinə çəkir, o biri oğlan qaçıb aradan çıxır. Maşından düşən oğlan, yəni sürücü qızları kabinəyə götürür, yerə sərilmiş yaralı qulduru isə xəstəxanaya apamaq istəyir. Qızlar mane olurlar. Deyirlər ki, onsuz da aradan çıxan oğlan qayıdıb gələcək. Maşın yola düşür...
    QOCA: - Hə, bunlar əla. Bəs bu maşını-zadı səhnəyə necə çıxaracağıq?
    ZAVALZADƏ: - Eh, sən də, qoca... Elə bil səhnəyə, teatra bələdliyin yoxdur. Axı, dedim ki, səhnəyə maşının yalnız projektorları işıq salır. Maşının kabinəsinə gəldikdə isə, şərtilikdən istifadə olunacaq. Axı, səhnəni fırlatmaq imkanımız var.
    QOCA: - Yaxşı, mən pəs. Mabədi... De gəlsin...
    ZAVALZADƏ: - Bəli, maşın siqnal verib yola düşür. Söhbət kabinədə davam edir. Əslində, sürücü heç nə soruşmur. Susur. Qızların təşəkkürünü də qulaqardına vurur. Sanki, bir iş görməyib. Sadəcə “borcumdur” - deyir. Qoca, axı, belə adamlar olur. Təvazökar gənclərimiz çoxdur...
    QOCA: - gənclərimizin təvazökarı da var, təcavüzkarı da. O günü cavanlardan biri yedəyindəki iti qısqırtmışdır mənim üstümə. İt az qala əlimi qoparacaqdı. Çəliyi çırpdım təpəsinə, qaçıb çıxdı aradan...
    ZAVALZADƏ: - Deməli, hələ sənin canında su var, qoca. Hə, demək qızlar sürücü ilə birlikdə gedirlər. Oğlanın qaraqabaqlığı qızları açmır və onlar başlayırlar əcnəbi dildə, daha doğrusu - alman dilində. söhbət etməyə.
    QOCA: - Yəni elə pyesdə də almanca danışırlar.
    ZAVALZADƏ: - Hə. Nə olar ki, beş-üç kəlmə deyirlər: “Sürücü yaxşı oğlandır”, “elə bil laldır”, “qəribə adamdır” və sair.
    QOCA: - Əşşi, belə şeyə yaxşı baxmazlar. Aktyorlar mətni indi öz ana dilimizdə zorla öyrənirlər, o ki, ola əcnəbi dildə. Hələ tənqidçilər...
    ZAVALZADƏ: - Qoca, bunu həll eləmək asan şeydi, sən mabədinə qulaq as...
    QOCA: - Oldu, mən pəs. Sonra...
    ZAVALZADƏ: - Hə, qoca, qızlar söhbət əsnasında elə qəliz söz-zad işlətməyəcəklər. Məsələn, almanlar lala-”ştumm” deyirlər, sürücüyə - “fahrer”, sevməyə də - “leben”...
    QOCA: - Yaxşı, yaxşı, almanca öyrənmisən... görünür, Esmira səninlə xüsusi məşğul olub?
    ZAVALZADƏ: - Özüm əsirlikdə az-çox öyrənmişəm bu dili. Hərdən qızımla da almanca danışıram ki, yadımdan çıxmasın...
    QOCA: - Bərəkallah, Zavalzadə. Səndə həvəs, hövsələ varmış ki...
    ZAVALZADƏ: - Zarafat edirsən, qoca?
    QOCA: - Yox... Amma qorxuram mətləb uzana...
    ZAVALZADƏ: - Bu sözlərin mənasını boş-boşuna sadalamıram, qoca. Sözümün canı var. Məsələ burasındadır ki, qızlardan biri “bu sürücü ağzına elə bil su alıb” - demək istəyir. Qoca, dilimizdə belə ifadə var: filankəs ağsına su alıb - yəni susur...
    QOCA: - Bizdə belə şey var, ancaq almanlarda bilmirəm.
    ZAVALZADƏ: - Elə almanlarda da buna bənzər ifadə ola bilər.
    QOCA: - Ola bilər, yaxud var?
    ZAVALZADƏ: - Bir qulaq as də...
    QOCA: - Yaxşı, mən pəs.
    ZAVALZADƏ: - Bəli, elə ki, qız “bu sürücü ağzına elə bil su alıb” - deyir, oğlan şaqqanaq çəkib gülür. Qızlar çaşıb qalırlar. Qızlardan biri: “Niyə gülürsünüz ki?” - deyə soruşur. Oğlan deyir: “Mən ki, heyvan deyiləm”. Qızlar təəccüblənirlər: “Axı, kim sizə belə söz dedi?” Oğlan yenə gülüb, cavab verir: “Siz”. Qızlar çaşıb qalırlar. Oğlan maşının xodunu azaldıb, başlayır qızlara alman dilindən dərs deməyə.
    QOCA: - Aha, demək oğlan müəllim imiş, başqa adamın maşınını sürürmüş. Nə novellavari sonluqdur!
    ZAVALZADƏ: - Bir səbrin olsun də... Elə deyil! Oğlan sürücüdür, maşın da özününküdür. Daha doğrusu, dövlətin maşınıdır, sürücüsü də elə həmin oğlandır.
    QOCA: - Mən pəs... Mabədini de!
    ZAVALZADƏ: - Sən demə, almanlarda ağız iki cür olurmuş.
    QOCA: - Bax, bu qəliz oldu: iki cür ağız...
    ZAVALZADƏ: - İki cür deyəndə ki, biri var - heyvan ağzı, biri də var ki, insan...
    QOCA: - Elə bizdə də o cürdür də...
    ZAVALZADƏ: - Əşi, elə yox ey. Bizdə heyvanın da ağzına ağız deyirlər, insanın da ağzına... Məsələ burasındadır ki, almanlar heyvanın ağzına “maul”, insan ağzına isə “munder” deyirlər.
    QOCA: - Hə, bu oldu alayı məsələ... Mən pəs...
    ZAVALZADƏ: - Qızlar elə bilirlər oğlan dil mütəxəssisidir; ancaq sürücü deyir ki, mən mütəxəssis-zad deyiləm. İki il Almaniyada hərbi qulluqda olmuşam, bu dili də orada öyrənmişəm. Vəssalam...
    QOCA: - Əla.
    ZAVALZADƏ: - Bəli, oğlan qızları gətirib çıxarır düz evlərinə...
    QOCA: - Yəni oğlangilin evinə?
    ZAVALZADƏ: - Yox qızların evinə.
    QOCA: - Paho, səhnədə maşın bu qədər yolu necə gedəcək?
    ZAVALZADƏ: - Bunu həll etmək sonranın işidir. Mümkün olmasa, söhbəti birinci şəxsin dilindən verərik... Bir də ki, sənə dedim: şərtilik var, axı. Њə, nə isə... Oğlan, xudafizləşib gedir. Qızlar sözarası deyirlər ki, bəs filan institutda oxuyuruq. Bəli, aradan bir gün keçir. Oğlanın iş yerinə qaraja iki milis gəlir...
    QOCA: - Yəqin qramota-zad vermək üçün...
    ZAVALZADƏ: - Hə... Yox... Qulaq as... Deyirlər ki, bəs dünən sükan arxasında sərxoş olmusan. Vətəndaş filankəsi də günahı olmadan kötəkləmisən. Daha doğrusu, onu qətlə yetirmək istəmisən.
    QOCA: - Paho! Ta, denən oğlanın kitabı bağlandı. Biz belə millətik də... Alman deyilik ki...
    ZAVALZADƏ: - Hə, oğlanı çəkirlər məhşər ayağına. Sən demə, arada pul haqq-hesabı da varmış.
    QOCA: - Hımm... Məsələ məlum... Yazıq bala.
    ZAVALZADƏ: - Vurulan oğlan həkimin-zadın da bığının altından keçibmiş.
    QOCA: - Nadanları pul dingildədir də... İndi belələri çoxdur, Zavalzadə...
    ZAVALZADƏ: - Sürücü deyir ki, hadisə belə olub, oğlanlar yabı kimi üzə durub deyirlər ki, elə yox, belə olub.
    QOCA: - Mən ölüm, axırını nikbin qurtar, yoxsa başımızı cəncələ salarsan. Qaranlıq şeylər lazım deyil. Niyə ağrımaz başımıza dəsmal bağlayırıq. Pyes səhnəyə çıxana qədər neçə əldən keçir. Bunun senzoru var, ictimai baxışı var. Nə bilim nəyi var, nəmənəsi var... Özün yaxşı bilirsən ki...
    ZAVALZADƏ: - Yaxşı, bir qulaq as. Oğlan deyir, mənim şahidlərim var. gedib institutda qızları tapır.
    QOCA: - Yəni özü gedir?
    ZAVALZADƏ: - Yox, özünü tutub damlayırlar, başqa adam gedir. Qızlar gəlib əhvalatı nağıl edirlər. Şahidlərlə sürücünün ifadəsi tamam eyni olur. Oğlanı azad edirlər. Xuliqanlar mühakimə olunur...
    QOCA: - İnanmıram. Yəqin ki, xuliqanlara da bəraət verəcəklər. İndi pul hər şeyi həll edir. Ancaq sənin finalın nikbindir. Əsas budur! Əla!
    ZAVALZADƏ: - Hələ qurtarmayıb, qulaq as. Oğlan başlayır bu qızlardan birini sevməyə. Daha doğrusu, qızın özü ona vurulur. Onun mərdliyinə, cəsarətinə heyran olur.
    QOCA: - Pəh, pəh! Hələ dəsgah varmiş ki...
    ZAVALZADƏ: - Qızın atası məşhur yazıçı imiş. Oğlan da təsadüfən həmin yazıçının pərəstişkarı olur.
    QOCA: - Ta deginən, avtobioqrafik əsərdi də. Yazıçı - sən, xarici dil mütəxəssisi də - sənin qızın. Mən ölüm, belə bir əhvalat həyatda olub?
    ZAVALZADƏ: - Qoca, bilmirəm mənə inanacaqsan, yoxsa ki, yox, şəxsən mən belə bir əhvalatın şahidi-zad olmamışam. Ancaq doğrusu, elə bil ki, kimsə bu hadisəni mənə danışıb, diktə edib.
    QOCA: - Yazıçı fantaziyasıdı də. Bəlkə də yuxuda görmüsən bunu... Sonra necə olur?
    ZAVALZADƏ: - Sonra qızla oğlan tez-tez görüşür. Ürəkdən sevişirlər. Qız israr edir ki, oğlan sürücülüyü atıb ali məktəbə girsin. Oğlan vaxtilə institutdan qovulub. Təzədən həmin instituta girib mühəndis olmaq arzusundadır. Qızı çox yerdən istəyirlər. Oğlanın da elə qohum-əqrabası yoxdur ki, yızıçının evinə elçiliyə göndərsin. Axırda oğlan qərara alır ki, elçiliyə özü getsin...
    QOCA: - Bu bir az qondarma olar. Oğlan bir obraz kimi sırtıq təsir bvğışlaya bilər.
    ZAVALZADƏ: - Nəsə, əsərin sağ-salamat bu yeri məni də açmır. Amma başqa yol da tapmıram.
    QOCA: - Qoy oğlanın anası olsun. Ya da ki, dayısı-zadı...
    ZAVALZADƏ: - Yox, oğlan yetim olmalıdır, həm də elçiliyə tək özü gəlməlidir.
    QOCA: - Mən pəs... Oğlan gəlir... Bəs sonra?..
    ZAVALZADƏ: - Bəli, oğlan gəlir. Deyir ki, mən filankəsəm, sizin qızınızla sevişirik. İzn versəniz ailə qurarıq... Yazıçı tərəddüd edir. Düşünür. Tanımadığı-bilmədiyi bir adama nə cavab versin?
    QOCA: - Yazıq yetim... Əlində bir vəzifəsi olsaydı bu başqa məsələ...
    ZAVALZADƏ: - Yox, məsələ burasınddadır ki, yazıçı demokratik adamdır; o öz qızının yaxşı bir adamla həyat qurmasını arzulayır. Nə isə... Onlar xeyli söhbət edirlər. Yazıçı oğlanın dünyagörüşünə heyran qalır. Doğrudur, hələlik “hə” cavabı vermir, lakin tamaşaçı hiss edir ki, cavanların məhəbbətini, sevgi odunu heç bir tufan söndürə bilməz.
    QOCA: - Sonra?..
    ZAVALZADƏ: - Qoca, doğrusu, finala bir də əl gəzdirmək istəyirəm. Sənin sözün olmasın, nəsə bəzi süni detallar görürəm. Demək, vəziyyət belədir ki, oğlan gəlib özünü təqdim edir: mən filankəsəm...
    QOCA: - Burayacan əla! Sən dialoqlara, replikalara bir də bax. Hə, Sübhi, mən gedim. Çənəm söhbətə qızışdı.. (gülür). geciksəm qarı evə buraxmaycaq. Zəngləşərik. İnşallah, final nikbin olar. Əla! Di sağ ol... Њələlik...

    (Musiqi. Zavalzadə Qocanı ötürüb geri qayıdır. Qoca ilə Rövşən üz-üzə gəlir. Qoca təəccüblə onun üzünə baxıb, çəliyini yellədə-yellədə uzaqlaşır. Zavalzadə otağa keçir. Esmira çıxır. Rövşən darvazanın qapısını açıb həyətə daxil olur. Esmira onunla söhbət edir, nəyisə təsdiq, nəyisə israr, nəyisə xahiş edir. Tamaşaçı bütün bunları qızın əl-qol jestlərindən və sifət mimikasından hiss edir. Rövşən susur. Nəhayət, Esmira otağa keçir, Rövşən ba yıra çıxır. Bir azdan Zavalzadə görünür).

    ZAVALZADƏ (Öz-özünə): - “Oğlan gəlir. Yazıçı onu gülərüzlə qarşılayır: buyur, buyur. Utanma, bala” (Öz qəhrəmanını - oğlanı yamsılayır). “Mən sizin əsərləri oxuya-oxuya tərbiyə almışam. Siz dahiyanə yazıçısınız”. Əlbəttə, yazıçı təvazökardır. (Əsərdəki yazıçının obrazını yamsılayır) “Dahi deyəndə ki... Mən özümü qətiyyən böyük sənətkar hesab etmirəm”. (Oğlanı yamsılayır) “Sizi bütün xalq, bütün millət sevir” (Yazıçını yamsılayır). “Mən də öz millətimi sevirəm. Mən bu xalqın quluyam. Onun qarışqası da, qanqalı da mənə əzizdir. O ki, ola övladları-oğul və qızları”.

    (Rövşən gəlir. Zavalzadə var-gəl edir).

    RÖVŞƏN (Asta səslə): - Salam...
    ZAVALZADƏ (Öz-özünə): - Əlbəttə, əvvəlcə oğlan salam verməlidir. Hə, buyur, bala...
    RÖVŞƏN: - Sağ olun...
    ZAVALZADƏ (Rövşənin gəlişini hiss etməyərək öz-özü ilə söhbətini davam etdirir): - “Səni dinləyirəm”.. Yox, bu süni çıxır. Bəs nə cür desin? Hə.. “Oğlum, adın nə oldu?”
    RÖVŞƏN (Bir qədər təəcüblə): - Rövşən...
    ZAVALZADƏ (Yenə onu görmürmüş kimi): -”Utanma... Yəqin ki, oxumağa nəsə bir şey gətirmisən: hekayə, povest, məqalə...”
    RÖVŞƏN (Çəkinə-çəkinə): - Xeyr...
    ZAVALZADƏ: - “Nədən çəkinirsən?.. De, utanma, oğlum... Qələm əhli bir az üzlü olmalıdır..”
    RÖVŞƏN: - Mən başqa məqsədlə gəlmişəm...
    ZAVALZADƏ: - Nə olar? Buyur. Bu həyatdır... Həyatda isə hər şey təbii qəbul olunmalıdır...
    RÖVŞƏN: - Bəlkə də sizə bir qədər qeyri-adi göründü.
    ZAVALZADƏ: - “Yazıçılar qeyri-adi hadisələrlə üzləşməyə adət etməlidir. Biz haradasa müstəntiqə, haradasa həkimə, yeri gəlsə, lap cinayətkara çevrilməliyik”.
    RÖVŞƏN (Bir qədər cəsarətlə): - Mənim heç kəsim yoxdur... Yalnız iki bacım var...
    ZAVALZADƏ: - Tez böyüsünlər... Xoşbəxt olsunlar... Bəlkə bir kömək lazımdır, oğlum?
    RÖVŞƏN: - Sağ olun. Bilirsiniz?.. Bəlkə də artıq siz eşitmisiniz, hiss etmisiz...
    ZAVALZADƏ: - “Nəyi?”
    RÖVŞƏN: - Elə bir adam olmadı ki, sizin yanınıza göndərəm... Xahiş edirəm, məni bağışlayın... Bu, bəlkə də bir az sırtıqlıq kimi görünə bilər. Ancaq inanın ki, mənim sırtıqlardan zəhləm gedir...
    ZAVALZADƏ: - “Mənim də... Ancaq burada səni heç kəs sırtıq adlandıra bilməz. Yazıçılar - ürək mühəndisidir... Çəkinmə, oğlum. Utananın oğlu olmaz, deyiblər. Kişi cəsarətli olmalıdır. Şəxsən, mən, cəsurları xoşlayıram”.
    RÖVŞƏN: - Bilirsiz, Sübhi müəllim, mən...

    (Musiqi qəflətdən susur. Zavalzadə elə bil çəkisizlik aləmindən öz orbitinə - yerə qayıdır. Bir qədər səndələyir. gözlərini qırparaq təəccüb və heyrətlə Rövşənin üzünə baxır. Sanki onu ilk dəfə görür. Təəccüblənir).

    ZAVALZADƏ: - “Sübhi müəllim” yox, Saleh müəllim. Pyesdə belə gedir... Hımm. Qəribədir. Bala, sən, sən... çoxdan buradasan?..
    RÖVŞƏN: _ Necə bəyəm, Sübhi müəllim?.. Siz ki, bayaqdan mənimlə söhbət edirsiniz...
    ZAVALZADƏ: - Qəribədir... Çox qəribədir... Sən kimsən bala?.. Adın nədir?
    RÖVŞƏN: - Mən... mən... Adım Rövşəndir...
    ZAVALZADƏ: - Rövşən?.. Bləkə özün də sürücüsən?..
    RÖVŞƏN: - Bəli, Sübhi müəllim... Sürücüyəm... Siz artıq bunu bilirsiniz?..
    ZAVALZADƏ: - Hə, sən, sən... Yoxsa, mən dəli olmağa başlayıram?.. Sən mənim pyesimin personajısan, yoxsa həqiqi adamsan?.. Bir bəri dur görüm. (Onun qulağından tutur). Hə, canlısan... Adamsan...
    RÖVŞƏN (Təəccüblə): - Başa düşmədim... Sübhi müəllim...
    ZAVALZADƏ: - Başa düşmədinsə, demək, obrazsan, pyes qəhrəmanısan. Onda canlı deyilsən... Obrazsan. (Onun qulağını buraxır). Bəlkə sənin də sevdiyin qız-zad var, bala?
    RÖVŞƏN: - Yəqin Esmira hər şeyi sizə dınışıb...
    ZAVALZADƏ: - O kimdir elə?
    RÖVŞƏN: - Necə?.. Esmira kimdir? Sizin qızınız...
    ZAVALZADƏ: - Esmiranı tanıyırsansa, demək, canlı adamsan... Yoxsa, sən də o sürücü oğlan kimi onu nə vaxtsa təhlükəli vəziyyətdən xilas etmisən? Bəlkə qəhrəmanlıq, şücaət göstərmisən? Bəlkə... Bir bəri dur. (Onun yaxasından tutur). Hə, yaxın gəl... Sən obraz yox, adamsan... İgid!..
    RÖVŞƏN: - Mən heç bir igidlik - filan göstərməmişəm Sübhi müəllim... Sadəcə olaraq insani borcumu yerinə yetirmişəm. Zənnimcə bunu xatırlamağa dəyməz...
    ZAVALZADƏ: - Hə, təvazökar oğlana oxşayırsan... Mənim qəhrəmanım kimi. Əgər mən yuxu görmürəmsə, yəni sən həqiqətən canlı bir varlıqsansa onda... De görüm, nə istəyirsən?..
    RÖVŞƏN: - Özünüz həy şeyi dediniz ki, Sübhi müəllim...
    ZAVALZADƏ: - Nəyi dedim? (Öz-özünə) - Lap möcüzədir... (Rövşənə). Oğlum, düzünü de, sən kimsən?.. (Onun yaxasını buraxır). Obraz olmağına obrazsan, personajsan... Amma... özün kimsən axı?..

    (Rövşən ağır, sınayıcı baxışlarla Zavalzadəni süzür).

    RÖVŞƏN: - Özüm?.. Adım Rövşəndir, Sübhan müəllim... Axı sizə dedim... Sürücüyəm...

    (Seyran gəlir).

    SEYRAN: - Salam, Sübhan müəllim. (Rövşəni süzür). Xeyir ola, sən nə gəzirsən burada?..
    ZAVALZADƏ: - Seyran bala, sən bu oğlanı tanıyırsan?.. (Rövşənə). Sən necə?..
    RÖVŞƏN: - Bəli, Sübhi müəllim, biz tanışıq...
    SEYRAN: - Üzr istəyirəm, Sübhan müəllim, mən bunun dabbaqda gönünə bələdəm... Adı Rövşəndir, özü də sürücüdür.
    ZAVALZADƏ: - Bu, lap mənim qəhrəmanıma oxşadı ki!.. (Seyrana). Mən sənə demişdim, axı: yeni əsər üzərində işləyirəm... Qəhrəmanım sürücüdür...
    SEYRAN: - Çətin ki, bundan qəhrəman olsun... Türməyə düşüb çıxmış, institutdan qovulmuş tüfeylidir. Uşaqlıqdan tanıyıram bunu...
    RÖVŞƏN: - Seyran! Niyə yalan danışırsan, axı?.. Özün yaxşı bilirsən ki, məni haqsız yerə həbs etmək istəyirdilər... Amma hər şey aydınlaşdı. gördülər ki, təqsirim yoxdur, azad etdilər. Esmira özü bunun şahididir... İnstitutdansa qovmayıblar. Özüm oradan könüllü əsgərliyə getmişəm...
    ZAVALZADƏ: - Deməli, sən prototatipi həyatda mövcud olan personajsan. Ya bəlkə özün canlı prototipsən? Hım-m-m... Ystəlik mənim qızımı da tanıyırsan... Lap yaxşı! Bəs istəyin nədir, oğlum?
    RÖVŞƏN: - İstəyim?.. Heç... elə-belə... Mən...
    SEYRAN: - Mən bunu son vaxtlar tez-tez sizin qapı-bacada görürəm, Sübhi müəllim. (Rövşənə). Rövşən, sən nə axtarırsan buralarda? Bəlkə həqiqətən Sübhi müəllimə deyiləcək bir sözün var?..
    ZAVALZADƏ: - Buyur, bala, de, utanma...
    SEYRAN: - Bəlkə... Bəlkə Esmiraya... sözün var?
    ZAVALZADƏ: - Esmira nədir?.. Nə Esmira? Bu, haradan tanıyır Esmiranı?..
    SEYRAN: - O günləri küçədə gördüm bunları.
    ZAVALZADƏ: - Kimi?..
    SEYRAN: - Esmira ilə bunu... Rövşəni...
    ZAVALZADƏ: - Esmira ilə bunun nə işi?!. (Rövşən). Sən hara, mənim qızım hara?.. Rədd ol buradan!.. Tüfeyli!..
    RÖVŞƏN: - Məni təhqir etməyin, Sübhi müəllim... Axı... Siz məni düz-əməlli tanımırsınız...
    ZAVALZADƏ: - Elə tanımasam yaxşıdır. Rədd ol!..
    RÖVŞƏN: - Yaxşı, olsun...
    SEYRAN: - Hım-m-m...

    (Rövşən qəzəblə Seyranı süzüb çıxır. Esmira gəlir).

    ESMİRA: - Ata, Rövşən mənim xilaskarımdır. Mən sonra bu barədə sənə danışıram... Deyəsən, o bu evdən inciyib getdi.
    SEYRAN: - Xilaskar? Nə xilaskarbazlıqdır? O, fırıldaqçının biridir...
    ZAVALZADƏ: - Qızım, eşitdin-bildin o kimdir?..
    ESMİRA: - Seyran, sən özünsən fırıldaqçı! Vicdansız! gevissenlos!
    SEYRAN: - Məni söyürsən, Esmira? Sübhi müəllimdən ayıbdır...
    ZAVALZADƏ: - Aradabir mənim qəhrəmanlarım da bu cür mübahisələr edir. gevissenlos! Yəni vicdansız... Almanca bu cürdür. Elə deyilmi, qızım?..
    ESMİRA: - Elədir!

    (Esmira çıxır. Zavalzadə və Seyran səssiz-səmirsiz bir-birlərinə baxırlar. Onların hər ikisi pərt və qəzəblidir. Zavalzadə çiynini çəkir: yəni bu işlərdən heç nə anlamadım. Seyran başını yerə dikir. Qaranlıq çökür.
    İşıqlar yananda yeni tamaşanın əvvəlindəki mənzərə: söyüd ağacının altında boş skamya. Rövşən gəlir. Bir az gəzişib skamyada əyləşir. Başını əlləri arasına alıb xəyala dalır. Qoca görünür; əl ağacının taqqıltısı eşidilir. Çəliyin səsini musiqi müşayət edir: tapp-tapp - takk-takk... Qoca skamyaya çatanda qorxa-qorxa ətrafa boylanır. Deyəsən, yenə “itin” hücumundan ehtiyatlanır. Əlini skamyanın söykənəcəyinə sürtür).

    RÖVŞƏN: - Hə... Əyləş, baba... (Yana çəkilir). Deyəsən, yorulmusan...
    QOCA: - Yorulmaq öz yerində... Mən hər dəfə bu skamyanın yanından keçəndə qorxudan əsirəm, bala... Uçunuram...
    RÖVŞƏN: - Nə üçün, baba?..
    QOCA: - Çünki burada həmişə sahibsiz bir küçə iti olur, gəlib-gedənlərə hücum edir...
    RÖVŞƏN: - Sənə də hücum edib o it?
    QOCA: - Yox... Hə... Bir dəfə dirsəyimdən yapışdı, çəliklə başından vurub aradan zorla çıxdım.
    RÖVŞƏN: - Bəs indi niyə ağacla vurmursan, baba?..
    QOCA (Ətrafa boylanır): - Kimi? Nəyi vurum bala?..
    RÖVŞƏN: - Məni... Vur mənim başıma!..
    QOCA: - Sənin başına vurum? Nə üçün?..
    RÖVŞƏN: - Çünki o sahibsiz it elə mən özüməm...
    QOCA: - Nə? Nə dedin?..
    RÖVŞƏN: - Deyirəm, sənin gördüyün it yanındadır: bu, mənəm...

    (Qoca qorxa-qorxa, çəkinə-çəkinə Rövşənin üzünə baxır. Rövşən ayağa durub boğazını irəli uzadır. Əlləri üstə yerə çöküb, başını it kimi tərpədir, yırğalayır. Oğlan “dal pəncələri” üstə qalxıb hürməyə başlayır. Qoca ehtiyatla kənara qaçır. Əl ağacı yerə düşür. Rövşən ağacı göydə qapır).

    QOCA: - Deyəsən, doğrudan da bu it mənə tanış gəlir. Məncə bunu Sübhi Zavalzadəgilin bağının həndəvərində görmüşəm. Bax, bu da küçə itinin aqibəti. Bu da yeni əsərin nikbin finalı!..
    RÖVŞƏN: - Ham-ham-ham!.. Ham-ham-hammm!..
    QOCA: - Ay it, rədd ol... (Qaçır). İndi hər itin öz adamı, hər adamın da öz iti olur. Bəs bu bədbəxt niyə sahibsizdir?.. Hanı sənin sahibin, ay it?.. Ay it, əl çək!.. İtlərdən iyrənirəm. Yoxsa götürüb saxlardım bunu... Az-çox tərbiyəsi olan itdir deyəsən...
    RÖVŞƏN: - Ham-m-m...
    QOCA: - Ay aman, kömək edin!..
    RÖVŞƏN: - Ham-ham!..

    (Rövşən Qocanı qovur. Musiqi).

    PƏRDƏ


    SON


    1981*



    MÜƏLLİFDƏN*

    1980-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan (SSR) Mədəniyyət Nazirliyi “Sovet gənclərinə” - onların əməyinə, işinə həsr olunmuş birpərdəli pyeslər müsabiqəsi elan etmişdi. Mən də müsabiqədə iştirak etmək qərarına gəldim. “Final” adlı yazını anonim imzayla “günəş” devizi ilə müsabiqə elan edən təşkilata göndərdim. Bir müddətdən sonra mətbuatda Azərinformun məlumatı yayıldı. Müsabiqəyə yekun vurulmuş, “Final”sa mühüm yerlərdən birini tutmuşdu. Mən Mədəniyyət Nazirliyinə getdim: müsabiqənin qalibi kimi yüksək pul mükafatı və diplom almalı idim (şərtdə bu cür göstərilmişdi). Nazirliyin yüksək çinli məmuru məni qəbul etdi. (Ad-familiyasını bilərəkdən yazmıram). gözləyirdim ki, o məni təbrik edəcək. Ancaq həmin məmur məni “sosialist həqiqətlərini təhrif etməkdə” suçladı. Öyrənəndə ki, fəlsəfə və hüquq institutunun aspirantıyam, lap cin atına mindi: “Özün də filosof olmağa hazırlaşırsan. (?) Obrazlarının hərəsində bir şey çatışmır. Cəmiyyətimizi ələ salırsan, insanlarımızı təhqir edirsən. Mükafat və yer anulirovat (?) olunur. Bu cür yazı üçün pul vermək olmaz. Çalış yaxşı (?) əsərlər yaz”.
    Aradan uzun iliər keçəndən sonra mən “Final”ı çap etdirmək qərarına gəldim.






























    SƏ¬NƏ SÖ¬ZÜM VAR

    İki pərdə¬li dram


    İş¬ti¬rak edir¬lər:

    Al¬xan
    Za¬min
    Gül¬ya
    Na¬ğı
    Səidə


    Birinci pərdə

    Sə¬li¬qə ilə bə¬zə¬dil¬miş mən¬zil. Küncdə televizor. Gül¬ya kres¬lo¬da əy¬lə¬şib. Səidə pianoda çalır. Sonra onların hər ikisi səs-səsə verib oxuyurlar. Gülya ayağa durub Səidəyə yaxınlaşır, əlini onun çiyninə qoyur.

    Səidə: -
    Bu güllərin gözləri nəm,
    Ağlayıbmı, gülübdümü?
    Bu nə gülüş, bu nə sitəm,
    Yar çəmənə gəlibdimi?

    Gülya:-
    Könül, şam tək odlan, alış,
    Atəşə dön, oda qarış.
    Göz yaşını dost, ya tanış
    Bircə kərə silibdimi?

    Səidə:-
    Yollarımı tutub duman,
    Heç vüsala varmı güman?
    Məni səndə tapan inam
    Yaşayırmı, ölübdümü?

    Gülya:-
    Qaçdım hicran küləyindən,
    Tutdum bəxtin ətəyindən.
    Keçdim dərdin ələyindən,
    Bunu kimsə bilibdimi?

    Musiqi başa çatır.

    Səidə: - Deməli, fikrin qətidir.
    Gül¬ya: - Qətidən də qəti. Çıxıb gedəcəyəm.
    Səidə: - Vallah, mən səni başa düşmürəm...
    Gül¬ya: - Burada başa düşməməli nə var ki? Evi satıb gedirəm Moskvaya. Vəssalam...
    Səidə: - Bunu bildim ey... Amma sən tək adam... Qadın xeylağı... Üstəlik də aliş-verişdən başı çıxmayan birisi...
    Gül¬ya: - Mən həyatımı təzədən, sıfırdan başlamaq istəyirəm, Səidə. İndi keçmişimə baxıb görürəm ki, mən indiyəcən yaşamamışam. Bir düz-əməlli həyatım olmayıb.
    Səidə: - Necə yəni “bir düz-əməlli həyatım olmayıb”?
    Gül¬ya: - Bəlkə səhv deyirəm? Mən indiyəcən həyatı yalnız imitasiya etmişəm...
    Səidə (gülür): - Ha-ha-ha... Nə etmisən həyatı?
    Gül¬ya: - Yəni yamsılamışam... Guya ki, bu həyatdır, mən də onu yaşayıram...
    Səidə: - Bura bax,Gülya, bəs həyat nə cür olmalıdır? Bəlkə sən bunu mənə izah edəsən?
    Gül¬ya: - Məni elə dərinliklərə çəkmə. Mən təkcə onu bilirəm ki, bu ötən illər ərzində mən istəmədiyim bir rolu oynamışam...
    Səidə (gülür): - Sən aktrisa- zadsan bəyəm...
    Gül¬ya: - Bax elə müsibət də bundadır. Artistə nə var ki, rolu sevir, seçir, oynayır... Amma mən istəmədiyim rolu ifa etmişəm, Səidə. Mən özüm öz sinəmə dağ çəkmişəm. Bəyəm sən özün bütün bu baş verənlərin səbəbini bilmirsən?
    Səidə: - Yəqin ki, indiki halda söhbət Nağıdan gedir, elə deyilmi? (Pauza). Bəs Nağının özü nə deyir bu işə?
    Gül¬ya: - Nə Nağı? (Əsəbi halda). Onun adını mənim yanımda çəkmə!
    Səidə: - Bəs eşq? Bəs məhəbbət? Bəs iztirablar? Bəs göz yaşları?
    Gül¬ya: - Hamısı Nağının gözündən gəlsin. O, Nağı yox, “naqlı” imiş.
    Səidə (gülür): - Hə, bax bunu yaman dedin: “Naqlıy”... Yaxşı, bəs mən sənə vaxtında deyəndə ki, bu Hağı Şəmşiyeviç adamdan başqa nəyə desən oxşayır, sən hirslənib deyirdin ki, mənim Naqışkamla işin olmasın.
    Gül¬ya: - Səhv etmişəm, indi boynuma alıram...
    Səidə: - O, yenə gəlib-gedir sənin yanına?
    Gül¬ya: - Hiss edirəm ki, uzaqdan-uzağa qara kölgə kimi izləyir məni. Amma ən böyük zülmət onun özüdür.
    Səidə: - Mən onu elə ilk dəfə görəndə hiss etdim ki, yekəxananın, nadanın biridir. Sənin dediyin o zülmət onun içindən qaynayır. Belələri ətrafa da qaranlıq yayır. Amma sən o vaxt dedin ki, Nağı sadəcə olaraq, orijinal bir adamdır. İndi isə...
    Gül¬ya: - Sən allah, gəl ta bu mövzuya bir də qayıtmayaq... Görəsən, bunlar niyə belə gecikir?
    Səidə: - Kimi deyirsən?
    Gül¬ya: - Evi alanlar gəlməli idilər.
    Səidə: - Ehtiyatlı ol ha, Gülya...
    Gül¬ya: - Nə barədə?
    Səidə: - O barədə ki, indi fırıldaqçı, dələduz adamların sayı yaman artıb.
    Səidə: - Elə sən də hamıdan şübhələnirsən... Onlar üz-gözlərindən sadə, düzgün adama oxşayırlar...

    Qa¬pı zən¬gi. Gul¬ya du¬rub qa¬pı¬ya ya¬xın¬la¬şır.

    Gül¬ya: - Deyəsən, onlardır, gəldilər..

    Al¬xan və Za¬min gəlirlər.

    Za¬min: - Sa¬lam, Gül¬ya xa¬nım...
    Gül¬ya: - Sa¬lam. Bu¬yu¬run, içə¬ri ke¬çin...
    Za¬min: - Na¬ra¬hat et¬mə¬dik ki?..
    Gül¬ya: - Qə¬tiy¬yən... Ta bu¬ra si¬zin öz evi¬niz¬dir. Ar¬tıq bu¬ra¬da qo¬naq mən özü¬məm... Ke¬çin, əy¬lə¬şin... İn¬di çay gə¬ti¬rə¬rəm...
    Səidə: - Gülya, icazə ver mən gedim...
    Gül¬ya: - Səidə, bir az oturaydın də…
    Al¬xan (Səidəyə): - Sən niyə durdun ki? Bizə görə gedirsən?
    Səidə: - Yox... Mənim işim var, getməliyəm. Güliçka, zəngləşərik...
    Zamin:- Bu, heç yaxşı olmadı ki...
    Al¬xan: -Əlbəttə, yaxşı olmadı... Biz adamyeyən-zad deyilik ki...
    Səidə (gülür): - Boy, allah eləməsin... Niyə elə deyirsiniz ki? Adam baxan kimi görür ki, mərifətli-qanacaqlı adamsız... İnşallah, gələn dəfə gələndə...
    Gül¬ya: - Gələn dəfə? “Gələn dəfə” mən olmayacam, Səidə...

    Gülüşürlər.

    Səidə (gülür): - Bilmək olmaz... Bu, allahın işidir... Sağ olun, mən getdim. Güliçka, axşam zəng edəcəm sənə...
    Gül¬ya: - Yaxşı... Oldu. Hələlik.
    Al¬xan: - Gülə-gülə... Çiçəkli yollarla...
    Za¬min: - Sağ olun… Hələlik.

    Səidə gedir.

    Gül¬ya: - Rəfiqəmdir... Uşaqlıqdan dostuq...
    Al¬xan: - Yaxşı xanıma oxşayır... Deyib-güləndir... Günü ağ olsun. Elə sənin də...
    Gül¬ya: - Saq olunh...
    Za¬min: - (Gülyaya).Tanış olun, bu, mə¬nim atam¬dır…
    Gül¬ya: - Ta¬nış ol¬ma¬ğa şa¬dam. Ata¬nı¬zın adı...
    Al¬xan: - Adım Al¬xan¬dır...
    Gül¬ya: - Yə¬qin Za¬min si¬zə de¬yib, mə¬nim adım Gül¬ya¬dır. Əs¬lin¬də Gül¬ya-naq¬dır, am¬ma ha¬mı Gül¬ya de¬yir... İn¬di çay gətirərəm...
    Al¬xan: - Hə, no¬lar... Gülya yaxşı addır, amma Gülyanaq ondan da yaxşıdır… Yox, mən çay iç¬mi¬rəm. Za¬min də ki, yol üs¬tə¬dir…

    Al¬xan ke¬çib di¬van¬da əy¬lə¬şir¬.

    Za¬min: - Gül¬ya xa¬nım, si¬zin mən¬zil mə¬sə¬lə¬niz ne¬cə ol¬du? Dü¬zə¬lir¬mi?
    Gül¬ya: - Bə¬li, dü¬zə¬lir. Bu gün beh ver¬dim. Sa¬ba¬ha-bi¬ri¬si gü¬nə al¬qı-sat¬qı¬nı rəs¬mi¬ləş¬di¬rib ba¬şa çat¬dı¬rı¬rıq.
    Za¬min: - Ala¬ca¬ğı¬nız mən¬zil xo¬şu¬nu¬za gə¬lir¬mi?
    Gül¬ya: - Be¬lə də... Bi¬ro¬taq¬lı təmir¬siz mən¬zil¬dir.
    Za¬min: - Ey¬bi yox¬dur, ya¬vaş-ya¬vaş təmir edər¬siz...
    Gül¬ya: - Sağ¬lıq ol¬sun… Hə¬lə¬lik təmir et¬dir¬mək fik¬rim yoxdur...
    Za¬min: - Ni¬yə ki?..
    Gül¬ya: - Doğ¬ru¬su, mə¬nim pla¬nım baş¬qa cür¬dür. Si¬zə de¬miş¬dim, axı... İs-tə¬yi¬rəm ki, eh¬ti¬yat üçün ba¬la¬ca bir otaq alım, qalan pu¬lu isə döv¬riy¬yə¬yə bu¬ra¬xım...
    Za¬min (gü¬lür): - Ti¬ca¬rət¬lə məş¬ğul ol¬maq is¬tə¬yir¬si¬niz?..
    Gül¬ya: - Ti¬ca¬rət de¬yən¬də ki... Əs¬lin¬də, mən ali təh¬sil¬li iqtisadçı¬yam. Fik-rim var ki, qa¬lan pu¬lu da gö¬tü¬rüb ge¬dəm Moskvaya...
    Za¬min: - Mosk¬va¬ya?..
    Gül¬ya: - Bə¬li, Mosk¬va¬ya. Ora¬da mə¬nim ya¬xın bir rə¬fi¬qəm var. Gül alış-sa¬tı¬şı ilə məş¬ğul olur. Mə¬ni öz ya¬nı¬na dəvət edib.
    Al¬xan (Gül¬ya¬ya): - Ay qız, al¬ver nə vaxtdan qadın sənəti olub axı?..
    Za¬min (Al¬xa¬na): - Ay ata, in¬di qa¬dın¬ sənəti ilə ki¬şi sə¬nə¬ti arasın¬da bir fərq qal¬ma¬yıb.
    Al¬xa¬na: - Necə yəni fərq yoxdur? Nədir qadının əsas işi? Mən öz arvadlarımızdan misal çəkirəm- inək sağ¬maq¬, öz ki¬şi¬si¬nə qul¬luq et¬mək¬... üzr istəyirəm, bir də uşaq doğub böyütmək...
    Gül¬ya: - Əgər hansısa bir qadında bu de¬dik¬lə¬ri¬ni¬zin heç bi¬ri yox¬dur¬sa, onda nə olsun?
    Al¬xan: - Əgər yox¬dur¬sa?.. Yox¬dur¬sa, ta nə et¬mə¬li?.. Al¬la¬ha təvək¬kül, yə-qin ki, bir gün olar də...
    Za¬min: - Ata, sə¬nin de¬di¬yin əy¬yam çox¬dan ötüb ke¬çib.
    Al¬xan: - Nə əy¬yam, a ba¬la? Mən ka¬pi¬ta¬liz¬min qa¬lı¬ğı - za¬dam bə¬yəm?
    Za¬min (gü¬lür): - Ka¬pi¬ta¬liz¬min yox ey, so¬sia¬liz¬min...
    Al¬xan (cid¬di¬lə¬şir): - Yax¬şı, yax¬şı... Sən də bil¬mə¬di¬yin söhbətlə¬ri elə¬mə...
    Za¬min: - Gül¬ya xa¬nım, mənim təyyarəm bir azdan uçub gedir.
    Gül¬ya: - Ha¬ra¬ya uçursuz?
    Za¬min: - Və¬tə¬nə.
    Al¬xan: - Nə və¬tən? Sa¬xa¬lin¬dən adama və¬tən ola¬r?..
    Za¬min: - Ni¬yə ol¬mur ki? Ta olub də. Gü¬nün ha¬ra¬da xoş keçirsə, elə ora da və¬tən¬dir. Elə de¬yil, Gül¬ya xa¬nım?..
    Gül¬ya: - Nə bi¬lim, val¬lah... Qə¬ti söz söy¬lə¬mək çə¬tin¬dir. Hər hal¬da, və¬tə¬ni heç bir şey əvəz edə bil¬məz.
    Za¬min: - Və¬tən... Və¬tən... Gə¬rək Və¬tən də sə¬nə bir doğ¬ma¬lıq gös¬tə¬rə...
    Al¬xan: - Sən nə da¬nı¬şır¬san? Bə¬yəm və¬tə¬nin də doğ¬ma¬sı, öge¬yi olur?
    Za¬min: - Olur, olur. Və¬tən - ana¬dır¬sa, onun da öge¬yi-doğ¬ma¬sı ol¬ma¬lı¬dır də... Bir var ana, bir də var ana¬lıq...ogey ana… Axı, biz və¬tə¬nə də ana və¬tən de¬yi¬rik...
    Al¬xan: - Yax¬şı, yax¬şı... De¬yə¬sən, ya¬şın ar¬tıq¬ca, ağ¬lın aza¬lır... (Du¬ru¬xub ayağa qalxır). Bura bax, doğ¬ru¬dan ey, və¬tə¬nə ni¬yə ana və¬tən de¬yir¬lər, gə¬rək vaxtında ona ata və¬tən de¬yəydilər... Elə de¬yil¬mi, Gül¬ya xa¬nım?..
    Gül¬ya (gü¬lür): - Bax, gö¬rür¬sü¬nüz¬mü, qa¬dın¬la¬rın hü¬qu¬qu hər yer¬də po¬zu-lur. Və¬tən ana olan¬da nə olur ki? Tə¬ki onun bö¬yüt¬dü¬yü adam¬lar ki¬şi qey-rət¬li ol¬sun¬lar. Elə qız¬lar da, oğ¬lan¬lar da...
    Al¬xan: - Brəkallah… Doğru sözə nə deyəsən…
    Za¬min: - Nə isə... Söh¬bət qo¬yu¬nu ¬qur¬da ve¬rər - de¬yib¬lər. Mən təy¬ya¬rə li-ma¬nı¬na get¬mə¬li¬yəm.
    Al¬xan: - Ay ba¬la, bir dayan görək, ha¬ra tə¬lə¬sir¬sən? De¬yə¬sən, hə¬lə vax¬ta var, axı...
    Za¬min: - Yox, vaxt¬dır... (Gül¬ya¬ya). Hə, si¬zin¬lə ne¬cə da¬nı¬şa¬q? Evin mə¬sə-lə¬si¬ni deyirəm...
    Gül¬ya: - Mən iki-üç gü¬nə öz ala¬ca¬ğım mən¬zi¬lin sə¬nəd¬lə¬ri¬ni dü¬zəl¬di¬rəm. Çox gü¬man ki, bu həf¬tə¬nin so¬nu¬na¬can bu¬ra¬dan çı¬xa¬ca¬ğam. Da¬nış¬dı¬ğı¬mız ki¬mi, yal¬nız te¬le¬vi¬zo¬ru, bir də ki, pal¬tar şka¬fı¬nı gö¬tü¬rü¬rəm. Me¬be¬llə¬rin ha-mı¬sı qa¬lır si¬zə.
    Za¬min: - Bir na¬ra¬zı¬lı¬ğı¬nız - zad yox¬dur ki?
    Gül¬ya: - Qə¬tiy¬yən! Nə na¬ra¬zı¬lı¬ğım ola bi¬lər ki? Evin pu¬lu¬nu ver¬mi¬si¬niz, sə¬nəd¬lər adı¬nı¬za ke¬çib. Qa¬lır tək¬cə ata¬nı¬zın qey¬diy¬ya¬ta düş¬mə¬si. La¬zım gəl¬sə, mən də kö¬mək edə¬rəm. Maşallah, de¬yə¬sən elə özü zi¬rək adam¬dır. Kö¬mə¬yə - za¬da ehtiya¬cı ola¬na ox¬şa¬mır.
    Za¬min: - Gül¬ya xa¬nım, mən¬zil mə¬sə¬lə¬niz dü¬zə¬lə¬nə¬cən bu¬ra¬da qa¬lar¬sız... Atam da sa¬kit adam¬dır. Həm də hə¬yan olar¬sız bir-bi¬ri¬ni¬zə.
    Gül¬ya (gü¬lür): - Dil ta¬pa¬rıq məncə...
    Al¬xan: - Niyə tapmırıq ki?..
    Za¬min (çan¬ta¬sı¬nı gö¬tü¬rür):- Mə¬nim vax¬tı¬ma çox az qa¬lıb. Qor¬xu¬ram ge-ci¬kəm… Hə¬lə¬lik... Di, sağ olun, Gül¬ya xa¬nım. Ata, sağ ol. Çatan kimi zəng edəcəyəm…
    Al¬xan: - Yax¬şı yol… Mən də qey¬diy¬ya¬ta dü¬şən ki¬mi ge¬di¬rəm kən¬də...
    Gül¬ya: - Hə¬lə¬lik... Ar¬xa¬yın ge¬din, Zamin, inşallah, hər şey yax¬şı ola¬r... Ata¬nız¬dan da ni¬ga¬ran ol¬ma¬yın...

    Za¬min onlarla görüşüb çı¬xır. Al¬xan onu qa¬pı¬ya¬can ötü¬rür. Öpüşüb ayrılırlar. Gül¬ya çaydanı qaz sobasının üstünə qoyur.

    Alxan (ah çəkir): Hə, belə-belə işlər…
    Gül¬ya: - Da¬rıx¬mır¬sı¬nız ki?
    Al¬xan: - Açı¬ğı, da¬rı¬xı¬ram. Çox sı¬xı¬lı¬ram bu¬ra¬da...
    Gül¬ya: - Ni¬yə ki?.. Dü¬zü, heç bil¬mi¬rəm si¬zə nə cür mü¬ra¬ci¬ət edim?
    Al¬xan: - Nə cür is¬tə¬yir¬sən. Ke¬fin ne¬cə çə¬kir o cür ça¬ğır...
    Gül¬ya: - "Da¬yı", "əmi"- bir az bir¬tə¬hər çı¬xır...
    Al¬xan: - Kənd¬də ha¬mı mə¬nə Al¬xan ki¬şi de¬yir.
    Gül¬ya: - Bəs ata¬nı¬zın adı nə¬dir?
    Al¬xan: - Ata¬mın adı? Pəh¬lə¬van Sər¬xan de¬yər¬di¬lər... Cön¬gə¬ni çiyninə gö-tü¬rər¬di... Çox güclü adam idi rəhmətlik …
    Gül¬ya: - Sər¬xan... On¬da elə Al¬xan Sər¬xa¬no¬viç demək da¬ha mü¬na¬sib¬di...
    Al¬xan: - Düzü, bu “oviç-mo¬vi笔dən zəh¬ləm ge¬dir, Gül¬ya xanım. Elə yax-şı¬sı bu¬du, Al¬xan de¬gi¬nən...
    Gül¬ya: - Yox... On¬da Al¬xan mü¬əl¬lim yax¬şı¬dır...
    Al¬xan: - Nə? Mü¬əl¬lim nə¬dir, ba¬lam? Mə¬nim cə¬mi üçil¬lik təhsi¬lim var. Nə mü¬əl¬lim?.. Mən¬dən nə mü¬əl¬lim? Adı¬mı bia¬bır elə¬mə...
    Gül¬ya: - Mü¬əl¬lim adı pis¬dir bə¬yəm?
    Al¬xan: - Ək¬si¬nə. Bu, bö¬yük ad¬dır. Mən mü¬əl¬lim de¬yi¬ləm, axı. Köh¬nə də-yir¬man¬çı¬yam.
    Gül¬ya: - Yax¬şı ol¬sun elə Al¬xan... Yox, di¬lim yat¬mır. Al¬xan ki¬şi... Qoy be¬lə ol¬sun... Hə, Al¬xan ki¬şi, bax, ha¬mam ora¬da¬dır. Qaz mət¬bəx¬də¬dir. O da te¬le¬fon... Bal¬ko¬na açı¬lan qa¬pı bağlıdır... O tə¬rəf¬də¬ki də ayaq¬yo¬lu¬dur.
    Al¬xan: - La¬zım ol¬sa, ta¬pa¬rıq. Am¬ma evin için¬də ol¬ma¬sı heç yax¬şı de¬yil...
    Gül¬ya: - Nəyin?..
    Al¬xan: - O de¬di¬yin yerin...
    Gül¬ya: - Tua¬letin? Bu küçənin o başında da var... Amma pulludur… Bura alt mər¬tə¬bə¬di de¬yə, su hə¬mi¬şə olur. Əl¬bət¬tə, so¬yuq su... İs¬ti su la-zım olan¬da gə¬rək ka¬lon¬ka¬nı ya¬ndı¬ra¬sız.
    Al¬xan: - Qan¬dım. Bəs de görüm, kənd¬lə ne¬cə da¬nış¬maq olar?
    Gül¬ya: - İs¬tə¬yir¬siz si¬fa¬riş ve¬rim?
    Al¬xan: - Hə, gü¬nün ağ ol¬sun. Bir mə¬ni Ağa mü¬əl¬lim¬lə ca¬laş¬dır. Onun evin¬də te¬le¬fon var.

    Gül¬ya dəs¬tə¬yi gö¬tü¬rüb nöm¬rə¬ni yı¬ğır.

    Gül¬ya: - Alo! Sa¬lam, Za¬ra¬nı olar? Onun növ¬bə¬si de¬yil? (Pau¬za). Sa¬lam, sa¬lam, Zülya. Gül¬ya¬dır. Ev¬də qo¬na¬ğım var. (Pau¬za. Gü¬lür). Hə, elə ka-va¬ler ki¬mi bir şey¬dir. (Al¬xan ki¬şiyə). Kən¬di¬ni¬zin adı necədir?
    Al¬xan: - Gö¬yəm¬li...
    Gül¬ya (dəs¬tə¬yə) : - Hə, ora¬lı¬dır... Gö¬yəm¬li... Ağa mü¬əl¬limlə calaşdır... Yax¬şı, on¬da elə¬cə kən¬di ver. Kom¬mu¬ta¬tor özü yığar. Ol¬du, ci¬yər... Sağ ol... Sə¬ni maç elə¬yi¬rəm, Zülya. (Dəstəyi qo¬yur). Bir az¬dan ca¬la¬yar. Ta¬nış qız¬dır...
    Al¬xan: - Öm¬rün uzun ol¬sun...
    Gül¬ya: - Am¬ma öz ya¬şı¬nız¬dan qıv¬raq gö¬rü¬nür¬sü¬nüz, Al¬xan kişi. Ba¬şı¬nız-da ağ tük lap az¬dır.
    Al¬xan: - Biz nə¬sil¬lik¬cə elə be¬lə¬yik. Ba¬şı¬mız gec ağa¬rır. Bu, ar¬sız¬lıq¬dan de¬yil ha, ir¬si¬dir...
    Gül¬ya: - Biz¬də¬sə, ək¬si¬nə... Sa¬çı¬mız tez ağa¬rır... Ata¬mın sa¬çı otuz ya¬şın¬da qar ki¬mi idi...
    Al¬xan: - Rəh¬mə¬tə ge¬dib...
    Gül¬ya: - Kim? Atam? Yox, Al¬lah elə¬mə¬sin. Sağ¬dır... Anamdan ay¬rı¬lıb. Çox¬dan. On¬da mən ba¬la¬ca uşaq¬dım. Mə¬nim də tale¬yim ana¬mın ta¬le¬yi ki-mi¬dir.
    Al¬xan: - Sə¬nin¬ki də ev¬dən ge¬dib?
    Gül¬ya: - Yox, onu mən özüm qov¬dum... Son¬ra pe¬şi¬man ol¬dum. Bəl¬kə də elə bu¬na gö¬rə ağar¬dı sa¬çım...
    Al¬xan: - Sə¬nin ki, sa¬çın, göz dəyməsin, qət¬ran ki¬mi¬dir...
    Gül¬ya: - Eh, ha¬ra¬dan? Sizə elə gəlir… Da¬ha üzü qo¬ca¬lı¬ğa gedi¬rəm, Al-xan ki¬şi.
    Al¬xan: - Qo¬ca¬lan¬da no¬lar, xa¬nım? Adam uşaq da olar, ca¬van da, qo¬ca da... Hər ya¬şın öz ləz¬zə¬ti var... Bir də ki, sən, maşallah…
    Gül¬ya: - Elə de¬yil, Al¬xan ki¬şi. Qa¬dın¬la¬rın ən çox qorx¬du¬ğu şey qo¬ca¬lıq-dır. Hə, bir də bir də tən¬ha¬lıq...
    Al¬xan: - Ayıb ol¬ma¬sın, bi¬zim rəh¬mət¬lik ar¬vadsa tək¬cə qurbğadan qor¬xur-du. Yaş nə¬dir ki, on¬dan da qor¬xur¬san?
    Gül¬ya: - Yaş¬dan, ötüb ge¬dən vaxt¬dan ha¬mı qor¬xur, Al¬xan kişi. Ələl¬xü-sus, məna¬sız ötən vaxt¬dan...

    Gül¬ya te¬le¬vi¬zo¬ru işə sa¬lır. Skrip¬ka¬da hə¬zin mu¬si¬qi ifa olu¬nur.

    Al¬xan: - Gə¬rək vax¬tı məna¬sız ke¬çir¬mə¬yə¬sən də! Mən vax¬tı heç vaxt gö¬yə so¬vur¬ma¬mı¬şam. Öm¬rüm bo¬yu iş¬lə¬mi¬şəm. Öz öv¬lad¬la¬rı¬ma hə¬mi¬şə ha¬lal çö¬rək qa¬zan¬mı¬şam. İn¬di bu¬ra¬da kü¬çə¬yə çı¬xan¬da mə¬ni dərd alır: bu şə¬hər-də nə qə¬dər iş¬siz, ava¬ra adam var? On¬lar nə he¬sa¬ba do¬la¬nır¬lar?
    Gül¬ya: - İş¬siz adam yox¬dur, Al¬xan ki¬şi. Si¬zə elə gə¬lir. Hərənin bir dər¬di-aza¬rı var.
    Al¬xan: - Nə bi¬lim, val¬lah?.. Bəl¬kə də elə¬dir...
    Gül¬ya: - Siz¬dən bir söz so¬ruş¬sam, xət¬ri¬ni¬zə dəy¬məz ki?
    Al¬xan: - Xət¬ri¬mə dəy¬sə, ge¬dib ağ¬zı¬mı di¬rə¬yə¬rəm o kra¬na, su içə¬rəm do-yun¬ca...
    Gül¬ya: - Heç rəh¬mət¬lik ar¬va¬dı¬nız¬la sa¬vaş¬mı¬sı¬nız?
    Al¬xan: - Mən? Biz hər gün sa¬va¬şır¬dıq... Ne¬cə bə¬yəm?
    Gül¬ya: - Hər gün? Bəs son¬ra? Ba¬rı¬şar¬dı¬nız?
    Al¬xan: - Sa¬va¬şan¬da no¬lar? Sa¬va¬şar, son¬ra əl¬bət¬tə, ye¬nə barışar¬dıq... Sözsüz-gap¬sız ai¬lə olar?
    Gül¬ya: - Yox ey, sa¬va¬şan¬dan son¬ra o, si¬zin üzü¬nü¬zə ne¬cə baxır¬dı?
    Al¬xan: - O, baxmazdı, mən onun üzünə baxardım… Üzə baxmaq-filan boş şeydir… Əsas odur ki, bir-bi¬ri¬mi¬zin ürəyimi¬zə bə¬ləd i¬dik. Ürək olan yerdə, qalan şeylər boşdur. Eh, sən Al¬lah, gəl köh¬nə daşları tərpətməyək...
    Gül¬ya: - Xoş¬bəxt adam¬sı¬nız, Al¬xan ki¬şi. Nə bi¬lim, bəl¬kə də lap elə bəd-bəxt¬si¬niz...
    Al¬xan: - Bəd¬bəxt ni¬yə olu¬ram, Gül¬ya xa¬nım? Qoy mən də bir söz so¬ru-şum: sən mə¬nə de gö¬rüm, ərin sağ¬dır¬mı?
    Gül¬ya: - Sağ¬dır. Am¬ma çox¬dan ay¬rıl¬mı¬şıq. İn¬di ai¬lə qu¬rub... Gü¬nah mən¬də ol¬du. Hə¬mi¬şə da¬va sa¬lar¬dım ki, ni¬yə qa¬ra¬qa¬baq¬san, ni¬yə de¬yib-gül¬mür¬sən?.. Çox sa¬kit adam¬dı... İn¬di özümü sö¬yü¬rəm...
    Al¬xan: - Elə bu¬na gö¬rə? Sa¬ğol¬muş, ada¬mın bi¬ri qa¬ra¬qa¬baq olar, bi¬ri de-yib-gü¬lən. Mə¬nim ke¬fim ol¬ma¬yan¬dan son¬ra is¬tə¬yir lap ma¬yal¬laq aş, ye¬nə ey¬nim açıl¬maz. Am¬ma ar¬va¬dın ürə¬yi¬ni al¬ma¬ğa nə var ki? Yaz bu¬lu¬du ki-mi bir şey¬di ar¬va¬dın tu¬tul¬ma¬ğı, yel əsən ki¬mi gö¬yün üzün¬də gü¬nəş gö¬rü-nür... Ar¬vad¬lar da elə¬dir, bir xoş söz de¬yir¬sən- ey¬ni açı¬lır. Ay Gül¬ya xa-nım, bəs ki¬şi¬ni qo¬van¬dan son¬ra sən ta ərə get¬mə¬din?
    Gül¬ya: - Yox... Elə-be¬lə, bir nə¬fər¬lə gö¬rü¬şür¬dük... Nə isə, mənim¬ki əzəl-dən gə¬tir¬mə¬di, Al¬xan ki¬şi... Grü¬nür, xoş¬bəxt¬lik əzəl¬dən adamın al¬nı¬na ya¬zıl¬ma¬lı¬dır. Bax, siz da¬nı¬şır¬sı¬nız, mə¬nə qə¬ri¬bə gə¬lir, do¬ğur¬dan¬mı ya¬şa-maq bu qə¬dər asandır, sa¬də¬dir? Do¬ğr¬udan¬mı adam öz xoş¬bəxt¬li¬yi ba¬rə¬də dü¬şün¬mə¬dən ya¬şa¬ya bi¬lər? Nə bi¬lim, val¬lah... Bəl¬kə də elə xoş¬bəxt¬lik budur?
    Al¬xan: - Xoş¬bəxt¬lik ada¬mın öz oca¬ğı¬nın ba¬şın¬da ol¬ma¬lı¬dır. Yu¬va¬sın¬dan pe¬ri¬kən qu¬şun nə xoş¬bəxt¬li¬yi? Bax, elə bi¬zim o Za¬min… Bil¬mi¬rəm nə ax-ta¬rır dünyanın o başında?.. De¬yə¬sən, sən də öz yu¬van¬dan uçub get¬mək is¬tə¬yir¬sən? Na¬haq ye¬rə... Axı, sə¬nə nə la¬zım¬dır?
    Gül¬ya: - Ha¬mı bu dünyada öz xoş¬bəxt¬li¬yi¬ni ax¬ta¬rır, Al¬xan kişi!
    Al¬xan: - Elə Za¬min də o gü¬nü nə¬sə bu¬na ox¬şa¬yan söz¬lər deyir¬di... Xoş-bəxt¬li¬yi nə üçün ax¬tar¬ma¬lı¬san ki? O, həmişə adamın düz bur¬nu¬nun ucun-da olur. Gə¬rək gö¬zü¬nü açıb onu gö¬rə bil¬sən. Amma adamlar çox vaxt gözüyumulu gəzir…görmür o xoşbəxtliyi… Bilmirəm nədəndir, bu gün ha¬mı elə puldeyib, pul eşi¬dir... Ta qanmırlar ki, pul bu gün var, sa¬bahyox-dur. Ada¬ma hə¬mi¬şə¬lik la¬zım olan şey¬lər¬dən da¬nış¬maq la¬zım¬dır.
    Gül¬ya: - O nə¬dir elə? Hə¬mi¬şə¬lik lazım olan...
    Al¬xan: - Ki¬şi¬yə - mərd¬lik, ki¬şi¬lik... Ar¬va¬da da ar¬vad¬lı-ana¬lıq... Tə¬miz ad. Gə¬rək ad ba¬tı¬ran ol¬ma¬ya¬san...
    Gül¬ya: - On¬lar ötüb ge¬dən¬dir, Al¬xan ki¬şi... Gö¬rü¬nür, siz hər şe¬yi köh¬nə ar¬şın¬la öl¬çür¬sü¬nüz... İn¬di çoxları mərd¬lik, ki¬şi¬lik de¬yə¬nə gü¬lür¬... Ələ sa-lır¬lar tə¬miz ad üçün ya¬şa¬yan¬la¬rı.
    Al¬xan: - Yox, ölən şey de¬yil on¬lar... Sə¬nə bir şey de¬yim, yadda sax¬la. Bi-zim kən¬di¬miz¬də bir vaxt bü¬töv bir ai¬lə¬ni Ədi¬lov ad¬lı bi¬ri¬si qır¬mış¬dı. Bu, uzun əh¬va¬lat¬dı. O ha¬di¬sə¬yə gö¬rə in¬di hə¬min Ədi¬lo¬vun nə¬və¬si də xə¬ca¬lət çə¬kir... Çün¬ki ha¬mı onun ba¬ba¬sı¬na lənət¬lə¬yir... Heç nə elə-belə ötüb keçmir bu dünyada… Dünyanın da öz arşını,öz mizan-tərəzisi var, Gülya xanim…
    Gül¬ya: - Bi¬zim bi¬na¬da yüz ai¬lə ya¬şa¬yır. Hə¬rə¬si də bir yer¬dən gəlib. Nə bi-lək, bəl¬kə on¬la¬rın ara¬sın¬da elə Ədi¬lov¬dan da betə¬ri var... Bəlkə elə onlardan da han¬sının¬sa nə vaxt¬sa başkəsən bir ba¬ba¬sı olub. Ki¬min keç-mi¬şi¬ni kim bi¬lir axı? Bu bö¬yük şəhər¬də yax¬şı¬lıq¬la pis¬li¬yin ara¬sın¬da na¬zik bir sədd var. Çox vaxt o səd¬di də ay¬dın se¬çə bil¬mir¬lər...
    Al¬xan: - Qan¬dım sən de¬yə¬ni. Bəs bu başkəsən de¬di¬yin ada¬mın özü? O, öz içində öz elə¬di¬yi işin haqq-he¬sa¬bı¬nı apar¬mır¬mı? Fi¬kir¬ləş¬mir¬mi ki, baş-qa¬sı¬na qaz¬dı¬ğı qu¬yu¬ya bir gün özü dü¬şə bi¬lər... Bu, heç... Bəs be¬lə¬si qan-mır ki, nə vaxt¬sa pis¬lik elə¬di¬yi o adam¬lar¬dan han¬sı¬sa ona elə bir od vu¬rar ki, külü gö¬yə sovrular. On¬da be¬lə¬si¬nin heç da¬dı¬na ye¬tib ağ¬zı¬na bir dam¬cı su atan da tapıl¬maz...
    Gül¬ya: - Nə bi¬lim? Vaxt tez ke¬çir. Adam hər şe¬yi saf-çü¬rük edə bil¬mir... Bəzən səhv¬lə¬ri¬mi¬zi çox gec dərk edi¬rik. Elə mə¬nim ki¬mi...
    Al¬xan: - Fi¬kir elə¬mə, Gül¬ya xa¬nım. Sə¬nin nə ya¬şın var ki? (Pau¬za). Gö¬rə-sən, Za¬min in¬di ha¬ra¬da¬dır? Təy¬ya¬rə ilə ne¬çə saa¬ta uç¬maq olar Sa¬xa¬li¬nə?
    Gül¬ya: - Də¬qiq de¬yə bil¬mə¬rəm. Yə¬qin ki, on beş-on al¬tı saata...
    Al¬xan: - Hə, on¬da ora lap qu¬la¬ğı¬mı¬zın di¬bi¬dir ki...
    Səs (te¬le¬vi¬zor¬da): - İn¬di isə yeni ailə quran gənc¬lə¬ri te¬le¬vi¬zi¬ya qar¬şı¬sı¬na dəvət edi¬rik. De¬di¬yi¬miz ki¬mi, ai¬lə¬lə¬rin bir ço¬xu seksu¬al dis¬har¬mo¬ni¬ya¬dan da¬ğı¬lır.
    Al¬xan: - Hə, nə¬sə da¬ğı¬lan ai¬lə¬lər¬dən da¬nı¬şır¬lar. Am¬ma de¬yi¬lən¬dən bir şey qan¬mı¬ram...
    Səs: - Mey¬da¬na gə¬lən prob¬le¬mi yal¬nız sekso¬po¬to¬lo¬qun kömə¬yi ilə həll et¬mək olar...
    Al¬xan: - O nə¬dir elə, a Gül¬ya xa¬nım? Seçki¬po¬to¬lox¬du, nə¬di? O, nə işin sa¬hi¬bi¬dir?
    Gül¬ya (gü¬lür): - Ne¬cə de¬yim? Be¬lə də... Əsəb hə¬ki¬mi...
    Al¬xan: - Hə, be¬lə de... Baş ağ¬rı¬sı, diş ağ¬rı¬sı nə¬dir bil¬mi¬rəm. Əsəb də elə... Mə¬nim o cür hə¬ki¬mə heç bir eh¬ti¬ya¬cım yox¬du.
    Gül¬ya: - Tə¬ki ol¬ma¬sın.

    Qa¬pı zən¬gi. Al¬xan ki¬şi tə¬əc¬cüb¬lə¬nir. Gül¬ya qa¬pı¬nı açır. Na¬ğı Şəm¬şi¬ye¬viç səs – küylə da¬xil olur. İçkiliolduğu hiss edilir.

    Na¬ğı: - Sa¬lam, ma¬ral. Necesen, ayyyy menimmmmmm……(Al¬xan ki¬şi¬ni gö¬rüb du¬ru¬xur). Hm-m-m... Sa¬lam, ki¬şi. (Gül¬ya¬ya). Ne¬cə¬sən? Ni¬yə zəng et¬mir¬sən mənə?
    Gül¬ya: - Vaxt olur ki? İş-güc...
    Na¬ğı: - Nə iş-güc? Ha¬çan¬dan iş¬lə¬yən ol¬mu¬san? Yax¬şı, bəs tele¬fo¬na ni¬yə cə¬vab ver¬mir¬sən? (Al¬xa¬nı gös¬tə¬rir). Bu kim¬dir belə? (Son¬ra te¬le¬vi¬zo¬ra sa-rı). Pəh, pəh seks¬opotoloq da¬nı¬şır... Ni¬yə dil¬lən¬mir¬sən? Bu, kim¬dir be¬lə?

    Pauza. Nağı başındakı papağı kreslonun çiyinliyindən asır.

    Al¬xan: - Mə¬ni de¬yir¬sən? Mən bu evin sa¬hi¬bi¬yəm.
    Na¬ğı (gü¬lür) : - Nə vaxt¬dan?
    Al¬xan: - Elə bu gün¬dən... Yox, dü¬nən¬dən...
    Na¬ğı: - Bəs on¬da mən ki¬məm?
    Al¬xan: - Sən? Sən də Al¬la¬hın bir bən¬də¬si.
    Na¬ğı: - Mə¬nim Al¬lahla-bən¬də ilə işim yox¬dur...
    Gül¬ya: - Yax¬şı, Na¬ğı, son¬ra da¬nı¬şa¬rıq bu ba¬rə¬də...
    Na¬ğı: - Nə ba¬rə¬də? Mən bu gün qə¬ri¬bə söz¬lər eşi¬di¬rəm... (Al¬xa¬na). Ki¬şi, bu mən¬zi¬lin sa¬hi¬bi mə¬nəm, bil¬din! Ağır-zad eşitmir¬sən ki?
    Al¬xan: - Al¬lah elə¬mə¬sin... Hə¬lə heç bir za¬dım¬dan şi¬ka¬yə¬tim yox¬dur. Am-ma sən de¬yə¬ni qan¬ma¬dım.
    Gül¬ya: - Al¬xan ki¬şi, Na¬ğı mə¬nim ta¬nı¬şım¬dır, za¬ra¬fat edir.
    Al¬xan: - Ta¬nı¬ma¬dı¬ğı adam¬la nə za¬ra¬fat? Zarafat aydı yerdə olar… Bəl¬kə sə¬nin ərin bu olub?
    Na¬ğı: - Ki¬şi, düz tap¬mı¬san, mən onun əri¬yəm... Əri! Bil¬din!
    Al¬xan: - Qan¬dım! Bəs öz ar¬vad-uşa¬ğı¬nı ni¬yə atıb get¬mi¬sən? Əl¬bət¬tə, bu öz işi¬niz¬dir... Mən bi¬lən, Gül¬ya xa¬nım çox¬dan boşa¬nıb.
    Na¬ğı: - Mən onu bo¬şa¬yıb-elə¬mə¬mi¬şəm.
    Al¬xan: - Özü de¬di ki...
    Gül¬ya: - Na¬ğı Şəm¬şi¬ye¬viç, yax¬şı¬sı bu¬dur, möv¬zu¬nu dəyişəsiniz...
    Na¬ğı: - Ni¬yə? Sərf elə¬mir? Mə¬nə kəf gəl¬mək is¬tə¬yir¬sən?
    Gül¬ya: - Mən¬cə bi¬zim ara¬mız¬da hər şey çox¬dan qur¬tra¬rıb...
    Al¬xan: - (Gül¬ya¬ya). Axı, sən özün de¬din ki, ərin¬lə çox¬dan qur¬tar¬mı¬san... İn¬di bu ha¬ra¬dan gə¬lib çıx¬dı?..
    Na¬ğı: - Mən? Bəs sən ha¬ra¬dan gə¬lib çıx¬mı¬san? Ağ¬saq¬qal adam¬san, da¬nı-şı¬ğı¬na fi¬kir ver. Bura mə¬nim öz evim¬dir. Bu da ar¬va¬dım... Bəs sən kim-sən ey?
    Gül¬ya: - Na¬ğı Şəm¬şi¬ye¬viç, siz mə¬nim ərim ol¬ma¬mı¬sız və mən də si¬zə ərə get¬mə¬yə ha¬zır¬laş¬ma¬mı¬şam...
    Na¬ğı: - Hə? "Şəm¬şi¬ye¬viç?" "Siz-biz?" Mənə çox hörmət və ehtiramla mü-ra¬ci¬ət edir¬siz, Gül¬ya xa¬nım! "Siz"... "Biz"...
    Gül¬ya: - Hər şey ar¬xa¬da qa¬lıb. Da¬ha bi¬zi bağ¬la¬yan heç nə yox¬dur, heç nə! Bil¬di¬niz?
    Na¬ğı: - Bil¬dim! Ne¬çə ki, Na¬ğı Şəm¬şi¬ye¬vi¬çin və¬zi¬fə¬də i¬dı- bi¬zi bağ¬la¬yan nə¬sə var¬dı. Hə? Amma indi… Unut¬ma ki, Na¬ğı Şəm¬şi¬ye¬viç hə¬lə sağ¬dır, onu qar¬şı¬da da¬ha iri stol, da¬ha bö¬yük və¬zi¬fə göz¬lə¬yir.
    Al¬xan: - İş stol¬un, və¬zi¬fənin böyüklüyün¬də de¬yil ki! Ada¬mın gə¬rək bir çimdik, bax bu boydaca bir adam¬lı¬ğı da ol¬sun, ay adam ba¬la¬sı...
    Na¬ğı: - Ki¬şi, sən pəs ol! Özü də mə¬nə ağıl dər¬si ver¬mə... Ağıl ver¬mə mə-nə, bil¬din?
    Al¬xan: - Ağ¬lı heç kə¬sə ver¬mir¬lər; o, ada¬mın özün¬də ol¬ma¬lı¬dır. O isə ya var, ya da ki, yox¬dur... Ağıl nə pul, nə də ki, vəzifədir.
    Na¬ğı (gə¬lib Al¬xa¬nın düz qən¬şə¬rin¬də du¬rur):- Sən ağıl¬lı¬san hə? Özü də, de¬yə¬sən, həd¬din¬dən ar¬tıq! Ağıl dər¬ya¬sınsan, hə?..
    Al¬xan: - Hər hal¬da özü¬mə ye¬tər... Bə¬sim¬dir... Şi¬ka¬yə¬tim yoxdur o sa¬rı-dan...
    Na¬ğı: - On¬da elə onu sax¬la özün¬çün... Yox¬sa xər¬cə¬lə¬yər¬sən, özü¬nə bir şey qal¬maz. (Gül¬ya¬ya). Mə¬ni bir ba¬şa sal gö¬rüm, bu kim¬dir be¬lə?
    Al¬xan: - Mən? Mən ki¬məm?
    Na¬ğı: - Mən sən¬dən so¬ru¬şmu¬ram... Sən pəs...
    Al¬xan: - Ni¬yə? Mə¬nim kim¬li¬yi¬mi elə mə¬nim özüm¬dən so¬ruş...
    Na¬ğı: - Yax¬şı, so¬ru¬şu¬ram: sən kim¬sən, axı?
    Al¬xan: - Mən-Al¬xa¬nam!
    Na¬ğı: - Mən də Na¬ğı Şəm¬şi¬ye¬vi¬çəm! İn¬di mə¬nə de gö¬rüm nə ol¬sun ki, Al¬xan¬san? Hə?...
    Al¬xan: - Mən bu evin yi¬yə¬si¬yəm...
    Na¬ğı: - Gül¬ya, bu¬nu ha¬ra¬dan tu¬tub gə¬ti¬rib¬sən?..
    Al¬xan: - Mən özüm gəl¬mi¬şəm... Heç kəs məni tutub gə¬tir¬mə¬yib...
    Gül¬ya (Na¬ğı¬ya) : - Mən sə¬nə son sö¬zü¬mü çox¬dan de¬mi¬şəm, Na¬ğı... Tə¬ki sə¬nin və¬zi¬fən də ol¬sun, sto¬lun da... Qoy ürə¬yin is¬tə¬yən hər şe¬yin ol¬sun. Biz ar¬tıq heç bi¬ri¬miz uşaq de¬yi¬lik. Sənin öz ai¬lən, öz uşa¬ğın... Ara¬mız¬da nə olub¬sa, qal¬dı keçmişdə...
    Na¬ğı: - Mü¬qəd¬di¬mə¬siz de¬yə bil¬məz¬sən? Qı¬sa¬sı - bu Al¬xan ad¬la¬nan vü¬cud kim¬dir? Bəl¬kə ata¬nın qo¬hum¬la¬rın¬dan¬dır, mən ta¬nı¬mı¬ram? Bəl¬kə...
    Gül¬ya: - Na¬ğı, öm¬rün elə vax¬tı gə¬lir ki, adam öz səh¬vi¬ni ba¬şa dü¬şür. Mən ai¬lə qur¬maq is¬tə¬yi¬rəm... Bil¬din?
    Na¬ğı: - Kim¬lə? Ərin kim ola¬caq? Bəl¬kə mə¬ni ta¬nış edə¬sən...
    Gül¬ya: - Əvvəla, bunun sənə dəxli yoxdur, ikncisi də, tutaq ki, lap elə Al¬xan ki¬şi ilə...
    Na¬ğı (gü¬lür) : - Bu¬nun¬la? Bu vü¬cud¬la? Ha-ha-ha! Ha¬ra¬dan tap¬mı¬san be-lə qə¬şəg oğ¬la¬nı? Yax¬şı ka¬va¬ler¬di...
    Al¬xan: - Mən it¬mə¬mə¬miş¬dim ki, ta¬pa¬lar da... Mən özüm gəlmi¬şəm.
    Na¬ğı: - Xoş gəl¬mi¬sən, ki¬şi! Sə¬fa gə¬tir¬mi¬sən! Sə¬ni təb¬rik edi¬rəm... Oğul¬lu-qız¬lı ola¬san...
    Al¬xan: - Ağ¬zı¬nı tə¬miz sax¬la. Mə¬nim oğ¬lum da var, qı¬zım da...
    Na¬ğı: - Ya¬şı¬nın bu ça¬ğın¬da tə¬zə eş¬qə düş¬mü¬sən?
    Gül¬ya: - Na¬ğı, mən doğ¬ru¬dan da ai¬lə qur¬ma¬ğa ha¬zır¬la¬şı¬ram. Mən hər şe¬yi tə¬zə¬dən baş¬la¬maq is¬tə¬yi¬rəm...
    Na¬ğı: - Elə sə¬ni də təb¬rik edi¬rəm! Zən¬nim¬cə, mən¬dən sə¬nə heç bir pis¬lik keç¬mə¬yib. Hə¬mi¬şə qul¬lu¬ğun¬da dur¬mu¬şam, sə¬ni işə dü¬zəlt¬mi¬şəm, sə¬nə ev dü¬zəlt¬mi¬şəm. Da¬ha və¬zi¬fə¬miz yox¬dur de¬yə, sa¬ya sa¬la¬nı¬mız da yox¬dur, hə? Yox¬sa bu, doğ¬ru¬dan cid¬di eşq mə¬sə¬lə¬si¬dir? De¬yir¬lər, adam yaş¬la¬şan-da əsl məhəbbə¬tin nə ol¬du¬ğu¬nu da¬ha yax¬şı ba¬şa dü¬şür. Mən si¬zin bu mə-həb¬bə¬ti¬ni¬zi ürək¬dən al¬qış¬la¬yı¬ram! Am¬ma qor¬xu¬ram ara¬da fırıl¬daq-zad bir mə¬sə¬lə ola.
    Al¬xan: - Mən fı¬rıl¬daq adam de¬yi¬ləm.
    Na¬ğı: - Ki¬şi, sən fı¬rıl¬da¬ğın lap ye¬kə¬si¬sən ki, bu yaş¬da ai¬lə¬ni atıb tə¬zə eş¬qə dü¬şüb¬sən.
    Al¬xın: - Nə bi¬lir¬sən ki, ai¬lə¬mi at¬mı¬şam? Mə¬nim ai¬ləm... Sə¬nə da¬xi¬li yox-dur bu¬nun!
    Na¬ğı: - Yox¬sa məq¬sə¬din bu mən¬zi¬li ələ ke¬çir¬mək¬dir? Onu ba¬ca¬ra bil¬mə-yə¬cək¬sən. Bu¬nu sən də, Gül¬ya da yal¬nız yu¬xu¬da gö¬rə bi¬lər¬siz...
    Gül¬ya: - Na¬ğı, sən nə ko¬bud, rə¬zil adam¬san! Sə¬nin heç ürə¬yin var?
    Na¬ğı: - Kəs sə¬si¬ni! "Ürək"- "ürək!" Nə ürək? Mə¬ni uşaq ye¬ri¬nə qoy¬du¬ğun ye¬tər. Mən sə¬feh de¬yi¬ləm. Sən özün bi¬lir¬sən ki, bu evi necə çə¬tin¬liklə ələ ke¬çir¬mi¬şəm. Bəl¬kə unut¬mu¬san?
    Gül¬ya: - Na¬ğı, adam ada¬ma çə¬tin¬də əl tu¬tar. Bu¬nu də¬qi¬qə¬ba¬şı üzə vur-ma¬ğa nə eh¬ti¬yac var?
    Al¬xan: - Ev ki¬min¬dir?
    Na¬ğı: - Mə¬nim. Mə¬nim¬dir, ki¬şi! Bil¬din?
    Al¬xan: - Bil¬dim... Mən oğ¬lu¬mun fə¬ra¬sə¬ti¬nə yax¬şı bə¬lə¬dəm. Onun adam ol¬ma¬sı¬na hə¬lə çox var.
    Na¬ğı: - Oğ¬lu¬nun bu¬ra¬da nə işi? Yox¬sa o da ev¬lən¬mə¬yə hazırla¬şır?
    Al¬xan: - Bu¬nun sə¬nə is¬ti-so¬yu¬ğu yox¬dur...
    Gül¬ya: - Na¬ğı, qur¬tar bu mü¬ba¬hi¬sə¬ni... Sə¬nə nə fər¬qi? Mən ərə ge¬di¬rəm. Vəs¬sa¬lam!...
    Na¬ğı: - Mən ki, si¬zi ürək¬dən təb¬rik et¬dim. O ki, qal¬dı evə, bu¬ra¬dan si¬zə heç bir çöp də çat¬ma¬ya¬caq...
    Gül¬ya: - Ni¬yə? Ev ki, mə¬nim özü¬mün¬dür.
    Na¬ğı: - Sə¬nin? Kim idi sə¬nə ev ve¬rən? Sən nə vic¬dan¬sız qa¬dın¬san! Sən qa¬dın yox, if¬ri¬tə¬sən.
    Al¬xan: - Ye¬kə ki¬şi¬sən, mə¬ri¬fət¬li da¬nış...
    Na¬ğı: - Ki¬şi, sən kəs! Sən pəs! Unut¬ma ki, mən keç¬miş öl¬kə çem¬pio¬nu-yam. Özü də boks üz¬rə... İnan ki, xurd-xə¬şil edə¬rəm sə¬ni...
    Al¬xan: - Mə¬nə xox gəl¬mə!
    Gül¬ya: - Na¬ğı, gəl sa¬kit¬lik¬lə ay¬rı¬laq. Bu səs-küy¬dən bir şey çıx¬maz.
    Na¬ğı: - Mən ra¬zı. Am¬ma boy¬nu¬na alır¬san¬mı ki, ev mə¬nim¬dir?
    Gül¬ya: - Sə¬nin ni¬yə? Ev mə¬nim adı¬ma¬dır. Mə¬nim¬dir axı...
    Na¬ğı: - Bəs kim alıb onu?
    Gül¬ya: - Özüm. Qa¬nun¬la mə¬nə ev dü¬şür¬dü, ya yox? Dü¬şür¬dü! Nə ol¬sun ki, mən¬zil ida¬rə¬sin¬də ta¬nı¬şın ol¬du, işi sü¬rət¬lən¬dir¬di. Yax¬şı¬lı¬ğı ada¬mın ba-şı¬na elə vu¬rar¬lar?!
    Na¬ğı (onu yam¬sı¬la¬yır) : - "Ta¬nı¬şın ol¬du"… "Mən¬zil ida¬rə¬si"... Nə ta¬nış? Mən bu mən¬zi¬li al¬maq üçün sə¬nin özün ağır¬lıq¬da pul xərc¬lə¬mi¬şəm. Də¬ri-dən-qa¬bıq¬dan çıx¬mı¬şam. Bu¬nu aləm bilir ki! Baş¬qa¬la¬rı heç, doğ¬ma¬ca anan şa¬hid¬dir ki!
    Gül¬ya: - Nə qə¬dər xərc çək¬mi¬sən¬sə, ar¬tıq¬la¬ma¬sıy¬la ve¬rə¬rəm...
    Na¬ğı: - Pllu ol¬mu¬san? Xeyr, sən öm¬rün bo¬yu qul ki¬mi iş¬lə¬sən də o pu¬lun, hə¬lə pul heç, sə¬nə edi¬lən o hör¬mə¬tin min¬də bi¬ri¬ni qay¬ta¬ra bil¬məz¬sən!
    Gül¬ya: - Qay¬ta¬ra¬ram, Na¬ğı... Son¬ra gə¬lər¬sən, bu haq¬da da¬nı¬şa¬rıq. Xa¬hiş edi¬rəm...
    Na¬ğı: - Son¬ra? Nə son¬ra? Mə¬ni ev¬dən qo¬vur¬san?
    Al¬xan (öz-özü¬nə) : - Mən öz oğ¬lu¬mun fə¬ra¬sə¬ti¬nə yax¬şı bə¬lə¬dəm.
    Na¬ğı: - Ki¬şi, nə don¬qul¬da¬nır¬san?
    Al¬xan: - Gül¬ya xa¬nım, in¬di mən ney¬lə¬yim? Za¬mi¬nə tel vu¬rum?
    Gül¬ya: - Na¬ğı, yal¬va¬rı¬ram, get, son¬ra gə¬lər¬sən.
    Na¬ğı: - Gəl¬mi¬şəm də... Elə bir¬də¬fə¬lik qur¬ta¬raq...
    Gül¬ya: - Nə is¬tə¬yir¬sən mən¬dən, Na¬ğı? Ni¬yə əl çək¬mir¬sən mən¬dən?
    Na¬ğı: - Mən sə¬ni məh¬kə¬mə¬yə ve¬rə¬cə¬yəm. Sə¬ni fı¬rıl¬daq¬çı ki¬mi if¬şa edə¬cə-yəm...
    Gül¬ya: - Nə is¬tə¬yir¬sən elə! Mən sən¬dən iy¬rə¬ni¬rəm. Mən sə¬nin köl¬gə¬ni be-lə gör¬mək is¬tə¬mi¬rəm! Mən özüm¬dən də iy¬rə¬ni¬rəm, vax¬ti¬lə sə¬nin¬lə ya¬xın ol¬du¬ğum üçün... Sə¬nə inan¬dı¬ğım üçün... Sə¬nə yan¬dı¬ğım üçün...
    Na¬ğı: - Sən mə¬nə yan¬mı¬san? Ha¬çan? Bil¬mə¬mi¬şəm!
    Gül¬ya: - Əl-aya¬ğı¬ma dü¬şüb yal¬va¬ran¬da! Gö¬zü¬nün su¬yu¬nu axıdan¬da. Di-lən¬çi ki¬mi əl açan¬da!...
    Na¬ğı (gü¬lür):- Ha-ha-ha... Bun¬lar ha¬mı¬sı boş söz¬lər¬di... Gör mən ki¬min¬lə vaxt ke¬çir¬mi¬şəm?! Ba¬şı¬boş, sə¬feh, poz¬ğun bir qa¬dın¬la... Am¬ma ev¬dən əli-ni üz…
    Gül¬ya: - Qor¬xut¬ma mə¬ni. Mən heç kəs¬dən çə¬kin¬mi¬rəm.
    Na¬ğı (Gül¬ya¬ya): - Keç, o bi¬ri ota¬ğa, sə¬nə sö¬züm var. Keç, tez ol... İki¬lik-də da¬nış¬maq is¬tə¬yi¬rəm sə¬nin¬lə... Bil¬din?...
    Gül¬ya: - Sö¬zü¬nü elə bu¬ra¬da de...
    Al¬xan: - İs¬tə¬yir¬siz, mən ke¬çim o bi¬ri ota¬ğa? Siz söh¬bə¬ti¬ni¬zi bu¬ra¬da elə¬yin.
    Na¬ğı: - Yox, ni¬yə ki? Hər hal¬da sən biz¬dən ağ¬saq¬qal¬san. Sən əy¬ləş, biz ke¬çib söh¬bə¬ti¬mi¬zi elə¬yi¬rik.
    Gül¬ya (Al¬xan ki¬şi¬yə) : - Siz na¬ra¬hat ol¬ma¬yın... Mən heç nə¬dən qorx¬mu-ram. (Na¬ğı¬ya). Bu¬yur...

    Al¬xan ki¬şi otaq¬da qa¬lır. On¬lar qon¬şu ota¬ğa ke¬çir¬lər. Səs-küy eşi¬di¬lir. Son-ra ağır zər¬bə və şil¬lə səs¬lə¬ri... Gül¬ya qış¬qı¬rır. Al¬xan ki¬şi yum¬ruq¬la qa¬pı¬nı dö¬yəc¬lə¬yir... Qa¬pı açı¬lır... Əv¬vəl¬cə Na¬ğı, son¬ra əli ilə si¬fə¬ti¬ni ört¬müş Gül-ya ota¬ğa da¬xil olur. Gül¬ya hön¬kü¬rüb özü¬nü di¬va¬na yı¬xır.

    Al¬xan: - Bi¬qey¬rət! Utan¬mır¬san, qa¬dı¬na əl qal¬dı¬rır¬san?
    Na¬ğı: - Yox¬sa sə¬nin də qa¬bır¬ğa¬la¬rın din¬gil¬də¬yir, ki¬şi?...
    Gül¬ya: - Vəh¬şi! Qa¬ni¬çən! Rədd ol bu¬ra¬dan!
    Al¬xan: - Al¬lah elə¬mə¬miş, mə¬nim oğ¬lum ol¬say¬dın, sə¬nin dərsini yax¬şı¬ca ve¬rər¬dim. Dərinə saman təpərdim sənin…
    Na¬ğı: - Sən? Ya¬man yekəxana ada¬ma ox¬şa¬yır¬san. Ki¬şi, unutma ki, mə-nim yum¬ru¬ğu¬mun dəy¬di¬yi yer¬dən... Mə¬ni əsə¬bi¬ləşdir¬mə ha... Mən köh¬nə id¬man¬çı¬yam, boks¬çu¬yam...
    Al¬xan: - Yax¬şı¬sı bu¬dur, çıx get... Əlim-aya¬ğım əsir. Xa¬ta çıxa¬ra¬ram.
    Na¬ğı: - Gö¬rü¬rəm... Ayaq üs¬tə zor¬la du¬rur¬san. Ya¬zı¬ğım gə¬lir sə¬nə... Yox¬sa bir ba¬la¬ca sə¬ni də ma¬saj elə¬yər¬dim... Ha-ha-ha...
    Gül¬ya: - Rədd ol, de¬dim, sə¬nə... Al¬xan ki¬şi, baş qoş¬ma¬yın buna... (Ağ-lam¬sı¬nır)... Yal¬va¬rı¬ram... O, qəd¬dar adam¬dır...
    Na¬ğı: - Onun sə¬si¬ni eşi¬dir¬sən? Ki¬şi, sən də bax be¬lə¬cə bö¬yü¬rər¬sən ha...
    Al¬xan: - Hey¬van sən özün¬sən!
    Na¬ğı: - Kim? Mən? (Əl atıb Al¬xan ki¬şi¬nin ya¬xa¬sın¬dan ya¬pı¬şır və nə¬sə fi-kir¬lə¬şib boş¬la¬yır). Bir də de görüm o sözü....
    Al¬xan: - Yenə deyirəm sən hey¬va¬nın və heyvərənin yekəsisən. İndi qandın?
    Gül¬ya: - O, cəl¬la¬ddı, cəl¬lad... Ona baş qoş¬ma¬yın, Al¬xan ki¬şi...
    Na¬ğı: - Mən in¬di buna da gös¬tə¬rə¬rəm ki¬m olduğumu.

    Gərgin musiqi sədası. Na¬ğı ye¬ni¬dən Alxan kişinin ya¬xa¬sı¬na əl atır. Al¬xan ki¬şi yum¬ruq¬la onun si¬nə¬si¬nə vu¬rur. Na¬ğı sən¬tir¬lə¬yir. Al¬xan ki¬şi onun ba-şın¬dan tu¬tub ye¬rə gə¬ti¬rir. Na¬ğı büd¬rə¬yib yı¬xı¬lır. Al¬xan ki¬şi di¬zi¬ni onun kü-rə¬yi¬nə qo¬yur, bo¬ğa¬zın¬dan ya¬pı¬şır.

    Gül¬ya (hey¬rət¬lə) : - Al¬xan ki¬şi, nə edir¬siz?.. Bu¬ra¬xın onu... Qo¬yun çı¬xıb get¬sin...
    Al¬xan: - Qoy bir az kö¬pü alın¬sın bunu. De¬yə¬sən, hə¬lə ba¬şı qol¬tuq al¬tı gör¬mə¬yib bu çem¬pi¬yanın... Çe¬mpiya¬na, boks¬çu¬ya bax bir... Mən in¬di sə-nə bir dərs ve¬rə¬rəm ki...
    Na¬ğı: - Bu¬rax ya¬xa¬mı! Of, ba¬şım...
    Al¬xan: - Hə, in¬di ağıl¬la¬nar¬san... Əgər la¬zım ol¬sa ge¬dib doxtura, nə¬di o dox¬tu¬run adı, bayaq televizorda deyirdilər… hə, ses¬kapo¬to¬lox¬du - nə¬di, bax ona gös¬tə¬rər¬sən ba¬şı¬nı, di¬şi¬ni…
    Na¬ğı: - Ağ¬saq¬qal adam¬san, nə seks¬po¬to¬loq - zad... Di¬şi¬mi vurub sın¬dır-mı¬san. Mə¬nə sto¬ma¬to¬loq la¬zım ola¬caq... Heyvərə...
    Al¬xan (onun bo¬ğa¬zın¬dan ya¬pı¬şır): - De¬yə¬sən, hə¬lə ba¬şın əh¬lət da¬şı¬na dəy¬mə¬yib, boy¬nun qol¬tuq gör¬mə¬yib in¬di¬yə¬cən, hə?!.
    Na¬ğı(qış¬qı¬rır): - Ki¬şi, bu¬rax mə¬ni! Əli¬ni bo¬ğa¬zım¬dan çək... Bo¬ğu¬lu¬ram...
    Al¬xan: - Bo¬ğu¬lar¬san də! Sə¬ni də¬yir¬man da¬şı ki¬mi fır¬la¬yıb çırpa¬ram ye¬rə...
    Na¬ğı: - Mən¬də ast¬ma-bronxit var. Bo¬ğu¬lu¬ram...
    Gül¬ya (Na¬ğı¬ya) : - Ya¬lan de¬yir¬sən, əc¬laf... Sən öküz kimisən...
    Na¬ğı: - Ki¬şi, bo¬ğa¬zı¬mı bu¬rax. ..
    Al¬xan: - Gös¬tər də çem¬pi¬yanlığını... Sə¬ni o pən¬cə¬rə¬dən elə ata¬ram ki, sağ ti¬kən qu¬la¬ğın boy¬da olar.
    Na¬ğı: - Yax¬şı, qur¬tar... Ye¬kə ki¬şi¬sən. Oyy!..
    Al¬xan: - "Ye¬kə ki¬şi¬sən"... Sən ki¬şi¬yə-ar¬va¬da hör¬mət qo¬ya¬na ox¬şa¬yır¬san ki? Elə bi¬lir¬sən ki, ar¬vad xey¬la¬ğı¬nın üs¬tü¬nə xo¬ruz¬lan¬maq¬la iş bi¬tir? İn¬di nə¬ril¬də gö¬rüm! Hə, nə ol¬du? Hül¬qu¬mu¬nu üzüm sə¬nin?
    Na¬ğı (əl-qol atır) : - Ki¬şi! Vay-y-y! Sə¬nin əlin¬də¬ki nə¬dir? Dəmir¬di?
    Al¬xan: - Mən ar¬vad de¬yi¬ləm ki, əli¬mə də¬mir-dü¬mür alım. Mə¬nim elə əli-min özü də¬mir¬di. Mən mis¬mar əyən¬də kəl¬bə¬tin gö¬tür¬mü¬rəm. Əlim kəl¬bə-ti¬ni də əvəz edir, hə¬lə bir çə¬ki¬ci, bal¬ta¬nı da. Bax, nə¬fə¬si¬ni kə¬sə¬rəm ha... Sa¬kit ol, son¬cuq¬la¬ma... Bax, be¬lə...
    Gül¬ya: - Al¬xan ki¬şi, boş¬la onu, qoy çı¬xıb get¬sin.
    Al¬xan: - Bax, sə¬ni bu Gül¬ya xa¬nı¬ma ba¬ğış¬la¬yı¬ram. Al¬la¬hım haq¬qı, yox¬sa bax¬maz¬dım kim¬li¬yi¬nə, nə¬çi¬li¬yi¬nə, ca¬nı¬nı alar¬dım. Əsl ki¬şi ar¬vad üs¬tü¬nə şe¬şə¬lən¬məz. Bu na¬ki¬şi¬lə¬rin, qorxaq¬la¬rın işi¬dir.

    Al¬xan ki¬şi aya¬ğa du¬rub onu boş¬la¬yır. Na¬ğı aya¬ğa qal¬xıb üst-ba¬şı¬nı dü¬zəl-dir, ye¬nə Al¬xan ki¬şi¬nin üs¬tü¬nə gə¬lir.

    Gül¬ya: - Ona ya¬xın gəl¬mə! Rədd ol.
    Al¬xan: - Qoy gəl¬sin! De¬yə¬sən, ya¬rım¬çı¬ğı var... Gəl, gəl görüm...
    Na¬ğı: - Ki¬şi, sən han¬sı növ¬lə məş¬ğul olur¬san?
    Al¬xan: - Nə¬yin?
    Na¬ğı: - İd¬ma¬nın... Ka¬ra¬te¬yə get¬mə¬mi¬sən ki? Be¬lə əl yal¬nız onlar¬da olur...
    Al¬xan: - Mən pəh¬lə¬van Sər¬xa¬nın oğ¬lu¬yam... Də¬dəm ökü¬zü çiy¬nin¬də gəz-di¬rər¬di. Mən özüm də¬yir¬man¬çı¬yam...
    Na¬ğı: - Ne¬çə ki¬lo qal¬dı¬rar¬san?
    Al¬xan: - Ki¬lo-mi¬lo bil¬mi¬rəm... Də¬yir¬man da¬şı¬nı oxa tək¬ba¬şı¬na ke¬çi¬rər¬dim. Əl¬bət¬tə, əv¬vəl¬lər... Ta də¬yir¬man yox¬dur... Amma indinin özündə belə, sə¬nin ki¬mi¬si¬nin üçü¬nü xur¬cun ki¬mi baş-ba¬şa çatıb üç gün çiy¬nim¬də gəz¬di-rə¬rəm... birini ataram o çiynimə, birini bi çiynimə, birini də buraxaram ağzıaşağı…
    Na¬ğı: - Bə¬rə¬kal¬lah, ki¬şi... Da¬ha sə¬nə sö¬züm yox¬dur. (Gülyaya). Am¬ma sə¬nin¬lə hə¬lə da¬vam qa¬lır...
    Gül¬ya: - Yax¬şı... qal¬sın...
    Al¬xan: - Ya¬dın¬da sax¬la ha, mə¬nim çən¬gi¬mə bir də ke¬çsən özündən küs... Unut¬ma ki, bu evin sa¬hi¬bi mə¬nəm. Mə¬nim evim¬də özüm¬dən baş¬qa heç kəs ağa¬lıq elə¬yə bil¬məz.
    Na¬ğı (Gül¬ya¬ya) : - Özü¬nə pis məşuq tap¬ma¬mı¬san...
    Al¬xan: - Məşuq nə¬di, bu nə çərənləyir? Şəm¬şi¬ye¬viç, sır¬ğa edib qu¬la¬ğın¬da sax¬la ki, ki¬şi¬lik güc¬də, qo¬lu¬zor¬lu¬luq¬da de¬yil. Ki¬şi¬lik - ada¬mın ca¬nın¬da olur... Zəi¬fə zor gös¬tə¬rən ada¬mın ki¬şi¬li¬yə dəx¬li yox¬dur...
    Na¬ğı: - Axı, mən xərc çək¬mi¬şəm bu... Bu ib¬li¬sə pul xərc¬lə¬mi¬şəm...
    Gül¬ya: - Rədd ol... Nə qə¬dər xər¬cin çı¬xıb ha¬mı¬sı¬nı ve¬rə¬rəm, əl çək ya-xam¬dan...
    Na¬ğı: - Mən ətək-ətək pul¬lar xərc¬lə¬mi¬şəm sə¬nə... Sən o pul¬la¬rın haqq-he-sa¬bı¬nı mə¬nim¬lə çək¬mə¬li¬sən. Mən o pul¬la¬rı göy¬dən qap¬ma¬mı¬şam, min¬bir əziy¬yət¬lə qa¬zan¬mı¬şam...
    Gül¬ya: - Sən çox al¬çaq adam¬san...
    Al¬xan: - Bu¬ra bax... Ba¬yaq¬dan sə¬nə qu¬laq ası¬ram. Elə sö¬zü¬nün əv¬və¬li də pul¬dur, axı¬rı da. Yə¬qin ki, ge¬cə¬lər də pul de¬yə sa¬yaq¬la¬yır¬san.
    Na¬ğı: - Ki¬şi, elə gö¬rü¬rəm ki, sə¬ni də da¬nış¬dı¬ran pul¬dur. Yox¬sa sə¬nin gül ca¬ma¬lı¬na aşiq olub¬lar?
    Al¬xan: - Mə¬nim heç vaxt pu¬lum-za¬dım ol¬ma¬yıb. Mən var-döv¬lə¬tin yox, var-döv¬lət hə¬mi¬şə mə¬nim qu¬lum olub. Sə¬nin ki¬mi¬lə¬ri¬nin isə ata-ana¬sı da, dost-ta¬nı¬şı da, na¬mus-qey¬rə¬ti də, ar¬vad-uşa¬ğı da pul¬dur, pul, pul, pul...
    Na¬ğı: - Axı, sən nə qa¬nır¬san ki, pul nə olan şey¬dir? Di¬lən¬çi¬dən tut¬muş pad¬şa¬ha qə¬dər ha¬mı nə¬dən öt¬rü vu¬ru¬şur, kişi?
    Al¬xan: - On¬la¬rın heç nə¬yi yox¬dur pul¬dan sa¬va¬yı. Mə¬nim¬sə ol¬sun ki, pu-lum yox¬dur, am¬ma ki¬şi¬li¬yim, qey¬rə¬tim var. Bəl¬kə sən na¬ki¬şi¬li¬yi¬ni pul¬la ört-bas¬dır et¬mək is¬tə¬yir¬sən, hə?
    Na¬ğı: - Ağ¬zı¬nı tə¬miz sax¬la, ki¬şi...
    Al¬xan (ona ya¬xın¬la¬şır): - De¬yə¬sən mə¬nim de¬dik¬lə¬rim¬dən qafa¬na bir şey qoy¬ma¬dın, hə?...
    Na¬ğı (ge¬ri çə¬ki¬lir): - Yax¬şı, yax¬şı... Əl-qo¬lu¬nu yı¬ğış¬dır.
    Gül¬ya: - Na¬ğı Şəm¬şi¬ye¬viç, nə qə¬dər bor¬cum var gön¬də¬rə¬rəm. Ar¬xa¬yın ol. Bax, Al¬xan ki¬şi də şa¬hid ol¬sun...
    Na¬ğı: - Hə¬lə¬lik! Am¬ma mən hə¬lə sö¬zü¬mün ha¬mı¬sı¬nı de¬yib qur¬tar¬ma¬dım.
    Gül¬ya: - Qa¬la¬nı¬nı da ka¬ğı¬za ya¬zıb gön¬də¬rər¬sən.
    Na¬ğı: - Onu özüm bi¬lə¬rəm...

    Na¬ğı Gül¬ya¬ya nə¬sə de¬mək is¬tə¬yir. Al¬xan ki¬şi qə¬zəb¬lə Na¬ğı¬nı sü¬züb onun üs¬tü¬nə ye¬ri¬yir. Na¬ğı dalı-dalı ad¬dım¬la¬yıb qa¬pı¬ya söy¬kə¬nir. Diq¬qət¬lə on¬la¬rı sü¬züb qa¬pı¬dan çı¬xır. Onun sürət¬li ad¬dım səs¬lə¬ri eşi¬di¬lir. Şən musiqi sədası eşidilir.

    Pərdə






    Ikinci pərdə

    Həmin mənzil. Gül¬ya ilə Al¬xan. Qadın çay süzür.
    Həzin melodiya. Sonra bu melodiyaya ba¬yır¬da yağan şıdırğı ya¬ğışın səsi qarışır.

    Al¬xan: - Pa¬ho, əcəb ya¬ğır. Yə¬qin in¬di Gö¬yəm¬li¬yə do¬lu dü¬şüb.

    Te¬le¬fon zən¬gi. Al¬xan ki¬şi dik¬si¬nib qa¬pı¬ya ba¬xır. Gül¬ya do¬la¬ba ya¬xın¬la¬şıb te¬le¬fo¬nun dəs¬tə¬yi¬ni gö¬tü¬rür.

    Gül¬ya: - Alo...
    Al¬xan: - Elə bil¬dim qa¬pı¬nı döyürlər yenə...
    Gül¬ya: - Alo! Eşi¬di¬rəm... ha¬ra? Ha¬ra? Hə, bil¬dim, ci¬yər. Göyəm¬li¬ni ver-sin¬lər. (Al¬xan ki¬şi¬yə). Buyurun, da¬nı¬şın.
    Al¬xan: - Nə tez ver¬di¬lər? (Dəs¬tə¬yi alır). Alo! Kim¬dir! Əşi, ney¬nir¬sən kim-dir? Mən sən¬nən so¬ru¬şu¬ram ki, kimsən?.. (Pauza). Di heç de¬yən ha¬lın ol-ma¬sın. Ağa mü¬əl¬li¬min evi¬ni cala. (Pau¬za). Ev¬də yox¬du? Ha¬ra¬ya ge¬dib?.. Nə vaxt? (Pau¬za). Hə, mə¬nəm! Ta¬nı¬maz¬san də. Biz¬də nə var, nə yox? Oralar¬da da yı¬ğır¬mı? (Pau¬za). Pah, bu¬ra elə ya¬ğıb ki, gəl görə¬sən. İn¬di bir az sən¬gi¬yib. İnək? Nə inək? (Pau¬za). Ya¬zıq ar¬va¬dın elə bir¬cə inə¬yi var¬dı... Ağa mü¬əl¬li¬mə de¬yin, yar¬dım yaz¬sın, tək ar¬vad¬dı, do¬la¬nı¬şı¬ğı yox-du. Ay sağ ol. (Pau¬za). Di yax¬şı, sa¬la¬mat qal. Heç, elə-be¬lə zəng vur¬muş-dum… Hə¬lə bilmi¬rəm. Sağ ol, sa¬lam de. (Gül¬ya¬ya). Qur¬tar¬dıq…
    Gül¬ya: - Hə, dəs¬tə¬yi qo¬yun...
    Al¬xan (dəs¬tə¬yi qo¬yur) : - Hə, evi de¬yi¬rəm... Axı, bu ev ki¬min¬dir?
    Gül¬ya: - Ev mə¬nim¬dir, Al¬xan ki¬şi...
    Al¬xan: - Bəs o, özü kim¬dir? O Na¬ğı Şəm¬şi¬ye¬viç¬di, nə¬di?
    Gül¬ya: - İd¬man¬çı¬dır. Da¬ha doğ¬ru¬su, əv¬vəl¬lər id¬man¬çı olub. Tə¬lə¬bə vax¬tı o biz¬də ki¬ra¬yə¬də qa¬lıb. Son¬ra ti¬kin¬ti¬də pro¬rab iş¬lə¬yib. Na¬zir¬li¬yə çə¬kib apar¬dı¬lar, ora¬dan da di¬yir¬lə¬di¬lər aşa¬ğı...
    Al¬xan: - Bəs evə onun nə qa¬rı¬şa¬ca¬ğı?
    Gül¬ya: - Bi¬lir¬siz, doğ¬ru¬su, bu evi alan¬da sə¬nəd¬lə¬rin toplanması¬na o da mənə kö¬mək elə¬yib. Bir-iki ta¬nı¬şı¬na da xa¬hiş elə¬
    miş¬di. Bir söz¬lə işi sü¬rət¬lən¬dir¬miş¬di... Vəssalam.
    Al¬xan: - Nə ol¬sun ki? Am¬ma o sən¬nən bir az baş¬qa cür rəf¬tar edir¬di...

    Gül¬ya su¬sur. Nə¬sə tə¬rəd¬düd edir. Al¬xan ki¬şi gə¬zi¬şir, pəncərədən tez-tez ba¬yı¬ra boy¬la¬nır.

    Gül¬ya: - Mə¬nim hə¬ya¬tım səhv¬lər¬nən do¬lu¬du. Gü¬nah¬la¬rı¬mı heç nə ilə yu¬ya bil¬mə¬rəm.
    Al¬xan: - Ki¬min gü¬na¬hı ol¬mur ki?
    Gül¬ya: - Ba¬xır nə cür gü¬nah... Mən çox şey itir¬mi¬şəm, Alxan kişi... Ha-mı¬sı da öz ağılsızlığımın uc¬ba¬tın¬dan...
    Al¬xan: - Çox¬dan ta¬nı¬yır¬san onu?
    Gül¬ya: - Çox¬dan... Lap tə¬lə¬bə¬lik¬dən... On¬da mən uşaq idim. Na¬ğı bir dos¬tu ilə biz¬də ki¬ra¬yə¬də qa¬lır¬dı. Ağa idi onun adı...
    Al¬xan: - Yox¬sa bi¬zim Ağa mü¬əl¬lim¬nən? İd¬man mü¬əl¬li¬mi¬di kənd¬də...
    Gül¬ya: - Hər iki¬si bə¬dən tər¬bi¬yə¬si ins¬ti¬tu¬tun¬da oxu¬yur¬du...
    Al¬xan: - Bıy, be¬lə söy¬lə! Ağa mü¬əl¬lim yax¬şı adam¬dır, o be¬lə sə¬feh¬lər¬nən ni¬yə otu¬rub-du¬rur¬muş gö¬rən? Ba¬yaq elə te¬le¬fon¬da Ağa mü¬əl¬li¬mi so¬ruş-dum də...
    Gül¬ya: - O vaxtlar Na¬ğı da pis oğ¬lan de¬yil¬di, Al¬xan ki¬şi. Onu iç¬ki kor¬la¬yı bu kökə saldı... Qa¬dın¬lar da bir yan¬dan...
    Al¬xan: - De¬yi¬rəm, axı... Ar¬vad¬lar yı¬xan evi, heç tan¬rı da qu¬ra bil¬məz...
    Gül¬ya: - Mən ona pis¬lik et¬mə¬mi¬şəm...
    Al¬xan: - Mən sə¬ni de¬mi¬rəm ki...
    Gül¬ya: - Düz¬dür, əv¬vəl¬lər bir az xo¬şu¬ma gə¬lir¬di, son¬ra yaxından bə¬ləd ol-dum... Gör¬düm adam¬lıq¬dan pa¬yı yox¬dur... İn¬di ya¬zı¬ğım gə¬lir ona... Həm də nif¬rət edi¬rəm...
    Al¬xan: - Ai¬lə¬si var?..
    Gül¬ya: - Var... Ar¬va¬dı, uşaq¬la¬rı...
    Al¬xan: - Bəs ev¬li ada¬mın sə¬nin¬lə nə əla¬qə¬si?..
    Gül¬ya: - De¬dim də... Elə-be¬lə... Ca¬van¬lıq¬dı... Mən də təklikdən ca¬na yı-ğıl¬mış¬dım... O vaxt iş¬lə¬mir¬dim... Na¬ğı kömək elə¬di, işə dü¬zəl¬dim-mü¬ha-sib¬li¬yə...
    Al¬xan: - O, ye¬nə sə¬nə kö¬mək¬lik edir¬mi?
    Gül¬ya: - Onun¬la çox¬dan qur¬tar¬mı¬şam. Xey¬li vaxt¬dı əla¬qə¬miz yox idi. Hər¬dən zəng vu¬rur¬du, ca¬vab ver¬mir¬dim. Bu gün haradan¬sa pey¬da ol¬du...
    Al¬xan: - Bəl¬kə sa¬bah ye¬nə gəl¬di?
    Gül¬ya: - Xey¬ri yox¬dur. Mən öz sö¬zü¬mü çox¬dan de¬mi¬şəm... Mə¬nə ev¬li adam əl ver¬mir... Özü də be¬lə¬si: ko¬bud, da¬va¬kar, sö¬yüş¬cül... Hə¬lə sər¬xoş olan¬da gö¬rə¬siz onu...
    Al¬xan: - Al¬lah elə¬mə¬sin... Sə¬nə gö¬rə de¬yi¬rəm. Mə¬nə nə dəx¬li var ki? Hər hal¬da uzaq ol... Ca¬van adam¬san, öz adı¬nı göz¬lə... İn¬di nə et¬mək fik¬rin¬də-sən?
    Gül¬ya: - İs¬tə¬yi¬rəm ki, tez¬lik¬lə Mosk¬va¬ya - rə¬fi¬qə¬min ya¬nı¬na ge¬dim. Son-ra¬sı¬na ba¬xa¬rıq... Ta¬le¬di, bəl¬kə nə vaxt¬sa qis¬mə¬ti¬mə bir yax¬şı adam çıx¬dı, tə¬zə¬dən ai¬lə qu¬ra¬sı ol¬dum.
    Al¬xan: - Əl¬bət¬tə... Hə¬lə ca¬van¬san... Bir də ki, ada¬ma hə¬yan hə¬mi¬şə gə-rək¬di... Ələl¬xü¬sus, yaş¬laşanda...

    Pau¬za.

    Gül¬ya: -Al¬xan ki¬şi, siz gə¬lə¬cək¬də şə¬hər¬də ya¬şa¬maq niy¬yə¬tin¬də¬siz?
    Al¬xan: - Yox... Ne¬çə vaxt¬dı bur¬da¬yam, am¬ma elə kənd çə¬kir mə¬ni... Elə bil kö¬küm o tor¬paq¬da¬dır... Kök¬süz ağac da ki, özün bi¬lir¬sən, tez qu¬ru-yar...
    Gül¬ya: - Ni¬yə ki? Ha¬mı¬lıq¬la kö¬çüb gə¬lə bi¬lər¬siz... Za¬min də, göz dəy¬mə-sin, qo¬çaq oğ¬la¬na ox¬şa¬yır...
    Al¬xan: - Qo¬çaq¬lı¬ğı¬na sö¬züm yox¬dur... Am¬ma heç bir işi axı¬ra¬can gö¬rüb qur¬ta¬ran de¬yil. İn¬di¬ki ca¬van¬la¬rın ha¬mı¬sı ki¬mi o da hər¬dəm¬xə¬yal¬dı. Biz az da tərs¬li¬yi var... Ney¬lə¬yim, başından ke¬çə¬si de¬yi¬ləm ki, oğ¬lum¬du...
    Gül¬ya: - Hiss olu¬nur ki, siz özü¬nüz də yax¬şı ata¬sız. Özü də çox güc¬lü adam¬sız. De¬dim, yə¬qin Na¬ğı si¬zi xurd-xə¬şil edəcək... Axı, o, idmançıdır… An¬caq siz onu top ki¬mi vu¬rub atdı¬nız.
    Al¬xan: - Üzü¬nə ba¬xan¬da bil¬dim ki, içi boş¬dur. Bir də ki, adam qo¬lu¬na gü¬vən¬məz...
    Gül¬ya: - Am¬ma onun dər¬si¬ni yax¬şı ver¬di¬niz, Al¬xan ki¬şi... Bir də hər¬lən-məz bu tə¬rəf¬lə¬rə... (Kreslonun çiyinliyindən asılmış papağa işarə ilə). Hətta papağını da qoyub qaçdı…
    Al¬xan (gülür): - He-he-he… Hə, elədir… Bəs o, bil¬di¬ mən ki¬məm?
    Gül¬ya: - Əl¬bət¬tə. Mən de¬dim ona...
    Al¬xan: - Nə de¬din? Nə¬yi de¬din?
    Gül¬ya: - De¬dim ki, bu ki¬şi¬yə ərə get¬mi¬şəm… Vəssalam… Elə mə¬ni də ona gö¬rə vur¬du.
    Al¬xan: - İnan¬dı ki, sən deyənə?
    Gül¬ya: - Ni¬yə də inan¬ma¬sın? Bir də ki, be¬lə güc¬lü, boybuxunlu ki¬şi¬yə ərə get¬mə¬yi qa¬dın¬la¬rın ço¬xu is¬tə¬yər...
    Al¬xan (gü¬lür) : - He-he-he... Mə¬nim hay-ha¬yım ge¬dib, vayva¬yım qa¬lıb... Nə güc, nə boy-bu¬xun, nə baz¬bu¬rut?...
    Gül¬ya: - Al¬xan ki¬şi, xət¬ri¬ni¬zə dəy¬mə¬sə, siz¬dən bir söz soruşar¬dım.
    Al¬xan: - Bu¬yur. Xət¬ri¬mə dəy¬sə, du¬rub su içə¬rəm...
    Gül¬ya: - Elə isə dü¬zü¬nü de¬yin. Heç ar¬va¬dı¬nız rəh¬mə¬tə gedəndən son¬ra ai¬lə qur¬maq ba¬rə¬də dü¬şün¬mü¬süz?..
    Al¬xan: - Mən?.. (Uta¬nır). Bu sinni¬də,bu yaşda nə ai¬lə qurmaq, nə ev¬lən-mək? Eşi¬dib-bi¬lən nə de¬yər? Ca¬ma¬at gülməz¬mi mə¬nə, ay Gülya xanim?...
    Gül¬ya: - Bə¬yəm, ai¬lə¬ni ca¬ma¬at üçün qu¬rur¬lar? Bu, şəx¬si mə¬sə¬lə¬dir. Baş-qa¬sı¬nın şəx¬si işi¬nə qa¬rış¬maq isə, yəqin ki, tərbiyəsizlik¬dir. Elə de¬yil¬mi?
    Al¬xan: - Bəl¬kə də elə¬dir. Nə bi¬lim, val¬lah... Mə¬nim o boy¬da uşaq¬la¬rım...
    Gül¬ya: - On¬lar öz ta¬le¬lə¬ri¬ni qu¬ra¬caq¬lar...
    Al¬xan: - Elə¬dir... Va¬li¬dey¬nə öz¬gə nə la¬zım¬dır ki?
    Gül¬ya: - Hə¬rə öz hə¬ya¬tı¬nı is¬tə¬di¬yi ki¬mi ya¬şa¬ma¬lı¬dır.
    Al¬xan: - Hə¬rə¬nin öz qis¬mə¬ti var... Al¬nı¬mı¬za nə ya¬zı¬lıb¬sa, o da ola¬caq.
    Gül¬ya: - "Al¬nı¬mı¬za nə ya¬zı¬lıb¬sa"... Be¬lə çı¬xır ki, bi¬zim öm¬rü¬mü¬zün pla¬nın kimsə baş¬qa¬sı cı¬zır?...
    Al¬xan: - Yə¬qin ki...
    Gül¬ya: - Anam hə¬mi¬şə de¬yir¬di ki, ba¬la, qa¬dın ki¬şi¬nin qa¬bır¬ğa¬sın¬dan qo-pub. Gə¬rək ada¬ma ha¬lal süd əm¬miş bir ki¬şi rast gəlsin. Yox¬sa, qa¬dın tək-qa¬nad¬lı bir quş ki¬mi¬dir...
    Al¬xan: - Doğ¬ru¬su, in¬di¬ki döv¬rün qa¬dın¬la¬rı¬na mə¬nim ya¬zı¬ğım gə¬lir.
    Gül¬ya: - Nə üçün?
    Al¬xan: - Mən bu¬ra¬ya - şə¬hə¬rə gə¬lən¬dən son¬ra be¬lə bir fik¬rə gəl¬mi¬şəm.
    Gül¬ya: - O, nə fi¬kir¬dir elə, Al¬xan ki¬şi?
    Al¬xan: - Bu¬ra¬da qa¬dın¬lar həm ki¬şi işi gö¬rür¬lər, həm də qa¬dın.
    Gü¬la (gü¬lür): - Ha-ha-ha... Düz tap¬mı¬sız, Al¬xan ki¬şi... Əslində mən özüm həm qa¬dı¬nam, həm də ki¬şi...
    Al¬xan: - De¬yi¬rəm də...

    Gül¬ya pia¬ni¬no ar¬xa¬sı¬na ke¬çib ça¬lır və mah¬nı oxu¬yur.

    Gül¬ya: -
    Sən hamını unutsan da
    Unutma məni, unutma.
    Diz çökürəm, yalvarıram,
    Unutma məni, unutma.

    Gülya ani olraq fasilə verir. Alxan təəccüblə onu süzür.

    Al¬xan: - Bəs sonrası necə oldu?
    Gül¬ya: - Sonrası? Bəlkə birlikdə oxuyaq?
    Al¬xan: - Elə səsim yoxdur. Amma sən kömək etsən…

    Musiqi. On¬lar bir¬lik¬də du¬et oxu¬yur¬lar.

    Gül¬ya: -
    Yaşa ömrün hər üzünü,
    Unutma məni, unutma.
    Unutsan da sən özünü -
    Unutma məni, unutma.

    Al¬xan: -
    Dağ çəkirsən mənə, zalım,
    Cavabsnzdır hər sualım.
    Bir qulaq as, qadan alım,
    Unutma məni, unutma.


    Birlikdə:-
    Mən batmışam çox günaha,
    Ümidim yoxdur sabaha,
    Səni and verrəm Allaha,
    Unutma məni, unutma.

    Gül¬ya (pia¬ni¬no ar¬xa¬sın¬dan du¬rur): - Hə, ne¬cə¬dir?..
    Al¬xan: - Əla. Bə¬rə¬kal¬lah.
    Gül¬ya: - Elə siz də pis oxumursuz… Ürəyə yatan səsiniz var…
    Al¬xan: - Yox, bilirəm ki, mənim səsim dəyirman daşının xırıltısına oxşayır… Amma sənin səsin… Maşallah, va¬leh oldum ça¬lıb- oxu¬ma¬ğı¬na. Ba¬ğış¬la, bir söz so¬ru¬şum, sən mühasib¬sən, yox¬sa mü¬ğən¬ni?
    Gül¬ya: - Əs¬lin¬də mən bux¬qal¬ter-mü¬ğən¬ni¬yəm...
    Al¬xan: - O, ne¬cə olur elə?..
    Gül¬ya: - Olur də... Mən əv¬vəl¬cə mu¬si¬qi mək¬tə¬bi¬ni bi¬tir¬mi¬şəm, son¬ra mühasibliyi...
    Al¬xan: - Val¬lah, sən əsl mü¬ğən¬ni¬sən...
    Gül¬ya: - Al¬xan ki¬şi, bəl¬kə ürə¬yiniz¬dən oynamaq ke¬çir?
    Al¬xan: - Gizlətmirəm, mənim ara¬bir qol atıb oy¬na¬ma¬ğım var...
    Gül¬ya: - Hə, bu başqa məsələ…Elə¬sə si¬fa¬riş ve¬rin... Han¬sı hava¬nı is¬tə¬yir-si¬niz?..
    Al¬xan: - Han¬sı ha¬va de¬yən¬də ki?... Sə¬nin kön¬lü¬nə han¬sı ha¬va dü¬şür¬sə çal... "Ho¬pus¬top"dan tut¬muş "Tə¬rə¬kə¬mə¬yə", "Ləzginka¬dan" tut¬muş "Vağ¬za¬lı"ya qə¬dər... Gö¬rü¬rəm yax¬şı bar¬ma¬ğın var...
    Gül¬ya (gü¬lüm¬sə¬yir): - Ol¬du... Bu də¬qi¬qə... Nənəm deyərdi ki, on¬suz da bu dün¬ya¬nın bir ya¬nı ar¬sız¬lıq¬dır...
    Al¬xan: - Ar¬sız¬lıq ni¬yə? Bə¬yəm oxu¬yub-oy¬na¬maq ar¬sız¬lıq¬dı? Mən hə¬mi¬şə dərd-sə¬rim olan¬da ya züm¬zü¬mə edi¬rəm, ya da qol atıb oy¬na¬yı¬ram özümçün...
    Gül¬ya: - Hə, deyirəm axı…
    Al¬xan: - Yax¬şı¬sı bu¬dur, bir ha¬va ça¬la¬san... Nə¬sə sü¬mü¬yüm tər¬pən¬di.

    Gül¬ya pia¬no¬da rəqs ha¬va¬sı ça¬lır. Al¬xan irə¬li çı¬xıb oy¬na¬yır. Gül¬ya ona qo-şu¬lub rəqs edir.

    Gül¬ya (əli¬ni Al¬xa¬nın çiy¬ni¬nə qo¬yur): - Hə, ne¬cə¬dir?
    Al¬xan: - Ar¬vad rəh¬mə¬tə ge¬dən¬dən son¬ra ilk də¬fə¬dir ki, be¬lə ürək¬dən oy-na¬yıb oxu¬yu¬ram.
    Gül¬ya: - Ki¬şi¬lə¬rin və¬fa¬sı elə bu qə¬dər olur¬muş, Al¬xan ki¬şi...
    Al¬xan: - Yox, elə de¬mə¬, mən öz ar¬va¬dı¬ma hə¬mi¬şə və¬fa¬lı olmu¬şam, Gül-ya...
    Gül¬ya: - Doğ¬ru¬dan? (Naz¬la¬na¬raq). Düz de¬yir¬siz, Al¬xan ki¬şi?
    Al¬xan: - Əl¬bət¬tə... Mən hə¬mi¬şə ta¬le¬yi¬mi, öz öm¬rü¬mü ya¬şa¬mı¬şam...
    Gül¬ya: - Ya¬şa¬maq hə¬lə az¬dır, Al¬xan ki¬şi. Ba¬xır ne¬cə yaşayırsan...
    Al¬xan: - Adam gə¬rək, adam ki¬mi ya¬şa¬sın...
    Gül¬ya: - Mən adam ki¬mi ya¬şa¬ma¬mı¬şam. Öm¬rün-gü¬nün qiymə¬ti¬ni bil¬mə-mi¬şəm.
    Al¬xan: - Hə, gə¬rək vax¬tın¬da bi¬lə¬sən hər şe¬yin qiy¬mə¬ti¬ni... Hə¬lə də gec de¬yil. Nə ya¬şın var ki? Elə bir ya¬na ba¬xan¬da mən özüm də... Biz nə¬sil¬lik-cə uzun ya¬şa¬ya¬nıq. Mən¬cə öm¬rü tə¬zə-tə¬zə ya¬rı elə¬yi¬rəm...
    Gül¬ya: - Heç ölüm ba¬rə¬də fi¬kir¬lə¬şir¬siz, Al¬xan ki¬şi?
    Al¬xan: - Kim fi¬kir¬ləş¬mir bu haq¬da? Ba¬xır nə vaxt...
    Gül¬ya: - Mən hər gün fi¬kir¬lə¬şi¬rəm. Yu¬xu¬da tez-tez özü¬mü tabut¬da gö¬rü-rəm.
    Al¬xan: - Elə mən də... Am¬ma is¬tə¬yi¬rəm ki, o dün¬ya¬ya is¬tə¬di¬yim adam¬la-rın çiy¬nin¬də ge¬dim. Doğ¬ma adam¬lar¬dan əv¬vəl ölmək- ya¬man ağır dərd-dir. Am¬ma şə¬hər¬də öl¬mək is¬tə¬məz¬dim.
    Gül¬ya: - Ölən¬dən son¬ra nə fər¬qi var ki? Şə¬hər ol¬sun, ya kənd...
    Al¬xan: - Fərq deyəndəki... Düz¬dür, elə fər¬qi yox¬dur. Am¬ma de¬yir¬lər şə-hər¬də ölü¬nü ur¬vat¬sız bas¬dı¬rır¬lar. O il¬lə¬ri qon¬şu¬muz Ta¬lıb ki¬şi şə¬hə¬rə gəl-miş¬di. De¬yir ki, rəh¬mə¬tə get¬miş bir ar¬tis¬ti qəb¬ris¬tan¬lı¬ğa apa¬rı¬rı¬dın¬lar, am-ma ca¬ma¬at ağ¬la¬maq əvə¬zi¬nə gü¬lür¬dü.
    Gül¬ya: - Yə¬qin ko¬mik ar¬tist olub?
    Al¬xan: - Bil¬mi¬rəm... Ölü-ölü¬dür, ona gül¬mək, elə özü¬nün qarşı¬da¬kı ölü-mü¬nə gül¬mək¬dir...
    Gül¬ya: - Siz çox dün¬ya¬gör¬müş adam¬sız, Al¬xan ki¬şi... Hə¬səd apa¬rı¬ram si-zə, si¬zin ürə¬yi¬ni¬zə. Siz yə¬qin ki, mə¬nim ki¬mi qa¬dın¬la heç vaxt b ir damın altda ya¬şa¬ya bil¬məz¬diz, Al¬xan ki¬şi!
    Al¬xan: - Nə bil¬mək olar? Bu dün¬ya¬da hər şey müm¬kün¬dür...
    Gül¬ya: - Düz de¬yir¬siz, hər şey müm¬kün¬dür! Hət¬ta, siz bu ev¬də hə¬mi¬şə¬lik qa¬la bi¬lər¬siz... Bu da ola bi¬lər...
    Al¬xan: - Mən? Əl¬bət¬tə, ev mə¬nim¬dir, qa¬la da bi¬lə¬rəm. Bəs sən?
    Gül¬ya (gülür): - Al¬xan ki¬şi, bir söz soruşum, siz is¬tər¬di¬niz¬mi mən də qa-lım?
    Al¬xan: - Ha¬ra¬da?
    Gül¬ya: - Bu¬ra¬da...
    Al¬xan (du¬ru¬xur) : - Axı, sən de¬din ki, ev ala¬caq¬san, be¬hi¬ni də ver¬mi¬sən. Bir-iki gü¬nə kö¬çüb ge¬də¬cək¬sən...
    Gül¬ya: - Əgər bu¬ra¬da qal¬maq is¬tə¬səm? On¬da ne¬cə?
    Al¬xan: - Bu¬nu gö¬rək Za¬min¬lə da¬nı¬şıb həll edəy¬din. İn¬di gec de¬yil¬mi?
    Gül¬ya: - Za¬min də mə¬nim ala¬ca¬ğım mən¬zil¬də ya¬şa¬ya bi¬lər...
    Al¬xan: - Ra¬zı olar¬mı?
    Gül¬ya: - Ni¬yə ol¬mur?.. Özü də ev şə¬hə¬rin mər¬kə¬zin¬də¬dir. Bir də ki, hər şey siz¬dən ası¬lı¬dır.
    Al¬xan: - Mən ki¬məm, axı? Beş-üç gü¬nün qo¬na¬ğı...
    Gül¬ya: - Siz bu ev¬lə¬rin ha¬mı¬sı¬nın sa¬hi¬bi ola bi¬lər¬siz... Hər iki evin sənədi sizdə olar…
    Al¬xan: - Yox, bir ev bəs¬dir... Nə gə¬zir biz¬də o qə¬dər pul?
    Gül¬ya: - Özü¬nüz de¬di¬niz, axı, hər şe¬yi pul¬la ölç¬mək ol¬maz ki...
    Al¬xan: - Hə də... Elə bu ev də mə¬nim¬dir... Za¬min mə¬ni qo¬va¬sı de¬yil ki?
    Gül¬ya: - Mən gö¬rü¬rəm ki, siz söh¬bə¬tin səm¬ti¬ni qəs¬dən dəyişmək is¬tə¬yir-siz?
    Al¬xan: - Mən? Ni¬yə ki? Elə mən də sən de¬yə¬ni de¬yi¬rəm də...
    Gül¬ya: - Mən de¬yə¬ni? Siz bu¬ra¬da hə¬mi¬şə¬lik qal¬maq is¬tə¬yir¬siz¬mi? Əl¬bət¬tə, is¬tə¬sə¬niz qa¬la bi¬lər¬siz, tək adam¬sız. Lap is¬tə¬sə¬niz hər¬dən kənd¬də¬ki evi¬ni-zə də baş çə¬kər¬siz...
    Al¬xan: - Hər¬dən?.. Yox, mən Za¬mi¬nin qa¬yıt¬ma¬ğı¬nı göz¬lə¬yi¬rəm. On¬nan son¬ra nə itim azıb bu¬ra¬lar¬da? Da¬rıx¬mı¬şam ev üçün. İn¬di o dağ¬lar da mən-siz qə¬rib¬sə¬yib, Gül¬ya xa¬nım... Bilmi¬rəm sən heç dağ gör¬mü¬sən¬mi?
    Gül¬ya: - Dağ? Hə... Gör¬mü¬şəm... Ni¬yə gör¬mə¬mi¬şəm ki?..
    Al¬xan: - Bu¬ra¬lar¬da gö¬zü¬mə dağ dəy¬mir. Dü¬zən¬lik¬di. Dağ başqa şey¬di. Ba¬şı¬nı qal¬dı¬rıb zir¬və¬yə ba¬xır¬san, si¬nən at¬la¬nır. Bəh-bəh...
    Gül¬ya: - Bu¬ra¬nın da öz gö¬zəl¬li¬yi var...
    Al¬xan: - Buranın təkcə gecələrini xoşlayıram. Elə bil ulduzlar göydən yerə lənir...

    Te¬le¬fon zən¬gi. Gül¬ya dəstəyi gö¬tü¬rür.

    Gül¬ya (dəs¬tə¬yə): - Eşi¬di¬rəm... Axı, sən in¬san de¬yil¬sən... Hə¬lə qa¬şı-gö¬zü, qu¬lağı-bu¬r¬nu, nə bi¬lim ta nə¬yi-nə¬mə¬nə¬si ol¬maq heç kə¬sə əsas ver¬mir ki, de¬sin- mən ki¬şi¬yəm... Sən dün¬ya¬nın ən ax¬maq, ən al¬çaq ada¬mı¬san, Nağı. Sə¬nin üçün dün¬ya kef-damaq, şəh¬vət, ye¬mək-iç¬mək¬dir. Mən sə¬nin¬lə ke-çən gün¬lərimə nif¬rət edi¬rəm. Elə özü¬mə də... Poz¬ğun sən özün¬sən, Na-ğı... Dün¬ya¬nın ən lə¬ya¬qət¬li, na¬mus¬lu qa¬dı¬nı da əx¬laq¬sız kişi¬yə ür¬cah olan-da öz yo¬lun¬dan çı¬xa bi¬lər... Bə¬li, bə¬li.. Əsl ki¬şi öz yo¬lun¬dan çıx¬mış qa¬dı-nı be¬lə, dün¬ya¬nın ən na¬mus¬lu qadı¬nı edər. Mən tü¬pü¬rü¬rəm sə¬nin ki¬mi ki-şi¬lə¬rə və sə¬nin kimilə¬rin ki¬şi¬li¬yi¬nə... Sən bir də bu evin hən¬də¬və¬ri¬nə gə¬lə bil¬mə¬yə¬cək¬sən. Bə¬li, in¬di mə¬nim ar¬xam¬da dağ var. Mən başımı qaldırıb o dağa baxanda sinəm atlanır. O, əsl ki¬şi¬dir... O, sənin ta¬yın de¬yil.
    Al¬xan (Gül¬ya¬ya ya¬xın¬la¬şır, əli¬ni te¬le¬fo¬nun dəs¬tə¬yi¬nə uza¬dır): - Ye¬nə o səfehdir? Ver o te¬le¬fo¬nu mə¬nə, qoy ona bir-iki kəlmə söz deyim, dəymişi dura-dura kalı da tökülsün...
    Gül¬ya (te¬le¬fo¬nun dəs¬tə¬yi¬nə): - Hə, de¬yə¬sən sə¬sin bat¬dı? Ni¬yə su¬sur¬san?! Bax, be¬lə ölər¬sən ha! İlan ulduz görəndə…

    Gül¬ya dəs¬tə¬yi qo¬yur. Ye¬nə te¬le¬fon zən¬gi.

    Al¬xan: - Ye¬nə o zır¬ra¬ma¬dır yə¬qin. Ver gö¬rüm te¬le¬fo¬nu..
    Gül¬ya (dəs¬tə¬yi gö¬tü¬rür): - Bu dəqiqə… Alo! Bə¬li. Bə¬li! Eşi¬di¬rəm. Mə-nəm! (Pau¬za). Ol¬du. Əley¬kə¬sa¬lam. (Pau¬za). Müt¬ləq. Müt¬ləq. Ça¬ğı¬rım te-le¬fo¬na? Yox? Yaxşı, on¬da gə¬lən¬də özünə de¬yər¬siz. Sağ olun! (Dəs¬tə¬yi qo¬yur). Oğ¬lu¬nuz¬dur...
    Al¬xan: - Mə¬nim?
    Gül¬ya: - Hə, Za¬min¬di... De¬yir, nədənsə təy¬ya¬rə¬yə mi¬nik gecikir. Hə, bir də de¬di ki, ata¬ma de¬yi¬lə¬si va¬cib bir sö¬züm var¬dı, nə¬sə ya¬dım¬dan çıx¬dı...
    Al¬xan: - Təyyarə gecikir deyirsən hə? Bəs niyə evə gəlmir onda? De¬yi¬lə-si sö¬zü var¬dı?.. Nə söz¬dü gö¬rən? Gəlib desin də… Bu, nə ağılsız uşaqdır...
    Gül¬ya: - Narahat olmayın, Alxan kişi. Lazım olsa qayıdıb gələr… Yax¬şı oğ¬lu¬nuz var... İs¬ti¬qan¬lı, məri¬fət¬li...
    Al¬xan: - Hə, Gül¬ya xa¬nım, öv¬la¬dın pi¬si ol¬mur ki... Səh¬vi də, qə¬lə¬ti də ol-sa, ye¬nə öv¬lad- övlad¬dır...
    Gül¬ya: - Al¬xan ki¬şi, mən ge¬dim. Ar¬tıq gec¬dir. Qa¬ran¬lıq çox¬dan dü¬şüb.
    Al¬xan: - Öz işin¬di... Am¬ma... Bu vax¬t ha¬ra ge¬də¬si¬sən ki? Öz evin¬dir də... Mən ge¬dib qəs¬tin¬də də qa¬la bi¬lə¬rəm...
    Güy¬la: - Ni¬yə? Ev si¬zin¬dir... Heç ya¬na get¬mə¬yin...
    Al¬xan: - De¬mək, hə¬rə¬mi¬zə bir otaq dü¬şür... (Gü¬lür).Tə¬ki dərd otaq dər¬di ol¬sun...
    Gül¬ya: - Əl¬bət¬tə... Adam¬lar bir-bi¬ri¬ni ba¬şa dü¬şən¬dən son¬ra, elə bu gö¬yün al¬tı da isti bir otaq olar...
    Al¬xan: - Bax, bu¬nu yax¬şı de¬din... (Ye¬nə gü¬lür). Ağıllı qızsan.
    Gül¬ya ( gə¬zi¬nir) : - Məndə ağıl nə gəzir ki, Hə... Si¬zin ye¬ri¬ni¬zi han¬sı otaq-da açım, Al¬xan ki¬şi?..
    Al¬xan: - Ha¬ra¬da ürə¬yin is¬tə¬yir? Bəs sən özün ha¬ra¬da yat¬maq is¬tə¬yir¬sən? Orada, yoxsa burada?..
    Gül¬ya: - Mən hə¬mi¬şə o bi¬ri¬si otaq¬da ya¬tı¬ram...
    Al¬xan: - On¬da mə¬nim ye¬ri¬mi bu di¬va¬nın üs¬tün¬də aç...
    Gül¬ya: - So¬yuq ol¬maz ki?.. De¬yə¬sən, hələ də ya¬ğır...
    Al¬xan: - No¬lar?.. Mən so¬yuq¬dan, səs-küy¬dən qor¬xan de¬yi¬ləm. Mən əs¬lin-də heç nə¬dər qorx¬mu¬ram.
    Gül¬ya: - Mən bu¬na əmin ol¬dum... Yax¬şı, on¬da ya¬taq... Gecəge¬cə¬dən ke-çir.
    Al¬xan: - Yax¬şı... Am¬ma o Uru¬set söh¬bə¬ti¬ni ba¬şın¬dan çı¬xart. Qa¬dın xey¬la-ğı¬nın qür¬bət¬də nə işi? Elə de¬yil¬mi?
    Gül¬ya: - Nə bi¬lim?.. Hər şey qis¬mət¬dən ası¬lı¬dır, Al¬xan ki¬şi...
    Al¬xan (pən¬cə¬rə¬yə ya¬xın¬la¬şır): - Hə, ya¬ğış hə¬lə kəs¬mə¬yib... Tez-tez ya¬ğır bu tə¬rəf¬lə¬rə?...
    Gül¬ya: - Yox... Am¬ma mən ya¬ğı¬şı xoş¬la¬yı¬ram. Elə bil o dam¬cı¬lar si¬nir¬lə¬ri-mə, əsəb¬lə¬ri¬mə ya¬ğır. Din¬cə¬li¬rəm...
    Al¬xan: - Elə tor¬paq da din¬cə¬lir.
    Gül¬ya (gü¬lür): - Mə¬nim bir ta¬nı¬şım var¬dı, hə¬mi¬şə de¬yər¬di: qadın - tor¬paq ki¬mi¬dir...
    Al¬xan: - Tor¬paq ol¬ma¬ğı¬na tor¬paq¬dır, am¬ma bəzən torpaqdan qanqal da cücərir...
    Gül¬ya (gü¬lür): - Elə¬dir... Yax¬şı, ge¬cə¬n xey¬rə qal¬sın, Al¬xan...
    Al¬xan: - Xey¬rə qar¬şı... (Du¬ru¬xur). Gül¬ya...
    Gül¬ya: - Eşi¬di¬rəm, Al¬xan...

    Göy gü¬rül¬tü¬sü eşi¬di¬lir.

    Al¬xan: - Heç, elə-be¬lə... De¬yə¬sən, ba¬yır¬da şim¬şək ça¬xır...
    Gül¬ya: - Oy-y-y... Mən il¬dı¬rım¬dan, şim¬şək sə¬sin¬dən qor¬xu¬ram...
    Al¬xan: - Nə edək? Şim¬şəkdi, qoy çaxır çaxsın... O da Na¬ğı Şəm¬şi¬ye¬viç de¬yil ki, di¬şi¬ni tö¬küb nədi o… eskopo¬to¬lo¬qdu-nədi, onun ya¬nı¬na gön-də¬rim...
    Gül¬ya (onun qar¬şı¬sın¬da da¬ya¬nıb gülümsəyir): - Yəqin stomotoloq demək istəyirsən... Alxan kişi...
    Al¬xan: - Eşidirəm. Qulağım səndədir. Nə demək istəyirsən?
    Gül¬ya: - Onu demək istəyirəm ki, sən hər kəsdən, hər şeydən güclüsən, Al¬xan... Hətta, şımşəkdən də…
    Al¬xan: - Ke¬ç öz ota¬ğı¬na, Gül¬yanaq… Mənsə qoy sənin sə¬nin keşiyini çə¬kim...
    Gül¬ya: - Mə¬nə bir sö¬zün yoxdu ki?..
    Al¬xan: - Var... Am¬ma in¬di de¬mək is¬tə¬mi¬rəm o sö¬zü... Dü¬şər-düş¬mə¬zi olar bir¬dən. Qoy qal¬sın sa¬ba¬ha. Ax¬şa¬mın xey¬rin¬dən sabahın şə¬ri yax¬şı-dır... Hər işin ba¬şın¬da səbr du¬rur. Elə de¬yil¬mi?
    Gül¬ya: - Elə mə¬nim də Si¬zə de¬yi¬lə¬cək sö¬züm var.
    Al¬xan: - O, nə sözdür elə?

    Göy gurultusu. Şimşək çaxır. Yağış səsi. Qapı zəngi. Səidə gəlir. Alxan və Gülya təəccübləonu süzür. Sükut.

    Səidə: - Bağışlayın, siz allah... Bayaq mən buradan çıxıb gedəndə gördüm ki, Nağı hirslə üzü bu tərəfə gəlir. Gülya, yaman narahat qaldım səndən...
    Gül¬ya: - Narahatlığa əsas yoxdur... Mən indi heç kəsdən qorxmuram...
    Al¬xan: - Səidə xanim, düz edib gəlmisən. Gülyanaq yalan deyir,o, təklikdən qorxur. Sən o biri otaqda onunla yatarsan...

    Gülüşürlər. Qapı zəngi. Hamı heyrətlə bir-birinə baxır.

    Gül¬ya: - Birdən yenə o olar...
    Səidə: - Nağını deyirsən?
    Al¬xan: - Mən ona elə bir qulaqburması vermədim ki, bir də buralara hərlənə.

    Gülüşürlər. Zamin gəlir.

    Zamin:- Salam. Axşamınız xeyir. Ata, narahat olma. Sadəcə olaraq, təyyarənin uçuşu havanın bu vəziyyətinə görə təxirə salındı. Mən də evə qayıdası oldum.
    Hami: - Xoş gəlmisən... Düz etmisən...
    Al¬xan: - Yaxşı eləyib gəlmisən. Həm də mənə deyiləsi sözün var deyəsən.
    Zamin (gülür):- Sonra deyərəm...
    Al¬xan: - Bu gün hamının sözü var... Amma hamı o sözü sonraya saxlayıb. Eybi yox, qoy olsun. Amma bu şərtlə ki, hər söylənilən sözdə bir işıq, bir işartı olsun. Elə deyilmi?
    Hami: - Elədir... Doğrudur... Düzdür.

    Yağışın səsi gülüş səslərinə qarışır. Bu əsnada Nağı Şəmşlyeviç gəlir, papağını götürüb başına qoyur. Hamı ona nəzər salır. Göy guruldayır. Musiqi. Oxuyurlar.

    Milyon gülün içindən
    Səni seçərəm, gülüm.
    Ömrün dolaylarından
    Sənlə keçərəm, gülüm.

    Sənsiz nədir bu aləm?
    Qəlbimə çökər ələm.
    Yollarında bitsə qəm-
    Qəmi biçərəm, gülüm.

    Sən özün boyda ürək,
    Baxışın odlu şimşək,
    Gülüşünü şərab tək,
    Nur tək içərəm, gülüm.

    Həsrətini duyandan
    Mən uzağam röyadan-
    Sən dünyamsan, dünyadan
    Sənsiz köçərəm, gülüm.


    Pərdə

    SON
















    AĞRI

    İki hissəli dram

    İŞTİRAK EDİRLƏR:
    ASLAN
    ƏDİL
    TAĞI
    NADEJDA
    KOLYA
    KATİBƏ QIZ
    ƏSGƏRLƏR
    MİLİSLƏR
    SƏSLƏR




    I hissə

    Qəsəbənin dərinliyinə doğru uzanan asfalt küçə. Küçəyə açılan qapı və pəncərələr. Evlərin üstündə çardaqlanan yaşıl budaqlar yazın gəlişinə işarədir. Açıq pəncərələrdən hansındansa qədim, üzüntülü bir melodiya eşidilir. Sonra bu melodiyanı maşın səsi əvəz edir. Maşın səsi uzaqlaşır və səhnəyə ağır addım səslərinin əks-sədası yayılır. Bayaqkı musiqi səsi tədricən həmin addım səslərini müşayiət edir: taq-taraq... Bam-bam... Sonra addım səsinin sahibi görünür. Bu ilk baxışda adamdan daha çox uzun, qara bir siluetə, kölgəyə bənzəyir. Uzun “kölgə” qapılardan birinə yaxınlaşır. Ayaq saxlayır. Dinləyir. Qapı açılır. Açıq qapıdan bir baş görünür: bu başın sahibi Ədil Ədilovdur. Ədil yad adama qəribə nəzərlərlə baxır, baxır və heyrətlə geri çəkilir. Uzun, qara kölgəyə oxşayan adam ikinci bağlı qapıya yaxınlaşır. Yenə dinşəyir. Bu qapının yan kəsiyi pərdə ilə örtülüb. Həmin pərdə yavaş-yavaş qalxır və otaqdakı adam- qəsəbə sovetinin sədri Tağı Qəhrəmanov görsənir. O, öz kabinetindəki kreslosunda əyləşib nəsə ciddi bir işlə məşğul olur: gah qarşısındakı kitaba baxır, gah da sayğacı çaqqıldadır. Tağı Qəhrəmanov ani olaraq işindən ayrılıb kresloya yayılır. Bayaqdan ayaq səslərini müşayiət edən musiqi qəfildən susur. Tağı nəsə eşidibmiş kimi qapıya yaxınlaşır, bir xeyli tərəddüd edib əlini dəstəyə uzadır. Qapı açılır. Tağı Aslan Mərdanov üz-üzə gəlir. Tağı Aslanın sifətinə diqqətlə tamaşa edib geri çəkilir. Aslan səssiz-səmirsiz içəri keçir. Qəsəbə sovetinin sədri onu başdan-ayağa süzüb qaşqabaqlı halda öz kreslosunda əyləşir. Aslan da keçib qənşərdə iri stolun ətrafındakı stullardan birinə yaxınlaşır.

    ASLAN:- Oturmaq olar?
    TAĞI:- Madam ki, içəriyə təklifsiz- filansız girmisiz, deməli elə icazəsiz də əyləşə bilərsiz. Oturun.
    ASLAN:- Bağışlayın.
    TAĞI:- Eybi yoxdur. Eşidirəm.
    ASLAN (əyləşərək):- Yaz gəlir ha...
    TAĞI (Özünü məşğul kimi göstərir):- Bəli, elədir... “Qış getdi, bahar gəldi”.
    ASLAN:- Ağaclar çoxdan çiçəkləyib?
    TAĞI:- Hə... Yox... Necə bəyəm? Heç işdən baş qaşımağa vaxt olur ki, daşa-ağaca da baxasan... Çox vaxt fəsilləri qarışdırıram...
    ASLAN:- Niyə ki? İş öz yerində... Təbiətə, dünyaya həmişə baxmaq lazımdır...
    TAĞI (başını qaldırır):- Siz təbiəti mühafizə idarəsindən deyilsiz ki?
    ASLAN:- Yox... Mən uzaqdan gəlmişəm, özü də tamam başqa təşkilatdan...
    TAĞI:- Hə, nolar, lap yaxşı... Olsun “başqa təşkilat”...
    ASLAN:- Bəs işləriniz necədir?
    TAĞI (diqqətlə ona baxır):- Belə də... Pis deyil. Bu dəqiqə (Tağı ayağa qalxıb arxa qapıya yaxınlaşır). Qızım, iki stəkan çay gətir.
    ASLAN:- Zəhmət çəkməyin...
    TAĞI:- Nə zəhmət? Kimliyinizi bilməsəm də qonağımsız...
    ASLAN:- Necə deyərlər, qonaq ev yiyəsinin quludur.
    TAĞI (gülümsəyir):- Bəlkə də, əksinə...
    ASLAN:- Bu il çoxlu yağanlıq oldu?
    TAĞI (özünü yığışdıraraq səsini maqnitafona yazdırmış kimi məlumat verir):- Yəqin eşitməmiş olmazsız. Bu il iki dəfə möhkəm sel daşqını oldu. Xeyli tələfat baş verdi. (Mikrafon qarşısında danışırmış kimi özünü yığışdırıb boğazını arıtlayır, ehtiyatla danışır). Əkin sahələrini su basdı. Aşağı kənddə on-on beş ev dağıldı, yüz iyirmi baş mal-qaranı sel apardı. Xoşbəxtlikdən adamlardan birinin də burnu qanamadı. Təbiətin kor qüvvələri neyləsə də biz inamı itirmədik. Mən əminəm ki, bu il plan və tapşırıqları vaxtından əvvəl yerinə yetirəcəyik. Çünki camaatımızın işgüzarlığı, zəhmətsevərliyi buna əsas verir...

    Katibə qız iki stəkan çay gətirir.

    ASLAN (qıza):- Sağ olun.
    TAĞI (Aslana):- Siz də sağ olun.

    Qız çıxır.

    ASLAN (istehza ilə):- Gərək özünnən reportyor da gətirəydim. Maraqlı məlumatlardır.
    TAĞI:- Ötən həftə də qəzetdən gəlmişdilər. Doğrusu, mən tərif-zad sevən deyiləm. Gələn cavan, sütul bir müxbirdi. Dedi, gedim sel basan yerlərə baxım. Dedim bala, oralara biz zorla gedib çıxırıq, sənin nə itin azıb, nə deyirəm onu yaz. Dünən görürəm qəzetdə böyük məqaləsi çıxıb, zalım oğlu o təbii fəlakət olan yerləri elə yazıb ki, deyərsən bəs bir aydı oraları gəzib-dolaşıb...
    ASLAN:- Deməli, qələt yazıb...
    TAĞI (tutulur):- Doğrusu, uzaq yoldu... Qoymadım... buralardan da hamı iş-güc adamıdı. Bəlkə də elə səhv özümdə oldu. Düz deyirsiz, düzlük, obyektivlik başqa şeydir. Bu cəhətdən bizim mətbuatın əvəzi yoxdur.
    ASLAN:- Mən mətbuatdan-filandan gəlməmişəm... Məlumatınız maraqlı olsa da məni başqa şey düşündürür.
    TAĞI:- Buyurun, eşidirəm... Çayınızı soyutmayın...
    ASLAN (çaydan bir qurtum alıb):- Sağ olun... Çoxdandır bu cür ətirli çay görməmişdim...
    TAĞI:- Bağışlayın, siz hansı təşkilatdan təşrif buyurmusuz?
    ASLAN:- Odunçuluq...
    TAĞI:- Lap yaxşı... Yəqin meşəçilik idarsindənsiz. Son vaxtlar xeyli meşə zolağı salmışıq. Düzü, rəqəmi dəqiq deyə bilmərəm... Bunu Ədil yoldaş yaxşı bilər.
    ASLAN:- Ədil yoldaş kimdir?
    TAĞI:- Meşə idarəsinin rəisi Ədil Ədilov.
    ASLAN:- İndi də meşəni qırdırır, ağacları doğradır?
    TAĞI:- Yox... Yəqin siz Ədil yoldaşı tanımırsız... Yenə anonim yazıblar ondan? Vallah, sizə səhv məlumat veriblər. İnanmırsızsa çağırtdırıb tanış edərəm sizi, özünüz görəcəksiz ki, o kişi necə adamdır.
    ASLAN:- Tanıyaram. Tanışlıq lazım deyil.
    TAĞI:- Nə bilim, vallah... Bizim köhnə kommunistlərdəndir...
    ASLAN:- Siz də kommunistsiz?
    TAĞI (hirsli):- Qəribə adamsız. Kommunist olmasam bu boyda qəsəbə soveti sədrliyini etibar edərdilər mənə?
    ASLAN:- Bəs onda nə üçün “allah-vallah” deyirsiz? Əsl kommunist üçün allah olmamalıdır...
    TAĞI:- Mən sizi tanımıram və xahiş edirəm məni təhqir etməyəsiz.
    ASLAN:- Təhqir niyə? Dini heysiyyətinizə toxunduğum üçünmü?
    TAĞI:- Nə din? Mən özüm vaxtilə dinə-mollaya qarşı mübarizə cəbhəsinin önündə olmuşam... Yüzlərlə dindarı cəhənnəmə vasil etmişəm. Sözünüz var söz danışın... Bir də ki, o meşə, o Ədil, bu da siz...
    ASLAN:- Mənim meşəylə, Ədillə, sizlə işim yoxdur...
    TAĞI:- Bəs sizə nə, kim lazımdır? Unutmayın ki, bura qəsəbə sovetidir?
    ASLAN:- Bilirəm. Qapınızın ağzına zərli hərflərlə yazılıb: “Qəsəbə sovetinin sədri Tağı Səmədoviç Qəhrəmanov”. Elədirmi?
    TAĞI:- Hə! Yaxşı bizə görə qulluğunuz? Bəlkə bir kömək lazımdır sizə?
    ASLAN:- Lazımdır! Lazımədır Tağı!
    TAĞI:- Bura rəsmi dövlət idarəsidir, ev deyil!
    ASLAN (gülür):- Tağı dediyim üçün hirslənirsiz? Nəsə yaxın bildim sizi. Yaxşı, olsun, Tağı müəllim. Tağı Səmədoviç! Hə, necədir?
    TAĞI:- Eşidirəm...
    ASLAN:- Ürəyiniz necədir?
    TAĞI:- Həkimsiz? Məni ələ salırsız?
    ASLAN:- Ciddi sözümdür. Mən sizin yanınıza çox çətin, ağır bir məsələ üçün xahişə gəlmişəm. Ona görə ürəyinizin vəziyyətini bilmək mənimçün çox vacibdir.
    TAĞI (əlini ürəyinin üstünə qoyur):- Ürəyin ki, başına bu oyunlar gəlib deməli hələ çox qovğalara dözə bilər.
    ASLAN:- Eləsə mən özümün çoxsaylı xahişlərimdən birini deyirəm...
    TAĞI:- Eşidirəm...
    ASLAN:- Gedək bu gün mənim qəbrimi özümə göstər...

    Pauza. Tağı telefon dəstəyinə yaxınlaşır.

    TAĞI (titrək səslə):- Bu dəqiqə...
    ASLAN (dəstəyi əlindən alıb yerinə qoyur):- Bəyəm buradakı qəbirlərə telefon çəkiblər? Milisə, dəlixanaya isə zəng etmək lazım deyil. Mən özüm taparam o yerləri...
    TAĞI (ayağa durur):- Xahiş edirəm, məni azad buraxın... Ünvanı səhv salmısız...
    ASLAN:- Yox, Tağı... Sən məni səhv salmısan. Mən Aslanam, Tağı...
    TAĞI (heyrətlə):- Hansı Aslan?
    ASLAN:- Dəmir oğlu Aslan. Aslan Mərdanov...
    TAĞI:- Rədd olun! Fırıldaqçı! Aslanın sümükləri çoxdan çürüyüb.
    ASLAN (slyapasını çıxarır):- Yaxşı bax, Tağı... (Pauza). Tanıdınmı?
    TAĞI (yavaş-yavaş yerə çökür):- Öldür məni, ay tanrı. Mən yuxumu görürəm deyəsən... Bəlkə dəli oluram?
    ASLAN (onun qolundan tutur):- Ayağa dur, Tağı! Axı, əvvəlcədən soruşdum ki, ürəyin nə vəziyyətdədir?
    TAĞI:- Vallah, yəqin başıma hava gəlir...
    ASLAN:- Yox, Tağı yox... Yuxu görəndə, dəli olan da mən özüməm...
    TAĞI:- Bəs haradasan bu min ili? Yox, inanmıram! İndi öz ölümümə inanaram, sənin indiyəcən sağ qalmağına yox!
    ASLAN:- Görünür, inanmalı olacaqsan, Tağı.
    TAĞI:- Dünyanın hər möcüzəsini eşitmişdim, ta beləsini yox...
    ASLAN:- Özünü toxtat, ələ al, Tağı... Bu, mənəm-Aslanam...
    TAĞI (hıçqırır):- Bəs sən, iraq olsun ölməmisənmi? Bu nə oyundur, ay Allah? İliyim qurudu, qanım dondu... Yox, inanmaram!.. Bəs niyə gəlmisən, nə istəyirsən?
    ASLAN:- Ölməyə gəlmişəm... Ölməyə...
    TAĞI:- Bəs ölməmisən hələ? Hələ sağsan?
    ASLAN:- İllər boyu süründüm, gördüm ki, başqa yerdə ölə bilmirəm gəldim öz torpağıma. Gəldim öz qəbrimə baş çəkim, bəlkə onda gözümü yuması oldum...
    TAĞI:- Sən özünü yox, bizi öldürməyə gəlibsən. Gəlibsən ki, bizə dağ çəkəsən. Doğrudanmı sağsan, Aslan?
    ASLAN (gülür):- Yox, xortlamışam... Görmürsənmi?
    TAĞI:- Əgər sən doğrudan Aslansansa onda hamımızın üzünə tüpür. Buna haqqın var, Aslan...
    ASLAN:- Niyə ki? Nə üçün?
    TAĞI:- Hər şey üçün! Elə sağ qaldığın üçün. İndiyəcən bizim ölməyimiz üçün. Tüpür mənim də meyitimə!
    ASLAN:- Axı, sən də sağsan.
    TAĞI:- İndi mən ölüyəm. Səni indiyəcən ölmüş bilmişəm, deməli mən özüm ölüyəm, meyidəm. Sən isə sağsan...
    ASLAN:- Elə demə... Allah eləməsin... Niyə ki?
    TAĞI:- Niyəsini sonra deyərəm... Bəs nə uzaq yerdə olmusan ki, oradan bura min ildən sonra gəlib çıxmısan?
    ASLAN:- Mən olduğum yerdən buraya təyyarə ilə cəmi dörd saatlıq yoldur. Amma təsəvvür elə ki, qırx ildir yoldayam...
    TAĞI:- Bəs bu nə vaxtın gəlməyidir? Bizi dəli eləməyəmi gəlibsən.
    ASLAN:- Yox, dedim, ölməyə gəlmişəm. Gedək qəbrimi göstər özümə...
    TAĞI (üzünü qapıya tutur):- Qızım, çayları təzələ...

    Musiqi. Səhnə qaranlıqlaşır. Həmin otağı xatırladan mənzil. Aslan gəzişir. Nadejda əlində iki stəkan çay otağa daxil olur.

    NADEJDA (üzünü yan qapıya tutub ucadan):- Aslan, nə oldu? Bəs çay demişdin...
    ASLAN (səsi eşidilir):- Gəlirəm, gəlirəm...
    NADEJDA:- Yoxsa sənin də payını içəcəyəm...
    ASLAN (gəlir):- Mən elə əfəl oldum ki, çayımı da içsinlər...
    NADEJDA (stolun arxasında oturaraq):- Bilet məsələsi nə oldu?
    ASLAN:-Aldım. Sabaha... Amma almağıma peşimanam...
    NADEJDA:- Niyə?
    ASLAN:- Naddya, bilirsənmi, hər şey mənə qəribə gəlir. Doğrudanmı mən haçansa uzaq-uzaq bir obada doğulmuşam? Doğurdanmı mənim orada arvadım olub, qızım-oğlum olub?
    NADEJDA:- Eh, Aslan, qocaldın getdin, amma əl çəkmədin bu sualları təkrarlamaqdan. Sənə min yol demişəm ki, nə vaxt xətrin istəyir çıx get, baş çək öz qohumlarına. Sənsə elə hey vurnuxursan. Elə bil heç özün də nə istədiyini bilmirsən.
    ASLAN:- Bilmirəm, Nadya, bilmirəm... Mən heç nə bilmirəm. Elə bil yuxuda uçuram. Mən hara gedirəm? Kimin yanına? Nə üzlə? Məni gözləyən varmı?
    NADEJDA:- Oğlun, qızın, arvadın... Çoxlu qohum-əqrəban... Hər halda pis olmaz...
    ASLAN:- Dünyaya etibar var ki? Bəlkə onlar da çoxdan köçüblər.
    NADEJDA:- Gör neçə illərdir mən səndən eyni sualları eşidirəm. Sənə neçə yol demişəm, get öz qohum-əqrəbana baş çək. Elə bil nədənsə qorxursan...
    ASLAN:- Qorxuram, Nadyuşa, qorxuram.
    NADEJDA:- Nədən?
    ASLAN:- O yerlərdən, o adamlardan...
    NADEJDA:- Eləsə, getmə...
    ASLAN:- Torpaq məni çəkir... Öz qəbrim çəkir məni...
    NADEJDA:- Nə qəbir. Sağ adamın qəbri olar?
    ASLAN:- Bizdə səsi-sorağı çıxmayan adamlara da qəbir qazırlar. O vaxt-müharibədən sonra evə dönəndə gördüm ki, itkin düşənlərin hamısına qəbir qazılıb. Mənə də belə bir qəbir qazılmışdı. Onda o qəbrin başdaşını mən öz əlimlə qazdırıb yenicə tikməyə başladığım evin özülünə qoydum. Sonra məni həbs etdilər, bura sürgünə gətirdilər. Bilirəm ki, bu illərdə səsi-sorağı çıxmayan adama mütləq çoxdan məzar qazıblar.
    NADEJDA:- Axı, indi sənin nəyinə gərəkdir o məzar?
    ASLAN:- Ürəyimə damıb, Nadya, mən qayıtmayacağam. O məzara da əl vuran deyiləm... Yəqin elə o qondarma qəbirdə də dəfn olunacağam...
    NADEJDA:- Aslan, sən allah, qurtar bu cür söhbətləri! Qayıdıb-qayıtmayacağın sənin ö-zündən, öz istəyindən asılıdır. Ürəyin necə istəyirsə, elə də et... Heç kəs tutub saxlamır ...
    ASLAN:- Nadyuşa, mən sənə ürəyindən keçənləri deyirəm... O ki, qaldı sənə-bu illərdə sən mənə həm arvad, həm bacı, həm ana olmusan. İnnən belə səni qollarım üstündə gəzdirsəm belə borcundan çıxa bilmərəm...
    NADEJDA (ayağa durur):- Çayın buza döndü, təzələyim?
    ASLAN:- Lazım deyil... Bir azdan çıxıram...
    NADEJDA:- Bileti sabaha almamısan?
    ASLAN:- Hə... Gedim qonşularla da görüşüm... ömrə etibar yoxdur. Heyif, Kolyanı görməyəcəm-Moskvaya gedib... Qızı deyir ki, hansı yazıçısa haqqında kitab yazır. Cavanlığımızı xalq düşməni kimi qorxa-qorxa yaşadıq, qocalanda qəhrəman olmuşuq. Nəyimizə lazımdır bu cür qəhrəmanlıq?
    NADEJDA:- Bayırda soyuqdur, hə?
    ASLAN:- Hə, soyuqdur... Yəqin bizim yerlərin yazı gəlib. Amma Sibir qışına qış çatmaz...
    NADEJDA:- Heç olmazsa teleqram vur.
    ASLAN:- Kimə?
    NADEJDA:- Kəndinizə. Qohumlardan birinin adına.
    ASLAN (gülür):- Axı, mən nə bilim ki, orada sağ qalan kimdir, ölən kim... Qırx il asan gəlir sənə? Bu illərdə çox şey dəyişib. O günləri bütün gecəni fikirləşib yaxın adamların adını xatırlamağa çalışmışam. Demək olar ki, heç birini yadıma sala bilmədim. Yaddaşım bircə Tağını xatırlayıram. Danışmışam sənə onun haqqında. Dostum olub. Çox ürəyi nazik oğlandı. Əlbəttə, ondan başqa da beş-üç adam var ki, unuda bilmirəm. Biri elə haqqında danışdığım komandofürer. Avel dediyim cəllad. Adını unudub sir-sifətini xatırladığım adamlar çoxdur. Nə bilim hansı sağdır? Başqaları heç, kaş bircə o komandafürer Abel deyiləni salamat görəydim.
    NADEJDA (gülür):- Nədir, yoxsa oralarda adam öldürürlər gedirsən.
    ASLAN:- Nə bilmək olar? (gülür) Narahat olma. Mən heç kəsə əl qaldıra bilmərəm. Mən hətta ən qatı canini də öldürməyin əleyhinəyəm. Belələri qoy pislik etdiyi adamların arasında yaşayıb ömür boyu əzab çəksinlər. Bu, ölümdən də betərdir.
    NADEJDA:-O Abel dediyin cəllad sağsa, əzab çəkir bəyəm? Belələrinin çətin ki, vicdanı olsun!
    ASLAN:-Bəzən yaddaş vicdandan daha amansız olur. Məncə adamlar vicdan hissini itirə bilərlər, ən ağır cinayəti icra edərlər, amansız olarlar, amma çətin ki, öz yaddaşlarından üz döndərə bilərlər. Belələrini vicdan rahat buraxsa da, yaddaş rahat buraxmaz.
    NADEJDA:- Sən elə sözlər deyirsən ki, mənim həm gülməyim, həm də ağlamağım gəlir... Yaddaş vicdan... Vicdanını itirən adam elə yaddaşının da üstündən qələm çəkir...
    ASLAN:- Yox, bu mümkün deyil... Yaddaşın üstündən xətt çəkmək olmur... Unutmaq istəyirəm ötənləri... Amma unuda bilmirəm... Kolya o günləri deyir ki, başımıza gətirilən müsübətləri get-gedə daha açıq-aydın xatırlayıram... Mən də elə... Guya hər şey dünən olub... Sibir sürgünü də, Mauthauzen də... Sənə rast gəldiyim an da hər şey...
    NADEJDA:- Yoxsa lənətləyirsən o günü?
    ASLAN:- Yox... Mən o ana, o günə minnətdaram... Sən olmasaydın allah bilir nə vaxtdan o dünyada idim. Mən xəstəlikdən qorxan deyiləm. Amma o vaxt xəstələnib sənə rast gəldiyim günü indi ürəyim uçuna-uçuna xatırlayıram... Sən elə ondakı kimi yenə gözəlsən, Nadyuşa... Qoy bir öpüm səni, mənim Sibir çiçəyim (öpür).
    NADYA (kövrəlir):- Gərək birlikdə gedəydik... Sən belə istədin deyə, xətrinə dəymədim. Fikirləşdim ki, qoy ürəyincə olsun... Bəlkə də elə belə yaxşıdır.
    ASLAN (gülür):- Bayaq zarafat edirdim. Ölüm-zad nədir. Mən o yerləri görəndən sonra daha da möhkəmlənəcəm... Qayıdıb səni də aparacağam özümlə. İndi elə-belə gedirəm. Görüm tanış-bilişlərdən, qohum-qonşulardan kim qalıb, kim ölüb...
    NADYA:- Neyləyək axı? Dünya belədir... Yəqin çoxusunu tanımayacağam o adamların... Mən özüm heç o günləri Kolyanın Voronejdən gələn oğlunu tanımadım... Halbuki Yuranın bütün uşaqlığı gözümün qabağında keçib...
    ASLAN:- Bəlkə də çoxlarını tanımadım... Amma o Abel dediyim əclafı mütləq tanıyacam...
    NADYA:- Son vaxtlar onun adınmı yaman tez-tez çəkirsən... Bəlkə o cəlladın cəsədi çoxdan çürüyür torpağın altında...
    ASLAN:-Nə bilim? Bəlkə də... Amma ürəyimə damıb ki, sağdır. Deyirsən, niyə unutmuram onu? ... Niyə? Yaddaşım rahat buraxmır onu... məni... Məndən olsa çoxdan unudardım... Lap çoxdan...

    Musiqi... Səhnə qaranlıqlaşır. Sonra işıq artır. Ədil Ədilovun kabineti. İki nəfər əsgər qolubağlı Aslanı Ədil Ədilovun kabinetinə gətirdilər. Ədilovun əynində kitel, qalifə şalvar, otaqda var gəl etdikcə ayağında xrom çəkmə cırıltı ilə səslənir. Çəkmənin boğazından dəri qamçının şallağı görünür. Otağın və adamların gör-görümündən 30-cu illərin sonunun ab-havası hiss olunur... Divardan Leninin və Stalinin portreti asılıb.Aslan Ədilin üzünə baxır. Ədil gəzişir. Əsgərlər çıxırlar.

    ƏDİL:- Fikirləşdin?
    ASLAN:- Nə barədə?
    ƏDİL:- Günahların barədə... Unutma ki, bizim hökumət öz təqsirini könüllü boynuna alanların cəzasını yüngülləşdirir.
    ASLAN:- Günahım, təqsirim nədir, heç özümə də məlum deyil. Bizim çox dinc, sakit ailəmiz olub. Heç kəsin bostanına daş atmamışıq. Öz zəhmətimizlə dolanmışıq... Atam bu obanın ilk ali təhsilli adamı olub. Berlində, İstambulda təhsil alıb. Kasıb-kusuba dərs deyib.
    ƏDİL:- Axı niyə gizlədirsən? Atan bəy olub sənin... İstambul! Berlin! Gör bir kimlərlə əlaqə saxlayıb? Elə sən özün də xəlvətdə sənə də Aslan bəy deyirlər...
    ASLAN:- Belə çıxır ki, adının yanında “bəy” sözü olanın hamısını öldürəcəksiz.
    ƏDİL:- Bəli! (Duruxur). Bu, sənin işin deyil. Hər şeyi qanun həll edir.
    ASLAN:- Çox gülünc qanundur...
    ƏDİL:- Unutma ki, sən özün də, qanun qarşısında cavab verirsən...
    ASLAN:- Hansı qanunun?
    ƏDİL:- Dövlət qanununun...
    ASLAN:- Mənim günahım nədədir, axı?
    ƏDİL:- Çox şeydə... İnqilabdan əvvəl vəfalı oğlusan bəy ailəsində doğulmusan dövlətli balalarına dərs demisən, sonralar pantukistlərlə əlaqə saxlamısan...
    ASLAN:- Əvvəla, mən varlı ailə də doğulmuşamİkincisi sə vara qalanda, bizim rəhbərlərin arasında varlı-dövlətli ailələrdən çıxanlar azdırmı? Bir də ki, kim yaxşı dolanmaq istəmir axı? Nəhayət nəzərinizə çatdırıram ki, bizim üçün bütün var-dövlətimiz artıq dövlətə çatıb. İndi qalmışıq bir Nəsir, bir də Məmmədnəsir...
    ƏDİL:- Yoxsa bundan narazısan?
    ASLAN:- Yox, qətiyyən...
    ƏDİL:- Bəs dərs demək məsələsi?... Varlılara dərs deməlisən?
    ASLAN:- Hə... dərs... Dərs demişəm. Özü də kim arzu edibsə hamısına bildiklərimi öyrətməyə çalışmışam... Mən savadsız adamları həmişə nadan hesab eləmişəm. Belələri ilə danışmaq belə günahdır.
    ƏDİL:- Bizim də özümüzə görə savadımız var... Sözündən incimirəm. Amma dediklərin üçün başınla cavab verməli olacaqsan...
    ASLAN:- Nə üçün?
    ƏDİL:- Ona görə ki, bizim dövlətimiz başdan-başa savadsızlar ölkəsidir. Deməli, sən bütün bu zəhmətkeş xalqı nadan hesab edirsən...
    ASLAN:- Savadlılıq –təkcə kitab oxumaqla, hərf tanımaqla bitmir ki... Duyan, qanan, düşünən adam savadlı adamdır.
    ƏDİL:- Türklərlə əlaqə məsələsi necə? Bayaq özün dedin ki.
    ASLAN:- Bizim türklərlə həmişə əlaqəmiz olub...
    ƏDİL:- Hə, heç olmazsa bunu boynuna aldın... Bəlkə cəzan bir az yüngülləşdi... Təşkilatınızın başqa üzvləri kimlərdir? Onsuz da onların çoxu bizə məlumdur.
    ASLAN:- Belə bir təşkilat yoxdur... Hər halda mən bu haqda heç nə bilmirəm...
    ƏDİL:- Necə yoxdur? İndicə özün əlaqədən danışmırdın? Yoxsa sayıqlayırdın?
    ASLAN:- Mən təşkilatı nəzərdə tuturam. Yoxdur belə təşkilat... O ki, qaldı türklərlə əlaqəyə, bu həmişə olub... Biz özümüz türkdilli xalqlardan biri olduğumuz halda necə ola bilər ki, əlaqələlərimiz olmasın?
    ƏDİL:- Deməli, sən nartürküst təşkilatının üzvü olduğunu etiraz edirsən?
    ASLAN:- Nə nartürkizm: nə təşkilat? Belə bir təşkilat haradadır?
    ƏDİL (bağırır):- Bilmirsən haradadır?! İndi burada –bu həbsxanadadır həmin təşkilat. Bildin? Siz hamınız həbs olunmusuz! Hamınız! Qalanlarınıza da divan tutulacaq...
    ASLAN:- Hamımız? Kim? Mən heç kəsi tanımıram...
    ƏDİL:- Tanımırsan? Tanımırsan kimdir Ruhulla Axundov?
    ASLAN:- Tanıyırsan... Onun mənə nə dəxli?
    ƏDİL:- Hə, görürsən? Bəs tanımırdın?... Deməli, dəxli var...
    ASLAN:-Tanıyıram deyəndə ki, özü ilə əlaqəsi yoxdur. Amma bizim dövlətin rəhbərlərindən biri olduğunu bilirəm...
    ƏDİL:- Rəhbərlərdən?!... Bəh-bəh... Bizim aramıza soxulmuş düşmənlərdən biri...
    ASLAN:- Nə?
    ƏDİL:- Bəli! Guya heç nə bilmirsən! Bəs Soltan Məcid Qənizadə?
    ASLAN:- Tanıyıram. Eşitmişəm... O da?
    ƏDİL:- O da... Hə, o da... Həmid Sultanov. Tanıyırsan?
    ASLAN:- Tanıyıram... haqqında eşitmişəm...
    ƏDİL:- Hə, əlbəttə, tanıyırsan... Bəs Ayna Sultanovanı necə? Tanıyırsan?
    ASLAN:- Hə...
    ƏDİL:- Hə! Bax, belə... Əliheydər Qarayev... Tanıyırsan?
    ASLAN:- Eşitmişəm.
    ƏDİL:- Deməli, tanıyırsan?!
    ASLAN:- Tanıyıram...
    ƏDİL:- Qəzənfər Musabəyov.
    ASLAN (başını tərpədir):- ... Hə...
    ƏDİL:- Abbas Mirzə Şərifzadə...
    ASLAN:- O ki, sənət adamıdır... Dövlətlə, hökumətlə nə işi?
    ƏDİL:- Belələri daha qorxuludur!... Əlaqəsi olub?
    ASLAN:- Səhnədə görmüşəm...
    ƏDİL:- Səhnədə görüşən, səhnə arxasında daha tez dil tapar... Hüseyn Cavid...
    ASLAN:- Böyük şairdir...
    ƏDİL:- Əlaqən olub?
    ASLAN:- Şerlərini oxumuşam.
    ƏDİL:- Mikayıl Müşfiq?... Tanıyırdın!
    ASLAN:- Bəli!
    ƏDİL:- Əhməd Cavad?
    ASLAN:-Bəli!
    ƏDİL:- Hacı Kərim Sanılı?
    ASLAN:- Bəli...
    ƏDİL:- Seyid Hüseyn?
    ASLAN:- Bəli.
    ƏDİL:- Simurə..
    ASLAN:- Bəli.
    ƏDİL:- Həmid Zeynallı...
    ASLAN:- Bəli... Bəli... Bəli...
    ƏDİL (kağız dolu qovluğu uzadır):- Qol çək...
    ASLAN:- Nə üçün?
    ƏDİL:- Tanıdığın üçün!
    ASLAN:- Axı, şəxsən tanımıram onları... Adlarını eşitmişəm...
    ƏDİL:- Tanımasan da qol çəkməlisən...
    ASLAN:- O niyə?
    ƏDİL:- Belə lazımdır. Lazım gəlsə tanıdarıq... Hələlik, imzanı qoy. Yaz ki, tanıyıram...
    ASLAN (xeyli fikirləşib qol çəkir):- Yaxşı, olsun.
    SƏS (bayırdan):- Məni içəri buraxın... Mən atamı görməliyəm...
    ASLAN:- O mənim oğlumun səsidir... İcazə verin, gəlsin görüşüm.
    ƏDİL:- Sən oğlun üçün də təhlükə yaradırsan. Belə olsa oğlun da həbs oluna bilər. Halbuki Stalin yoldaş göstərir ki, oğul ataya görə cavabdeh deyil. Bax, mənim əl-qolumu bağlayan bu məsəldir. Yoxsa oğlunuzu da sizin təşkilatın üzvü kimi damladardım...
    ASLAN:- Stalin yoldaşın dediyi fikirlər camaatın intiqam almaq üçün sizin əlinizə düşən yaxşı fürsətdir.
    ƏDİL:- Fürsət niyə? Mənim sənlə nə əlaqəm? Nə intiqamım?
    ASLAN:- Elə üz-gözünüzdən görünür ki, başkəsənsiniz, cəlladsınız. Yəqin ki, adamları öldürməkdən həzz alırsınız.
    ƏDİL:- Düz tapmısan...
    ASLAN:- Onları öldürəndən sonra isə sakitcə evə gedib əl-üzünüzü yuyursuz...
    ƏDİL:- Yanılırsan. Əlimi onların qanı ilə yuyuram.
    ASLAN:- İnsanlar da öz əcdadlarından nəsə saxlanıb yaşamalıdır.
    ƏDİL:- Yırtıcılığımı deyirsən?
    ASLAN:- Hiss olunur ki, biologiyanı da bilirsiniz.
    ƏDİL:- Darvin nəzəriyyəsini qəbul etmirsən?
    ASLAN:-Bəlkə mənim Darvinlə də əlaqəm olub?
    ƏDİL:- Hər halda cəmiyyətimizə yad adamsan. Belə adamlar bizim ideya düşmənlərimizdir. Bildin? Biz xalq düşmənlərini son nəfəsinədək məhv edəcəyik...
    ASLAN:- Mən özümü xalqa düşmən hesab etmirəm... Xalqın düşməni önun düşünən başlarını kəsən, görən gözlərini çıxaranlardır...
    ƏDİL:- Mənə dərs deyirsən? (qapıya sarı qışqırır). Aparın bu səfehi! Aparın ağlını başına qoyun.

    Əsgərlər içəri daxil olur. Onlardan biri Aslanın boynundan yapışıb qapıya doğru itələyir. Onlar çıxırlar. Başqa bir adamı içəri gətirirlər... Qonşu otaqdan ağır, küt zərbə səsləri eşidilir. İnilti səsi aydın eşidilir. Otağa yeni gətirilmiş adam qorxa-qorxa Ə.Ədilovun üzün baxır.

    ƏDİL (gülümsəyərək):- Eşidirsən?
    KİŞİ:- Nəyi?
    ƏDİL:- Muğamatı... Musiqi səsini... Qonşu otaqda oxuyurlar.
    KİŞİ:- Döyürlər kimisə...
    ƏDİL:- He-he... Nə döymək? Şura hökumətinə alğış eləyir...
    KİŞİ:-Yaşasın şura hökuməti! Mən şura hökumətinin yolunu həmişə gözləmişəm...
    ƏDİL:- Necə gözləmisən? İynə ilə?
    KİŞİ:- İynə və dərmanla... Hökumətimizin xəstələrinə xidmət göstərməyi özümə şərəf bilmişəm... Mən həkiməm... Xarkovda təhsil almışam...
    ƏDİL:- Sən şarlatansan... Sən siyasi avantüristsən...
    KİŞİ:- O nədi elə? Mənim siyasətlə nə işim? Məni doktor Nərimanovun özü şəxsən tanıyırdı. Mən yoldaş Kirovun qəbulunda özüm olmuşam...
    ƏDİL:- Doktor Nərimanovun özünün fəaliyyəti sual altındadır. O ki qaldı Kirova... Nə isə... Mən xalq düşməninə hesabat verəsi deyiləm ki? Deməli, günahını boynuna alırsan?
    KİŞİ:- Nə günah?
    ƏDİL:- Bilirsən nə günahın sahibisən? (Qonşu otağa üz tutub qışqırır). Gəlin, bunu aparıb günahını başa salın!

    Əsgərlər otağa daxil olurlar.

    KİŞİ (ona tərəf tüpürür):- Tfu, sənin üzünə.
    ƏDİL (qışqırır):- Aparın bu heyvərəni!
    KİŞİ:- Sən ki, Aslan kimi alim adamın qolunu burdurub dama basdırırsan, deməli hər cür alçaqlığa əl ata bilərsən...
    ƏDİL:- Aslan və sənin kimiləri xalqın düşmənləridir. Siz kasıb-kusub dövlətini bəyənmirsiz. Xalqı ələ salırsız. Ziyalı! İntelligensiya! Yox bir-intervensiya! Biz hər cür anarxiyanın sonuna çıxacağıq! Başqa cür düşünənlərin başını kəsəcəyik! Bildin?!. Aparın bu gici!..

    Əsgərlər kişini aparırlar. Gur musiqi. Otaq qaranlıqlaşır. Səhnənin önü tədricən işıqlaşır. Bu işığın altında, sanki tül arxasında bir qız havada uçurmuş kimi qaçır... O, işığa doğru can atır. Bayaqkı gur musiqi get-gedə həbinləşir-yungul, asta melodiya qızın hərəkətini müşayiət edir. Projektorlar qaranlığa doğru tuşlanır. Səhnənin arxası sanki uçuruma açılır. Bu uçurum tədricən yoxa çıxır. Qız uzaqlaşıb gözdən itir. Mizan dəyişir. Qəhrəmanovun kabnineti, Aslan, Tağı və Ədil hiss olunur ki, hər üçü yorğun və əsəbidir.

    TAĞI:- Bəlkə də Ədil haqlıdır, Aslan... Dövr elə idi... hamı başını itirmişdi. Hərə öz canının hayında idi...
    ASLAN:- Dövr elə idi? Bəs sən özün niyə elə deyildin, Tağı?
    TAĞI:- Nə cür?
    ASLAN:- O dediyin dövyrün özü kimi. Axı, onda sən də vəzifədə idin. Amma xəlvətcə həbsxanaya-mənə baş çəkməyə gəlmişdin. O vaxt cənab Abel bundan xəbər tutsaydı satqınlıq edib səni də mənim ardımca Sibirə göndərərdi.
    ƏDİL:- Xahiş edirəm, məni öz adımla çağırasız...
    ASLAN (Tağıya):- Amma sən, Tağı Qəhrəmanov, dövlət qulluğunda işləsən də mənimlə son görüşə gəldin... Yadındadırmı? Mənə ürək-dirək də verdin... Yoluma isti paltar, quru çörək göndərtdin. Cibinə pul qoydun. Qızıl qol saatını qoluma bağladın ki, lazım olsa satıb çörək alaram... Bax, həmin saatdır. Tağı...
    TAĞI:- Yadımdan çıxıb, vallah, Aslan... Unutmuşam, yaddaşım korlaşıb vallah...
    ASLAN:- Tağı, unutma ki, təkcə bu “vallah” kəlməsinə həmin bu dostumuz, -indi pilə kimi, inək kimi yumşaq görünən bu cənab bəlkə bir zavod adamı dindar adıyla güllələyib... Mən özüm şahidi olmuşam ki, yaşlı adamların saqqalından tutub otaq boyu sürüyərək onların üstünə necə qışqırırdı: “hə, peyğəmbər övladları bəs allah varsa mənə niyə qənim olmur? Hanı bəs sizin köməyə çağırdığınız o gözəgörünməz allah? İndi məndən sizin allahınız... Əgər zühur etsə onu da sizin kimi haqqın yoluna gətirərəm!”.
    ƏDİL:- İftira söyləyirsən... Mən heç vaxt belə şey etməmişəm...
    ASLAN:- Sus! Əslində o yazıqların çoxu molla-zad deyildi. Sadəcə olaraq köhnə əlifba ilə yazıb. Oxumağı bacarırdılar, Hafizi, Sədini əzbər bilirdilər... O vaxtın ziyalılarıydı onlar. Bizim bu Ədil müəllim fəhlə-kəndli hökuməti qururuq-deyən az-çox oxuyub yazmağı bacaran adamları, mirzələri, müəllimləri bir ucdan biçib-tökürdü... Zəhləsi gedirdi əli qələm tutanlardan...
    ƏDİL:- Yalandır. Hamısı yalandır, Tağı... Sən özün yaxşı bilirsən ki, bunlar iftiradır...
    TAĞI:-Həqiqət də yox deyil, Ədil...
    ASLAN:- Mollalardan sonra keçdi seyidlərə... Amma sonra duyuq düşdün, yoldaş Ədil...
    ƏDİL:- Mənim seyidlərlə işim olmayıb...
    ASLAN:- Bax, təkcə bunu kişi kimi düz deyirsən. Mən yaxşı bilirəm niyə seyidləri öldürməkdən tezcə əl götürdün... Deyim niyə? Qorxdun. O zamankı başı cəlladın adının yanında bir “Mir” sözü vardı-bu, təkcə seyid 0adlarında olur. Sənsə o seyidin cəddindən yox, özündən qorxurdun. Ona görə vaz keçdin... Axı, o səndən də cəllad idi, amma seyidlər minnətdar olsunlar o “mir”ə, yoxsa axırlarına çıxacaqdın o yazıqların...
    ƏDİL (gülür):- Əlbəttə, bunlar zarafatdır...
    ASLAN:- Qətiyyən... Mən sənin idarənin zirzəmisində bir ay yatmışam... Ora əsl insan sallaqxanası idi. Adamları dəyənəklə döyürdülər. Dırnaqlarını çəkirdilər günahsız adamların...
    ƏDİL:- Siz inqilaba şər atırsız, təkcə mənə yox...
    ASLAN:- İnqilaba? Qətiyyən! Xalqı inqilabdan pəncidə salan sənin kimi sədislər idi... Stalinin adından sui-istifadə edib öz şəxsi istəyiniz üçün, öz nəslinizin xətrinə hər cür alçaqlığa əl atırdınız... Moskvada Beriya, bizdə də o adının qabağında “Mir” olan eynəkli gürzə sənin kimi qana həris əclafları küyləyib camaatın üstünə qısqırdırdı... Siz insanlıq, vicdan deyilən şeylərin axırına süpürgə çəkmək istəyirdiniz. Həqiqətlə yalan arasındakı sədləri birdəfəlik götürmək niyyətində idiniz... Xalğqın səbri sonsuz imiş...
    Musiqi... Səhnə qaranlıqlaşır. Aslanın evi, Nadejda süfrəni yığışdırır.
    NADEJDA (üzünü qonşu otağa sarı tutur):- Nə olub, ay Aslan, yır-yığışın başa çatandı?
    ASLAN (səsi gəlir):- İstəyirəm ov tüfəngini də götürəm özümlə...
    NADEJDA (gülür):- O niyə elə? Canavar ovuna çıxacaqsan oralarda?
    ASLAN:- Canavardan da betər düşmənim var orada... Özü də təkcə mənim yox...
    NADEJDA:- Kimi deyirsən?... Yoxsa yenə o, adı nədir?
    ASLAN (əlində ov tüfəngi otağa girir):- Bəli o, komandofürer Abeli deyirəm...
    NADEJDA:- Əşi, sən allah, boşla unut getsin...
    ASLAN (tüfəngə söykənir):- Unudum?.. Çalışaram... Əgər bacarsam...

    Musiqi. İşıq sönür. Səhnə aydınlaşanda mizan dəyişir. Sazaq, külək... Tikanlı məftillər. 1944-cü ilin payızı... Lins şəhərindən 15 km cənub-şərqdə yerləşən Çauthauzen hərbi əsir düşərgəsi Daş karxanasına doğru gedən yol pilləkənlərə calanır. Karxananın üstündə Hitlerin iri portreti... Daş pilləkənlər dərin uçuruma uzanır. Pillələrin sağ və sol tərəflərində silahlı SS zabitləri, aşağı rütbəli komandofürer və kapalar dayanıblar. Əsirlər karxananın dibindən daş daşıyırlar. Əsirlərdən bəziləri ağır yükə davam gətirmir yıxılır, bəzilərinin ayağı sürüşür... Hər kiçik səhv üçün əsirlərə cəza verilir. Keşikçilərin uca səsi, söyüşü eşidilir. Əsirlər az qala qaça-qaça daş ardınca gedirlər. Aslan və Kolya əsirlərdən bir qədər aralıda karxananın pillələri arasında dayanıblar. Onlar nəzarətçilərin diqqətindən yayınıb bir küncə çəkilərək xısınlaşırlar.

    KOLYA:- Aslan görünür ömrümüz elə burada da başa çatacaq... Artıq mən boğaza yığılmışam...
    ASLAN:- Çıxmayan cana ümid çoxdur deyiblər. İnsanın üzü yaman bərk olur. Yəqin it də dözməzdi bu zülmə...
    KOLYA:-Yəqin ki,.. Allah heç kəsə görsətməsin bu əzabı. Hərdən az qalıram o tikanlı məftillərə doğru qaçım...
    ASLAN:- Bəyəm qaçıb canını qurtarasısan?
    KOLYA:- Bilirəm ki, xeyri yoxdur, qaçsam məni ya elekt-rik cərəyanı vuracaq, ya da kapalar... Amma neyləyim? Ölmək bundan yaxşı deyilmi? Gündə nə qədər kötək yemək olar, nə qədər daş daşımaq olar? Bu it uşağları bizə əzab verməkdən ləzzət alırlar. Deyəsən, insanın qanında bir vəhşilik, yırtıcılıq olur. Yoxsa bu cür əzab verməzlər bizə... Burada hər kişi keşikçi adamı incitmək üçün bir üsul axtarıb tapmaq istəyir.
    ASLAN:- Yəqin ki, bu Mauthauzen düşərgəsi ən dəhşətli əzabxanadır. Burada ölümün özünü də elmi əsaslar üzrə işləyib hazıralyırlar. Kimini döyüb öldürür, kimini güllə ilə vurur, kimin də sobaya basırlar... Bütün bu məzhəkəmələri düşünüb quraşdıran şarfürerdir. Ona burada hamı Qara kanter deyir... Çox qəddar, vəhşi adamdır...
    KOLYA:- Aslan, eşitmisən, deyirlər qonşu komandaya bizimkilərdən bir nəfəri komandofürer təyin ediblər, orada əsirlərə qan-qan uddurur.
    ASLAN:- Müharibə elə murdar şeydir ki, adamların bütün naqis cəhətlərini üzə çıxarır... Xüsusən, anadangəlmə naqis olanlar hər cür iyrəncliyi qəbul edirlər... O dediyin adamı isə... Neçə gündür göz qoyuram... Mən onu tanıyıram deyəsən... O elə orada –vətəndə ikən faşist idi. Bəlkə faşistdən də betərdi...

    Əsirlər daş daşıyır. Əli dəyənəkli komandofürer onların yanından ötüb keçir. Bu, Ədildir-Hitlersayağı bığ qoyub. Aslan diqqətlə onu süzür, Ədil qanrılıb baxır. Onların nəzərləri toqquşur.

    KOLYA:-Tez ol, Aslan, getdik... Tez-tez...
    ƏDİL:- Dayanın! (Aslana). Tanış gəlirsən...
    ASLAN:- Ola bilər. Adam adama oxşayar...
    ƏDİL:- Düzünü de, tanıdın məni?
    ASLAN:- Yox... tanımadım...
    ƏDİL:- Yalan deyirsən, yoxsa həqiqətən unutmusan?..
    ASLAN:- Yadımda deyil...
    ƏDİL:- Ola bilər... Elə unutduğun yaxşıdır. Çox pis yerdə qarşılaşmışıq. Xilas olmağa ümid azdır. Elə sənin də, mənim də...
    ASLAN:- Niyə ki? Sizin ümid yeriniz var... Komandofürersiz hər halda...
    ƏDİL:- Yox, dostum, deyəsən unutmamısan məni...
    ASLAN:- O cür yaxşılığı necə unutmaq olar? Məni sərin yerə-yaylağa yola salmışdın.
    ƏDİL:- Sərin yerə?
    ASLAN:- Hə də... Sibirə... Oralar bizim yerlərdən xeyli sərindir.
    ƏDİL:- Bəs buraya necə gəlib çıxmısan... Bəyəm sürgündə olanları da cəbhəyə, döyüşə basıblar? Qəribədir...
    ASLAN:- Elədir... Orada hökumətimizlə düşmən idin, burada dostlaşmışıq. Axı, mən elə o vaxtı sizə demişdim ki, mən vraq narod yox, druq narodam.
    ƏDİL:- Hə, hə, yadımdadır. Öz aramızdır, indi sənin əlində əsas var ki, bu tərəfə qulluq göstərəsən. Axı, orada səni incidiblər, sürgünə göndəriblər, şərləyiblər... Sənsə indi durub zəncir çeynədiyin bir hökumətin yolunda qan tökürsən... Elə mən özüm də əvvəlcə lap davanın gur yerlərində vuruşmuşam. Sonra bizi əsir aldılar. Dedilər ki, kim günahını başa düşürsə, səhvini qanırsa bağışlaya bilərik. Bizimkilərdən bir iki nəfəri atdanıb düşdü: nə bilim vətən belə getdi, nartbilet elə getdi. Elə yerindən güllələndilər. Mən səhvimi boynuma aldım. Kommunist olduğumu da dandım... Bax, səni özümünkü bilib bunları deyirəm ha... Ağzın bütöv olsun. Onsuz da gedib məni satsan da inanmazlar... Gözlərinə elə girmişəm ki... Mənə çox etibar eləyirlər. Qabağımdan dillənəni bircə yumruqla səriyəm yerə. Elə bu işimə görə Qara kanterin xoşu gəlir məndən... Bilirsən kimdir də. Kanter bu karxananın şefi, böyüyü, panteri...
    ASLAN:- Bəs bu necə olur,-orada o hökumətin düşmənlərini qırırdınız, burada.
    ƏDİL:- Əslində mənim vəzifəm dəyişməyib. Mən elə həminki adamam, o vaxtkı Ədiləm.
    ASLAN:- Elə əzişdirdiyin adamlar da eynidir, dəyişməyib. Bircə yer dəyişib. Onda orada qırırdın, indi isə burada qırırsan... Yəqin həzz alırsınız öz sənətinizdən, hə?
    ƏDİL:- Eh, dostum... Deyəsən, sən durub işlərini hələ də dərk edə bilməmisən.
    ASLAN:- Yəqin ki, yox.
    ƏDİL:- Həmişə dünyanı idarə eləyən bö\yük şəxsiyyətlər olub. Makedoniyalı İsgəndər, Napalion, Pyotr... Lap elə Hitlerin özü...
    ASLAN:- Bəs Stalin? O vaxt-beş-altı il əvvəl camaatın başında turp əkəndə deyirdiniz ki, yoldaş Stalin dünyanın ən böyük rəhbəridir, onun hər sözü vuran ayindən irəlidir...
    ƏDİL:- Görünür, ondan da nəhənglər varmış... Hə, söhbət onda deyil. Dediyim odur ki, gərək zamanının nəbzini tuta biləsən. Axı, biz kimik? Buyuruq qulları... İcraçılar. Onda da iş görürdüm, indi də.
    ASLAN:- Bəyəm sizinçün əhəmiyyəti yoxdur ki, nə iş görürsünüz, bu işi kiminçün görürsünüz?
    ƏDİL:- Bəyəm mənim istəyimdən bir şey asılıdır ki? Dəyirman istədiyini eləyir, çax-çaxın səsi özünə çalar... Kimdir mənim istəyimə qulaq verən?
    ASLAN:- Mən neçə gündür müşahidə edib görürəm: sən burada da oradakı vəzifəni icra edirsən...
    ƏDİL (duruxa-duruxa):- Hansı vəzifəni?
    ASLAN:- Adamlara əzab vermək, onları təhqir etmək, öldürmək vəzifəsini...
    ƏDİL (gülür):- Ha-ha-ha... Yəqin bu, ondan irəli gəlir ki, hər yerdə intizama, qayda-qanuna ehtiyac var.
    ASLAN:- Hər cəmiyyət özü üçün cəllad yetişdirə bilir...
    ƏDİL:- Cəllad niyə? Qanun keşikçisi...
    ASLAN:- Siz necə həyasız adamsız! Özünüzü qanun keşikçisi hesab edirsiz? Kimin qanununu, qoruyursuz? Deyə-deyə belində daş-daşımağa məcbur etdiyiniz əsgərlərin, yoxsa süngüyə keçirdiyiniz uşaqların?. Kimin? Ay allah, bütün bu müsibətlər nə üçündür? Görəsən, əsil insan həyatını yaşayanlar varmı bu dünyada? Bir qaşıq qanından qorxub günahsız adamların başına bu müsibətləri gətirənlərin cəzasını kim verəcək? Nə qədər təqsirsiz adamın boynunu vuran bu azğın vəhşilərin öz boynunu edam kötüyünün üstünə qoyanlar tanımayacaqmı?...
    ƏDİL:- Dünya belə gəlib, belə də gedəcək. Bu barədə baş sındırmağa dəyməz. Sənin boğazın mənim əlimdədir. Artıq-əskik danışsan karxananın düz dibinə yuvarlanarsan... Özünü adam kimi aparsan başını sağ saxlaya bilərsən...
    ASLAN:- Adam kimi? Necə yəni?
    ƏDİL:- Əsirlərin arasında elə səfehlər var ki, nəsə təşkilat düzəltmək istəyirlər. Onlara göz qoy. Lazım olan mən özüm deyərəm-nə etmək lazımdır? Bildin?...
    ASLAN:- Bildim. Cəsusluq etməliyəm...
    ƏDİL:- Cəsus niyə? Bu da bir peşədir. Belə yerdə həssaslıq, ayıqlıq, diqqətçillik tələb olunr. Köhnə vərdişlərin yaman dadıma yetir. Adamların üzünə baxan kimi bilirəm ki, kim hansı yuvanın quşudur. Buna münasib də profilaktik tədbir görürəm...
    ASLAN:- Nə tədbir?
    ƏDİL:- Müalicə tədbiri. Hərəni bir cür sağaldıram. Eləsi var ki, sağaltmaq mümkün deyil. Beləsinin daş karxanasının dibinə səyahətə çıxması daha münasibdir. Yüngülvari bir yumruqla sağalanlar da olur. Təpəsi tapança lüləsinin istisini duyanda hər cür azar-bezardan can qurtaranlara da rast gəlirəm. Çalışıram ki, hamı sağalsın... Sağlam adamın başı da, bədəni də möhkəm olmalıdır.
    ASLAN:- Başı da möhkəmlədirsiz...
    ƏDİL:- Paho!... Əlbəttə... Bədənə nə var ki... Əsas məsələ başdır. Çünki bədənə gələn bəlanın kökü həmişə başda olur. Başın bəlası hardan gəlir? Beyindən... Beyinin bəlası? Artıq fikirdən... Gərək baş möhkəm olsun... artıq nə varsa özündən uzaq eləsin... Ümumiyyətlə, heç fikirləşməyə ehtiyac yoxdur.
    ASLAN:- Onda adamla heyvanın nə fərqi?
    ƏDİL:- Nə fərq axtarasan ki? O karxananın dibində eşələnənlər heyvandan urvatlıdır bəyəm? Kimdir qiymət qoyan insana?... İnsan insaın düşmənidir, yağısıdır... Mən gözümü açıb belə görmüşəm... Yəqin elə sən də...
    ASLAN:- Hamı canavar ola bilməz ki... Əsil adamlar da var yer üzündə.
    ƏDİL:- Mən ki, görməmişəm... Həmişə adamları tikan üstə, bıçaq-süngü üstə o-turan görmüşəm. Mənə əmr eləyiblər. Öldürmüşəm, əmr eləmişəm-öldürüblər... Dünya bu deyilmi?
    ASLAN:- Adam öldürmək sənətinə yiyələnibsiniz.
    ƏDİL:- Bəyəm mən kəşf etmişəm bu sənəti? Şura hökuməti təzə qurulanda çəkdi məni qoltuğuna, əlim bir onaçılan verib dedi ki, vur, qorxma, dayanmışam, arxanda dğ kimi... Mən də vurub qırdım... Nə bilim, bəlkə bir gün elə mənim öz başımı bədənimdən üzəcəklər... Bəyəm özüm az baş kəsmişəm... Bəlkə də belə şeylə öyünməyə dəyməz, amma mən çoxlarını gedər-gəlməzə yollamışam... Görünür, bu da bir sənətdir...
    ASLAN:- Nə qədər alçaqlıqlara əl atmaq olarmış...
    ƏDİL:- Hakimiyyətdə qazanc da olur, itki də... Gərək sabahı beyninə gətirməyəsən... Dövlət işində olan adam yumşaq-qəlbli olmasın gərək... Ötkəmlik, zirəklik başqa şeydir.
    ASLAN:- Adam öldürmək birəklikdir?
    ƏDİL:- Bu, hər adamın işi deyil. Özün görürsən ki, buradakılar komandofürer Abelin xətrini necə istəyirlər... Nə üçün? Əldən isti olduğuna görə... Belə yerdə təcrübə kara gəlir... Axı, mənim on-on beş illik stajım var... Peşəm-adamları düz yola dəvət etməkdir...
    ASLAN:- Düz yol haqq yolu... Elədikləriniz üçün nə vaxtsa cavab verməli olacaqsız...
    ƏDİL:- Kimə?
    ASLAN:- Elə o öldürdüyünüz adamlara...
    ƏDİL:- Ahları tutacaq məni. Hə... Unutma ki, mən ateistəm... Ölünün xortlamasına da inanmıram...
    ASLAN:- Ölənəcən özləri yaxalayacaq səni...
    ƏDİL:- Harada? O dünyadamı?
    ASLAN:- Yox, elə bu dünyada...
    ƏDİL (gülür):- Bu da təzə çıxdı... Dirilər ölülərə cavab verməli olacaq. Nolar... Mən ölümdən qorxmuram. Bir canımdı, o da gedər sadağa... Elə deyilmi?
    ASLAN:- Yox, elə deyil... Elə deyil...
    ƏDİL:- Nə elə deyil? Elədir ki, var... Ağıllı adam hər yerdə taktiçni olmalıdır. Xüsusən, hərb elmi, adam öldürmək elmi belə öyrədir. Mənim oxuduğum beş-üç kitab var ki, onların da hamısı müharibəyə aiddir. Sevgi-məhəbbət məsələlərindən danışan kitabları oxuyanlara həmişə gülməyim gəlib... Yaxşı, o kimdir elə, bayaqdan gözünü zilləyib mənə baxır... Yoxsa, o da yaylaqdan gəlmiş partbiletsiz kommunistlərdəndir...
    ASLAN:- Düz tapmısan... Adı Kolyadır... Əsirliyin ləzzətini birlikdə çəkirik... Həm orada, həm burada...
    ƏDİL (üzünü Kolyaya tutur):- Sən çıx get işinin dalınca. (Aslana) Bura bax, istəyirsən Panterlə danışım sənə Kanadan-zaddan bir vəzifə versin (Kolyaya) Sənə dedim ki, get karxanaya.
    Kolya gedir.
    ASLAN:- Yox... Mən adamları döyə bilmərəm. Sadəcə olaraq bacarmıram bunu... Yenə yazı-pozu işi olsa razılaşaram...
    ƏDİL:- Bura institut-zaddır bəyəm?... Yazı-pozu işi nə gəzir? Bura bax, bu dəyənəkdir, qabağından dillənənin çırp kəlləsinə: gupp... İndi deyirsən o Kolyanı nədi dostundur, amma sabah səni kapo təyin etsələr tanımazsan. Elə birinci onun təpəsindən vurarsan. Vəzifə yaman şeydir. Mən özüm həmişə vəzifədə olmuş adamam. Sən özün ki, bilirsən... Nə qədr yaxın adamın başına oyun açmışam... Niyə? Kefim elə istəyib. Yaxın adam səni simsar bilir, öz tay-tuşu hesab edir. Mənsə onlara sübut etmişəm ki, sizin tayınız deyiləm, sizdən ucayam... Bax, belə şeydi vəzifə...
    ASLAN:- Bilirəm... Bu hiss yaddı mənə... Heç vaxt vəzifəm olmayıb bəlkə onnandır...
    ƏDİL:- Bax, elə ən böyük vəzifə sahibi olan iki nəfəri götürək.- Stalini, bir də Hitleri... Dünyada onlardan böyük adam varmı indi? Yox! Çünki vəzifələri var... Bu, öz yerində... Elə bilirsən ki, onların ətrafındakılar yaxın dostlarıdır. Yox! Mən qəti inanmıram... Onlar həmin adamları müəyyən məqsədlər üçün saxlayırlar, elə ki, həmin məqsəd həyata keçdi-daha həmin adamların vəzifədə qalıb-qalmamağının əhəmiyyəti olmur. Kefləri istəyən zaman vaxtilə dost adlandıqları adamları düşmən elan edirlər-özü də elə-belə, şəxsi düşmən yox ha-xalq düşməni, vraq naroda!... İşə bax. Dünyanın böyük-böyük adamları belə hərəkət edirsə, mən nə üçün başqa cür dolanmalıyam. Öz canımı salamat saxlamaq üçün yeri gələndə dost-tanışları irəli verməkdən çəkinmirəm... Gözümü açıb dünyanı belə görmüşəm. Orada o hökumətin ordenlərini gəzdirirdim, burada bu hökumətin xaçını gəzdirirəm. Öz adamımızdı, gərək heç vaxt hökumətnən hökumətlik etməyəsən... Ağa deyir sür dərəyə, sür...
    ASLAN:- Bəs öz ağlın, öz yolun, öz mühakimən...
    ƏDİL:- Qəribə söz danışırsan... Yəni bir-birini qıran bu qədər adam mənim ağlıma, sözümə baxır ki? Hərənin öz ağlı var-bu, öz yerində. Amma bütün ağılları özünə tabe edən iri ağıllar da var. Biz balaca adamlarıq. Özümü deyirəm ha. Bəlkə də sən böyüksən, genisən... Kimin tərəfini saxlasan fərqi yoxdur. Orada... oranın idi, burada-buranın... Bunlar öz yerində, bura bax, sənin kapo məsələni danışım, ya yox?..
    ASLAN:- Yox...

    Şarfürer Qara Panter görünür. Ədil onu görüb tez özünü yığışdırır. Farağat komandası alıb ona təzim edir. Əlindəki dəyənəyi Aslanın başı üstündə yellədir.

    ƏDİL:- Rədd ol buradan... Heyvan!... Donuz! Bit kimi əzərəm səni . Rədd ol... Eşitmirsən? Kütün biri küt! Gözünü niyə döyürsən?

    Ədil dəyənəklə Aslanı vurub yerə yıxır.

    ASLAN:- Vəhşi... Faşist...
    ƏDİL:- Kəs səsini! Sən yaxşılıq qanan deyilsən...
    Al! Al! Dincəldin? Qanmaz!...

    Qara Panter yaxınlaşır. Onun addımlarını musiqi müşayiət edir. Musiqi səsi artdıqca tədricən Ədilin zərbələri, də güclənir. İşıqlar azalır.

    PƏRDƏ





    II HİSSƏ

    Tağı Qəhrəmanovun kabineti, Aslan, Tağı və Ədil. Tağı telefonun diskini hərləyir-bu hərəkət bir neçə dəfə təkrar olunur. O dəstəyi yerinə qoyub ayağa qalıxır.

    TAĞI:- Bu dəqiqə gəlirəm... Deyəsən, telefon xarab olub... Qızı nahaq buraxdım evə, yenə çaydan-zaddan qoyardı içərdik...
    ASLAN:- Heç nə lazım deyil, Tağı...
    ƏDİL:- Əşi, indi durub gedirik bizə... Məncə, heç bu cür söhbətlərin yeri deyil...
    TAĞI:- Əlbəttə... Məni bircə dəqiqəliyə bağışlayın... Amma, mən ölüm səs-küy salıb savaşmayın. Görüm bir maşın-zad düşürmü əlimə... Bu dəqiqə gəlirəm...

    Tağı çıxır.

    ƏDİL:- Mən özümü tamam paka çıxarmaq niyyətində deyiləm, Aslan müəllim... Siz niyə başa düşmək istəmirsiz ki, Tağı demişkən, vaxt o cür idi... Hər şey vaxta dövrə bağlıdır.
    ASLAN:- Yaxşı, istəyin nədir sənin? Deyirsən unudum hər şeyi, hə? Sən özün necə, elədiklərini unutmusan? Bəlkə də sən unutmusan. Axı, mənim təkiləri çoxdan sənin kimilərsə az... Yəqin ki, unudarsan...
    ƏDİL:- Məncə köhnə palan içi qurdalamağa dəyməz... Aradan görün nə qədər vaxt keçib. Hər şey orada qalıb, hər şey dəyişib.
    ASLAN:- Arxada nə qalıb dəyişib? Nə vaxt? Yox! Heç nə dəyişməyib! Vaxt həmin vaxtdır! Sən də elə həminki cəlladsan ki, yenə pusquda durub fürsət gözləyirsən!
    ƏDİL:- Fürsət? O nə üçün elə?
    ASLAN:- Adam başı kəsmək üçün! İnsan qanı içmək üçün! Sən bunun ləzzətini damısan... Öyrəncəklisən. Adam öldürmək səninçün milçək əzmək kimi bir şeydir.
    ƏDİL:- Xahiş edirəm, məni –dövlət adamını hökumət idarəsində təhqir etməyəsiz...
    ASLAN:- Dövlət adamı! Ha-ha-ha... Sən hansı dövlətin adamısan? Faşist dövlətinin?
    ƏDİL:- Mən sovet dövlətinə xidmət edirəm... Mən kommunistəm, partiya üzvüyəm...
    ASLAN:- Kommunist. Bəs o vaxt kommunist olduğunu niyə danırdın? İndi özünü müdafiə üçün yaxşı səngər tapmısan hə! Mənsə bitərəfəm. Bilirsənki, ömrümün yaxşı illəri həbsdə keçib. Sənin və sənin kimilərin ucbatından didərgin düşmüşəm öz ocağımdan...
    ƏDİL:- Siz çox şeyi uşaq məntiqi ilə mühakimə edirsiz. Axı, niyə başa düşmürsüz ki, bəzən insan öz iradəsinin əksinə getməli, özü də istəmədən kiməsə pislik etməli olur...
    ASLAN:- Pislik? Sən buna pislik deyirsən? Adamları üzü divara sarı düzüb güllələməyi pislik adlandırırsan?
    ƏDİL:- Xahiş edirəm, məni şərləməyin. Hələ sizə məlum deyil ki, mənim zahirən şübhəli görünən xidmətlərimin arxasında nələr dayanırdı...
    ASLAN:- Mənə hər şey məlumdur. O Xidmətlərin arxasında öz canını qurtarmaq istəyi, ali faşist rütbələri almaq arzusu, əsir düşmüş adamların gözünü qırmaq məqsədi dayanırdı. Sən insan qanına susamışdın. Sən uşaqları süngüyə keçirməkdən həzz alırdın! Qadınları zorlamaq səninçün siqaret çəkmək kimi adi bir vərdişə çevrilmişdi.
    ƏDİL:- Mən həmişə, hər yerdə adamların mənafeyini müdafiə etmişəm. Doğrudur, səhvlərim olub. Heç kəs allah deyil ki? Firavanlıq vaxtı döşə dəymək asandır. Amma insanlar bir-birinin qanına yerikləyəndə, öz hüququn özünün əlində olmayanda vicdan adlanan meyi qoruyub gözləmək çətin olur. Belə olanda ən ürəyiyuxa adamı da kiminsə üstünə qısqırtmaq olar.
    ASLAN:- Deməli, səni it kimi qısqırdıb xəstə, yazıq, zəif adamların boğazını üzməyə təhrik edirdilər, hə?
    ƏDİL:- Mənim günahım yoxdur... Mən özümü heç nədə təqsirkar bilmirəm...
    ASLAN:- Yoxsa sən adamların başını cəllad kimi üzdüyünə bəraət qazandırmaq istəyirsən? Otuz yeddidə, qırx dörddə, qırx doqquzda... Mən bunların hamısını öz gözümlə görmüşəm.
    ƏDİL:- Demək istədiyiniz nədir? Yoxsa otuz yeddinci il qırğınının günahkarı mənəm? Yoxsa müharibə üçün mən cavabdehəm? Bəlkə müharibədən qayıdan adamların sürgünə göndərilməsi barədə də sərəncam verən mən olmuşam?
    ASLAN:-Sən olmusan, sən, sən!..
    ƏDİL:- Aslan, müəllim vallah, sizə yazığım gəlir. Doğrusu, sizin danışığınız... belə birtəhər çıxır... Ağıllı olmağına şübhə doğurur...
    ASLAN:-Nə üçün? Ona görə ki, elədiklərini üzünə oxuyurlar hə? Ona görə ki, öldürdüklərinin xofu səni basır, eləmi? Onsuz da bütün bunlar üçün nə vaxtsa cavab verməli olacaqdın...
    ƏDİL:- Əvvəla, dedim ki, mən heç kəsi öldürməmişəm. İkincisi də o dövrün bütün ölənləri üçün cavabdeh olanlar var. Daha doğrusu, indi onların özləri yox, arxivlərdə boş-boşuna deyildi. Dövləti möhkəmlətmək lazım idi o zaamn... Dövr bunu tələb edirdi.
    ASLAN:- Dövr tələb edirdi? Yaxşı quraşdırırsan, Ədil. Dövr heç vaxt heç nə tələb etmir... Tələb edən adamlardır. O vaxt da sənin kimi öz qulluğundan qorxan bir qrup quldur yan-yörəsini təmizləyirdi ki, gen-bol yaşasın, sözünün qabağından söz qaytaran olmasın... O divanın qorxusu adamların canın da hələ də qalmaqdadır. Lap irsiyyətlə, genlərlə, qanla, sümüklə keçir nəsildən-nəsilə... Hələ çox qorxaq nəsillər gələcək yer üzünə... Mən peyğəmbərlik-zad eləmirəm... Bunu öz gözümlə görürəm, öz ağlımla dərk edirəm.
    ƏDİL:- Məncə sizin nə gözünüzə etibar edirəm, nə də ağlınıza.
    ASLAN:- Sən haqlısan. Çünki çox iti gözləri kor, çox işıqlı başları küt eləmisən...
    ƏDİL:- Aslan müəllim, siz dünyanın bütün ağrı-acısını mənim belimə şəlləmək istəyirsiz... Guya dünyanı qana qalayan mən olmuşam...
    ASLAN:- Sən olmusan... Sən... Sən şər allahı Ərrəməndən də betərsən... Həmişə adamları alçaltmaqdan, təhqir etməkdən həzz almısan. Bu, sənin qanındadır... Sən qana, ölümə həris adamsan...
    ƏDİL:- Xahiş edirəm, məni təhqir etməyəsiz... Hər halda mənim də səbrimin bir hüdudu var. Mən dövlət adamıyam. Bu hökumətin qurulması yolunda qan tökmüşəm.
    ASLAN:- Ha-ha-ha... Qan... Bəli, qan tökmüsən. Onlarca adamın qanını axıtmısan. Ona görə ki, gözlərini qan örtüb... Hökumət siyasətini qorumaq bəhanəsi altında çox başlar kəsmisən. Hamısı da öz şəxsi mənafeyin naminə...
    ƏDİL:- Siz çox sadəlövh adamsız, Aslan... Bu yaşa çatmısız, hələ də dünyanın işlərini dərk edə bilmirsiz. Axı, mən kiməm ki, özbaşıma iş görüm. Hər halda mənə bir əmr-sərəncam verən olub, ya yox? Qoy lap açığını deyim sizə. Bəli kəs-deyiblər kəsmişəm, as-deyiblər asmışam... Bəyəm siz olsaydız belə etməzdiz? Yox? İnanmıram! əvvəllər olsaydı bəlkə də deyə bilməzdim, amma indi deyirəm, qulaq as-bizim hakimiyyət qorxu tələb edirdimi? Bəli edirdi? Qorxu olmasa neçə milyon adamın ağzını bir yerə yığmaq olardımı? Yox! Qorxu idi hakimiyyəti, dövləti yaşadan. Lap elə adamları da... Bizi də...
    ASLAN:-Yalan deyirsən! Qorxu hakimiyyəti də sarsıdır, dövləti də, adamı da! Qorxu-qurd kimidir, hər şeyi, hər kəsi içəridən ovub məhv edir. Sənin təki qorxu içində təhrik altında işləyən adamların yaratdığı xof isə daha dəhşətlidir. Çünki bu zaman həm başqasının yaratdığı xof, həm də sənin öz içindən gələn qorxu hissi birləşərək hər dəqiqə fəlakət yarada bilər... Əslində sənin kimi adamlara fərqi yoxdur-bu qorxunu kim törədir-törətsin, təki onun meydan suladığı yer olsun! Səninsə həmişə meydanın olub... Müharibədən əvvəl nə qədər dinc adamın başını üzmüsən, bəhanən də bu olub ki, bəs niyə şura dövlətinə əyri baxmısan. Müharibə dövründə isə gözlərimlə görüb şahidi olmuşam ki, özümüzünküləri şura dövlətinə xidmət etdiklərinə görə necə dara çəkmisən... Sən mənə məslək, əqidə haqqında boş-boşuna danışma. Sənin heç bir məsləkin olmayıb. Kimin üstünə qısqırdılmısansa –onu da tutmusan. Öz ağlın ömrün boyu ov gözləyən canavar kimi pusquda durub. Başqa ağıllar, başqa ağızlar səni sapand daşına çevirib istədikləri səmtə topazlayıb... Hara düşmüsənsə ölümə qorxuya çevrilmisən. Yadımdadır, o vaxt müharibədən dönəndən sonra orda-burda tez-tez sənin adını eşidərdim. Qadınlar sözə baxmayan uşaqlarını qorxutmaq istəyində sənin adının xofunu yada salardılar, bax, Ədil ləçənniyə deyərəm ha... Bir-biriylə salamlaşan adamlar sənin adını eşidəndə öz damlarının altına çəkilib günlərlə bayıra çıxmazdılar. Hamını qorxutmaq, hamını əzmək istəyirdin. Yaxşı yadımdadır...
    ƏDİL:- Bax, yenə düzünü deyəcəm: o vaxt o cür şərait olmasaydı müharibədən, aclıqdan çıxmış ölkə dirçələ bilməzdi. Başqa yol yoxdu...
    ASLAN:- Səni həmişə beli tapançalı, əli qanlı görmüşəm... Adamları şallaqla döyərdin... Müharibə qurtaran il idi. Mən əsirlikdən təzəcə qayıtmışdım. Gələndə gördüm ki, sən məndən də tez qayıtmısan. Bu necə sirr idi hələ də baş aça bilmirəm... Sən mənim gözümün qabağındaca faşistlərə xidmət göstərir, özümüzünküləri döyüb qırırdın... İndi budu ha, yenə zəli kimi yerikləmişdin qana. Yenə obaya divan tuturdun... Sənin gözünə görünmək istəmirdim o vaxt. Onsuz da müharibədən əvvəl görmüşdüm sifətini... Sən o 46-cı ilin yayında yenə at belində idin... Belində də tapança... Bütün rayon sənin əlindən zəncir çeynəyirdi... Bəlkə də mən burada yeganə adam idim ki, sənin Mauthauzen düşərgəsində faşistlərə xidmətindən xəbərdar idim... Amma susurdum... Axı, danışsaydım nə xeyri vardı ki? Kim idi mənə inanan? O vaxt eşitmişdim ki, üç-dörd yerdə məşuqə saxlayırsan, əmlik quzu kimi bardayırsan onları... Evlərdən qopartdığın yorğan-döşəklər o əmlik xanımların otağına daşınırdı, yatağına döşənirdi. Qızıxmış kələ dönmüşdün onda, ayağın gözünün altını görmürdü. Yalnız beş-üç qohumunu qorumaqla məşğuldun... Elə bilirsən unutmuşam o illəri... Yox...
    ƏDİL:- Şər atma mənim üstümə, Aslan müəllim...
    ASLAN:- Sən öz hərəkətinə böyük bir mahalın qayda-qanunlarına, adətinə tüpürürdün. Sənin murdar vərdişlərin zəhərli sarmaşıq kimi adamların içinə yeriməyə başladı. Təzə cücərən cavanlar sənə oxşamağa can atırdılar. Bunun da səbəbi vardı... Axı, onlar gic-zad deyildilər. Gözlərini açıb görmüşdülər ki, bu mahalda səndən yaxşı dolanan, sözü səndən yaxşı keçən yoxdur. Deməli, baş kəsən olmaq lazımdır. Deməli, qəddar olmaq lazımdır! Deməli ad-san çıxarmaq üçün pislik etmək lazımdır. Bütün obanı şipiona, cəsusa çevirmişdin. Az qala hamı bir-birini satmaqla məşğuldu. Adamlar bütün məlumatları sənə daşıyırdılar. Bəs sən? Sən nə edirdin? Ordan-medallarını yaxana düzüb onları cingildəyə-cingildəyə camaatı salırdın atın ayağının altına... İllahda ki, yanında lap yuxarılardan gəlmiş bir adam olaydı. Nə hoqqalar olardı sən çıxartmamış?! Cavan qızları-gəlinləri yığıb aparırdın bu cür qonaqların məclisinə. Sən despot olmusan, despot! Qoyun dərisi geymiş canavarsan! Sən elə toxum əkmisən ki, onun zəhərli kökünü kəsmək üçün illər lazımdır... Çünki bu kök çox dərindədir:-adamların mənəviyyatına, daxilinə, beyninə, ürəyinə işləyib. Nə qədər nəsli öz zay əmirlərinlə zay məhsula çevirmisən. Öz iyrəncliyini-örnək kimi hər yerə yaymısan... Məni yandıran budur ki, hələ sənin iç üzün camaata yaxşı məlum deyil...
    ƏDİL:- Mənə nə vermisiz ala bilmirsiz? Əl çəkin yaxamdan!
    ASLAN:- Qışqırma! Cəllad! Daha sənin xofun keçməz... Bayaqdan fikir verirəm, hiss olunur ki, indi bir az başqa kurs götürmüsən. Özünü millət fədaisi, xalq qəhrəmanı kimi qələmə vermək istəyirsən. Yəqin ki, bayram günlərində yaxanı bəzəyib mitinqlərə gedirsən... Hələ ölən qəhrəmanların xatirəsinə göz yaşı da axıdırsan. Bəlkə... Xitabət kürsüsünə çıxıb qondarma əhvalatlar danışırsan... Özünü müharibə cəngavəri kimi qələmə verirsən... Dediklərindən belə çıxır ki, guya əks-kəşfiyyatçı kimi düşmən arxasında böyük hünər göstərmisən... Sənin əməllərini sovet əsgərlərini, komandofürer Abel!... Özüm görmüşəm, özüm... Hələ ondan bir az əvvəl 37-də kəndin bütün ziyalılarını əks-inqilabçı kimi güdaza verdiyini də dana bilməzsən. Müharibədən sonra əsirlikdən gələn xəstə, yaralı əsgərləri Sibirə sürəndə necə xoşhal olduğunu da yaxşı xatırlayıram... Adamları alçaltmaqdan gözəl peşə yox idi səninçün... Yoxsa yalan deyirəm, cəllad?
    Yox! Olanları sadalayıram. Bunlar hələ mənim öz gözümlə gördüklərimdir. Əgər bütün öldürdüklərin dilə gəlib danışsaydı, yer-göy od tutub yanardı.
    ƏDİL:- Yalandır! Sən böhtan deyirsən... Sən təkcə mənə yox, bizim inqilabımıza böhtan yağdırırsan... Mən həmişə dövlətin mənafeyini qorumuşam.

    Şüşə azalır... Səhnə dəyişir. Musiqi... İşıq artır... Ədil Ədilovun kabineti. Aslan iki milis nəfərinin müşayiəti ilə içəri daxil olur. Əynində köhnə əsgər kiteli, Ədilov otaqda gəzişir. Adamların geyimindən, otağın ab-havasından hiss olur ki, 40-cı illərin sonudur. Divardan Stalinin böyük şəkli asılıb. Ədil zahirən dəyişib, iri bığ qoyub-Stalinsa-yağı Ədilov gəzişir, Aslan ayaq üstə dayanıb...)
    ƏDİL (başını qaldırmadan milislərə):- Çıxın...

    Milis nəfərləri otaqdan çıxırlar.
    .
    ASLAN:- Salam...
    ƏDİL:- Salam. Əyləş...
    ASLAN:- Sağ olun... Elə-belə də pis deyil...
    ƏDİL (başını qaldırıb Aslanı görür, heyrətlə onu süzür):- Hə siz... sən sənsən? Tanış gəlirsən...
    ASLAN:- Tanış? Görün neçənci dəfədir ki, görüşürük...
    ƏDİL:- Hə, elədir... Doğrusu, məndə günah yoxdur... Mən neyləyim axı... Bax, elə bu dəfə də... Yəqin bilirsən nəyə görə çağırıblar...
    ASLAN:-Yox... Nə bilim ki? Amma onu başa düşürəm ki, bu idarəyə adamları heç vaxt yaxşı məqsədlə çağırmırlar.
    ƏDİL (gülür):- Hə, onda deməli düz qanmısan... Bu qapıdan girən o birisi qapıdan çıxır... Əlbəttə, dostlar yox... Hər halda biz xeyli vaxtdır tanışıq. Aslan müəllim, səni keçmiş işlərinə görə çağırmışıq... Bunu qanun tələb edir.
    ASLAN:- Nəyi?
    ƏDİL:- Sənin xidmətlərini müəyyənləşdirməyi...
    ASLAN:- Hansı xidmətlərimi?
    ƏDİL:- Bilmirsən?.. Sən bunu mənə yox, başqalarına deyə bilərsən.
    ASLAN:- Başa düşmürəm...
    ƏDİL:- Niyə ki? Hərbi-əsir düşərgəsində olmusan?
    ASLAN:- Bəli...
    ƏDİL:- Deməli boynuna alırsan? Hə?
    ASLAN:- Birlikdə olmuşuq ki. Bunu danmağa dəyməz... Məni ön cəbhəyə Sibirdən göndəriblər. “Səhvlərimi” qanımla yumuşam... O səhvlərim də sizə yaxşı məlumdur: adamları nadanlıq, savadsızlıq girdabından çıxarmaq istədiyim üçün cəzalandırılmışdım... Onda kimsə satqınlıq edib mənim haqqımda sizə yazmışdı, guya hansı antipartiya təşkilatınınsa üzvüyəm... Əslində belə bir təşkilatı mən tanıçırdım da... Hamısı uydurma idi, şər idi, yalan idi...
    ƏDİL:- Sən o məsələləri bir daha nahaq yerə yada salırsan... Özünə ziyandır. Bildin? Nə üçün? Sən o vaxt xalqı nadan adlandırmışdın. Hə? Savadsız adlandırmışdın? Hə? Amma tarixin təcrübəsi göstərdi ki, bizim xalqımız ən savadlı, ən ağıllı, ən güclü xalqdır... Nə isə... Bunları qoyaq bir yana... Düşmənə neçə il qulluq etmisən?
    ASLAN:- Hansı düşməni?
    ƏDİL:- Bizim neçə düşmənimiz var ki? Faşistlərə... Əsirlikdə nə qədər olmusan?...
    ASLAN (təəccüblə):- İl yarım... Mən tək olmamışam...
    ƏDİL:- Tək, ya cüt... Bura qol çək... Bax bura, ay sağ ol. İl yarım-bu cür də yaz... Hər halda bu dəqiqə söhbət təkcə səndən gedir, başa düşdün? Əgər mənə işarə edirsənsə o başqa məsələ. Mən hökumət tapşırığını icra edirdim...
    ASLAN:- Hansı hökumətin?
    ƏDİL:- Hansı? Bilmirsən hansı? (Qışqırır). Yoxsa hamını özün kimi satqın hesab edirsən? Düzünü de, faşist əsgər və zabitlərin əmrini icra etmisən?
    ASLAN:- Bəli...
    ƏDİL:- Nə etmisən?
    ASLAN:- Özünüz görmüsüz ki...
    ƏDİL:- Sən nə küt adamsan! Mənim vaxtım vardı ki, sənə göz qoyum? Mən...mən... mən bizim əsgər və zabitləri əsirlikdən qaçmağa ruhlandırırdım... Mən gizli radiostansiya ilə özümüzünkülərə qiymətli məlumatlar verirdim. Mən!.. Sən özün barədə danış. Nə edirdin əsirlikdə?
    ASLAN:- Daş daşıyırdım...
    ƏDİL:- Nəyə? Kimə? Baş daşı düzəltmək üçün?
    ASLAN:- Əsirlərə nə baş daşı gərək idi, nə sinə daşı...
    ƏDİL (fısıldayır):- Bizim hərbi sirlərimiz barədə necə, yeri gələndə onlara məlumat verirdin?
    ASLAN:- Yox... Heç bu barədə soruşan da olmayıb... Bizi hər gün döyürdülər...
    ƏDİL:- Sənə o tərəfə xidmət göstərməyi təklif edən olubmu?
    ASLAN (fikirləşir):- Olub... Bir dəfə... özümüzünkülərdən... O da faşist geyimində idi... Onların komandofüreri vəzifəsində xidmət göstərirdi... Mənə təklif etdi ki, gəl birlikdə işləyək.
    ƏDİL:- Axmaq adam! Sən o vaxt camaatın nadanlığına rişxənd edirdin, halbuki özün avamın yekəsi imişsən... Niyə? Bəlkə o adam ürək qızdırıb başqa məsələlərə cəlb etmək istəyirmiş səni?
    ASLAN:- Başqa məsələlərə... O adamın vəzifəsi adam öldürmək, əsirləri döymək idi.
    ƏDİL:- Bəlkə bütün bunların hamısı gözdən pərdə asmaq üçün imiş? Axı, bəzən nəhəng bir operasiyanı həll etmək üçün xırda para qurbanlarla razılaşmaq lazım gəlir... Bir qoşunu xilas etmək üçün bir-iki nəfər əsgəri güdaza vermək olar. Bunsuz keçinmək olmur, Nə isə... Bunları qoyaq bir yana... Faşistlərə başqa necə xidmət göstərmisən?
    ASLAN (əsəbi vəziyyət alır, az qala gözləri hədaqəsindən çıxır. Qışqıra-qışqıra danışır):- Komandofürer olmuşam! Əsirləri öldürmüşəm! Qadınları zorlamışam! Uşaqları süngü ilə deşib xəlbirə döndərmişəm...
    ƏDİL (sakit səslə):- Amma zahirən o qədər də qəddar adama bənzəmirsən. Belə... ziyalıya bənzəyirsən...
    ASLAN:- Amma siz zahirən cəllada oxşayırsız...
    ƏDİL:- Səhv edirsən... Çoxları deyir ki, mən görkəmcə rəhbərimizə bənzəyirəm... (Portretə işarə edir) O isə, bütün dünya bilir ki, ilahiyə, tanrıya bənzəyir... Yer üzündə sülhün, əmin-amanlığın bərqərar olması üçün ona minnətdarıq. Hərbi əsirlərin dindirilib fəaliyyətinin yoxlanılması da mənim öz başımdan gələn mülahizə deyil... Yəqin ki, bunu da bir buyuran var. (Əlini yenə portretə sarı tuşlayır). Baxır kim necə əsir düşüb, kim kimə xidmət edib, kim kimi...
    ASLAN:- Mən özümünkülərə divan tutmuşam. Qara Panterin əmri ilə adamları ölüm sobasına basan da mən olmuşam... Onları bir yumruqla yerə sərən də mən idim...
    ƏDİL:- Hə, onda qol çəkin... Bura, bax bura... Əlin niyə əsir?.. Ay sağ ol... Amma çox sakit adama bənzəyirsən. Bu cür qəddarlıq. Adam gərək bütün vəziyyətlərdə öz humanizmini qoruya bilsin... İnsan insanı sevməlidir. Bilirsən nə deyib yoldaş Stalin: İnsan ən qiymətli xammalıdır...
    ASLAN (gülür):- Ha-ha-ha... Yox bir, əmtəədir...
    ƏDİL:- Olsun, əmtəə...
    ASLAN:- Bəlkə puldur?...
    ƏDİL:- Hə, yadıma düşdü: insan-kapitaldır... Elədirmi? Amma mən bilən “Kapital” trotskinindir, ya da...
    ASLAN:- “Mayn Kampf” necə? O da yəqin ki, sizin əsərdir...
    ƏDİL:- Mən nə Kampf olmuşam, nə də Kapo... Düzdür mən çiynimdə komandofürer paqonu gəzdirmişəm. Amma sinəmdə həmişə alovlu kerey...e-ee zad... çekist ürəyi vurub... Faşist qanını içməyə hazır olmuşam... Onları öldürməkdən həzz almışam.
    ASLAN:- Siz ümumiyyətlə insan qanını xoşlayırsız... Bu barədə özünüz söhbət açmışdız ki...
    ƏDİL:- Baxır hansı insanın... Sovet adamı mənə həmişə doğma olub.
    ASLAN:- Bəs mən sovet adamı deyiləm? Yoxsa Marsdan gəlmişəm. Üç gündür sizin zirzəminizdəyəm. Orada özümüzünkülərin verdiyi əzab heç də faşistlərin düşünüb tanıdığı elmi əzabların prinsiplərindən geri qalmır... Yəqin öz səmərəli təkliflərinizi vermisiz... İşçilərin isə həyata keçirir... Bu adam döyməyin qaydalarından hiss olunur. Axı mən özüm bunu 1944-cü ilin payızında görmüşəm. Harada? Minsk şəhərindən 10-15 kilometr cənub-şərqdə yerləşən Mauthazen hərbi əsir düşərgəsinin daş karxanasında. Yadınıza gəlir? Əsirləri bircə zərbə ilə yıxırdınız! Aclığın, zəifliyin üzüb əldən saldığı əsgərlər kömək istəyəndə tikanlı məftilə yaxınlaşırdılar... Dünya ilə birdəfəlik üzləşmək üçün... Onda siz onları yerdən götürüb bir daş-kəsək parçası kimi daş karxanasının dibinə atırdınız. Əgər o vaxtı meyidləri mahir kriminalistlər yoxlasalar çoxusunun boyun-boğazında sizin əlinizin izini tapa bilərlər. Aradan çox keçməyib... Cəmi 3-4 il ötüb... O meyidlərin çoxu hələ çürüyüb torpağa qarışmayıb...
    ƏDİL:- Kəs! Sən namuslu sovet kəşfiyyatçısını ləkələmək istəyirsən! Sənin kimi xalq düşmənlərinə Sibir də azdır. Güllələmək lazımdır sənin kimilərini! Heyif ki, bizim qanunlar çox yumşaqdır... Elə mənim özüm də ürəyi yumşaq adamam... Yoxsa öz əlimlə boğardım səni... Cüci kimi... Neyləyim qanun yol vermir buna... Bizim müqəddəs, humanist qanunumuz...
    SƏS (bayırdan):- Məni içəri buraxın. Atamın günahı yoxdur.
    ASLAN:- Vəhşilər... Sizin ürəyiniz daşdır... Yəqin elə bir vaxt gələcək ki, qanun kimi qələmə verdiyiniz haqsızlıqlar üçün cavab verməli olacaqlar...
    ƏDİL:- Kimə?
    ASLAN:- Öldürdükləriniz adamlara!... Kəsdiyiniz başlara! O vaxt meyidlər qəbirlərindən çıxıb sənin üstünə töküləcək. Hücum çəkəcəklər sənə... Onda boşalmış məzarların qorxusu xofu öldürəcək səni...
    ƏDİL (gülür):- Ha-ha-ha... Deyəsən başına hava gəlir sənin... (qapıya). Gəlin aparın bunu... Aparın, bəlkə ağlı başına gəldi.
    SƏS (bayırdan):- Buraxın məni atamın yanına... Buraxın...

    İki nəfər milis işçisi gəlib Aslanı aparırlar. Səhnə qaranlıqlaşır. Musiqi. Sonra bu qaranlıqdan süzülən işığın altı ilə yüyürən qadın və uşaq... Onlar işığa doğru qaçırlar... Səhnə dəyişir. Qəbristanlıq. Tağı və Aslan. Tağı qəbirlərdən birinə yaxınlaşır.

    TAĞI:- Qəribə adamsan. Sənin nəyinə lazımdır bu qəbir?
    ASLAN:- Axı, öz qəbirimdir. Bəyəm öz tabutumu çıxarmağa haqqım çatmır?
    TAĞI:- Belə şeylərin hamısı qanqaraldıcı olur. Elə ona görə vaxtsız infarkt, xərçəng bizim axırımıza çıxır...
    ASLAN:- Bizim yaşıdlarımızın əksəriyyəti çoxdan burada yatır... Ölümdən nə üçün qorxmalıyıq ki. (Qəbrə yaxınlaşır). Hə, bax mən də burada yatıram. Yəqin indi çoxdan çürüyüb torpaq olmuşam, Tağı. Elə bil tabut sıxır məni... Bir bel tap. Öz məzarımı qazmaq istəyirəm...
    TAĞI:- Yaxşı, sən allah... Dəlisən-nəsən? Uşaqlara tapşıraram çıxarıb atarlar... Deyirlər ki, qəbri səhv qazanılanın ömrü uzun olar... Deməli, hələ çox var əcələ...
    ASLAN:- Öz qəbrimi mənə göstərdin, çox sağ ol. İndi beldən-kürəkdən bir şey tap ver, qoy öz gorumu eşim... Qəbrimi görmək ümidi ilə yola düşəndə elə bilirdim ki, ölümə gedirəm. Amma indi görürəm ki, hələ ölümə çox var... Torpağın altında qaldığım yetər, bir az da azadlığa çıxım, dünyaya baxım. Daha ölüm yorub, bezdirib, əldən salıb məni. İki yerdə -yerin altında və üstündə yaşamaqdan bezmişəm. Qoy bircə yerdə ünvanım olsun-Yerin üstündə.

    İşıq azalır. Musiqi. Səhnə işıqlaşanda verilişin bütün iştirakçıları görünür. İki milis nəfəri və iki əsgər Aslanın qazıb çıxartdığı tabutu çiyninə alıb səhnənin önünə gəlir. Aslan tabutun qarşısında dayanıb, Nadejda, Ksiya və Tağı Aslanın böyründədir... Ədil gözə dəymir... Bəlkə də tabutdakı odur... İşıqlar azalır.)

    PƏRDƏ

    SON.






















    Müəllifin qeydi.
    Mən, adətən, yazdığım əsərlərin altına tarix yazmıram. Və bunun da öz səbəbi vardır. Belə ki, bir çox qələm adamları bəzən öz zəif yazılarına bəraət qazandırmaq üçün “mənim filan əsərim yaradıcılığımın ilk dövründə, gənclik illərimdə yazılıb, ona görə bir az zəifdir”- deyə, “əsaslı” (əslində isə əsassız) arqumentə istinad və isnad edirlər. Amma mənə elə gəlir ki, hansısa yazının nə zaman yazılmasının fərqi yoxdur. Əsas odur ki, ortada əsər və onun da hansı müəllifə məxsus olduğu məlumdur. Daha doğrusu, əsərə müəllifinə görə deyil, elə onun (əsərin) özünə görə qiymət verilməlidir.
    ... Mən orasını da yaxşı xatırlayıram ki, “Ağrı” pyesini mən ötən əsrin 80-cı illərinin ortalarında Sumqayıt teatrına təqdim etdim. Hətta, orada əsəri bəyəndilər də. Mən orasını da xatırlayıram ki, teatrın müdiri ehtiyatla belə bir cümlə də işlətdi:“Sovetin anasını ağlatmısan ki... Yaxşı əsərdir, amma onu bu cür hazırlamaq olmaz, gərək təzədən işləyəsən”. Az sonra tarix özü sovetin” anasını ağlatdı”. Əsər, təbii ki,o dövrdə səhnə həllini tapmadı.
    Mən “Ağrı” pyesini aradan uzun illər keçəndən sonra köhnə yazıların arasından tapdım. Yalnız “Nağı” obrazını “Tağı” ilə əvəz etdim; çünki mənim başqa bir pyesimdə və hekayəmdə bu adda (Nağı) personaj var.
















    SİFƏT

    (mono- pritça)

    İŞTIRAKÇI: O

    Böyük kabinet. O, gəzişir. Divardan Onun özünün böyük foto-şəkli asılıb. Sağda və solda qapı.

    O: - Deyirsiniz özüm haqqında danışım?.. Bu, bir az qeyri-təvazökarlıq çıxmaz ki?.. Bəlkə mənim barəmdə başqaları danışsın?.. Düzü, çətinlik çəkirəm. Qoy başqaları… Zənnimcə bu, daha yaxşı olar... Insanın özü barədə danışması... Yaman çox israr edirsiniz. Mənim həyat yolum sizi çox maraqlandırır? Yəni özüm haqqında nə deyə bilərəm? Yaxşı, eləsə qoy qısaca məlumat verim. Əvvəlcə onu qeyd edim ki, sadə bir ailədə dünyaya gəlmişəm. Amma valideynlərimi tez itirdiyim üçün təkbaşına böyümüşəm. Təkbaşına deyəndə ki, qonum-qonşunun himayəsi altında boya-başa çatmışam. Uşaqlığım çox ağır keçib. Yox, mən buna təəssüflənmirəm. (Qapıya yaxınlaşır, kiməsə müraciət edir). Nədir, nə səs-küydür orada?.. Qəbuluma gələnlərdir? Yox, otağa buraxma onları, qoy canları çıxıb gözləsinlər bayırda. Indi hamı vəzifə istəyir. Vəzifə! Karyeristlər! Bəyəm mən vəzifəyə birdən-birə, göydən zənbillə düşmüşəm?!. Uşaqlıqdan vurşa-vuraşa gəlib çıxmışam bu pilləyə. Eh-h... (Ah çəkir). Atam anamı boşayandan sonra ortada qaldım. Çox alçaq qohumlarım vardı. Nədənsə məni sevmirdilər; deyirdilər ki, guya əliəyriyəm, oğurluğa meyilliyəm, acgözəm. Alçaqlar adımı “qarınqulu” qoymuşlar. Mən atalı-analı yetim olmuşam. (Pauza). Yaza bilərsiniz: o, hələ uşaqlıqdan hamının sevimlisi idi. Bu, bir az təntənəli səslənmir ki? Yox?.. Hə, onda qoy qalsın!..
    Mənim formalaşmağında kimin rolu olub? Çoxlarının... İndi ad çəkmək istəmirəm. Mən çox gözəl insanlarla işləmişəm. Daim kollektivin qayğısını hiss etmişəm. Bizim əsil müəllimimiz yaşadığımız mühit, böyüdüyümüz cəmiyyət olub. Məni - yetim bir uşağı irəli çəkən o əvəzsiz insanları daim xoş duyğularla yad edirəm. (Qapıya). Məni soruşan yoxdur ki?.. Kim, kim soruşur?.. Qoy rədd olub getsin! Paho, xalqı təmsil edir!.. Xalqa bax, cəmiyyətə bax, xalqı təmsil eləyənə bax! Imkanım olsaydı xalq adından danışan o simasızların boynunu öz əlimlə vurardım! Bir də ki, xalq kimdir, axı?.. Mən nə kollektiv hərləyirəm, nə də xalq! Bəyəm o xalq mənə bir üz göstərib ki?.. Işlədiyim kollektivlə həmişə dava-qırğında olmuşam. Kollektiv mənə vasitə kimi lazım olub - məqsədə çatmaq üçün. (Kənara). Özünüzçün qeyd edə bilərsiniz: o, işlədiyi bütün kollektivlərin sevimlisi olub. Hə, necədir?..
    Təhsil illərini necə xatırlayıram?.. Mən bütün ömrüm boyu öyrənməyə çalışmışam. Kitablar həyatımın mənası olub. Mənim gecə-gündüzüm kitabxanalarda keçib. Indiki gənclər kimi vaxtımı boş-boşuna, eyş-işrətdə keçirməmişəm. Müəllimlərimin sevimlisi olmuşam. (Qapıya). Bayaq zəng vuran kim idi?.. Kitabxana müdiri? O, nə istəyirdi elə?.. Kitablar suyun altında qalıb?.. Gözüm aydın! Mən kitab oxuyanam bəyəm? Kitab görəndə başımın ağrısı tutur, elə bil yumurtlamayan toyuq görürəm. O vaxt diplomu pulnan aldım, haramı olsun o rektorun - məni soğan kimi soydu. Alim görəndə, müəllim görəndə elə bil anamın oynaşını görürəm. Hələ də ömür-gününü kağız-kuğuz arasında keçirən axmaqlar var!.. Dəftərxana siçovulları! (Kənara). Hə də, belə deyək: o, həyatının mənasını kitablarda görür.
    Artıq qeyd etdiyim kimi, əzablı uşaqlığım olub. Indiki uşaqlara həsəd aparıram. Onlar necə də xoşbəxtdirlər! (Qapıya). O, nə civiltidir orada? Əliuşaqlı qadındır?.. Uşaq ağlayır? Nə istəyir? Çörək?.. Nə çörək?.. Bura çörəkxanadır bəyəm?.. Qoy uşağa süd versin! Canı çıxsın!.. Fiqurası pozular?.. Nə?.. Südü quruyub?.. Getsin keçi südü alsın, qoyun südü alsın!.. Ala bilmir?.. Bəyəm mənəm günahkar?.. O uşağı doğanda mənimlə məsləhətləşib?.. Əri kimdir?.. Ölüb?.. Vətən, torpaq uğrunda?.. Kimsə ölməlidir ya yox?.. Rədd elə getsin!.. Vətən! Torpaq!.. (Kənara). Siz belə deyə bilərsiniz: uşaq qığıltısı onun üçün dünyanın ən təntənəli himnidir.
    Sonra mən böyüdüm. Instituta daxil oldum. Necə də maraqlı illər idi! Hər gün kitabxana, teatr... Deyinən başımı qaşımağa vaxtım olurdumu? Daha sonra hərbi xidmətə çağırıldım. Vətəni, bizi boya-başa çatdıran bu torağı qorumaq lazım idi! Oradan anama məktublar yazırdım: ana... Nə? Anam ölmüşdü?.. Əlbəttə... Ölmüşdü. Mən o məktubları onun məzarına ünvanlayırdım: əziz ana, rahat uyu, mən bu torpağın hər qarışını göz bəbəyim kimi qoruyacağam... Bəs necə?.. Ağzında ana deyirsən, vətən deyirsən... (Qapıya yaxınlaşır). Dedim ki, vaxtım yoxdur!.. Kim soruşur məni?.. Tələbə? Məzun?.. Qoy canı çıxıb gözləsin!.. Yox, gözləməsin!.. Millətin başı xarab olub ey!.. Gənc mütəxəssisimə bax mənim!.. Nə, hərbi xidmətdə də olub?.. Gözüm aydın!.. Nə olsun ki?.. Mən də yeri gələndə tərcümeyi-halımda yazıram: elə oxuyub, belə xidmət edib. Indi universitet diplomu almaq elə çətindir bəyəm?.. Pulunu verəndən sonra akademik də ola bilərsən, lap general da! Elə deyil bəlkə?.. (Kənara). Hə, sonra bu cür yazın: o, gənclərin hamisidir. Biz gəncliyə daim qayğı və diqqət göstərməliyik.
    Mən bərkə-boşa düşmüş adamam. Hər cür çətinliyə sinə gərmişəm. Harada işləmişəmsə xətir-hörmət qazanmışam. Ayrı cür ola da bilməz! Ata-anama qayğı, kömək... Hə, əlbəttə, valideynlərim yox idi, amma onların məzarı... Hə də, qəbirlərinin üstünü götürmək, başdaşı qoydurmaq... Elə bu da bir cür qayğıdır... Söhbət işdən gedir... Mən iş-gücdən, əməkdən qorxan adam olmamışam heç vaxt... Necə deyərlər, qorxan gözə çöp düşər. Bir məsəl də var, deyir, qorxağın oğlu olmaz... Oğul-uşaq demişkən... (Qapıya). Fəhlələr gəlib?.. Xoş gəlməyiblər!.. Mən əmək adamı-zad tanımıram? Fəhlə! Fəhlə sinfi! Proletar!.. Mənim fəhləynən-kəndliynən nə işim?.. Deyirlər mən də fəhlə olmuşam?.. Qələt eləyirlər!.. O, elə-belə, tərcümeyi-hal üçündür düşüb qəzetə... Deputat seçkisi var, bələdiyyə var... Bəzi axmaqlar kağız-kuğuz eşələməyi xoşlayır... (Kənara). Yaza bilərsiniz: karları, dostları onu öz aralarında həqiqət, ləyaqət, düzlük etalonu adlandırırlar.
    Əlbəttə, hər bir insanın formalaşmasında ailənin böyük rolu olur. Havayı yerə demirlər ki, ailə-kiçik dövlətdir. Bu mənada mən özüm də bu pilləyə çatdığım üçün ailəmə minnətdaram. Mənim sadə, xoşbəxt bir ailəm var. Həyat yoldaşım hər cür təmtəraqdan uzaq bir qadındır; o, uşaqları da özü kimi tərbiyə edir. Övladlarım haqqında... Hə, övladlarım... Mənim dörd... üç... daha doğrusu, iki... Yox, əslində bir övladım var. Amma iki-üç nəfəri də övladlığa götürmüşəm. Gərək xalqın balalarına əl tutaq, kömək edək. Bu, bizim adi insani, vətəndaşlıq borcumuzdur. (Qapıya sarı gedir). Soruşan var məni? Kim zəng etmişdi. Arvadım? De ki, işdə yoxdur... Qorxursan?.. Bəs onda mən nə edim?.. Qorxma... Mən burada yoxam... Yuxarıya çağırıblar - iclasa... Hə, belə de... Mən bu həyasızın əlində əsir-yesir olmuşam. Gör bir işin harasıdır ki, bu boyda idarəyə qan udduran mən... amma mənə qan udduran arvaddır. Əvvəl gül kimi ailəm vardı. Yazıq arvadın da ipək kimi xasiyyəti... Bir uşağımız da olmuşdu... Onu atıb başqasını aldım. Ikinci arvad da sakit adam idi. Bir uşaq da ondan oldu... Mən o vaxt indiki arvadımla, buna heç arvad deməyə də dilim gəlmir, iblisdir, ifritədir - hə, nə isə bununla tanış oldum... Kaş o günə daş düşəydi. Əvvəllər elə-belə görüşürdük... Sonra yaxamdan yapışdı - nə yapışdı. Dedi uşağa qalmışam, məni almalısan, vəssalam!.. Mən də ki, məsul işdə çalışırdım. Məcbur olub evləndim bu iblislə. Sən demə əvvəllər ərdə olubmuş. Bir qızı da varmış. Nə isə... Indi hər arvaddan bir uşaq... Bundan olanlar lap zaydır... Oğlumun əlindən hər cür iş gəlir: içir, çəkir, kitab oxuyur... Nə kitab? Kitab də, kitab... Qumarbazdır... Qazandığım onun cibinə gedir... Ayda bir-iki dəfə polis yaxalayır... Bütün polislər tanıyır məni, pulları qurtaran kimi üstümə tökülüşürlər. Nə üçün? “Oğlun içir, çəkir, oxuyur”... Nə oxuyur? Kitab? Yox, nə kitab? Qumarbazdır - indi beləsinə oxucu deyirlər. Ta mən polis üçün işləyirəm. Mənim dərdim deyiləsi deyil ki!.. Öz başımı öz əlimlə oda salmışam. Son günlər təzə mərəzə tutulub ifritə... Hə də, arvadı deyirəm... Hər gün zarıyıb deyir ki, bəs oram ağrıyır - buram ağrıyır. Neyləyim, axırda bir həkim tanışım var, xaricdə oxuyub, xahiş eləyib onu göndərdim evə... Arvadın üstünə. Elə o getməkdi ki, o həkim köpək oğlu həftə səkkiz-mən doqquz evdədir... Bəli, arvaddan xeyli cavandır. Elə arvad da məndən xeyli cavandır. O günləri qorxa-qorxa deyirəm ki, ay arvad, mənə çatan məlumata görə həkim sənin yanında əl çəkmir, doğrudan belə ağır xəstəsən, yoxsa... Ağzı açıldı nə açıldı! Dedi: bura bax, nə “yoxsa-yoxsa” salmısan? Bəlkə inanmırsan mənim xəstəliyimə?.. Dedi... Elə söz dedi ki, ta burda deyiləsi deyil... Dedim, yox ey, belə olmaz, axı... Mənim xarabam xəstəxana deyil, təcili yardım stansiyası deyil. Qonum-qonşular bir təhər baxır mənə. Mən özüm aləmə papış tikirəm, amma, sən mənim başıma corab hörürsən. Açıldı gül ağzı, nə açıldı. Dedi, belə mənim evim xəstəxanadır, sonra nədir sözün?.. Dedim, yox, xəstəxana deyil. Dedi, odu ey qonşudakı filan qadının evinə hər gün bir deputat kişi gəlir, bəyəm onun evi parlamentdir?!. Dedim, əvvəla, o subay qadındır, ikincisi də lap tutaq ki, onun evində parlament müzakirələri gedir, bundan mənə nə?.. Dedi ki, tutaq ki, mənim də evimdə konsilsum gedir. Düzü, bilmirəm o nə deyən sözdür elə. Ona görə susdum, mumladım. Bildim ki, ayrı söz desəm daha qəliz cavab alacağam. Elə qızı da, mənim qızım... Yox, özü ilə gətirib. Hə o da özünə çəkib. Mən bir söz deyəndə o, iki cavab qaytarır. (Kənara). Məncə belə desək daha qanunauyğun olar: “Onun nümunəvi ailəsi var... O, özünü xoşbəxt hiss edir. Həmişə ilk badəni öz arvadının sağlığına içir”. Yox, sonuncu cümləni yazmayın. Birdən deyərlər ki, o arvaddan qorxur... Halbuki, bu qarşılıqlı hörmətdən irəli gəlir... Eh... Indi kimdir belə incə momentləri başa düşən?..
    Incəsənətə, musiqiyə münasibətim?.. Mən xalqımızın yaratdığı əvəzsiz inciləri öz varlığım qədər sevirəm. Amma təəssüf edirəm ki, son vaxtlar musiqimizdə yad notların sayı artıb. Gənclərin estetik zövqünün korlanması məni bu xalqın bir sıra nəfəri kimi çox narahat edir... Elə götürək rəqs havalarımızı. Bizim necə gözəl rəqslərimiz var!.. Heyhat! Bunu qiymətləndirənlərimiz çoxdurmu? Yox!.. Məsələn, mən özüm də arabir el şənliklərində qol açıb oynayıram. Ən çox da xalq havalarımızı sevirəm... Ağır, ağayana, təmkinli... rəqslərimizi... Ayrı cür ola da bilməz. Xalq adamı özgə hansı havaya oynaya bilər?... Mən təpədən-dırnağacan xəlqiyəm. Yoxsa bəziləri kimi... Görürsən, yaşlı kişi və ya qadınlar düşüb ortaya elə pəstah çıxarır ki, adam baxanda matı-qutu quruyur. Çığırtı, qışqırtı... bam-bum... haray-həşir... elə bil it ulayır, öküz böyürür... Beləsinə nə deyəsən?.. (Qapıya sarı). Nədir, elə orada?.. Musiqiyə qulaq asırsan?.. Mənim havamı qoy... Hə, sümüyümə düşən olsun... Özün bələdsən mənim zövqümə. (Musiqi. Qulaqbatıran səslər. Sanki mikrofonda it hürür. O, əllərini qaldırıb “oyun havasına” uyğun rəqs edir: ayaqqabını çıxarıb atır, atılıb-düşür, ağlayır, qışqırır, əzilib-büzülür, əlini-əlinə vurur, qəşş edib gülür, dombalaq aşır, qarnını yırğalayır, dişlərini ağardır, qaşlarını oynadır, fit çalır. Rəqs başa çatandan sonra dərindən nəfəs alır, dəsmal çıxarıb əvvəlcə ayağının, sonra üz-gözünün tərini silir. Ayaqqabısını geyinir. Ciddiləşir). Hə, bax belə... Xeyli yüngülləşdim. (Kənara). Bəzən ona geridəqalmış adam deyənlər də tapılır. Amma o, öz mövqeyindən heç vaxt geri çəkilməyib. O, öz xalqına, onun musiqisinə ürəkdən vurğundur. Bu sevgini ondan heç kəs ala bilməz.
    Mən dostlarım barədə nə deyə bilərəm?.. Onlarla fəxr edirəm. Çətin gündə daim onlara kömək edirəm, edəcəyəm də. Ataların yaxşı bir sözü var, deyir dostunu göstər sənin kim olduğunu deyim. Mənim dostlarım da özüm kimi sadə, tərbiyəli adamlardır. (Telefon zəngi. O, dəstəyi götürür). Hə, eşidirəm. Astadan danış, anqırma, kar adam yoxdur burada! Nə olsun ki, dostumsan?.. Mən elə hamıynan bu cür danışıram! (Gülür). Əla! Əla! O, kimdir elə?.. Təzədir? Arvad eşidib-bilsə, dərimə saman təpəcək! Kimdir?.. Kim?.. Arvadının rəfiqəsi?.. Sən nə... öcr... e-e-e... ciyərli adamsan?.. Mən heç arvadımın rəfiqələrinə qorxudan salam da verə bilmirəm. Amma sən arvadının rəfiqəsiynən... Hım-m... Nə?.. Arvadının rəfiqəsi də öz rəfiqəsini götürüb gələcək?.. Haraya gedək? Saunaya?.. Sürücüyə deyərəm. Mənim bir yaxın dostum da var, səndən yaxşı olmasın, əla bir insandır... Hə, onu deyirəm - dostumu... Anqırma, qulaq as... o da öz dostunun arvadı ilə gəzirdi, əlbəttə, qanuni zaqslı-kəbinli arvadı ilə... Nə isə dostumun dostu bundan xəbər tutub o qadını boşadı, dostum həmin qadınla evləndi... Hə də, öz dostunun arvadıyla... Nə? Faciədir?.. Faciə niyə olur?.. Hələ qulaq as... Hə, sonra dostumun dostu mənim dostumun arvadıynan evləndi. Nə?.. Kişilər arvadlarını dəyişdilər?.. Xa-xa-xa... Elədir! Yox! Bəlkə, əksinə, arvadlar ərlərini dəyişiblər. Xa-xa-xa... Indi arvadların ağlı daha iti işləyir. Nə faciə, canım? Yox, bu, faciə yox, komediyadır... Indi mən neyləyim?.. Sauna? Hə, sürücüyə deyərəm... Oldu! (Dəstəyi qoyur. Kənara). Bizim xalqımızın gözəl adət-ənənələri var. Biz onları qoruyub-saxlamalıyıq. Sədaqət, vəfa, etibar... Əlbəttə, o da öz dostlarını ürəkdən sevir. Elə dostları da onu... Dostlarımın ailə üzvləri onun ən istəkli adamlarıdır.
    Içkiyə münasibətim?.. Sərxoşları, əyyaşları görəndə gözüm ağrıyır... Başqa cür ola da bilməz! Bizdə nəsillikcə içən olmayıb. Hamımız Allah adamı olmuşuq. Əlbəttə, övladlarım, e-e-e... övladım da mənə oxşayıb. Ayıqlıq - bizim həyat normamızdır. Içki insanın genini korlayır. Nə qədər ailəni içki dağıdıb, aman Allah! Məndən olsa, bütün şərab zavodlarını bağlatdırardım!.. Içkili başda ağıl olmaz. (Qapıya). Oradan bir şüşə şərab ver... Nə?.. Əlbəttə, şərab!.. Mən əvvəllər konyak içərdim, sonra keçdim arağa. Indi isə yalnız şirin şərab içirəm. Portveyn!.. Mənimki budur! Nə deyirlər?.. “Əyyaş!” “Alkaş?”. Qoy desinlər! Kimdir onları adam yerinə qoyan?.. Onlar nə qanır içkinin nə olduğunu?.. Məndən olsaydı küçələrə su kranı yox, şərab kranı çəkdirərdim. “Şərab doldurun! Şərab, şərab, şərab!” (O qapıya yaxınlaşıb əlində şərab şüşəsi geri qayıdır, “şərab-şərab” - deyə məşhur ariyanı oxuyur və oxuya-oxuya şərab şüşəsini qədəhə süzüb başına çəkir). Hə, bax belə!.. Oxqay!.. Sinəmə sərinlik yayıldı. Deyirlər içəndə yanaqlarım lalə kimi qızarır. Qoy qızarsın!.. Qırmızı - qələbə rəmzidir! (Kənara). O, ömründə dilinə içki vurmayıb. Içənlərdən zəhləsi gedir, ələlxüsus da, şərab aludəçilərindən. Əyyaşlar onun düşmənidir. Ayıqlıq, sağlam həyat tərzi onun həyat normasıdır.
    Yaltaqlar?!. Ah, yaltaqlar... Bəli, bəli, yaltaqlar haqqındakı mövqelərimiz üst-üstə düşür. Mən onları cəmiyyətimizin korbağırsağı hesab edirəm. Onları atıb kəsmək lazımdır birdəfəlik. Yaltaqlar, nakişilər, nadürüstlər, simasızlar... Belələrinin öz sifəti, öz siması olmur ki!.. Hər gün cilddən-cildə düşürlər. Buqələmunlar... Belələrinin mənəviyyatı ola bilməz!.. Ən qorxulu xəstəlikdir yaltaqlıq. Bu, mikrobdur, mikrob... Mənim səlahiyyətim olsaydı özündən yüksək vəzifə kürsüsü tutanların qarşısında sual işarəsinə dönən o əyri boyunları vurar, yalandan “bəli-bəli” deyən dilləri dibindən kəsər, saxta təbəssüm qonan sifətlərə tüpürərdim. Neçə sifətli adamlar varmış bizim əhatəmizdə, bizim aramızda! Sifətlər... Ax, murdar sifətlər! (Telefon zəngi. O, dəstəyi götürür). Eşidirəm!.. Bəli, bəli!.. Səsinizi eşitməyə şadam. (Ayağa durur). Xeyr, siz nə danışırsız?.. Mə-ə-n?.. Mən içən adam deyiləm... Mə-ə-ən?.. Yox, ola bilməz! Mənim düşmənlərimin uydurmasıdır bu.. Bəli, bəli!.. Mənim səsim həyəcandan belə titrəyir... Sizin səsinizin əzəmətindən... Siz bizim böyüyümüzsünüz... Sizin hər sözünüz bizə qanundur. (Pauza). Siz deyəndən sonra biz kimik, nəkarayıq ki? Siz bizə yalnız əmr edə bilərsiniz!.. Arabir görürəm sizi televizorda... Arvadım, uşaqlarım... Hə, bir oğlum var, Allah sizinkiləri də saxlasın, hə, ailəvi tanış olarıq, zövcəm də sizi çox sevir... Hə, onu deyirəm: sizi televizorda görəndə deyirəm ki, arvad, biz o kişinin çörəyini yeyirik... Gündə min yol dua edirik sizin canınıza. (Belini əyir). O günləri arvadım deyir ki, yuxuda sizi görüb... Bəli, bəli, məni yox, sizi... (Pauza). Elədir, bir az həyəcanlıyam. Mən təsəvvür etməzdim ki, siz bu qədər sadə, bu qədər təvazökarsız. (Diz çökür). Mən sizin əzəmətiniz qarşısında baş əyirəm. Sizin həyat yolunuz hamımıza örnəkdir. Mən də, mənim işçilərim də daim sizi dəstəkləmişik. Başqa cür ola da bilməz. Mə-n-n?.. Siz nə danışırsınız?.. Başımı da kəssəniz səsimi çıxaran deyiləm. Mə-ən... Mən sizin yolunuzda ölümə belə hazıram. Əgər lazım olsa... (Yerə sərilir). Inanın ki, lazım gəlsə lap payəndaz olub yerə sərilərəm. Ayağınızı öpərəm, ayaqqabınızı yalayaram. Mən sizin heç ayağınızın tozu da ola bilmərəm. Sizin ayağınız biləni mənim heç başım da bilməz... (Pauza). Bəli, bəli... Düz buyurursunuz! Tamamilə doğrudur! Mən sizin nökəriniz, qulunuz... (Yavaş-yavaş ayağa durur). Baş üstə! Baş üstə! Mən sizin qulluğunuzda hazır! Sağ olun, sağ olun!.. Əziyyət çəkmisiz... Bəli, bəli, bəli... oldu, oldu, oldu... (Dəstəyi qoyur, sonra götürüb oxşayır, öpür, kövrəlir, yenə qoyur. Otaqda əzəmətli addımlarla gəzişir, gərnəşir, gərdiş edir, əlini-əlinə sürtür. Qədəhi şərabla doldurub başına çəkir). Şükür, yaxşı qurtardım! (Kənara). O, ömrü boyu şax gəzib, heç kəsin qarşısında baş əyməyib. Belələri haqqında xalq yaxşı deyib: öz sözünün ağasıdır. Mərdlik, ötkəmlik, dəyanət, vüqar, əyilməzlik onun qanında-canındadır. Belə şeylər insana südlə-sümüklə keçir. Hərbçilərin bir sözü var, deyir: kəşfiyyata qorxmaz adamlarla getmək lazımdır. O da qorxmazlıq və əzəmət rəmzidir.
    Nə? Şeirə-sənətə hörmətim varmı?..
    Sənəti sevməyən insan olarmı?..
    Təvazödən uzaq çıxmasın, inan,
    Şeir vurğunuyam cavanlığımdan!..
    Nə? Sənətə qayğı? Bəli, hazıram,
    Özüm də arabir şeir yazıram.
    Mən öz dincliyimə haram qatmışam,
    Nə qədər şairə əl uzatmışam,
    Nə qədər kitabın sponsoruyam,
    Mən aydan arıyam, sudan duruyam.
    Bizə nə su gərək, nə də ki, çörək,
    Şeir suya-çörəyə çevrilsin gərək.
    Kitabı sevmirəm adi bəzəkçün,
    Bəziləri kimi, belə... məzəyçün.
    Şeir - ceyranımdır, ahumdur mənim,
    Lap elə qəlbimdir, ruhumdur mənim.
    Şairsiz, şeirsiz millət olarmı?
    Yaxud o millətdə qeyrət olarmı?..
    Hər odlu misrada atəş görürəm,
    Şair ürəyində - Günəş görürəm.
    Şair dostlarım var - düşür çətinə,
    Birbaşa gəlirlər kabinetimə,
    Sənət adamları uşaq kimidir,
    Onlar ürəyimin sarı simidir.

    (Qapıya).

    Oradakı kimdir? Kim? Nə?.. Hə, şair?..
    De, nədir qulluğu bizlərə dair?
    Nədir ehtiyacı?.. Nə?.. Hə, nə deyir?..
    Kitabın nəşriyçün para istəyir?..
    Mənə bir poema ithaf edəcək?..
    De: qələt edirsən, yaxamdan əl çək!..
    Nədir, həcv yazacaq ənam olmasa?..
    De ki, kəs səsini axmaq yarasa!..
    Nə deyir?.. O, mənə edəcək hücum?..
    Bu da zövcəm deyil - çatmaya gücüm!..
    Vallahi, üstünə od ələyərəm,
    Dünyanı başına dar eləyərəm!..
    Paho!.. Şair gəlib!.. Şairə bax ey!
    Indi şeir vaxtıdır, a key oğlu key?..
    Nə qədər şairi öz əlimlə mən
    Məzara gömmüşəm... şahiddir Vətən...
    Çünki vəsf ediblər dağı, çeşməni -
    Çoxları olubdur xalqın düşməni.
    Niyə səadətdən yazmayıb onlar?..
    Qüdrətli dövlətdən yazmayıb onlar?..
    Neçə sənətkarı eləmişəm mat,
    Neçəsi qarşımda verib hesabat.
    Mənə hədə gəlir axmağın biri...
    O günlər yenə də qayıdar geri,
    Yenə işə düşər o zağlı yaraq -
    Güllələr açılar taraqhataraq,
    Nəsimini yenə özüm soyaram,
    Əlimi suyla yox, qanla yuyaram.
    Paho!.. Şair gəlib!.. Bir günümə bax!..
    Denən şeir vaxtıdır indi, ay axmaq?..
    Bir az bu dünyanı dərk etsin denən:
    Qəbul otağımı tərk etsin denən...
    Nə oldu?.. Getdimi?.. Incidi? Niyə?..
    Reaksiya verməz adam hər şeyə...
    Nə dedin?.. Tutulub yazığın gözü?..
    Nə edək, şeirdir həyatın özü...
    (Pauza).
    Mən elə bilirəm ağladı getdi!
    Atamı-anamı yağladı getdi?!.
    Nə cür əl uzadım mən beləsinə?!.
    Bir güllə çaxasan düz kəlləsinə!..
    Gedib yaradacaq ictimai rəy?..
    Rəyə kimdir baxan, ay səy oğlu səy?..
    Indi dünya, ağa-qul dünyasıdır,
    Para dünyasıdır, pul dünyasıdır!..
    Mənim pulum varsa - öz şairim var,
    Alimim, müğənnim... və sairim var.
    (Kənara).
    Məsələ belədir: lap şeirlə yaz, -
    Sənətsiz məmləkət bəxtiyar olmaz!
    Şeiri sevməyənə çoxdur nifrətim,
    Şeiri sevməyənə yoxdur hörmətim!

    Bilirsiz məni ən çox təəccübləndirən məsələ nədir? Adamların elmə, biliyə, savada, hətta, savdlı adamlara etinasızlığı. Əlbəttə, söhbət hamıdan yox, bəzi düşüncəsiz adamlardan gedir. Canım, belə də laqeydlik olar? Bir də görürsən ki, antielmi təbliğat aparırlar: nə bilim, savad-bilik nəyə gərəkdir? Oxumağın kimə xeyri var? Heç kəs kitabdan xeyir görməyib; savadlı adam ortada qalır və sair və ilaxır. Bu cür düşünənlərə mənim nə sözüm ola bilər? Bu, ən azı cahillikdir. Insan beşikdən məzara qədər oxumalı, öyrənməlidir. Mən kitab oxumağa başlayanda hələ dil açıb danışa bilmirdim. Məktəbə gedəndə ali təhsilli müəllim qədər savadım vardı. Amma bütün bunlar barədə geniş açıqlama vermək istəmirəm: axı, təvazökarlıq yaxşı şeydir. Biz hamımız ellikcə savadsızlığa qarşı mübarizə aparmalıyıq. Biganəlik bizi savadsızlığa, cəhalətə apara bilər. (Qapıya). O, nə kağızdır elə? Kim yazıb? Yenə həmin oğlandır? Gör bir neçənci dəfədir müraciət edir? Özü də hər dəfə yazılı şəkildə... Ona de ki, bizdə iş yoxdur! Nə olsun ki, ixtisası uyğun gəlir? Iş yoxdur, vəssalam! Bəyəm mən ona demişdim ki, get oxu, təhsil al?.. Indi savad, təhsil kimə gərəkdir?.. Vallah, bu dünyada yenə də axmaq, sadəlövh adamlar var!.. Savad, kitab, dəftər-qələm... Nə bilim daha nə, nə... Bunlar dərk edə bilmirlər ki, ən böyük kitab elə həyatdır. Həyatı oxu, öyrən - vəssalam!.. Düzdür, ayrı kitablar da var. Kitab, kitab... (Seyfi açıb oradan bir qalaq pul çıxarır). Bax, budur əsil kitab!.. Gör bir neçə tomdur?!. Oxumaqla qurtarmaq olmur... Bəzi cahillər soruşur ki, bu, nəyə gərəkdir?.. Yəni pul kimə gərəkdir?.. Pul mənə gərəkdir, mənə!.. Əsil kitab budur, bu!.. Budur mənim oxuduğum kitab! Oxuduqca savadım da artır, hörmətim də, dünyagörüşüm də... Axmaqlar!.. Siz nə qədər oxusanız da yenə savadsızsınız ki, savadsızsınız! Elə savadsız da qalacaqsınız!.. Savadlıma, mütəxəssisimə bax bir!.. Onun bir də ayağı dəyməsin mənim kabinetimin kandarına!.. De ki, bizdə iş yoxdur. Lap belə iş var, amma sən o işə layiq deyilsən!.. Mənə bu cür kitabları toplayıb öz qafasına bir şey götürən mütəxəssis lazımdır. (Əlindəki pulları yelləyib yerə səpir, sonra süpürgə ilə yığıb yeşiyə yığır)... Mənim yeşik-yeşik kitablarım var... Onu özümdən başqa heç kəs oxuya bilməz. Heç kəs!.. (Kənara). O, kitablara çox aludə olub. Ömür boyu oxuyub, öyrənib. Savadsızları görməyə gözü yoxdur...
    Tabeçiliyimdə olanlara münasibətim necədir? Mənim təsəvvürümdə “tabeçilik” anlayışı şərti mahiyyət daşıyır. Canım, hansı tabeçilikdən söhbət gedə bilər? Mən özümü öz işçilərimdən qətiyyən fərqləndirmirəm. Onların hər arzusunu, hər istəyini can-başla yerinə yetirməyə çalışıram. Insanlara yaxşılıq etməkdən daha savab bir iş ola bilərmi? Məncə yox! Bəzən mənə irad tutub deyirlər ki, siz özünüzü kollektivdə nə üçün belə sadə aparırsınız?.. Deyirəm: bəs nə cür aparmalıyam? Öz sadə həyat və davranış tərzimi mürəkkəbləşdirim?.. Öz işçilərimi təhqir edim? Onları bəzi-bəzi alçaq rəhbər işçilər kimi alçaldım? Xeyr! O, mən deyiləm! Mənim zatım var, köküm var, genim var!.. Mən sivil tərbiyə görmüş adamam. Illər boyu qətrə-qətrə yığdığım hörməti ayaq altına ata bilmərəm. Insanda ləyaqət, mərifət, mədəniyyət olmalıdır... Yoxsa, bəzi görməmişlər kimi... Mənim elə dostlarım var ki... yox, mən onlara dost da deyə bilmərəm... Necə deyərlər, həmkarlarım var ki, öz işçilərinin başında turp əkirlər. Hələ öz tabeliyində olanlardan rüşvət alanları demirəm... Bu, biabırçılıqdır, əxlaqsızlıqdır... Mən bu vəzifəyə təyin olunan, e-e-e... demokratik qaydada seçilən gündən rüşvətxorluğa qarşı amansız mübarizə aparıram. Öz idarəmdə artıq rüşvətxorluğun kökü kəsilib. Indi çalışıram ki, qabaqcıl iş təcrübəmi geniş miqyasda yayam. Mən təvazökar adamam, özümü gözə dürtən deyiləm... Bəziləri kimi... Insan həyata bir dəfə gəlir, bir dəfə yaşayır, bir dəfə ölür... Gərək bu ömrü ləyaqətlə başa vuraq. (Kimisə hədələyirmiş kimi barmağını silkələyir). Qoy mənim düşmənlərim eşidib-bilsinlər: mən son nəfəsiməcən hər cür neqativ hallara qarşı dönmədən mübarizə aparacağam! Mənim çağırışımı eşitməyənlər kar, məni görməyənlərsə kordur... (Qapıya). Hə, kimdir orada?.. Heç kim?.. Gələnin hamısını qov, qoy rədd olub getsinlər. De ki, yuxarıya çağırıblar, bu gün olmayacaq. Qoy bir az istirahət edək. (Kresloya yayxınır). Belə də alçaq camaat olar?.. Hamısı “ver” deyir, heç “al” deyən yoxdur! (Durub telefona yaxınlaşır, zəng vurur). Hə, sənsən?.. (Hirsli-hikkəli). Heç səs-sorağın gəlmir, balam! Işin düşəndə qapıdan qovurdum - bacadan düşürdün, amma indi... Bura bax, sənin başına bir oyun açaram ki, adın da yadından çıxar! De görüm sən kimin tabeçilyindəsən?.. “Sizin-sizin!” Əlbəttə, mənim tabeçiliyimdə! Bəs niyə tabe olmaq istəmirsən? Niyə qanun-qaydaya əməl etmirsən? Ağlını başqa rəhbər işçilərə vermə, səni salaram təpiyimin altına, qabırğalarını qıraram. Bir bunun mənə demokratiya dərsi oxumağına bax! Niyə indiyəcən gətirməmisən onu?.. Hə də... Gərək ad çəkəsən, miqdar deyəsən?.. Sən nə yonulmamış adamsan... Heç adam deyilsən... Nə vaxt gətirirsən?.. Indi pulsuz iş düzələr bəyəm?.. Indi pulsuz adamın üzünə tüpürmürlər!.. (Pauza). Tüpürən var?.. Yekə kişisən, çərənləmə boş-boşuna... Heç öz doğma arvadım mənə pulsuz... salam... vermir. Sənin arvadın verir... salam verir?.. Mənim nə işim var sənin arvadınla, onun salamıyla?!. Mənimki puldur, pul, pul, pul!.. Qandın mən deyəni?.. (Pauza). Elə bilirsən yığdığımın hamısı özümə qalır?.. Axı, məndən də haqq-hesab istəyənlər, hesabat tələb eləyənlər var. Mən onlara nə verim?.. Hərə öz tabeçiliyində olandan almalıdır. Qayda belədir. Mən qoymamışam ki, bu ənənənin əsasını. Mənə qədər belə olub, məndən sonra da yəqin ki, elə-belə olacaq. Yoxsa, elə bilirsən sabah dünya düzələcək?.. Ay-hay!.. Xəyalplovla yaşama, bala!.. Sadəlövh olma... Bəyəm sabah da bugünün qardaşı deyil?.. Sən nə qanmaz adammışsan?.. Mənə moizə oxuma, təcili surətdə o haqq-hesabı çatdır!.. Bildin?.. Yoxsa... Yoxsa pis olacaq səninçün... (Kənara). Elə insanlar var ki, hansı mərtəbədə, hansı pillədə olmalarından asılı olmayaraq öz xarakterlərini, öz sifətlərini daim qoruyub saxlayırlar. (Gülümsəyir). O da məhz bu cür sadə, təvazökar insanlardan biridir. Uşaqla-uşaq, böyüklə-böyükdür. Özündənmüştəbehləri, ədəbazları, yekəxanaları sevmir. Işlədiyi, rəhbərlik etdiyi kollektivin bütün üzvləri onun başına and içir. Indiyəcən bir tikə haram mal yeməyib. Gözütoxluğu ilə hamımıza nümunədir.
    Mənim intellekt sahiblərinə xüsusi hörmətim var. Bəlkə burada “hörmət” sözünün özü də adi səslənir... Əgər imkanım olsaydı alimləri, sənət adamlarını gözümün üstündə saxlayardım. Bizi böyük uğurlara, uca zirvələrə yalnız elm apara bilər... Elm!.. Elm! Elm!.. Məni kim soruşdu? Kim? Ixtiraçı-alimdir?.. Alim-ixtiraçı!.. Alimi-biəməl!.. O, nə ixtira edib görəsən?.. Nə?.. Yeni sabun kəşf edib?.. O, nə cür sabundur elə?.. Onunla haranı yumaq lazımdır?.. Bizim sabuna ehtiyacımız yoxdur!.. Nəyə gərəkdir sabun?.. Sabunsuz da ötüşə bilərik... Sabun ixtira edib... Ixtiraya bax ey!.. Bu axmaq dərk etmir ki, dünyanın ən böyük ixtirası çoxdan edilib. Puldan böyük ixtira?!. Bəlkə mən bilmirəm, sən biləsən: puldan böyük ixtirası var bu dünyanın?.. Yox! Ola da bilməz!.. Olmayacaq da!.. Heç lazım da deyil... O günləri bir rəssam gəlmişdi qəbuluma. Deyir, gözəl rəsm əsərləri var, amma fərdi sərgisini aça bilmir. Niyə? Çünki pulu yoxdur... Dedim, axmaq adam, ən gözəl rəsm əsəri elə puldur... Bəyəm pul olan yerdə başqa bir şeyin şəklini çəkməyə ehtiyac var?.. Başqa biri gəlib ki, musiqi bəstələyir... Səslər belə gəldi, hormoniya elə getdi: do-re-mi... Ta nə bilim nə?.. Dedim ki, ay qanmaz yer üzündə ən gözəl musiqi bilirsən nədir, deyir, bəli, bilirəm, musiqi səsidir, melodiyadır... Dedim, ən gözəl musiqi elə pulun səsidir... Bəlkə düz demirəm?.. Bəlkə elə deyil?.. (Kənara). Onun üçün dünyada müqəddəs bir şey var: əxlaq... Onun əxlaq haqqında öz təsəvvür və ölçüləri var. Bu, başqa söhbətin mövzusudur.
    Mən satqın, qorxaq adamları sevmirəm. Nifrət edirəm ikiüzlülərə, qeyri-səmimi insanlara. Yox, əslində belələri heç insan da deyil. Onların nə həyatı həyatdır, nə də ölümü ölüm.. Belələri elə öləndə də it kimi gəbərir... Ifadəmə görə üzr istəyirəm... Bir az kobud danışdım. Mən mədəniyyətli adamam. Bağışlayın... (Qapıya). Kimdir orada?.. Kim?.. Ötən dəfə gələn demaqoqdu yenə?.. Nə deyir?.. Deyir ki, öləndə it kimi gəbərəcək?.. O, kimi nəzərdə tutur?.. Məni?.. İt onun özüdür. Axmaq!.. Alçaq!.. Məni heç kəs sevmir?.. Mənə nifrət edirlər?.. Dünəndən sevməsinlər?.. Paho!.. Xoruz yoxdur - sabah açılmır! Məni sevmirlər... Mənə nifrət edirlər... Mən də onlara nifrət edirəm. Hamıya nifrət edirəm! “Sevmirlər”... “Sevmirlər”... Qoy sevməsinlər... Paho, üstümdə ağlayan olmayacaq!.. Hər halda ağlayanlar tapılar. Yuxarıdan təşkil edərlər, onda hünərləri var ağlamasınlar... Bəli, təşkil edərlər. Elə gülməyi, sevinməyi də təşkil etmək lazımdır. Onda mənim barəmdə yazılan o son söz, o nekroloq da hamını kövrəldəcək, ağladacaq... Mən buna əminəm... Mən tədbirli adamam... Hər şeyin tədbirini irəlicədən görmək lazımdır. Elə öldüyün günün də... Düzdür, mən hələ ölməyə hazırlaşmıram... Amma təşkilati işlər - nekroloq - filan... Nekroloq demiş... (Kənara). Budur, özümçün yığcam bir nekroloq da hazırlamışam... Özüm?.. Hə də, dostların-tanışların rəyini də nəzərə almışam... Əlbəttə, bu nekroloqda xalqın hüznü, kədəri ifadə olunub. Istəyirsən, oxuyum?.. Belədi... Əvvəlcə mənim tərcümeyi-halımdan mühüm faktlar sadalanır. Hə, sonra?.. (Oxuyur). “O, özünün bütün şüurlu həyatını xalqa, millətə həsr edib”. (Kənara). Bildiniz söhbət kimdən gedir?.. Əlbəttə, məndən! (Oxuyur). “Onun sinəsində alovlu bir vətəndaş ürəyi çırpınırdı. Dostların, doğmaların, tanışların sevimlisi idi, o, Yanına gələnləri xoş üzlə qarşılayar, təbəssümlə yola salardı. Özünün layiqli davamçılarını yetirmişdi. O, həyatını öz xalqına, onun tərəqqisinə, inkişafına həsr etmişdi... O, gözəl, nümunəvi ailə başçısı idi. Lakin bununla belə, bu vətənin bütün oğul və qızlarını özünə doğma övlad bilirdi”. (Ağlamsınır). Bütün bunlar mənim haqqımdadı. (Oxuyur). “İllər, onillər, əsrlər ötüb keçəcək, lakin onun adı, onun əziz xatirəsi daim yadımızda qalacaq. Onun əkdiyi toxumlar zaman-zaman cücərəcək, bar verəcək”. (Ağlayır). Bunlar da mənə aid cümlələrdir... Aman Allah, məni necə də sevirmişlər, özüm öz qədrimi bilməmişəm... (Oxuyur). “İndi biz səni öz əlimizlə torpağa tapşırırıq. Qoy canın qədər sevdiyin bu müqəddəs vətən torpağı səni öz bağrına bassın. Yerin qu tükü kimi rahat olsun. Rahat uyu. Əlvida, əziz dostumuz, həmkarımız”. (Hönkürür). Sonra onun, yəni mənim nəşimi təzəcə qazılmış nəm məzara endirirlər. (Qışqırır). Yox, mən ölmək istəmirəm hələ!.. Mən yaşamaq istəyirəm! (Sanki kimsə onu yaxalayıb harasa çəkir, o isə müqavimət göstərir, dartınır, xilas olmağa çalışır). Əl çək yaxamdan!.. Burax məni!.. Haraya dratırsan, haraya?.. Sən kimsən, axı?.. Kim, kim?.. Əcəl?.. Əzrayıl?.. Yalvarıram, aparma məni, aparma!.. Mən ölmək istəmirəm! Mən yaşamaq istəyirəm! Başa düşürsən?.. Mən indiyəcən ayrı cür yaşamışam. Bundan sonra öz ömrümü yaşamaq istəyirəm!.. Deyəsən mən bu dünya ilə vidalaşmalıyam...
    Əlvida... Əlvida...

    (O, diz çökür, yıxılır. Matəm musiqisi səslənir).


    SON


























    TA¬BUT
    İki hissəli dram-qrotesk


    İŞTIRAK EDIRLƏR:

    KİŞİ
    QADIN
    OŠLAN
    QIZ
    QULLUQÇU
    Təbilçilər

    Birinci hissə

    Mən¬zil. Nə¬həng otaq. Yuxarı başdakı iri stolun üstündə tabut. Yaxınlıqda royal. Tabutun üstünə işıq düşür. Divardan iri şəkil asılıb: şəkildəki kişigülümsəyir. QADIN və QULLUQÇU qadın kresloda əyləşiblər. Qadınların yas saxladıqları təkcə otaqdakı tabutdan yox, elə onların geyim-kecimlərindən də bilinir.
    Bir azdan Qulluqçu qadın qalxıb pəncərəyə yaxınlaşır.

    QADIN (doluxsunmuş halda):- İndi mən nə edim? Kimdən imdad diləyim? Kim məni başa düşəcək, kim? Ay Allah…
    QULLUQÇU (diqqətlə Qadını süzür):- Özünüzü ələ alın. Guya sizdən başqa… (Duruxub sözünü dəyişir). Hmm… Elə bil qurbağa gölunə daş atıblar. Elə bil hamı ölüb. Nə gələn var, nə də gedən… Heç sürücüdən də bir səs-soraq çıxmadı.
    QADIN:- Bəs uşaqlar harada qaldı görəsən?
    QULLUQÇU: Bəlkə uçuş yoxdur, uşaqlar ona görə gələ bilmirlər. Eh, bir də ki, gəlib neyləyəcəklər axı? (Tabuta sarı baxır). Ölən öldü, köçən köçdü. (Kövrəlir). Bilmirəm bizim axırımız nə olacaq?..
    QADIN:- Nə olasıdır ki?
    QULLUQÇU:- O olsıdır ki, bu ailəyə qarşı güclü, həm də məkrlı planlar hazırlanır. Ordan-burdan qulağıma səda gəlir; deyirlər camaat qəbristanlığa yığışmaq istəyir.
    QADIN:- Qoy yığışsınlar… Nə olsun ki?
    QULLUQÇU:- Bu boz kütlə mərhumun ailəsinə mane olmaq istəyir.
    QADIN:- Nə üçün? Səbəb nədir?
    QULLUQÇU:- Bunun səbəbini öləndən soruşmaq lazımdır…Ölülərsə həmişə susur.
    QADIN:- Heç nə anlamıram.
    QULLUQÇU:- Eləmən də heç nə başa düşmürəm. Ehhhh… Bu sürücü harada qaldı belə? Görəsən maşın həyətdədir?.. Qoy bir düşüm baxım.

    Qulluqçu çıxır. Qadın tabuta tərəf gedir. Qapının zəngi çalınır. Qadın diksinib çönür, qapıya yaxınlaşır.

    QADIN:- Buyurun, gəlin, qapı açıqdır.

    Ki¬şi içə¬ri ke¬çir. Ge¬yi¬min¬dən, əba və əm¬ma¬mə¬sin¬dən şə¬ri¬ət ada¬mı ol¬du¬ğu hiss edi¬lir. Qol¬tu¬ğun¬da qa¬lın ki¬tab, əlin¬də təs¬beh var. Ki¬şi¬ sir-si¬fə¬tdən di-var¬da¬kı şək¬lə bən¬zə¬yir. Qa¬dın hey¬rət¬lə onu süzüb geri-geri addımlayır. Kişi sanki təəccüblənib, diqqətlə qadına baxaraq salavat çevirir.

    KİŞİ:- Əs-səlamun əleyküm… Bismillahir-rəhmanir-rəhim…
    QADIN:- Sizə kim lazımdır? Sizi kim dəvət edib? Siz… Sən… Siz…
    KİŞİ:- Mənə heç kəs la¬zım de¬yil... Mən bu¬ra özüm gəl¬mi¬şəm... Eşit-dim ki, qon¬şu¬luq¬da rəh¬mə¬tə ge¬dən var...
    QA¬DIN (ye¬nə hey¬rət¬lə Ki¬şi¬ni sü¬zür): - Bi¬lir¬siz¬mi, mər¬hu¬mun öv¬lad¬la¬rı gə¬lib çıx¬ma¬yıb. Hələ¬lik, mol¬la¬ya eh¬ti¬yac yo¬dur.
    KİŞİ: - Bə¬yəm o mü¬səl¬man de¬yil¬di?..
    QA¬DIN (çi¬yi¬ni¬ni çə¬kir): - Onun di¬nə özü¬nə¬məx¬sus mü¬na¬si¬bə¬ti var¬dı. De¬yə bil¬mə¬rəm ki, o, mü¬səl¬man idi, yox¬sa qey¬ri-mü¬səl¬man... Bu mə¬sə¬lə-yə dəfn ko¬mis¬si¬ya¬sı ba¬xa¬caq...
    KİŞİ: - Ay¬dın¬dır... An¬la¬dım... Ba¬ğış¬la¬yın... Vəəs¬sə¬la¬mu aley¬kum və rəh¬mə¬tul¬la¬hi və bə¬rə¬kə¬tu¬hu.

    Ki¬şi sa¬la¬vat çe¬vi¬rib çı¬xır. Qul¬luq¬çu qa¬dın qayıdıb gə¬lir.

    QUL¬LUQ¬ÇU: - O, kim idi elə?.. O əba¬lı¬nı-əm¬ma¬mə¬li¬ni de¬yi¬rəm... Özü də sir-si¬fə¬t¬dən ya¬man ta¬nış gə¬lir¬di..
    QA¬DIN: - Hə, doğ¬ru¬su, mən qorx¬dum... De¬yə¬sən, mol¬la¬dır… (Di¬var¬da-kı şək¬lə işa¬rə ilə). Mər¬hum be¬lə şey¬lə¬rə pis ba¬xır¬dı. Mol¬la¬ya-za¬da ina¬mı yox¬ idi... Hə, nə ol¬du? Sü¬rü¬cü¬dən bir so¬raq çıx¬ma¬dı?
    QUL¬LUQ¬ÇU: - Yox... Yə¬qin in¬di¬lər¬də gə¬lib çı¬xar…
    QA¬DIN: - De¬yə¬sən, o, yamanca qu¬du¬rub...
    QUL¬LUQ¬ÇU: - Kim?..
    QA¬DIN: - Cü¬rü¬cü¬nü de¬yi¬rəm... Ne¬çə il mə¬nim evim¬də yal¬la¬nıb, in¬di quy¬ru¬ğu be¬lin¬də gə¬zir...
    QUL¬LUQ¬ÇU: - Sə¬nin evin¬də?
    QA¬DIN: - Əlbəttə…
    QUL¬LUQ¬ÇU: - Əvvəla “sənin” yox, “sizin”… Yəni bizim. İkincisi də sizin kimin bostanına daş atdığı mənə yaxşı məlumdur. Yəqin ki, bir aydan sonar elə məni də o sürücü kimi “qiymətləndirəcəksiz. Yadda saxlayın, mən bu evin köhnə adamıyam. Bu evin sütunları mə¬nim çiy-nim¬də¬dir. Mən bu¬ra¬da tək¬cə qul¬luq¬çu yox, həm də... həm də... bu oca¬ğa doğ¬ma adam ol¬mu¬şam...
    QA¬DIN: - Siz ni¬yə hər sö¬zü özü¬nü¬zə gö¬tü¬rür¬sü¬nüz?.. Dü¬nən¬dən bə¬ri də-yiş¬mi¬siniz elə bil. Bə¬yəm si¬zin adı¬nı¬zı çə¬kən, si¬zə bir artıq-əskik söz deyən var ki?
    QUL¬LUQ¬ÇU:- Mən uşaq-zad deyiləm ki. Sizin ürəyinizdən keçəni elə gözünüzdən oxuyuram.
    QA¬DIN: - Axı, indi mənim ürəyimdən nə keçə bilər ki? Ərimi itirmişəm…. Ürəyim parçalanır. Tabut ortada qalıb… Uşaqlar gəlib çıxsaydı mərhumu torpağa tapşırardıq… Bir də ki, si¬zə nə dəx¬li var-mə-nim ürə¬yim¬dən nə¬lər ke¬çir?.. Siz kim¬si¬niz? Bu evin adi bir qul¬luq¬çu¬su... Ge¬din öz işi¬niz¬lə məş¬ğul olun. (Sə¬si¬ni qal¬dı¬rır). Eşi¬dir¬si¬niz mə¬ni, yox¬sa?..

    Qul¬luq¬çu alt¬dan-alt¬dan Qa¬dı¬nı sü¬züb hə¬yə¬tə enir. Ye¬nə qa¬pı zən¬gi. Qa¬dın qa¬pı¬ya ya¬xın¬la¬şır. Bayaqkı Ki¬şi ke¬şiş qiyafəsin¬də gö¬rü¬nür: qol¬tu¬ğun¬da ki-tab, əlin¬də xaç var.

    KİŞİ (si¬nə¬si¬nə xaç işa¬rə¬si çə¬kir): - Tsars¬ktvi¬ye ne¬bes¬no¬ye... Pust zem¬lya bu¬det pu¬xom...
    QA¬DIN: - Si¬zə nə la¬zım¬dır?.. Si¬zi kim ça¬ğı¬rıb bu¬ra?..
    KİŞİ: - Mən özüm gəl¬mi¬şəm. (Ta¬bu¬ta işa¬rə ilə). Mən Al¬lah və mər¬hum qar¬şı¬sın¬da öz bor¬cu¬mu ye¬ri¬nə ye¬ti¬ri¬rəm. (Ki¬şi si¬nə¬si¬nə xaç işa¬rə¬si çə¬kir). Tsars¬tvi¬ye ne¬bes¬no¬ye...
    QA¬DIN: - Siz mər¬hu¬mu ta¬nı¬yır¬dı¬nız?..
    KİŞİ: - Bu, o qə¬dər də va¬cib de¬yil. Biz ha¬mı¬mız bir Al¬la¬hın öv¬lad¬la¬rı¬yıq: di¬ri¬lər də, ölü¬lər də...
    QA¬DIN: - La¬zım gəl¬sə, biz özü¬müz si¬zi ta¬pa¬rıq... Bi¬lir¬siz¬mi?.. Biz... Mən... Hər şey dəfn komissiyasın¬dan ası¬lı¬dır.
    KİŞİ: - An¬la¬dım, öv¬la¬dım, an¬la¬dım... (Xaç çə¬kib qa¬pı¬ya ya¬xın¬la¬şır). Pust zem¬lya bu¬det pu¬xom... Tsars¬tvi¬ye ne¬bes¬no¬ye...

    Ki¬şi çı¬xır. Qa¬dın hə¬yə¬can¬lı¬dır. O, ge¬ri qa¬yı¬dıb di¬var¬da¬kı şək¬lə diq¬qət¬lə ba¬xır. Qul¬luq¬çu qa¬dın gə¬lir.

    QUL¬LUQ¬ÇU: - Bu nə¬dir? Mol¬la ge¬dir, ke¬şiş gə¬lir. Be¬lə get¬sə, bir az¬dan ka¬to¬li¬kos da gə¬lə¬cək... On¬la¬rı kim ça¬ğı¬rıb bu¬ra?..
    QA¬DIN: - Kim ça¬ğı¬rıb? Mən nə bi¬lim? Bəlkə elə sizin tanışlarınızdır?
    QUL¬LUQ¬ÇU: - Mənim keşışlə, molla ilə nə işim? (Pauza). Doğrudan ey, görəsən bu sürücü harada qaldı?

    Qapı zəngi. Uluqçu qapını açır. Qız gəlir. Əlində sumka, çiynində çanta. Qız hikkəli-hikkəli ətrfa nəzər salır, iti addımlrla tabuta yaxılaşır, diqqətlə meyitə baxır, sonra tabutdan aralanıb divardakı şəklin önündə dayanır, əlləri ilə üzünü örtüb hıçqırır. Qulluqçu onun qolundan yapışıb kənara çəkir. Qız kresloda əyləşir.

    QIZ (hıçqırır): - Ata... Ata... (Hönkürür). Sənə nə oldu, ata?!.
    QUL¬LUQ¬ÇU: - Özü¬nü üz¬mə... Heç kəs bu¬nu göz¬lə¬mir¬di. Atan qəfildən keçindi. Heç və¬siy¬yə¬ti¬ni də edə bil¬mə¬di. Gü¬nor¬ta iş¬dən gəl¬di, na¬ha¬rı¬nı edib keç¬di öz ota¬ğı¬na. Onda mən hə¬yət¬də idim. Bir də gör¬düm ki, anan qış¬qı¬rır...
    QIZ: - Anam? (Qa¬dı¬na is¬teh¬za¬lı nə¬zər sa¬lır). Mə¬nim anam yox¬dur... O, çox¬dan ölüb... Anam sağ ol¬say¬dı mən öz ev-eşi¬yim¬dən di¬dər¬gin düş¬məz-dim...
    QUL¬LUQ¬ÇU: - Yax¬şı... İn¬di bu söh¬bə¬tin ye¬ri de¬yil. Nə fər¬qi var ki? (Qa¬dı¬na işa¬rə ilə). Lap ol¬sun ana¬lı¬ğın... Hə, nə isə, səs-kü¬yə qa¬çıb gəl-dim. Ki¬şi dö¬şə¬mə¬də üzü¬qu¬yu¬lu idi. Gö¬tü¬rüb çar¬pa¬yı¬ya uzat¬dıq. Ar¬tıq ke-çin¬miş¬di. Onun ölü¬mü bi¬zi sar¬sıt¬dı, belimizi qırdı bizim… Əvvəlcə sənə, sonar da qardaşına zəng vurduq. Tabut sifariş verdik… (Pauza). Sən təyyarə ilə gəldin?..
    QIZ: -Hə… Bəs qardaşım gəlib çıxmayıb?
    QULLUQÇU:- Hələ yox…
    QADIN (Qıza yaxınlaşır):- Qardaşınla mən özüm danışdım. Hesabnan bu gün o da gəlib çıxmalıydı.
    QIZ:- Mən üç təyyarə dəyişmişəm… Qorxurdum ki, gəlib dəfnə çatmayım… (Ayağa durur). Gözümə heç kəs dəymir. Bəs camaat hanı?
    QULLUQÇU:- Camaat? Yəqin hələ eşidib-bilən yoxdur. Bəlkə də heç inanan yoxdur onun ölümünə. Axı mərhum çox sağlam, gümrah adam idi… Ona baxan deyərdi ki, hələ yüz il yaşayacaq. Çox qəribədir…
    QADIN:- Yox, bayaq qəzetdən, bir də radiodan zəng vurmuşdular. Soruşurdular ki, bu söz-söhbət doğrudurmu? Camaat o qədər şaiyələr eşidib ki, ta həqiqətə də inanmır.
    QIZ:- Yaxşı, bəs dəfn nə vaxt, harada olacaq? Yer götürüblər?
    QADIN:- Bu işlə yuxarılar məşğul olacaq. Hər halda cənazə əvvəlcə teatra qoyulmalıdır…
    QIZ:- Teatra? Mənim atamın teatra nə dəxli? Bəyəm o, aktyor olub?
    QADIN:- Qayda belədir. Yuxarıdan belə məsləhət gördülər.
    QIZ (Qadına):- Yuxarıdan? Bəlkə bu sənin öz təşəbbüsündür? Axı vaxtilə sən məşhur sənət adamı, səhnə adamı olmusan. Atamı da öz səsinlə, öz sənətinlə sehirləmisən…
    QADIN:- İndi belə söhbətlərin yeri deyil. (Hikkəli-hikkəli). Keçmişi qurdalamayın…
    QULLUQÇU:- Mərhumu torpağa tapşırmaq lazımdır. (Qapı döyülür). Hə, deyəsən,gələn var… (Qapıya sarı uca səslə). Gəlin, gəlin, qapı açıqdır…


    Ba¬yaq¬kı Ki¬şi da¬xil olur. Ba¬şın¬da en¬liqa¬nad şlya¬pa var. O, in¬di müa¬sir dəb¬də ti¬kil¬miş kos¬tyum, onun üs¬tün¬dən¬sə man¬tiya ge¬yi¬nib. Ha¬mı hey¬rət və qor¬xu his¬si ilə onu sü¬zür; mə¬sə¬lə bu¬ra¬sın¬da¬dır ki, Ki¬şi¬nin gör¬kə¬mi di-var¬dı¬kı şək¬li-mər¬hu¬mu xa¬tır¬la¬dır. Qız aya¬ğa du¬rub Ki¬şi¬yə ya¬xın¬la¬şır, diq-qət¬lə onun üzü¬nə ba¬xır, son¬ra ta¬bu¬tun ya¬nı¬na ge¬dib me¬yi¬tə nə¬zər sa¬lır. Qa¬dın, Qulluqçu və Qız hıç¬qı¬rır.

    KİŞİ:- Bilirsinizmi, insanın ürəyi ətraf aləmlə düz olubsa, onun dəfnində hansısa din adamının, tutalım ki, mollanın ya keşişin mütləq mənada iştirakına o qədər də ehtiyac yoxdur. Tu¬taq ki, bi¬ri ate¬ist olub, öm¬rü bo-yu Al¬la¬ha qar¬şı mü¬ba¬ri¬zə apa¬rıb, be¬lə olan hal¬da han¬sı ayi¬nin tət¬bi¬qin¬dən söh¬bət ge¬də bi¬lər?... (Ki¬şi pən¬cə¬rə¬yə ya¬xın¬la¬şıb do¬da¬qal¬tı nə¬sə mı¬zıl¬da-nır, qə¬ri¬bə əl hə¬rə¬kət¬lə¬ri edir).
    QIZ (Qul¬luq¬çu¬ya): - Bu, kim¬dir be¬lə?..
    QUL¬LUQ¬ÇU (çiy¬ni¬ni çə¬kir): - Bil¬mi¬rəm. Bəl¬kə də ata¬nın ta¬nı¬şı¬dır...
    QIZ: - O, həqiqətən ata¬ma çox ox¬şa¬yır. Bəl¬kə də qo¬hu¬mu¬muz¬dur...
    QUL¬LUQ¬ÇU: - Mən onu bi¬rin¬ci dəfədir ki, görürəm. Daha doğrusu, üçüncü dəfə… Bayaq molla, sonar keşiş qiyafəsində gələn də bu idi deyəsən. Eləmi? (Qadına). Siz tanımırsınız ki, bunu?
    QA¬DIN: - Yox... Mən... yox... Ta¬nı¬mı¬ram...

    Qa¬pı¬da ayaq sə¬si. Qul¬luq¬çu qa¬pı¬ya ya¬xın¬la¬şır. Oğ¬lan gə¬lir.

    QUL¬LUQ¬ÇU: - Hə, gə¬lib çıx¬dın?..
    OЬLAN: - Hımmm… Məni gözləyirsiniz? (Ki¬şi¬yə işa¬rə ilə). Bu kimdir belə?

    Qadınların hamısı çiyinlərini çəkir; yəni tanımırıq, bilmirik.

    QIZ (oğlana yaxınlaşır):-Salam… Deyəsən, məni görmədin…
    OĞLAN: - Sa¬lam... (So¬yuq tərz¬də). İn¬di gəl¬mi¬sən?..
    QIZ: - Hə, təy¬ya¬rə¬dən elə in¬di¬cə düş¬mü¬şəm...
    KݬŞİ (Ge¬ri qan¬rı¬lıb otaq¬da¬kı¬la¬rı diq¬qət¬lə sü¬zə¬rək): - İn¬san do¬ğu¬lur, ya¬şa-yır, ölür... Za¬hi¬rən bu¬ra¬da elə də¬rin məna və mət¬ləb yox¬dur... Fə¬qət bu aləm¬də baş ve¬rən hər bir lo¬kal və qlo¬bal ha¬di¬sə¬nin öz məz¬mun və ma¬hiy-yə¬ti var¬dır... Bu ba¬xım¬dan mər¬hu¬mun hə¬ya¬tı¬nın və ölü¬mü¬nün məna¬sı də-rin məz¬mun və ma¬hiy¬yət kəsb edir.
    OЬLAN: - Bu, nə da¬nı¬şır? (Ki¬şi¬yə). Siz kim¬si¬niz?.. (Ta¬bu¬ta işa¬rə ilə). Mən ne¬çə il¬lər¬ onun¬la bir yer¬də iş¬lə¬mi¬şəm, onun sü¬rü¬cü¬sü ol¬mu¬şam... Si¬zi ilk də¬fə¬dir ki, gö¬rü¬rəm... Si¬zi kim dəvət edib bu¬ra?..
    KݬŞİ: - Hüzr ye¬ri¬nə heç kəs dəvət al¬mır. Hər kəs öz ürə¬yi¬nin hök¬mü ilə gə¬lir mər¬hum¬la vi¬da¬laş¬ma¬ğa...
    OЬLAN: - Çıx get öz işi¬nin da¬lıy¬ca...
    QA¬DIN (Oğ¬la¬na): - Qoy qal¬sın... Onun¬la işin ol¬ma¬sın.
    QIZ (Oğ¬la¬na): - Dəy¬mə... O, mə¬nə ata¬mı xa¬tır¬la¬dır...
    QUL¬LUQ¬ÇU: - Elə bil ürə¬yi¬mə nə¬sə da¬mıb... Yax¬şı, ta¬but nə vax¬ta¬can ot¬ra¬da qa¬la¬caq? O, ha¬ra¬da dəfn olun¬ma¬lı¬dır?..
    KİŞİ: - O, şə¬hə¬rin ən uca ye¬rin¬də dəfn olun¬ma¬lı¬dır. Gə¬lə¬cək¬də o qəb¬rin üs¬tün¬də nə¬həng abi¬də qo¬yul¬ma¬lı¬dır. Bu mə¬sə¬lə¬ni mən özüm həll edə¬cə-yəm. Siz da¬rıx¬ma¬yın... Te¬le¬fon ha¬ra¬da¬dır?
    QA¬DIN: - Çox sağ olun, xe¬yir¬xah adam...
    QUL¬LUQ¬ÇU: - Al¬lah si¬zə ömür ver¬sin.
    QA¬DIN: - İs¬tə¬sə¬niz onun öz ka¬bi¬ne¬tin¬dən zəng vu¬run. Onun öz şəx¬si te-le¬fo¬nun¬dan...
    KİŞİ: - Olar... Olar... Müm¬kün¬dür...

    Ki¬şi, Qa¬dın və Qul¬luq¬çu də¬rin¬li¬yə çə¬ki¬lir. Ki¬şi dəs¬tə¬yi gö¬tü¬rüb ha¬ra¬sa zəng vu¬rur, onun sə¬si eşi¬dil¬mir. Ki¬şi əl-qol hə¬rə¬kət¬lə¬ri ilə ki¬mə¬sə nə¬yi¬sə izah edir. Qa¬dın ona fin¬can¬da su ve¬rir, Qu¬luq¬çu onun başından şlyapasını çıxarıb pianonun üstünə qoyur. Kişi mantiyanı soyunur, kənara atır. Hiss olunur ki, qadınlar ona qayğı göstərir, onun qulluğunda dururlar. Oğlan və Qız söhbət edirlər.

    QIZ:- Cənazə haradan götürüləcək? Matəm mitinqi harada keçiriləcək? Dəfn komissiyasına kim rəhbərlik edəcək?
    OĞLAN:- Hansı matəm mitinqini deyirsən? Bir azdan tufan qopacaq... Camaat ayağa durub. Başa düşürsən? Camaat...
    QIZ:- Camaat? Nə istəyir o camaat?
    OĞLAN:- Camaat? Çox şey isteyir. Zavodlar-fabriklər dayanıb, nəqliyyat işləmir... Nə matəm? Nə mitinq? Nə komissiya? Adamlar qisas tələb edir.
    QIZ:- Kimdən?
    OĞLAN:- Kimdən? O tabutda yatandan!
    QIZ:- Ölüdən?
    OĞLAN:- Bəli! Ölüdən...
    QIZ:- Kəs səsini, nankor... Sənin başın xarab olub. Sən onun çörəyi ilə böyümüsən...
    OЬLAN: - Səhv edir¬sən! Mən öz zəh¬mə¬tim¬lə, öz əmə¬yim¬lə do¬lan¬mı-şam. Baş¬qa¬sı bil¬mə¬sə də sən bu¬nu yax¬şı bi¬lir¬sən... (Ta¬bu¬ta işa¬rə ilə). O, mə¬nim də axı¬rı¬ma çıx¬maq is¬tə¬yir¬di. O, is¬tə¬yir¬di ki, mən öz bil¬dik¬lə¬ri¬mi özüm¬lə qəb¬rə apa¬rım. Hazırlaşırdı ki, başımı əksin. Am¬ma özü əv¬və¬lə düş¬dü... Onu ta¬nı¬yan¬la¬rın ço¬xu ye¬nə xof¬da¬dır. İnan¬mır¬lar bu qəfl ölü¬mə.
    QIZ: - Sağ¬lı¬ğın¬da ha¬mı onu tərif¬lə¬yir¬di... Onu bö¬yük iş ada¬mı, nəhəng biz¬nes¬men, müdrik si¬ya¬sət¬çi he¬sab edir¬di¬lər. İn¬di nə ol¬du bir¬dən-bi¬rə?.. Ölüdən nə tələb edirlər?

    OЬLAN: - Baş¬qa¬sı bil¬mə¬sə də, sən yax¬şı bi¬lirsən ki, o, mənsəbə ci¬na¬yət yo¬lu ilə çat¬mış¬dı. Öz rə¬qib¬lə¬ri¬nin me¬yi¬tini ayaq¬la¬ya-ayaq¬la¬ya yük¬səl¬miş¬di o mər¬¬bə¬yə... Sağ¬lı¬ğın¬da on¬dan qor¬xur¬du¬lar, çə¬ki¬nir¬di¬lər... Ona gö¬rə su-sur¬du¬lar… Nə ol¬sun ki, sə¬nin atan¬dır?..
    QIZ: - Me¬yi¬ti bas¬dır¬maq la¬zım¬dır... Sən məna¬sız şey¬lər da¬nı¬şır¬san... Gö-rü¬nür, hə¬lə keç¬mi¬şi unut¬ma¬mı¬san.
    OЬLAN: - Keç¬mi¬şi? Keç¬miş ar¬tıq keç¬miş¬də qa¬lıb... Mən sə¬nin nə¬yə işa-rə et¬di¬yi¬ni bi¬li¬rəm... Doğ¬ru¬dur, bir vaxt sə¬ni is¬tə¬mi¬şəm. Mən bu¬nu giz¬lət-mi¬rəm. Bəs sən özün? O vaxt in¬ti¬har et¬mək, özü¬nü yan¬dır¬maq is¬tə¬yən sən de¬yil¬din¬? Bəl¬kə in¬di pe¬şi¬man¬çı¬lıq his¬si¬lə xa¬tır¬la¬yır¬san öz dü¬nə¬ni¬ni?..
    QIZ: - İn¬di bu söh¬bə¬tin ye¬ri de¬yil. Ta¬but tor¬pa¬ğa gö¬mül¬mə¬li¬dir. Mən sə-nin bu qə¬dər qi¬sas¬çı-qə¬rəz¬çi ol¬du¬ğu¬nu tə¬səv¬vür et¬məz¬dim. Gö¬rü¬nür, ca-maa¬tı da sən qı¬zış¬dı¬rır¬san.
    OЬLAN: - Mən? Xeyr! Bə¬yəm ca¬ma¬at çö¬rə¬yi qu¬la¬ğı¬na ye¬yir. O, yəni sənin atan, bü¬tün iş yer¬lə¬rin¬də in¬san¬la¬rı is¬tis¬mar et¬mək¬lə məş¬ğul¬ idi. Yüz-lər¬lə, min¬lər¬lə adam san¬ki ölüm dü¬şər¬gə¬sin¬də, kons¬la¬ger¬də ya¬şa¬yır¬dı. Heç bu¬na “ya¬şa¬maq” de¬mək də düz¬gün de¬yil¬di... O, insanların qanına susamışdı... İn¬di sən öz ata¬nı mə¬lək li¬ba¬sın¬da gö¬rür¬sən.
    QIZ: - Be¬lə çı¬xır ki, me¬yit məhkəmə qarşısında dayanmalıdır.
    OЬLAN: -Bəli, indi onun meyiti, cəsədi cavab verməlidir. O, sağ olarkən hə¬mi¬şə su¬sur¬du, bü¬tün su¬al¬lar¬dan ya¬yı¬nır¬dı. Am¬ma in¬di o cə¬səd da¬nı¬şa¬caq, çox su¬al¬la¬ra ca¬vab ve¬rə¬cək...
    QIZ: - Sər¬səm¬lə¬mə!.. Sən han¬sı su¬al-ca¬vab¬dan da¬nı¬şır¬san?..
    OŠĞLAN: - Mən nə de¬di¬yi¬mi yax¬şı bi¬li¬rəm! Bə¬yəm bu var-döv¬lət, bu sər¬vət elə-be¬lə top¬la¬nıb?..
    QIZ: - Han¬sı var-döv¬lət, han¬sı sər¬vət?.. O, çox sa¬də bir hə¬yat ke¬çi¬rib...
    OЬLAN: - “Sa¬də hə¬yat”... Mə¬nə yax¬şı məlum¬dur o “sa¬də hə¬yat”... O, özü¬nün bü¬tün şə¬rik¬lə¬ri¬ni ter¬ror yo¬lu ilə ara¬dan çıxarmışdı. Ətrafındakıları əbədi, basqı altında saxlayırdı. O, adamları əzməyi, ayaqlamağı sevirdi. O, özünün törətdiyi murder əməllərdən həzz alırdı. O, rəqiblərini də məhv eləmişdi, şəriklərini də… İndi fabriklər, zavodlar, banklar işləmir. İşçilər öz tələblərini irəli sürürlər.
    QIZ: - Nə tə¬ləb?.. Ölü¬dən nətələb etmək olar?
    OЬLAN: -Tələb olunur ki, meyit torpağa basdırılmasın… Onu heç dənizə də atmaq olmaz. O, mühakimə olunmalıdır…
    QIZ: - Kəs sə¬si¬ni! De¬yə¬sən, sən ağ¬lı¬nı itir¬mi¬sən...
    OЬLAN: - Qə¬tiy¬yən! Axı, sən öz ata¬na mən¬dən pis bə¬ləd de¬yil¬sən. Ni¬yə hə¬qi¬qət¬lə ra¬zı¬laş¬maq is¬tə¬mir¬sən ? O, öz ət¬ra¬fın¬da müd¬hiş, qor¬xunc, qa¬pa-lı bir dai¬rə ya¬rat¬mış¬dı. Elə bil ki, o, ha¬mı¬dan qi¬sas al¬maq is¬tə¬yir¬di... O, qo¬cal¬mış¬dı, am¬ma ürə¬yin¬də rəhm, in¬saf-mü¬rüv¬vət de¬yi¬lən şey yox idi. Sən ki, bunları bilirsən…
    QIZ: - O, bi¬zə qar¬şı da cərt, tə¬ləb¬kar idi. Nə ol¬sun ki? Tə¬biə¬ti be¬lə idi onun.
    OЬLAN- Sərt... Yox... O, sərt de¬yil¬di. Hət¬ta, öz öv¬lad¬la¬rı¬na qar¬şı da inam¬sız və aman¬sız idi. Si¬zə də bir alət, bir va¬si¬tə ki¬mi ya¬na¬şır¬dı. O, yax-şı bi¬lir¬di ki, siz onun ümid¬lə¬ri¬ni doğ¬rult¬ma¬ya¬caq¬sız... Ona gö¬rə də si¬zi özün¬dən uzaq¬laş¬dır¬mış¬dı.
    QIZ: - Mən bu il¬lər¬də san¬ki sür¬gün¬də ol¬mu¬şam. Elə qar¬da¬şım da... O, in-di baş¬qa bir öl¬kə¬nin və¬tən¬daş¬lı¬ğı¬nı qə¬bul edib. Biz əzab-əziyyətlə böyümüşük.
    OЬLAN: - Nə¬dir, in¬di siz ata¬nı¬zın top-tü¬fəng¬lə qa¬zan¬dı¬ğı sər¬və¬tə sa¬hib ol¬maq is¬tə¬yir¬ş¬lı¬ğı¬nı qə¬bul edib. Biz əzab-əziyyətlə böyümüşük...
    OĞLAN: - Nə¬dir, in¬di siz ata¬nı¬zın top-tü¬fəng¬lə qa¬zan¬dı¬ğı sər¬və¬tə sa¬hib ol¬maq is¬tə¬yir¬si¬niz?..
    QIZ: - Mən sa¬də¬cə ola¬raq ata¬mın dəf¬ni¬nə gəl¬mi¬şəm.

    Ki¬şi gə¬lir, Qız çı¬xır.

    ¬ KİŞİ(Oğlana): - Cavan oğlan, sən kimsən və sənə nə lazımdır?
    OĞLAN: - Mən elə bu sualı sənə vermək istəyirdim.
    ¬KİŞİ:- Çox yaxşı. Mən özümü təqdim edirəm: dəfn komissiyasına mən başçılıq edəcəyəm. Mərhum mənim rəhbərliyim altında torpağa tapşırılacaq. Orada əsas məruzəçi də mən özüm olacağam. İndi nekroloqu hazırlayırıq.; sabah bütün qəzetlər, telekanallar mərhumun tərcümüyi-halını, şəkillərini verəcək.
    OĞLAN: - Hım-m-m... Aydındır... Sən ya¬man ox¬şa¬yır¬san mər¬hu¬ma. (Di¬var¬da¬kı şə¬ki¬lə işa¬rə edir). Bəlkə öz şəklini verə¬sən mər¬hu¬mun əvə¬zi-nə.
    ¬KİŞİ: - Yax¬şı, yax¬şı... Boş-boş danışma… Ca¬vab ver gö¬rüm sən özün kim¬sən axı?..
    OЬLAN: - Elə mən də dəfn ko¬mi¬si¬ya¬sı¬nın səd¬ri¬yəm...
    KİŞİ: - Sə¬ni kim təyin edib o və¬zi¬fə¬yə?
    OЬLAN: - Bəs sənə o təyinatı kim verib?
    KİŞİ: - Bu, yuxarıların göstərişidir.
    OЬLAN: - Amma mən təyin olunmamışam, məni seçiblər.
    KİŞİ: - Kim seçib?

    OЬLAN: - Aşağılar…
    KİŞİ (əyilib aşağıya, öz ayağına baxır): - Aşağıda nə var, kim var?
    OЬLAN: - Əməkçi insanlar, kollektiv…
    KİŞİ (dəlicəsinə gülür): - Ha-ha-ha… Ha-ha-ha… Paho! Paho!
    Əməkçi… İnsanlar… (Ciddiləşir, tabuta yaxınlaşıb diz çökür, meyitə müraciətlə). Bağışla, əziz insane… Hörmətli mərhum… Deyəsən, günah elədim. Bizə sizin qarşınızda , eeeee, tabutunuz önündə gülmək yaraşmaz. Bu gün biz dərin kədər və hüzn içindəyik…

    Qa¬dın, Qız və Qul¬luq¬çu da¬xil olur.

    QA¬DIN: - Nə olub?..
    KİŞİ: - Bu ca¬van oğ¬lan elə bir şey de¬di ki, onun əvə¬zi¬nə mən mər-humdan üzr istəməli oldum.
    QA¬DIN (Oğlana): - Deyirlər buraya nəsə tələblərlə gəlmisən? Nədir elə o tələblər?
    OЬLAN: - Mərhuma qarşı ittihamlar irəli sürülüb, onun barəsində hökm çıxarılacaq.
    QUL¬LUQ¬ÇU: - De¬yə¬sən, sa¬yıq¬la¬yır¬san! Nə hökm, nə it¬ti¬ham!
    QIZ: - Si¬zin öü¬zü¬nü¬zü it¬ti¬ham et¬mək la¬zım¬dır! Ha¬mı¬nı¬zı!..
    KݬŞİ: - Ko¬mis¬si¬ya¬nız is¬tin¬taq¬la məş¬ğul ola¬caq?..
    OŠ¬LAN: - Bə¬li!
    KݬŞİ: - Get öz iş-gü¬cün¬lə məş¬ğul ol, oğ¬lan? Sən kim¬sən, nə¬çi¬sən? Səhv et¬mi¬rəm¬sə sü¬rü¬cü¬sən, elə de¬yil¬mi?
    OЬLAN: - Tu¬taq ki, elə¬dir... Nə ol¬sun ki?..
    KİŞİ: - O ol¬sun ki, sən hə¬lə uşaq¬san... Sən hə¬lə dün¬ya gör¬mə¬mi¬sən...
    OЬLAN: - Mən çox şey gör¬mü¬şəm...
    KݬŞİ: - Gör¬dük¬lə¬rin az¬dır... Elə yaşın, təcrübən də çox deyil...
    QUL¬LUQ¬ÇU (Oğ¬la¬na): - Sə¬nin ba¬şın hə¬lə daş¬dan-da¬şa dəyməyib.
    QA¬DIN: - Gör bir dün¬ya ne¬cə xa¬rab olub? Gbir kim¬lər kim¬lə¬rə mey¬dan oxu¬yur?!.
    KİŞİ: - Gö¬zəl, lə¬ya¬qət¬li bir in¬sa¬nın ün¬va¬nı¬na na¬la¬yiq söz¬lər de¬mək ən azı tər¬bi¬yə¬siz¬lik¬dir...
    OЬLAN (acı-acı gü¬lür): - Ha-ha-ha... Gö¬zəl, lə¬ya¬qət¬li... O, ət¬ra¬fın¬da¬kı adam¬la¬ra da¬im zü¬lüm elə¬yib, on¬la¬rı əzib, al¬çal¬dıb və bun¬dan həzz alıb... Sən zahirən ona ox¬şa¬san da, onu yaxşı ta¬nı¬ma¬mı¬san, ki¬şi!
    KݬŞİ: - O, büu hə¬ya¬tı bo¬yu in¬san¬la¬rın, öz dost və ta¬nış¬la¬rı¬nın xoş¬bəxt¬li¬yi uğ¬run¬da ça¬lı¬şıb... Bü¬tün bun¬lar mə¬nə məlumdur…
    OЬLAN: - Axı, onun heç bir dos¬tu ol¬ma¬yıb... Mən onun sü¬rü¬cü¬sü ol¬mu-şam. Ha¬mı¬dan yax¬şı ta¬nı¬yı¬ram onu... (Ki¬şi¬yə). Sən isə na¬ğıl da¬nı¬şır¬san. Bəl¬kə də heç onu ta¬nı¬mır¬san...
    QA¬DIN: - O, ai¬lə¬can¬lı idi...
    QUL¬LUQ¬ÇU: - O, ürə¬yi¬yu¬mu¬şaq idi...
    OЬLAN: -- Onun heç yer¬li-dib¬li ürə¬yi yox idi. Siz çox şe¬yi bil¬mir¬siz. O, özü zə¬hər¬lə¬yib öl¬dürt¬müş¬dü öz ar¬va¬dı¬nı. (Qıza). Sənin ananı... o, öldürmüşdü...
    QIZ: - İf¬ti¬ra da¬nış¬ma!
    OЬLAN: - Sə¬nin anan çox şey bi¬lir¬di, elə özü bil¬dik¬lə¬ri¬nin də gü¬da¬zı¬na get¬di... Sə¬nin atan...
    KݬŞİ: - Onun öz şəx¬si hə¬ya¬tı ol¬ma¬yıb, o, həmişə baş¬qa¬la¬rı üçün ya¬şa¬yıb. Onun ürə¬yi məşəl idi...
    OЬLAN: - O, özü¬nü qay¬ğı¬keş adam ki¬mi təq¬dim et¬mə¬yi ba¬ca¬rır¬dı. Am-ma bu təq¬di¬mat al¬da¬dı¬cı idi. O, baş¬qa¬larının xoşbəxtliyindən yox, bədbəxtliyindən həzz alırdı….
    KݬŞİ: - Bu gün bizim ən kədərli günümüzdür. Biz ən yeni tarixin ən müdrik bir insanını torpağa tapşırmağa hazırlaşırıq. Amma biz gələcəyə nikbin nəzərlərlə baxmalıyıq. Əlimiz işdən soyumamalıdır.
    QA¬DIN: - Elədir!
    QIZ: - O, şərəfli bir ömür yaşayıb.
    QUL¬LUQ¬ÇU: - O, həmişə bizimlə olacaq.
    KݬŞİ: - O, ölməyib, əbədiyyətə qovuşub.
    OЬLAN: -Bir mənə deyin görüm, bu fırıldaqçı kimdir? Onu kim çağırıb bura?
    KİŞİ: - Fı¬rıl¬daq¬çı sən özün¬sən. Sən sa¬tqın¬san. Dü¬nə¬nə¬cən əli¬ni öp¬dü¬yün, qar¬şı¬sın¬da təzim et¬di¬yin bir ada¬mın ru¬hu¬nu təh¬qir edir¬sən.
    OЬLAN: - Bəl¬kə onun ru¬hu sən¬də təcəl¬lə ta¬pıb? Sən ona ya¬man ox¬şa-yır¬san ha: həm xa¬siy¬yət¬cə, həm də za¬hir¬ən.
    KݬŞİ: - Məna¬sız şey¬lər da¬nış¬ma. Mən yalnız zahirən ona ox¬şa¬ya bil¬ə-rəm… Amma onun ki¬mi ola bil¬mə¬rəm. O, da¬hi idi...
    QA¬DIN (Ki¬şi¬yə): - Biz onun yo¬lu¬nu da¬vam et¬di¬rə¬cə¬yik!..
    OЬLAN:- Am¬ma mən onun ki¬mi ola bil¬mə¬rəm. O, da¬hi idi...
    QA¬DIN (Ki¬şi¬yə): - Biz onun yo¬lu¬nu da¬vam et¬di¬rə¬cə¬yik!..
    OЬLAN (gü¬lür): - Ha-ha-ha! Han¬sı yo¬lu de¬yir¬si¬niz? (Qa¬dı¬na). O, sə¬nin özü¬nü yol¬dan çı¬xar¬mış¬dı. Sən ona gö¬rə öz əri¬ni gü¬daza verdin. Guya atan, baban yaşında olan amansız, qəddar bir kişiyə burulmuşdun? Yalandır! Mən yaxşı bilirəm size bir-birinizə bağlayan nə idi. Yox, bu oyunlar keçməz!
    KݬŞİ: - Sən kim¬sə¬siz, kö¬mək¬siz bir qa¬dın¬dan nə is¬tə¬yir¬sən?.. Onun gü-na¬hı nə¬dir? Bə¬yəm və¬zi¬fə¬li, yaş¬lı, ad¬lı-san¬lı bir ki¬şi¬yə ərə get¬mək ci¬na¬yət-dir?.. Bu, han¬sı ka¬deks¬də, han¬sı qa¬nun¬da ya¬zı¬lıb? İn¬sa¬nı öz ira¬də¬si¬nə qar¬şı çı¬xar¬ma¬ğa kim va¬dar edə bi¬lər? Sev¬mək nə vaxt¬dan ya¬saq olu¬nub?
    OЬLAN: - Sən han¬sı sev¬gi¬dən dəm vu¬rur¬san? Ümu¬miy¬yət¬lə, kim sə¬ni da¬nış¬ma¬ğa və¬kil edib? Sən ki¬min adın¬dan da¬nı¬şır¬san?..
    KݬŞİ: - Mən haq¬qın, hə¬qi¬qə¬tin adın¬dan da¬nı¬şı¬ram.
    OĞLAN: - Tü¬pü¬rüm o hə¬qi¬qə¬tə ki, onu şey¬tan¬lar əkir, ib¬lis¬lər be¬cə¬rir.
    KݬŞİ: - Sən hə¬lə kör¬pə¬sən, uşaq¬san. Sən nə bi¬lir¬sən ki, Ay ha¬ra¬dan do-ğur, Gün ha¬ra¬da ba¬tır?!. Sə¬nin əlin hə¬mi¬şə sü¬kan¬da, gö¬zün¬sə yol¬lar¬da olub. Am¬ma sən qan¬mır¬san ki, bu dün¬ya¬nın öz sü¬ka¬nı, o sü¬ka¬nı¬sa ida¬rə edən güc¬lü əl¬lər var. Sən gö¬rə bil¬məz¬sən o gö¬rün¬məz əl¬lə¬ri...
    QA¬DIN (ey¬ham¬la Oğ¬la¬na): - Mən bil¬mi¬rəm, sə¬nin nə vaxt¬sa ki¬min¬lə¬sə na¬kam mə¬həb¬bət sər¬gü¬zəş¬tin olub... Bu¬nun mə¬nə heç dəx¬li də yox¬dur. Am¬ma mən öz əri¬mə hə¬mi¬şə sə¬da¬qət¬li ol¬mu¬şam. Ya¬şın xoş¬bəxt¬li¬yə nə dəx¬li?.. Mən xoş¬bəxt bir hə¬yat sür¬mü¬şəm... öz mərhum ərimlə… (Tabuta baxıb hıçqırır).
    QIZ (Qa¬dı¬na): - Xa¬hiş edi¬rəm, sö¬zü¬nə sər¬həd qo¬ya¬san...
    QUL¬LUQ¬ÇU (Qa¬dı¬na): - İn¬di be¬lə söh¬bət¬lə¬rin ye¬ri de¬yil. Biz əziz, doğ-ma bir ada¬mı itir¬mi¬şik.
    QA¬DIN: - Mən ha¬mı¬dan çox əzab çə¬ki¬rəm... Qovruluram...
    OЬLAN (Qa¬dı¬na): - Sən əzab çə¬kir¬sən?! İna¬nan da¬şa dön¬sün. Sən hə-mi¬şə ol¬du¬ğu ki¬mi ye¬nə də kef çək¬mək is¬tə¬yir¬sən!..
    QUL¬LUQ¬ÇU (Oğ¬la¬na): - Yax¬şı, bəs¬dir!
    QIZ (Oğ¬la¬na): - Kəs səsini! Axmaq! Vicdansız! Səni it kimi gəbərtmək lazımdır…

    Qulluqçu ilə Qız, Oğlanın yaxasından tutub qapıya sarı dartırlar. Səs-küy, haray-həşir. Onlar çıxır. Otaqqda Qadın və Ki¬şi qa¬lır.

    QA¬DIN: - Mən öz tən¬ha¬lı¬ğı¬mı in¬di dərk et¬mə¬yə baş¬la¬mı¬şam. Sən de¬mə, ət¬ra¬fım¬da¬kı¬la¬rın ha¬mı¬sı yal¬qu¬zaq ki¬mi ma¬rıt¬da du¬rub əri¬min ölü¬mü¬nü göz¬lə¬yir¬miş¬lər. Dü¬nə¬nə¬cən qar¬şım¬da quy¬ruq bu¬la¬yan¬lar in¬di mə¬nə ya¬ğı kə¬si¬lib¬lər. On¬lar əl-ələ ve¬rib, bir¬lə¬şib mə¬ni di¬dib par¬ça¬la¬maq, məhv et¬mək is¬tə¬yir¬lər.
    KݬŞİ: - Sən möh¬kəm ol! On¬lar sə¬nə heç bir şey edə bil¬mə¬yə¬cək¬lər. Mən sə¬ni on¬la¬rın it cay¬na¬ğın¬dan, zə¬hər¬li diş¬lə¬rin¬dən xi¬las edə¬cə¬yəm.
    QA¬DIN: - Sağ ol, xe¬yir¬xah adam... Elə bil ki, bu çə¬tin gü¬nüm¬də sə¬ni Tan¬rı gön¬də¬rib mə¬nim kö¬mə¬yi¬mə... Dü¬zü¬nü de¬yim ki, sən mə¬nə öz əri¬mi xa¬tır¬la¬dır¬san. O da sə¬nin ki¬mi cə¬sa¬rət¬li, qə¬tiy¬yət¬li idi. Ha¬mı on¬dan çə¬ki-nər¬di, ha¬mı ona hör¬mət edər¬di, ona səc¬də qı¬lar¬dı.
    KݬŞİ: - Hör¬mət qor¬xu¬dan doğ¬ma¬lı¬dır. Mə¬həb¬bət¬dən hör¬mət ya¬ran¬maz. Dün¬ya¬nı qor¬xu ida¬rə edir. Adam¬la¬rın ürə¬yin¬də əbə¬di xof ol¬ma¬lı¬dır.
    QA¬DIN: - Ta¬but or¬ta¬da qa¬lıb. Biz me¬yi¬ti tez¬lik¬lə tor¬pa¬ğa tap¬şır¬ma¬lı¬yıq...
    KİŞİ: - Ölü¬nü dəfn edə¬nə qə¬dər biz onun öl¬məz¬li¬yi¬ni, əbə¬di ya¬şar¬lı¬ğı¬nı kütləyə təl¬qin et¬mə¬li¬yik. Qoy ha¬mı bil¬sin ki, mər¬hu¬mun öz dün¬ya¬sı¬nı də-yiş¬mə¬yi sim¬vo¬lik, şər¬ti ma¬hiy¬yət da¬şı¬r.
    QA¬DIN: - Ne¬cə yəni? Heç nə ba¬şa düş¬mə¬dim... Axı, o, ölüb...
    KݬŞİ: - Ölüb... Am¬ma biz öl¬mə¬mi¬şik. Biz onun işi¬ni, əmə¬li¬ni ya¬şat¬ma¬lı-yıq. Hə¬yat öz köh¬nə axa¬rıy¬la da¬vam et¬mə¬li¬dir. Mü¬əs¬si¬sə¬lər iş¬lə¬mə¬li¬dir... Bank¬lar fəa¬liy¬yət gös¬tər¬mə¬li¬dir... Adam¬lar bi¬zə, da¬ha doğ¬ru¬su, sə¬nə ye¬nə əzəl¬ki sə¬da¬qət¬lə qul¬luq et¬mə¬li¬dir. Ölə¬nin yox¬lu¬ğu hiss olun¬ma¬ma¬lı¬dır... Mə¬nim de¬dik¬lə¬ri¬mi ba¬şa dü¬şür¬sən¬mi?.. Əgər mər¬hu¬mun əbə¬di¬ya¬şar ob¬ra-zı¬nı ya¬ra¬dıb yaşada bilməsək onda bizi, daha doğrusu səni, qarşıda böyük fəlakət və faciələr gözləyir. Bildinmi? Anladınmı? Adamlar yalnız böyük mifin qarşısında özlərinin cılızlığını, kiçikliyini dərk edirlər. Biz camaata mərhumun nəhəngliyini təlqin etmıəliyik. Bax, onda ətrafdakılar sakitləşib çaqqal kimi öz yuvalarına çəliləcəklər. Ağıl zora söykənəndə hər şey asan həll olunur.
    QA¬DIN: - Mən mər¬hum əri¬min ət¬ra¬fın¬da¬kı adam¬lar¬dan hə¬mi¬şə yal¬nız xeyirxahlıq, nəvaziş görmüşəm.
    KݬŞİ: - Bəs indi niyə görmürsən o nəvazişi? Niyə? Əgər sən özün öz üzərində qələbə çalsan, yenə xoşbəxt olacaqsan… Bunun üçün iradəli, dözümlü olmalısan.
    Mən iradəsiz adam deyiləm…
    KİŞİ: - Sən in¬nən be¬lə mə¬nim ira¬dəm¬lə he¬sab¬laş¬ma¬lı¬san... Yal¬nız bu bir¬lik bi¬zi daha doğrusu, səni xi¬las edə bi¬lər...
    ¬ QA¬DIN: - Axı mən sə¬ni heç düz-əməl¬li ta¬nı¬mı¬ram... Sən kim¬sən?.. Qo-hum? Qon¬şu? Ta¬nış?.. Dost?.. Yox¬sa...
    KİŞİ: - Mən hər ki¬məm¬sə elə bu¬yam. Məhz ol¬du¬ğum ki¬mi da¬yan¬mı¬şam sə¬nin qar¬şın¬da...
    QA¬DIN: - Heç nə an¬la¬mı¬ram... Heç nə... Sən mol¬la¬san, yox¬sa ke¬şiş? Bəl-kə də lap ate¬ist¬sən?.. Sən ha¬ra¬dan zü¬hur elə¬mi¬sən?.. Sə¬ni bi¬zim evi¬mi¬zə gə¬ti¬rən nə¬dir? Mə¬nim mər¬hum ərim¬lə sə¬nin nə əla¬qən?.. Məq¬sə¬di¬ni, niy-yə¬ti¬ni açıq de mə¬nə!.. Mən qor¬xu və xof için¬də¬yəm. Axı, mən bil¬mə¬li-yəm sən kim¬sən?..
    KݬŞİ: - Biz bu an¬dan eti¬ba¬rən ey¬ni ada¬mıq. Mən sə¬nin kö¬mə¬yi¬nə gəl¬mi-şəm, sə¬nin xi¬las¬ka¬rı¬nam. Am¬ma mən göy¬dən-zad¬dan en¬mə¬mi¬şəm. Mən sə¬nin mər¬hum əri¬nin ar¬zu¬su, və¬siy¬yə¬ti ilə gəl¬mi¬şəm bu¬ra...
    QA¬DIN: - Nə və¬siy¬yət?.. O, qəf¬lə¬tən öl¬dü...
    KݬŞİ: - Dün¬ya¬da elə sir¬lər var ki, onun cə¬mi bir-iki şa¬hi¬di olur. (Nəyəsə eyhamla). İn¬di ye¬ga¬nə şa¬hid mə¬nəm. Bun¬dan son¬ra biz bir¬lik¬də fəa¬liy¬yət gös¬tə¬rə¬cə¬yik. Biz çəkici bir zin¬da¬na vu¬ra¬ca¬ğıq. Mənim dediklərimi anlayırsanmı?

    Kişi Qadının əlindən tutur. Qadın qorxu içində geri çəkilir. Kişi tabuta yaxınlaşır. Diqqətlə mərhumun sifətinə nəzər salır. Əlini uzadıb sanki meyitin gəzlərini qapayır və öz gözlərini də yumur. Musiqi. Kişi asta-asta Qadına yaxınlaşır.

    QA¬DIN (həyəcanla): - Sən nə edirsən?
    KݬŞİ: - Mən mərhumun gözlərini qapadım. Qoy o ra¬hat uyu¬sun.
    QA¬DIN: - Mən qu¬ru¬yub qal¬mı¬şam... Bu evə sən¬dən baş¬qa gə¬lən yox¬dur. Ha¬nı onun dost-ta¬nış¬la¬rı? San¬ki bu dün¬ya¬da be¬lə adam ol¬ma¬yıb... Nə¬sə oğ¬lu da gə¬lib çıx¬ma¬dı...
    KİŞİ: - Mər¬hu¬mun oğ¬lu gəl¬mə¬yə¬cək.
    QA¬DIN: - Sən bu¬nu har¬dan bi¬lir¬sən?
    KݬŞİ: - Bi¬li¬rəm... Mər¬hu¬mun oğ¬lu¬na zəng vu¬rub de¬yib¬lər ki, gəl¬sən sə¬ni öl¬dü¬rə¬cək¬lər, qət¬lə ye¬ti¬rə¬cək¬lər. Bil¬di¬rib¬lər ki, atası¬nın düş¬mən¬lə¬ri, əleyh-dar¬la¬rı aya¬ğa qal¬xıb¬lar, mər¬hu¬mun bü¬tün ya¬xın¬la¬rı¬nı məhv edə¬cək¬lər... O, gəl¬mə¬yə¬cək...
    QA¬DIN: - Aman Al¬lah, bəs me¬yi¬ti kim dəfn edə¬cək?
    KݬŞİ: - Mən, sən, biz... Sən mə¬nə kö¬mək et¬mə¬li¬sən. Biz əl-ələ ve¬rib hər şe¬yi öz yo¬lu¬na qoy¬ma¬lı¬yıq. Hər kə¬sə öz yerini göstərməliyik. Bi¬zim nə mər¬hu¬mun oğ¬lu¬na eh¬ti¬ya¬cı¬mız, nə də qı¬zı¬na. Dəfn ko¬mis¬si¬ya¬sı¬na özüm rəhbərlik edəcəyəm. Amma indi çox şey səndən, sənin qərarından asılıdır.
    QA¬DIN: - Mən hansı qərarı verməliyəm? Başa düşmürəm…
    ¬ KݬŞİ: - Sən mə¬nə sə¬la¬hiy¬yət ver¬mə¬li¬sən. Sən mə¬nim ar¬xam¬da möh¬kəm da¬yan¬ma¬lı¬san... Ba¬şa düş ki, bi¬zi qar¬şı¬da ağır sı¬naq, ağır dö¬yüş göz¬lə¬yir. Küt¬lə mər¬hu¬mun di¬şi-dır¬na¬ğı ilə qu¬rub ya¬rat¬dı¬ğı¬nı vu¬rub da¬ğıt¬maq is¬tə-yir. On¬lar, o ağılsız həşəratlar, qi¬sas¬çı¬lıq, ta¬lan¬çı¬lıq his¬si ilə qov¬ru¬lub ya-nır. İn¬di hə¬rə özü¬nü bir sa¬hib, bir ağa li¬ba¬sın¬da gör¬mək is¬tə¬yir. On¬lar ha-zı¬ra na¬zir ol¬maq niy¬yə¬tin¬də¬dir. Biz bu¬na im¬kan ver¬mə¬mə¬li¬yik. Biz on¬la¬rı əz¬mə¬li¬yik.
    QA¬DIN: - Yox¬sa sən özü¬nü va¬ris elan et¬mək niy¬yə¬tin¬də¬sən?..
    KݬŞİ: - Va¬ris sən¬sən... Mən¬sə sə¬nin yal¬nız əli¬ni və ürə¬yi¬ni is¬tə¬yi¬rəm. Mil-yon¬lar sə¬nin, sən¬sə mə¬nim olur¬san...
    QA¬DIN: - Sən nə da¬nı¬şır¬san?.. Me¬yit hə¬lə so¬yu¬ma¬yıb, sən¬sə mə¬nə iy¬rənc tək¬lif¬lər edir¬sən. Bir də ha¬ra¬da¬dır o mil¬yon¬lar?!.
    KİŞİ: - Mil¬yon¬lar?!. O uğul¬da¬yan küt¬lə mil¬yon¬lar de¬mək de¬yil¬mi? On¬lar güc¬dür, ener¬æi¬dir... Biz bu ener¬æi¬ni bir axa¬ra, bir məc¬ra¬ya yö¬nəlt¬mə¬li¬yik. Yox¬sa özü¬müz qa¬la¬ca¬ğıq o boz küt¬lə¬nin çirk¬li ayaq¬la¬rı al¬tın¬da.

    Ba¬yır¬da uğul¬tu. Qa¬dın qor¬xa-qor¬xa dö¬yü¬kür, ət¬ra¬fa boy¬la¬nır. Ki¬şi ona ya¬xın¬la¬şır, Qa¬dı¬nın əlin¬dən tu¬tub kök¬sü¬nə sı¬xır.

    QA¬DIN (qor¬xa-qor¬xa ta¬bu¬ta sa¬rı ba¬xır): - Sən bütün hərəkətinlə, görünüşünlə ona bənzəyirsən. Mən nədənsə onun ölümünə inanmıram.
    KİŞİ: - Biz onun yolunu ləyaqətlə davam etdirməliyik. Biz onun əməllərini necə lazımsa yaşatmalıyıq. O, həmişə bizim aramızda olmalıdır. (Pauza). O, ateist idi, deyilmi?
    QA¬DIN: - Sən bunu haradan bilirsən?
    KİŞİ: - Əlbəttə, bunun heç nəyə dəxli yoxdur. Sən əvvəllər sənətlə, musiqi ilə məşğul olmusan, elə deyilmi?
    QA¬DIN: - Sən bütün bunları haradan bilirsən axı?

    Kişi dinməz-söyləməz tabutun yanındakı royala yaxınlaşır. Əyləşir. Qapağı qaldırıb çal¬ır. Əv¬vəl¬cə Ki¬şi tək, son¬ra Qa¬dın¬la bir¬lik¬də oxu¬ma-ğa baş¬la¬yır:

    KݬŞİ: Bu aləm də, o rö¬ya da
    Bi¬şək, bir ta¬but¬dur, ta¬but.
    O dün¬ya da, bu dün¬ya da
    Qə¬şəng bir ta¬but¬dur, ta¬but.

    QA¬DIN: Ötüb ke¬çən ya¬şı¬mız¬dır,
    Bə¬la çə¬kən başımızdır.
    Yorğan-sinə daşımızdır,
    Döşək- bir tabutdur, tabut.

    KݬŞİ və QA¬DIN: Bu dünya yaman kiçikdir,
    Elə bil ki, ev-eşikdir.
    Tabut özü bir beşikdir,
    Beşik-bir tabutdur, tabut.

    KİŞİ (ayağa durur): - Mən getdim… İşlərim var.


    QA¬DIN (imdad di¬lə¬yən nə¬zər¬lə onu sü¬zür): - Ha¬ra ge¬dir¬sən?.
    KİŞİ: - Bir az¬dan iz¬di¬ha¬mın qar¬şı¬sı¬na çıx¬maq la¬zım¬dır. Axı, hər ağız¬dan bir avaz gə¬lir... Bu gün biz sus¬saq, sa¬bah da¬nı¬şa bil¬mə¬yə¬cə¬yik. İn¬di isə nek¬ro¬lo¬qu və çı¬xı¬şı ha¬zır¬la¬ma¬lı¬yam. Axı mən dəfn ko¬mis¬si¬ya¬sı¬nın səd¬ri-yəm...

    Qa¬dın san¬ki nə¬zər¬lə¬ri ilə onu yo¬la sa¬lır. Ki¬şi ge¬dir. Qa¬dın qor¬xa-qor¬xa ta¬bu¬ta ba¬xır. İrə¬li ye¬ri¬yir. Ta¬bu¬tun ya¬nın¬dan ke¬çib ro¬ya¬la ya¬xın¬la¬şır, ro-ya¬lın qa¬pa¬ğı¬nı ör¬tür. Oğ¬lan¬la Qız gə¬lir.

    OЬLAN: - Mən de¬mi¬şəm, ye¬nə də de¬yi¬rəm: o, uzun il¬lər ca¬maa¬ta di¬van tu¬tub. Çox ev¬lər yı¬xıb, çox ai¬lə¬lə¬ri baş¬sız qo¬yub.
    QIZ: - Elə isə sən nə üçün il¬lər bo¬yu onun¬la iş¬lə¬mə¬yə ra¬zı ol¬mu¬san?..
    İn¬di onun meyitinə dediklərini o vaxt nitə üzünə demirdin?
    OЬLAN: - Əvvəllər burada sənə görə qalıb işləyirdim. Sonralar o, özü məndən əl çəkmədi. Əlbəttə, o, məni də aradan götürmək istəyirdi; axı mən də çox şey bilirdim. Amma ölüm onun arzusunu gözündə qoydu.

    QA¬DIN (Oğ¬la¬na): - Cə¬fəng şey¬lər uy¬du¬rur¬san. Sən hə¬mi¬şə onun qu¬lu ol¬mu¬san...
    OЬLAN: - O, ət¬ra¬fın¬da¬kı¬la¬rın ha¬mı¬sı¬na öz qu¬lu ki¬mi ba¬xır¬dı.
    QIZ: - Nə qul, nə qul¬dar?!. Biz han¬sı dövr¬də ya¬şa¬yı¬rıq?!. O nə etməli idi ki, ət¬ra¬fı¬na al¬çaq, ri¬ya¬kar adam¬lar top¬laş¬mış¬dı?!.
    OЬLAN: - O, məğ¬rur, cə¬sa¬rət¬li adam¬la¬rın ha¬mı¬sı¬nı əzib məhv et¬miş¬dir. Mən¬də fakt¬lar var!..
    QA¬DIN: (on¬la¬ra ya¬xın¬la¬şır. Oğ¬la¬na): - Ya¬lan¬dır. Böh¬tan da¬nış¬ma. O, hə¬mi¬şə öz ta¬be¬çi¬li¬yin¬də olan adam¬la¬rın tə¬əs¬sü¬bü¬nü çə¬kib. Ha¬mı onu se-vib, onu sa¬yıb, onun¬la he¬sab¬la¬şıb. Bil¬din?
    QIZ: - Mən ata¬mı heç də ide¬al¬laş¬dır¬maq is¬tə¬mi¬rəm. Düz¬dür, onun nöq-san¬la¬rı olub. Am¬ma onun xa¬siy¬yə¬ti, xa¬rak¬te¬ri il¬lər bo¬yu ci¬la¬la¬nıb, for¬ma-la¬şıb... Çox şe¬yi ona öz ət¬ra¬fı diq¬tə edib.
    QA¬DIN: - Mən onu ai¬lə¬can¬lı bir adam ki¬mi ta¬nı¬mı¬şam. O, həs¬sas bir in-san idi. Am¬ma o, heç də tək¬cə öz ai¬lə¬si üçün ya¬şa¬ma¬yıb.
    OЬLAN: - O, nə öz ai¬lə¬si¬ni, nə də öz ət¬ra¬fın¬da¬kı¬la¬rı adam ye¬ri¬nə qo¬yub. O, yal¬nız özü üçün ya¬şa¬yıb. O, adam¬la¬rı qor¬xu al¬tın¬da sax¬la¬maq¬dan bö-yük həzz du¬yur¬du. Bə¬yəm onun kim ol¬du¬ğu bi¬zə məlum de¬yil? Bə¬yəm biz bil¬mi¬rik ki, öz ar¬va¬dı¬nıo, o, özü zə¬hər¬lə¬dib..? Bə¬yəm öz qul¬luq¬çu¬su ilə ya¬şa¬dı¬ğın¬dan da xə¬bər¬si¬zik? Ca¬van, gənc, gö¬zəl bir xa¬nı¬mı özü¬nə ne-cə ar¬vad et¬di¬yi¬ni də heç kəs bil¬mir?!.
    QA¬DIN: - Sən nə da¬nı¬şır¬san?!. Utan¬mır¬san? Böh¬tan uy¬dur¬ma, gü¬nah¬dır!
    OЬLAN: - Nə böh¬tan?!. Axı, sə¬nin bi¬rin¬ci ərin məhz onun si¬fa¬ri¬şi ilə qət¬lə ye¬ti¬ri¬lib... Son¬ra o qət¬li tö¬rə¬də¬nin özü¬nü də ara¬dan gö¬türd¬tü... Yox-sa sən onu se¬vib, ona vu¬ru¬lub ai¬lə qur¬mu¬san?! Yox¬sa si¬zi ül¬vi bir mə¬həb-bət bir¬ləş¬dir¬di?!. Si¬zin iz¬di¬va¬cı¬nı¬zın kö¬kün¬də məkr, xə¬ya¬nət da¬ya¬nıb...
    QA¬DIN: - Sən ya¬lan da¬nı¬şır¬san.!.
    QIZ (Oğ¬la¬na): - De¬yə¬sən, sə¬nin ba¬şın hə¬qi¬qə¬tən xa¬rab olub?!. Ağ¬lı¬na gə-lə¬ni uy¬du¬rur, ağ¬zı¬na gə¬lə¬ni üyü¬düb tö¬kür¬sən!.. Sən mən¬dən, biz¬dən, bi-zim ai¬lə¬miz¬dən qi¬sas al¬maq is¬tə¬yir¬sən! Sən ca¬maa¬tı aya¬ğa qal¬dı¬rıb bi¬zim üs¬tü¬mü¬zə ye¬rit¬mək is¬tə¬yir¬sən! Bu¬nu ba¬car¬ma¬ya¬caq¬san!
    OЬLAN: - Mə¬nim si¬zin¬lə heç bir şəx¬si əda¬və¬tim yox¬dur! İna¬nın mə¬nə! Bü¬tün mü¬əs¬sə¬lər, o cüm¬lə¬dən si¬lah za¬vo¬du da¬ya¬nıb. Ca¬ma¬at zən¬cir gə-mi¬rir. Ba¬şa dü¬şür¬sü¬nüz¬mü? Axı, mən yax¬şı bi¬li¬rəm ki, onun ən bö¬yük gə-li¬ri si¬lah is¬teh¬sa¬lın¬dan idi. Za¬vo¬dun bu¬rax¬dı¬ğı top-tü¬fəng¬lə¬rin sə¬si bu gün dün¬ya¬nın hər ye¬rin¬dən eşi¬dil¬mək¬də¬dir. Bu si¬lah¬lar¬la gü¬nah¬sız in¬san¬lar qət¬lə ye¬ti¬ri¬lir. Bu si¬lah¬lar bu gün ev-ev, kənd-kənd, şə¬hər-şə¬hər, öl¬kə-öl-kə ya¬yı¬lır, si¬nə¬lə¬rə tuş¬la¬nır, qan¬lar tö¬kür...
    QA¬DIN: - Nə ol¬sun ki?..
    OЬLAN: - İn¬di ha¬mı ca¬vab göz¬lə¬yir.... Tə¬ləb¬lər var.
    QA¬DIN: - Axı nə is¬tə¬yir¬lər.?. Nə¬dir is¬tə¬yi¬niz tə¬lə¬bi¬niz?
    OŠÖLAN: - Mə¬sə¬lən, tə¬ləb¬lər¬dən bi¬ri be¬lə¬dir: siz çı¬xıb get¬mə¬li¬si¬niz!
    QA¬DIN: - Ha¬ra, ha¬ra get¬mə¬li¬yik biz?
    OЬLAN: - Xaaa¬ri¬ci döv¬lət¬lər¬dən bi¬ri¬nə...
    QA¬DIN: - Bəs biz öz ölü¬mü¬zü bas¬dır¬ma¬yaq?..
    OЬLAN: - Ölü¬nün ta¬le¬yi ba¬rə¬də biz özü¬müz qə¬rar çı¬xa¬ra¬ca¬ğıq.
    QIZ: - O nə qə¬rar¬dı elə?..
    OĞLAN (ta¬bu¬ta işa¬rə ilə): - O, bəl¬kə də heç dəfn olun¬ma¬dı...
    QA¬DIN: - Ba¬şa düş¬mə¬dim... Biz me¬yi¬ti - rəh¬mə¬tə ge¬dən ada¬mı tor¬pa¬ğa tap¬şır¬ma¬ma¬lı¬yıq?..
    OЬLAN: - Mən de¬mi¬şəm, ye¬nə də de¬yi¬rəm: o, tor¬pa¬ğa tap¬şı¬rıl¬ma¬ya¬caq. Qə¬rar be¬lə¬dir!
    QIZ: - Bəs si¬zin qə¬ra¬ra gö¬rə, mə¬nim ata¬mın cə¬sə¬di ¬ra¬ya gömül¬mə¬li¬dir?..
    OЬLAN: - Çox gü¬man ki, heç ye¬rə... O, bu¬ra¬da qa¬la¬caq. Biz bəl¬kə də mav¬zo¬ley ti¬kib onu ora¬da sax¬la¬ya¬sı ola¬ca¬ğıq. Qoy gə¬lə¬cək nə¬sil¬lər bun-dan ib¬rət dər¬si al¬sın¬lar...
    QIZ: - Mav¬zo¬ley?..
    OЬLAN: - Bə¬li, mav¬zo¬ley... Qoy O mav¬zo¬le¬yə gə¬lən¬lər tiranın mu¬mi¬ya-lan¬mış na¬dir nüs¬xə¬si ilə ta¬nış ol¬sun¬lar. Onun ru¬hu¬na lənət oxu¬sun¬lar... Baş¬qa¬la¬rı isə ba¬xıb bun¬dan ib¬rət dər¬si gö¬tür¬sün¬lər.
    QA¬DIN (üzü¬nü ta¬bu¬ta tu¬tur): - Eşi¬dir¬sən¬mi?

    Qul¬luq¬çu və Ki¬şi gə¬lir.

    KݬŞİ: - Nə olub ye¬nə? (Oğ¬la¬na). Sən mər¬hum¬dan nə is¬tə¬yir¬sən?
    QA¬DIN: - Onun mər¬hu¬ma sö¬zü var.
    QUL¬LUQ¬ÇU: - Bıy ba¬şı¬ma xe¬yir, bə¬yəm ölü söz eşi¬dir?
    OЬLAN: - Mən əmi¬nəm ki, o hər şe¬yi eşi¬dir. Qoy eşitsin. Eşitsin və eşitdiklərinin hamısını cəhənnəmdəki şeytanlara danışsın.

    Otaqdakılar Oğlanın üstünə hücum çəkirlər. Otaqdakılar çıxır. Sağ və sol tərəfdən təbilçilər gəlir. Təbillər səslənir. Musiqi.

    Pərdə




    İkinci hissə
    Hə¬min evin hə¬yə¬ti. Ar¬xa¬da bö¬yük pən¬cə¬rə. Qa¬dın pən¬cərə önündədir. Həyətdə Kişi və Oğlan söhbət edirlər.¬ Tabut həyətin ortasındadır. Qadın pəncərədən Kişi və Oğlana göz qoyur. Uzaqdan matəm musiqisi eşidilir. Arabir pəncərədən Qız və Qulluqçunun siluetı görünür.

    OЬLAN: - Biz bu gün öz sözümüzü deməliyik. Buraya da elə bu məqsədlə, bu arzu ilə toplaşmışıq. Biz illərdən bəri qanımıza yerikləyən,iliyimizi soran, nəfəsimizi kəsən, son tikə çörəyimizə şərik çıxan mənfur bir insandan yaxa qurtarmışıq. Amma o, hələ məzara gömülməyib. Bu adam bütün insanlığın düşməni olub. O, nəinki öz ətrafındakı adamlara, hətta, öz doğmalarına, yaxınlarına belə divan tutub. Övladları ondan üz döndərib. Əvvəlki arvadını özü qətlə yetirib, sonar gənc, gözəl, həm də ərli bir qadınla ailə həyatı qurub; elə o qadının da ərini aradan götürüb. O, ömrü boyu şərə xidmət edib. O, ömrü boyu insanlara zülm edib. Onun ucbatından nə qədər ailə başsız, nə qədər qadın ərsiz qalıb! İndi hamı ədalət divanını tələb edir.
    KİŞİ: - O boz kütlə nə istədiyini özü də dərk etmir.
    OЬLAN: - Sənin “kütlə” adlandırdığın o adamlar sadəcə olaraq adam kimi yaşamaq istəyirlər.
    KİŞİ: - Qoy yaşasınlar adam kimi. Kimdir onlara mane olan? Kimdir onların əl-qolunu sarıyan, buxovlayan?
    OЬLAN: - Onlar həmişə əzilib, döyülüb. Onların haqqı tapdanıb… Nəhayət, onlar, daha doğrusu biz, öz taleyimizi özümüz həll etmək istəyirik.
    KİŞİ: - Demos kratos? Xalq hakimiyyəti ələ almaq istəyir, hə?
    OЬLAN: - Biz hakimiyyət-zad istəmirik. Biz adi insane ömrünü yaşamaq istəyirik.
    KİŞİ: -“Adi insane ömrü”… Hımmm. Mərhum da adi bir insane ömrü yaşayıb. Onun da adi bir insane kimi dəfn olunmaq hüququ var. Amma siz haray-həşir qoparmısınız. “O, torpağa tapşırılmamalıdır”, “o, cavab verməlidir”, “o, mühakimə olunmalıdır”… Daha nə bilim nə. Budur sizing insanlığınız? Budur demos kratos? Budur ləyaqət, namus, qeyrət?
    OЬLAN: - O, hələ sağ ikən mühakimə olunmalı idi. Amma ölüm bu məsuliyyəti onun üzərindən götürdü. Ondi onun nəşi, onun murder cəsədi cavab verməlidir. Bu mühakimə təkcə onun özünə və bizə gərək deyil, həm də gələcək nəsillərə lazımdır. Bu, hamıya görk olmalıdır. Bu hadisədən çoxları ibrət dərsi götürməlidir.
    KİŞİ: - Nədir, yoxsa siz onu mumiyalayıb mavzoleyə qoymaq istəyirsiniz?
    OЬLAN: -Bəli, əslində onu yalnız mavzoleydə saxlamaq lazımdır. Çünki onu nə torpaq qəbul edər, nə su, nə də hava. O, vakuumda saxlanılmalıdır.
    KİŞİ: - Cəfəng şeylər danışırsan. Siz hamınız havalanmısız. Sizi müalicə etmək lazımdır. Yox, size güllələmək də azdır.
    OЬLAN:- Mənə hədə-qorxu gəlməyin. Mən ölümdən qətiyyən qorxmuram. Mən onsuz da kəfəni boynuma dolamışam.
    KİŞİ: - Yaxşı, yaxşı, haray-həşir salma. Mən dünyanı görə-görə gəlmişəm. Cox görmüşəm sənin kimi dil pəhləvanlarını. Rədd ol buradan!
    OЬLAN:- Sən özün rədd ol, alçaq, fırıldaqçı. İt kimi gəbərdərəm səni! Deyəsən, böyüklük, ağalıq etmək eşqinə düşmüsən?! Bacarmayacaqsan bunu…Eşidirsən?
    KİŞİ: - Eşit və unutma: sən özün it kimi gəbərəcəksən. Sən kimə arxalanırsan? O haray-həşir qoparan sürüyə? O heç də arxa deyil, o, sabun köpüyüdür. Mən üfürüb köpünü alacağam sənin güvəndiyin o çirkab sürüsünün…
    OЬLAN:- Sən özün çirkabsan, çirkli sabun köpüyüsən. Sənin ələ saldığın o kütlə, o sürü səni bir zibil topası kimi süpürləyib zibilliyə atacaq. (Tabuta işarə ilə). Bax, səni də belə bir aqibət gözləyir. Özünə indidən bu cür bir tabut sifarış verə bilərsən.
    KİŞİ: - Yaxşı, baxarıq.
    OЬLAN:- Baxarıq…

    Kişi çıxır, Qız gəlir.

    QIZ:- Mən sənin hərəkətlərindən heç bir şey anlamıram.
    OЬLAN:- Burada anlaşılmaz nə var ki?
    QIZ:- Axı sən nəyə nail olmaq istəyirsən?
    OЬLAN:- Mən yox, biz…
    QIZ:- İndiki halda söhbət səndən gedir.
    OЬLAN:- Əgər düzünü bilmək istəyirsənsə, biz sənin atanın illərdən bəri qurub-yaratdığı sistemi vurub-dağıtmaq istəyirik.
    QIZ:- Atamın?
    OЬLAN:-Bəli, atanın.
    QIZ:- Artıq mənim atam yoxdur.
    OЬLAN:- Atan toxdur, amma onun varisləri, tör-töküntüləri hələ yaşayır. Biz onların hamısını kürüyüb atmalıyıq.
    QIZ:- Siz hansı eradan, hansı əsrdən gəlmisiz? Siz kimə, nəyə qarşı, həm də necə vuruşursunuz? Sizin söz-söhbətinizdən mağara qoxusu gəlir. Sizin beyninizi, şüurunuzu kif basıb.
    OЬLAN:- Bu, bəlkə də həqiqətən belədir. Amma bunun günahı bizdə yox, yenə də sənin atandadır.
    QIZ:- Siz mənim atama sağlığında nə vermisiniz ki, indi onun ölüsündən ala bilmirsiniz?
    OЬLAN:- O, bizi həmişə əsarətdə, qorxu altında saxlayıb. O, öz tabeçiliyində olanların hamısı ilə qul kimi rəftar edib. Bəlkə də elə buna görə bizim şüurumuzu, sənin dediyin kimi, kif basıb. O, dövlət içində qorxulu bir dövlət yaratmışdı. Heç kəs cürət edib ona söz deyə bilmirdi.
    QIZ:- Artıq o, yoxdur. O, tabutdadır… Onsuz da kimsə onu əvəz etməlidir. Edəcək də… Onun müəssisələri, zavodları başsız qalası deyil ki? Oraya milyonlarla vasait qoyulub.
    OЬLAN:- Nədir, yoxsa bundan ötrü gəlmisən? Bəs indiyəcən harada idin? Bəlkə özünü varies etmək istəyirsən?
    QIZ:- Qulaq as! Yaxşı deyiblər ki, qızmış başda ağıl olmaz. Gəl biz üz-üzə əyləşib düz-əməlli söhbət edək.
    OЬLAN:- Məncə biz artıq ətraflı söhbət etmişik. Ta bizim mövzumuz tükənib.
    QIZ:- Sən boş xülyalardan əl çək. Biz ölünü də dəfn edəcəyik, başqa işləri də qaydasına qoyacağıq. Amma vaxt gələcək sən öz hərəkətlərindən peşiman olacaqsan.
    OЬLAN:- Qətiyyən…
    QIZ:- Sənə elə gəlir ki, bütün ətrafın zülmət içindədir və o zülmətdə işıq saçan, bərq vuran tək bircə adam var- o da sən özünsən. Yoxsa bu aləmi sən təzədən qurmaq istəyirsən? Unutma ki, dünya elə əzəldən belə gəlib, həmişə də bu cür gedəcək.
    OЬLAN:- Nə cür?
    QIZ:- Hərə öz nəğməsini oxuyacaq… Hərə öz qismətini alacaq.. Hərə öz ömrünü yaşayacaq. Sən başqasının ömrünü, taleyini yaşaya bilməzsən ki… Elə başqası da sənin… Amma fikirləşib birlikdə bir çıxış yolu aramaq mümkündür.
    OЬLAN:- O, nə yoldur elə?
    QIZ: - Mən səninlə açıq danışmaq istəyirəm: atamdan qalan zavodlar yenə işləməlidir. Kimsə bu işi icra etməlidir. Biz əl-ələ verib çox şeyi yoluna qoya bilərik... Mən səninlə bu barədə danışmaq istəyirdim. (Qız Oğlana yaxınlaşır, əlini onun çiyninə qoyur). Başa düşürsənmi?.. Mənim dediklərim sənə sərf edirmi? Axı, bizim gələcəyimiz hələ qabaqdadır. Qarşıda bizi gözəl, mənalı,şan-şöhrətli bir ömür gözləyir.
    OĞLAN (geri çəkilir): - Sən özün indicə dedin ki, heç kəs başqasının ömrünü, taleyini yaşaya bilməz. Elə mən özüm də... Mən öz yolumla getməliyəm.
    QIZ (hikkəli): - Unutma ki, o yolun sonu zülmət və qaranlıqdır.
    OĞLAN: - Biz o zülmətləri yarıb keçmək istəyirik!..
    QIZ (acı-acı gülür): - Biz... Biz... Axı, siz kimsiniz?.. Bəyəm siz canlısınız, yaşarısınız?.. (Tabutu göstərir). Bax, o tabutda uzanan meyit sizdən daha canlıdır! Siz yel olub o tabutun yanından belə keçə bilməzsiniz!.. Sənə elə gəlir ki, milyonlara sahib çıxmaq asandır. Səhv edirsən! Siz hamınız yanılırsınız! Gedin, öz işinizlə məşğul olun! Rədd olun hamınız!

    Qız çıxır, Qadın gəlir.

    QADIN (Oğlana yaxınlaşır): - Nəsə bikef dəyirsən gözümə... Nə olub sənə?.. (Tabutu göstərir). Mən başa düşürəm: sən mənim mərhum ərimlə neçə il birlikdə işləmisən… Əlbəttə, sənə ağırdır. Kədərlənirsən… Bizim hamımız üçün ağırdır. Amma nə etməli? Dözməliyik…
    OĞLAN: - “Dözməliyik”... Nə qədər dözmək olar?..
    QADIN: - Başqa nə əlcımız var ki?.. Hər halda əl-ələ verib xilas olmalıyıq… (Oğlana yaxınlaşır). Mən deyəni başa düşürsənmi? (Oğlanın əlindən tutur). Axı biz nə üçün başqasından imdad diləməliyik? Biz özümüz ölmüşük bəyəm? Biz özümüz ağa ikən başqalarının bizim üzərimizdə ağalıq etməsinə nə üçün imkan verməliyik? Bəlkə səhv edirəm? (Tabuta işarə ilə). O, sənin xətrini çox istəyirdi. O, məni yalnız sənə etibar edə bilərdi. O, bizi bağışlayar. Bir də ki, Allahın qoyduğu yoldan çıxmırıq ki… Elə deyilmi? Biz fürsəti əldən verməməmliyik. O isə qoy rədd olub getsin…
    OĞLAN: - Kim?
    QADIN: - Ərimin oxşarı... Axı, mən onu heç tanımıram da... O, haradan gəlib çıxdı?.. Kim onu göndərib bura?.. Nəsə şübhəli tipə oxşayır. Mən onun üzünə baxanda vahimələnirəm, dizlərim əsir... Elə bilirəm ölü dirilib. (Oğlanla döş-döşə dayanır). İndi səndən çox şey asılıdır. Elə məndən də... O həyasız haradan gəlib çıxdı bilmirəm.
    OĞLAN: - Kim?..
    QADIN: - Kim olacaq - onun qızı. Mənim ögey qızım. Biz onu qovmalıyıq. Onun iştahı böyükdür. Gedib dünyanı dolaşıb, kefini çəkib, indi gəlib vərəsəlik iddiasına düşüb.
    OĞLAN: - Bəs onda niyə çağırmısan onu?
    QADIN: - Onu qulluqçu çağırıb. Guya atasının dəfninə gəlib.Əslində onlar birləşib məni əzmək, buradan qovmaq istəyirlər. İmkanları olsa öldürərlər məni. Amma bunu bacarmayacaqlar. Çünki biz səninlə birlikdəyik…
    OĞLAN (geri çəkilir): - Yox... Yox... Bizim yolumuz ayrıdır...
    QADIN: - Sən özünü qəribə aparırsan. Ağlını başına topla... İradəni cilovla. Axmaqlıq eləmə. Mənim sözümə qulaq as...
    OĞLAN: - Mən öz yolumdan çıxa bilmərəm... Artıq geriyə yol yoxdur.
    QADIN: - Bu yol səni ölümə aparır.
    OĞLAN: - Mən ölümdən qorxmuram...
    QADIN: - Axı, mənasızdır bu ölüm! Başa düşürsənmi?.. Sən doğurdanmı bu qədər ağılsızsan?..
    OĞLAN: - Mən artıq öz qərarımı vermişəm.
    QADIN: - Qərarını vermisən?!. Ver!.. Tüpürüm sənin qərarına! Sən doğrudan da gic imişsən!.. Eybi yoxdur! Biz başqa qərar verən taparıq. (Tabuta yaxınlaşır). Bəs sənin qərarın nədir?.. İcazə ver mən özüm qərar çıxarım! (Tabuta sığal çəkir). Sən rahat uyu... Mən özüm hər şeyi yoluna qoyacağam. Mənə bir sözün yoxdur ki?.. Axı, bəzən dirilərin də ölü məsləhətinə ehtiyacı olur. Sən həmişə deyirdin ki, mənim yerim ürəyinin başındadır. İndi sənin ürəyin susub. Bəlkə məni də öldürüb dəfn etmək istəyirsən ürəyində?.. Yox, mən hələ ölmək istəmirəm. (Oğlana). Bəlkə sən ölmək istəyirsən?..
    OĞLAN: - Mən ölmək istəyirəm...
    QADIN: - Sənə uğurlu ölüm arzulayıram. Ölümün mübarək!..

    Qadın çıxır, Qulluqçu gəlir.

    QULLUQÇU: - Bura bax, mənə yaxşı-yaxşı qulaq as. Bunlar bizim axırımıza çıxmaq istəyirlər...
    OĞLAN: - Kim?.. Başa düşmürəm, sən nə deyirsən?..
    QULLUQÇU: - Yəni sən elə keysən?.. Anlamırsan?..Bunların arasında yad bizik - sənlə mən... Bizi əzmək istəyirlər. Başımızı işlədib çıxış yolu tapmalıyıq.
    OĞLAN: - Sən nə etmək istəyirsən?
    QADIN: - Mən istəyirəm ki, biz səninlə bunların axırına çıxaq. Axı, sən özün bilirsən ki, mən bu evin sadəcə qulluqçusu olmamışam... (Tabuta nəzər salır). O, mənim ən əziz, ən doğma adamım olub. (Oğlana) Elə sən də doğma adamsan. (Oğlana yaxınlaşır). Indi mənim səndən başqa kimim var ki?.. (Onun boynunu qucaqlayır). Biz səninlə çox şey edə bilərik, çox şey. O ifritələrin ikisini də qovarıq. Haradansa xortlayıb gəlmiş o iblisi də rədd edərik...
    OĞLAN: - Kimi?..
    QULLUQÇU: - O tabutda uzananın oxşarını deyirəm... O haradan zühur elədi, bilmirəm?.. Mən bilirəm ki, sən onların hamısının öhdəsindən gələ bilərsən...
    OĞLAN: - Sən haradan bilirsən bunu?
    QULLUQÇU: - Bilirəm. Çünki sənin arxanda yüzlərcə, minlərcə adam dayanıb... O sürünü bu həyasızların üstünə yeritsən hər şey öz yoluna düşəcək.
    OĞLAN: - Sürü?!. Sən kimə sürü deyirsən?.. Sürü sizsiniz! Rədd olun hamınız!.. Bildin?!. əxlaqsızlar!..
    QULLUQÇU: - Xudaya, dəlinə şükür!..
    OĞLAN: - Rədd olun, dedim!..

    Oğlan Qulluqçuya hücum çəkir, Qulluqçu, daha sonra Oğlan otaqdan çıxır. Qadın və Kişi gəlir.Qız və Qulluqçunun siluetləri görünür.

    QADIN: - Mən qorxuram… Qorxuram…
    KİŞİ: - Nədən, kimdən qorxursan?
    QADIN: - Özümdən… Bir də sənin taleyindən. Birdən sənə qarşı sui-qəsd təşkil edərlər. Səni öldürərlər. Elə bil ürəyimə damıb, nəsə olacaq. Sən özünü qorumalısan…
    KİŞİ: - Sən mən¬dən ni¬ga¬ran ol¬ma... Mən heç nə¬dən qorx¬mu¬ram. Mən bu hay-küy¬lü sü¬rü¬nün ağ¬zı¬nı da¬ğa di¬rə¬yə¬cə¬yəm... On¬la¬rın buy¬nu¬zu qı¬rıl¬ma-sa, dır¬nağı qop¬ma¬sa ağıl¬la¬rı baş¬la¬rı¬na gə¬lən de¬yil. Mən isə bu¬nu edə¬cə-yəm... Mən bu¬na qa¬di¬rəm. Öz is¬tə¬yi¬mi ye¬ri¬nə ye¬tir¬mək üçün ki¬fa¬yət qə-dər gü¬cüm və enerjim var. Sən buna əmin ola bilərsən, mənim əzizim.
    QA¬DIN: - Mən tez¬lik¬lə bu yas¬dan, bu ma¬təm¬dən çıx¬maq is¬tə¬yi¬rəm. Mə-nim ürə¬yim sı¬xı¬lır. San¬ki qor¬xunc yu¬xu¬lar gö¬rü¬rəm.
    KİŞİ: - Da¬rıx¬ma... Hər şey yax¬şı ola¬caq... Tez¬lik¬lə biz matəm mitinqi elan edəcəyik. Öz tərəfdarlarımızı toplamalıyıq.
    QA¬DIN: - Bəyəm tərəfdarımız qalıb ki? İndi hamı mərhumu, onun ailəsini, yəni bizi ittaham edir.
    KİŞİ: - Kütlə həmişə belədir. O, qan görmək istəyir. O, ölümə susayır… O, dar ağaclarına yerikləyir… Mən qurduraram o dar ağaclarını. Mən kütləyə onun istədiya havanı çaldıraram. Onun sevdiyi hava ölüm marşıdır. Biz matəm mitinqinə hazırlaşmalıyıq. Sən də get hazırlaş.
    QA¬DIN: - Görəsən, bu qorxulu yuxudan nəhayət, haçan yaxa qurtara biləcəyəm?
    KİŞİ: - Dedim ki, darıxma. Özünü qaydaya sal… Bir azdan matəm mitinqi olacaq.

    Qa¬dın pən¬cə¬rə¬də¬ki tül pər¬də¬nin ar¬xa¬sı¬na ke¬çir; o, pal¬ta¬rı¬nı so¬yu¬nur, matəm libası geyinir. Tül pər¬də ar¬xa¬sın¬da Qa¬dı¬nın si¬lue¬ti gö¬rü¬nür. Ki¬şi ona ba¬xır, ba¬xır və ke¬çib ro¬ya¬lın ar¬xa¬sın¬da əy¬lə¬şir. Ki¬şi ro¬yal¬da çal¬ma¬ğa baş¬la¬yır. Qız da¬xil olur. O, Ki¬şi¬yə ta¬ma¬şa edir. Ki¬şi oxu¬ma¬ğa baş¬la¬yır. Bir az¬dan Qız da ona qo¬şu¬lub oxu¬yur. Qa¬dın tül pər¬də¬nin ar¬xa¬sın¬da gö-rün¬məz olur - də¬rin¬li¬yə çə¬ki¬lir.

    KİŞİ: Xə¬zan gə¬lib, so¬lub bağ¬lar -
    Qoy çi¬çə¬yim, gü¬lüm gül¬sün.
    Sə¬ni gö¬rən gö¬züm ağ¬lar -
    Sə¬ni so¬ran di¬lim gül¬sün.

    QIZ: Gör¬düm ba¬har sel¬lə¬ri¬ni,
    Dər¬dim pa¬yız gül¬lə¬ri¬ni.
    Əlim oxşar əllərini-
    Barı bir yol əlim gülsün.

    KİŞİ və QIZ: Yar yanıma gəlməsə də,
    Göz yaşımı silməsə də,
    Tale mənə gülməsə də
    Qoy üzümə ölüm gülsün.

    Kişi ilə Qızın dueti başa çatır.

    QIZ: - Siz mənə atamı xatırladırsınız. O, çox ciddi sərt adam idi. Amma siz təbiətən yumşaq adama oxşayırsınız.
    KİŞİ: - Yox, mən sənin atana oxşaya bilmərəm. Xahiş edirəm, sən məni mərhuma bənzətmə.
    QIZ(divardakı şəkli göstərir): - Bir o şəklə baxın. Elə bil bir almanı iki yerə bölüblər. Siz ona necə də bənzəyirsiniz. Offff… O, mənə necə də həm doğma və həm də yad bir adamdır.
    KİŞİ: - Mən də yad adamam, amma istərdim ki, sənə doğma olum…
    QIZ: - Nə mənada?

    Kişi Qıza yaxınlaşır, onun qolundan tutub özünə sarı çəkir.

    KİŞİ: - Elə hər mənada.
    QIZ: - Mən sizi başa düşmürəm.
    KİŞİ: - Ni¬yə? Uşaq de¬yil¬sən ki? (Mənalı tərzdə). Sə¬nin dos¬tun, si¬rdaşın varmı?
    QIZ: - Əlbəttə…
    KİŞİ: - Mən istərdim ki, sənin ən yaxın adamın olum. (Qızı qucaqlayır). Mən istərdim ki, sən dünyanın ən xoşbəxt qadını olasan. Sənin buna haqqın çatır.
    QIZ: - Atamın tabutu torpağa tapşırılmayıb. Siz nə barədə danışırsınız?.. Mə¬nim ürə¬yim¬dən qa¬ra qan¬lar axır. Bi¬zim sa¬ba¬hı¬mız, gə¬lə¬cə¬yi¬miz ne¬cə ola¬caq?
    KİŞİ: - Da¬rıx¬ma. Hər şey dü¬zə¬lə¬cək... Biz hər şe¬yi yo¬lu¬na qo¬ya¬ca¬ğıq. Sən mə¬nə ar¬xa ol¬ma¬lı¬san. Biz düş¬mən¬lə¬rin ha¬mı¬sı¬nın axırına çı¬xa¬ca¬ğıq.
    QIZ: - Düş¬mən bir de¬yil, iki de¬yil... Bü¬tün ət¬raf düş¬mən¬dir. İn¬di ha¬mı “qan-qan” de¬yir.
    KİŞİ: - On¬lar baş¬sız qo¬yun sü¬rü¬sü ki¬mi¬dir. At ölüb - itin bay¬ra¬mı¬dır. O sü¬rü¬cü gə¬də ya¬man əl-ayaq¬da¬dır. Ca¬maa¬tı ən çox qı¬zış¬dı¬ran odur...
    QIZ: - Bəl¬kə də o, ən çox mən¬dən qi¬sas al¬maq is¬tə¬yir...
    KİŞİ: - Sən¬dən?.. Nə üçün?
    QIZ: - Heç... Elə-be¬lə... (Geri çəkilir). Bu, uzun əh¬va¬lat¬dır.
    KİŞİ: - Ba¬şa dü¬şü¬rəm... İndi onun ağ¬lı ça¬şıb...
    QIZ: - Yox, o, elə də gic adam deyil. ..
    KİŞİ: - Gic deyil? Amma indi camaat onu gic kimi tanımalıdır. O, daş-qalaq olunmalıdır. O, edam edilməlidir.
    QIZ: - Edam? Yox, axı bu mümkün deyil. İndi hamı ayağa qalxıb.
    KİŞİ: - Əgər biz bir addım geri çəkilsək, onlar-o zəncir gəmirən adamlar bizim özümüzü edam edəcəklər. Ona görə də biz yumruq kimi bir olmalıyıq.
    QIZ: - Biz deyəndə siz kimi nəzərdə tutursunuz?
    KİŞİ: - Mən “biz” deyəndə elə özümüzü nəzərdə tuturam. Yəni bu evin sakinlərini. Biz əzib məhv etməliyik o qoyun sürüsünü. Hətta, lazım olarsa, dəzgahların ağzından çıxan o silah-sursat, o top=tüfəng öz əzəli rolunu oynamalıdır.
    QIZ: - Siz nə danışırsınız?
    KİŞİ: - Bəli toplar atılanda hər şey, hamı susur. Cəngavərlər, əjdahalar, bahadırlar belə, güclə hesablaşmağa məhkumdur.
    QIZ: - Yox, yox, buna getmək olmaz.
    KİŞİ: - Biz, əlbəttə, ilk növbədə dinc danışıqlara getməliyik. Amma lazım olarsa, biz öz sözümüzü toplarla deyəcəyik. Bədəndən ayrılan başlar heç vaxt danışmaz. Tabutdakılar həmişə susur.
    QIZ: - Ara¬bir atam da bu söz¬lə¬ri de¬yər¬di...
    KİŞİ: - Am¬ma bu gün o, sus¬maq¬da¬dır, in¬di da¬nı¬şan mə¬nəm. Vaxt gə¬lə-cək mən də sus¬ma¬lı ola¬ca¬ğam. O za¬man baş¬qa bi¬ri¬si gə¬lə¬cək - o, da¬nı¬şa-caq... Dün¬ya əzəl¬dən be¬lə¬dir... Ya¬zıl¬ma¬mış əbə¬di qa¬nun¬la¬rı var bu dün-ya¬nın - biz is¬tə¬sək də, is¬tə¬mə¬sək də o qa¬nun¬lar¬la he¬sab¬laş¬ma¬lı¬yıq...
    QIZ: - İla¬hi, ürə¬yim par¬ça¬la¬nır! Doğ¬ru¬dan¬mı dün¬ya bu qə¬dər qəd¬dar-mış!..
    KİŞİ: - Qə¬tiy¬yən fi¬kir elə¬mə. Sən tez¬lik¬lə dün¬ya¬nın ən xoş¬bəxt qa¬dı¬nı ola¬caq¬san.
    QIZ: - Of-f-f... Mən ne¬cə də bəd¬bəx¬təm?.. İn¬di ha¬mı mə¬nə ca¬na¬var ki¬mi gör¬sə¬nir... Ha¬mı bir-bi¬ri¬ni di¬dib-par¬ça¬la¬ma¬ğa ha¬zır¬la¬şır...

    Ki¬şi su¬sur. Musiqi. Qız gedir. Pəncərənin tül pərdəsinin arxasından Qızın silueti görünür; o, özünü səliqəyə salır, daranır. Kişi tabuta yaxınlaşır, qapağı götürüb meyitə baxır, sonar yenə qapayır. Tabutun üstündə əyləşir. Az sonar səslənən melodiyanın sədası altında Qulluqçu sanki rəqs edə-edə gəlir. Kişi ayağa durur, Qulluqçuya baxır, sonra ona yaxınlaşır. Melodiya dəyişir: Ştrausun valsı çalınır. Kişi və Qulluqçu şən ovqatla əl-ələ tutub rəqs edirlər. On¬lar nə ba¬rə¬də¬sə da¬nı¬şır, fi¬kir mü¬ba¬di-lə¬si apa¬rır¬lar; am¬ma səs¬lə¬nən mu¬si¬qi sə¬da¬sı on¬la¬rın söh¬bə¬ti¬ni eşit¬mə¬yə im¬kan ver¬mir. Rəqs ba¬şa ça¬tır. Ki¬şi Qul¬luq¬çu¬nun əlin¬dən öpür. Qul¬luq¬çu ge¬dir. Mu¬si¬qi sə¬si təd¬ri¬cən azal¬sa da fon ki¬mi da¬vam et¬mək¬də¬dir.
    Ar¬xa¬da¬kı de¬ko¬ra¬si¬ya¬lar gö¬tü¬rü¬lüb. Səh¬nə¬də ta¬but və üs¬tün¬də mik¬ra¬fon qu¬raş¬dı¬rıl¬mış iki kür¬sü. Uzaq¬dan uğul¬tu sə¬da¬sı gə¬lir: san¬ki iki tərəfdən iz-di¬ham dal¬ğa¬sı ya¬xın¬la¬şır. Ki¬şi ta¬bu¬tun üs¬tü¬nə çı¬xıb ət¬ra¬fa boy¬la¬nır. Oğ-lan gö¬rü¬nür. O, qə¬dim dö¬yüş¬çü ge¬yi¬min¬dədir. Kişi cəld tabutun üstündən yerə hoppanır.

    KİŞİ: - Dəfn ko¬mis¬si¬ya¬sı adın¬dan ma¬təm mi¬tin¬qi¬ni açıq elan edi¬rəm.

    Ma¬təm mar¬şı ça¬lı¬nır. Son¬ra sü¬kut çö¬kür. İzdiham sakitləşir. Lakin izdihamdan ayrılıb gələn iki təbilçi önə çıxır; onlardan biri səhnənin sağ, digəri sol tərəfində dayanır.

    Bu gün yer¬lər, göy¬lər na¬lə çə¬kib ağ¬la¬yır. Ha¬mı üçün doğ¬ma, əziz olan bir in¬sa¬nı itir¬mi¬şik. O, sa¬də, la¬kin şərəfli bir ömür yaşayıb. Budur, biz onun tabutu qarşısındayıq. Bu böyük insanı son mənzilə yola salmaq istəyirik. Amma biz onu torpağa tapşırmağa tələsmirik. Biz hələ onunla vidalaşmalıyıq. Bu, bizim borcumuzdur. Mən mərhumun ölümünü ürəkağrısı ilə qarşılamışam. Mənə elə gəlir ki, bu gün tabutda uyuyan, əbədi yuxuya gedən elə mən özüməm.

    Sağ tərəfdəki təbilçi barabanı döyəcləyir.

    OЬLAN: - İnan¬ma¬yın bu fı¬rıl¬daq¬çı¬ya! Onun kim ol¬du¬ğu¬nu heç kəs bil-mir.

    Sol tərəfdəki təbilçi barabanı döyəcləyir.

    QA¬DIN: - Böh¬tan at¬ma, o, mər¬hu¬mun doğ¬ma¬sı, əzi¬zi¬dir!

    KİŞİ: - Tezliklə bunun kimliyi burada faş olacaq!

    Sağ tərəfdəki təbilçi barabanı döyəcləyir.

    OЬLAN: - Ya¬lan de¬yir¬sən! On¬lar heç vaxt ta¬nış ol¬ma¬yıb¬lar. Bu, sa¬də¬cə ola¬raq onun ox¬şa¬rı¬dır. Am¬ma əmin ola bi¬lər¬si¬niz ki, on¬lar elə tə¬bi¬ət¬cə də ey¬ni adam¬lar¬dır. Bu da onun ki¬mi ya¬ra¬ma¬zın, əc¬la¬fın bi¬ri¬dir. Bu da onun ki¬mi avan¬tu¬rist¬dir, qəd¬dar¬dır, qaniçəndir. Əgər biz bu şərin, bu fitnə-felin qarşısını ala bilməsək, özümüzə indidən ölüm hokum kəsməliyik. Onsuz da o, bizim hamımızın kökünü kəsmək istəyir. Biz onu əzməliyik! Biz onu məhv etməliyik.

    Sol tərəfdəki təbilçi barabanı döyəcləyir.
    Alqış səsləri eşidilir. Qız, Qadın və Qulluqçu sakit dayanıblar, əl çalmırlar.

    KİŞİ: - Siz ki¬mə, nə¬yə əl çal¬dı¬ğı¬nı¬zı dərk edir¬si¬niz¬mi? Axı, siz bu ada¬mı mən¬dən yax¬şı ta¬nı¬yır¬sı¬nız. Si¬zə məlum¬dur ki, o, uzun müd¬dət mər¬hu¬mun sü¬rü¬cü¬sü olub, onun xid¬mə¬tin¬də da¬ya¬nıb. Bu gün isə si¬zin qar¬şı¬nız¬da hə-qi¬qət mü¬ca¬hi¬di li¬ba¬sın¬da zü¬hür edib. Ona elə gə¬lir ki, in¬san¬la¬rı da sü¬ka¬nı ar¬xa¬sın¬da əy¬ləş¬di¬yi ma¬şın ki¬mi çox asan¬lıq¬la ida¬rə et¬mək müm¬kün¬dür. Xe¬yir, ca¬van oğ¬lan! (Oğ¬la¬na). İn¬san ma¬şın de¬yil. Sən ya¬nı¬lır¬san! İn¬sa¬nın ağ¬lı var, ürə¬yi var, ən əsa¬sı - ru¬hu var! Sən heç özün-özü¬nü ida¬rə edə bil-mir¬sən, o ki, ola cə¬miy¬yə¬tin bir his¬sə¬si olan zəh¬mət adam¬la¬rı. Sən in¬san-la¬ra qa¬ra, boz küt¬lə ki¬mi ba¬xır¬san; bu, qə¬tiy¬yən be¬lə de¬yil! Bu¬ra¬ya zehn¬li, dü¬şün¬cə¬li, ağıl¬lı, id¬rak¬lı, şü¬ur¬lu, ən əsa¬sı - na¬mus¬lu adam¬lar top¬la¬şıb. Sən on¬la¬rı al¬da¬da bil¬məz¬sən! Sən on¬la¬rı öz düz yol¬la¬rın¬dan sa¬pın¬dı¬ra bil¬məz-sən! Sən çö¬rək iti¬rən¬sən! Sən öz əc¬da¬dı¬na xor ba¬xan¬san! Sən haqq, əda-lət di¬va¬nı qar¬şı¬sın¬da öz ba¬şın¬la ca¬vab ver¬mə¬li¬sən!

    Sağ tərəfdəki təbilçi barabanı döyəcləyir.
    Al¬qış səs¬lə¬ri eşi¬di¬lir.

    OĞLAN (iz¬di¬ham¬la): - Siz ki¬mə əl ça¬lır¬sı¬nız? Fı¬rıl¬daq¬çı¬nın, baş¬kə¬sə¬nin bi¬ri¬nə¬mi? Doğ¬ru¬dan da siz küt¬lə¬si¬niz!..

    Eti¬raz ifa¬də edən səs-küy. Qa¬dın¬lar da qış¬qı¬rır, eti¬raz edir¬lər.

    KİŞİ (iz¬di¬ha¬ma): - Gö¬rür¬sü¬nüz¬mü? Eşi¬dir¬si¬niz¬mi? O, si¬zi heç adam ye¬ri-nə be¬lə qoy¬mur! O, si¬zi təh¬qir edir!.. Onun cə¬zaluna siz özünüz verməlisiniz. Belələrinə bizim aramızda yer ola bilməz! O, insanlar arasına nifaq toixumu səpir. O, təkcə sizing yox, bütün insanların düşmənidir. O, elə özünün də düşmənidir. Ar olsun!
    SƏSLƏR: -Ar olsun!..
    OЬLAN: - Siz bu şarlatana qulaq asmayın!

    Sol tərəfdəki təbilçi barabanı döyəcləyir.

    KİŞİ: - Bu adam avantüristdir! O, sizi uçuruma aparır!

    Sağ tərəfdəki təbilçi barabanı döyəcləyir.

    OЬLAN: - Bu sizi boyunduruq altinda saxlamaq istəyir!

    Sol tərəfdəki təbilçi barabanı döyəcləyir.

    KİŞİ: - Ar olsun fırıldaqçılara!

    Sağ tərəfdəki təbilçi barabanı döyəcləyir.

    KİŞİ: - Ar ol¬sun! Bu gün si¬zin qar¬şı¬nı¬za çıx¬maq¬da mə¬nim bir məq¬sə¬dim, bir is¬tə¬yim var: biz nə¬ha¬yət, şə¬ri xe¬yir¬dən, pi¬si yax¬şı¬dan ayır¬ma¬lı¬yıq. Bu gün fı¬rıl¬daq¬çı¬lar mey¬dan su¬la¬yır. Be¬lə¬lə¬ri bi¬zim na¬mus¬lu, lə¬ya¬qət¬li, şəx-siy¬yət¬li adam¬la¬rı¬mı¬zın üs¬tü¬nə çir¬kab atır. Si¬zə yax¬şı məlum¬dur ki, mər¬hu-mun ha¬mı¬mı¬za nü¬mu¬nə ola bi¬lə¬cək gö¬zəl bir ai¬lə¬si var. Biz bu ai¬lə ilə fəxr et¬mə¬li¬yik. Bu ai¬lə¬nin qa¬dı¬nı dün¬ya¬nın bü¬tün ana¬la¬rı¬na ör¬nək ol¬ma¬lı¬dır. O, bu gün bu¬ra¬da, si¬zin qar¬şı¬nız¬da¬dır. O, ma¬təm için¬də¬dir. Ta¬le onun si-nə¬si¬nə ça¬lın-çar¬paz dağ çə¬kib. Am¬ma o, dö¬zür, səbr edir. Al¬lah səbr edən¬lə¬ri se¬vir. Bu ai¬lə¬nin ba¬ki¬rə, gö¬zəl bir qı¬zı var! O, ne¬çə vaxt¬dır ki, si-zin prob¬lem¬lə¬ri¬ni¬zin həl¬li ilə məş¬ğul¬dur. Bü¬tün dün¬ya¬da si¬zin hü¬quq¬la¬rı-nı¬zı qo¬ru¬maq¬la məş¬ğul¬dur. O, bu gün bu¬ra¬da¬dır. Doğ¬ma ata¬sı¬nın ma¬təm mi¬tin¬qin¬də iş¬ti¬rak edir. Mən si¬zin adı¬nız¬dan qey¬rət rəm¬zi olan ba¬la¬mı¬za baş¬sağ¬lı¬ğı ve¬ri¬rəm! Mər¬hum sa¬də bir hə¬yat ke¬çi¬rib. Onun ai¬lə¬si¬nin ya¬xın hi¬ma¬yə¬da¬rı da bu¬ra¬da¬dır; o qa¬dın evin qul¬luq¬çu¬su ol¬sa da özü¬nü mər¬hu-mun doğ¬ma¬sı he¬sab edib. Mən ona da baş¬sağ¬lı¬ğı ve¬ri¬rəm. Bu, bi¬zim ha-mı¬mı¬zın ümu¬mi dər¬di¬miz¬dir. Am¬ma bu kə¬dər bi¬zi əzə bil¬məz, yı¬xa bil-məz... Biz gə¬lə¬cə¬yə da¬ha nik¬bin nə¬zər¬lər¬lə bax¬ma¬lı, da¬ha bö¬yük ide¬al¬la¬ra can at¬ma¬lı¬yıq! Biz rə¬zil¬lər¬dən, na¬dan¬lar¬dan, avan¬tu¬rist¬lər¬dən ya¬xa qur-tar¬ma¬lı¬yıq. Hə¬yat da¬vam edir. „e¬ri¬yə yol yox¬dur! Mən si¬zin ira¬də¬ni¬zi al-qış¬la¬yı¬ram! Eşq ol¬sun si¬zə!

    Sağ və sol tərəfdəki təbilçilər barabanı döyəcləyirlər.
    Al¬qış səs¬lə¬ri eşi¬di¬lir. Qa¬dın, Qul¬luq¬çu və Qız da əl ça¬lırla.

    OЬLAN: - Ax, qo¬yun¬lar, qo¬yun¬lar! Ax, na¬dan¬lar! Siz xə¬ya¬nə¬tə, rə¬za¬lə¬tə əl ça¬lır¬sı¬nız! Si¬zi gə¬mi¬rən, si¬zi əzən, ba¬şı¬nı¬zı üzən, si¬nə¬ni¬zi tap¬da¬la¬yan göz¬bağ¬la¬yı¬cı¬nı, şarlatanı al¬qış¬la¬yır¬sı¬nız!.. (Hay-küy, fit səs¬lə¬ri; hiss olu¬nur ki, iz¬di¬ham və elə¬cə də qa¬dın¬lar oğ¬la¬nın çı¬xı¬şın¬dan na¬ra¬zı¬dır).
    Mə¬nim sö¬zü¬mü kəs¬mə¬yin. Mə¬nə im¬kan ve¬rin da¬nış¬ma¬ğa. Gö¬rün siz ki-mə əl ça¬lır¬sı¬nız?! Fa¬hi¬şə¬ni mə¬lək, oğ¬ru¬nu hə¬qi¬qət mü¬cəs¬si¬mə¬si ki¬mi təq-dim edən bir əx¬laq¬sı¬zı mü¬da¬fiə edir¬si¬niz. Mən tü¬pü¬rü¬rəm si¬zin mur¬dar si-fə¬ti¬ni¬zə! Siz in¬san de¬yil¬miş¬si¬niz. Siz mə¬ni öz dil¬man¬cı¬nı¬z, öz söz¬çü¬nüz, öz nü¬ma¬yən¬də¬niz ki¬mi bu kür¬sü¬yə qal¬dır¬mış¬dı¬nız. Bəs üzü¬nüz nə tez dö-ndü?.. Bu¬dur¬mu si¬zin ira¬də¬niz?.. Budurmu sizin etibarınız, inamınız, etiqadınız? Al¬lah özü şa¬hid¬dir ki, mə¬nim yal¬nız bir məq¬sə¬dim olub: si¬zin dər¬di¬ni¬zə əlac et¬mək, si¬zin yo¬lu¬nuz¬da vu¬ruş¬maq, si¬zin hü¬qu¬qu¬nu¬zu qo¬ru-maq. (Pauza). Si¬zi in¬di¬yə¬cən əzib¬lər. Siz elə bu¬na la¬yiq¬si¬niz. Mən in¬di bu¬nun şa¬hi¬di ol¬maq¬da¬yam! Ar ol¬sun si¬zə! Tüpürüm sizə! Ax, qoyunlar!..

    Hay-küy, fit səs¬lə¬ri. İz¬di¬ha¬mın və qa¬dın¬la¬rın eti¬raz ça¬ğırış¬la¬rı.

    KİŞİ: - Sən bu qə¬dər in¬sa¬nı qo¬yun ad¬lan¬dı¬rır¬san, elə¬mi? Qo¬yun sən özün¬sən. Sən ölü¬mə la¬yiq¬sən!
    OЬLAN (acı-acı gü¬lür): - Ha-ha-ha! Ölüm! Ölüm?!. Mən ölüm¬dən qorx¬mu¬ram! Mən ne¬çə il¬dir ki, ölü¬mə doğ¬ru yol gə¬li¬rəm. Qoy mə¬ni öl-dür¬sün¬lər, qətlə yetirsinlər! Qoy si¬zin ha¬zır¬la¬dı¬ğı¬nız o top¬lar¬dan bi¬ri¬nin mər¬mi¬si mə¬nim si¬nəm¬də dö¬yün¬sün! Qoy mə¬ni gül¬lə¬lə¬sin¬lər! On¬suz da o gor¬ba¬gor çox¬la¬rı¬nı öl¬dür¬tü¬rüb o dün¬ya¬ya va¬sil edib! (Ta¬bu¬tu gö¬stə¬rir). Mən ölən¬lə¬rin heç bi¬rin¬dən ar¬tıq de¬yi¬ləm. Mən ölü¬mü al¬qış¬la¬yı¬ram. Mən öz ölü¬mü¬mə “xoş gəl¬din” de¬yi¬rəm!

    Hay-küy, eti¬raz səs¬lə¬ri.

    KI¬ŞI: - Xeyr, biz sə¬ni gül¬lə¬lə¬mə¬yə¬cə¬yik. Mər¬hu¬mun rəh¬bər¬lik et¬di¬yi za-vod ne¬çə il¬lər¬dir ki, si¬lah is¬teh¬sa¬lı və ix¬ra¬cı ilə məş¬ğul¬dur. Bu¬nu heç kəs giz¬lət¬mir! Am¬ma biz bu gün¬dən eti¬ba¬rən dar ağa¬cı is¬teh¬sa¬lı ilə məş¬ğul ol-ma¬ğa baş¬la¬yı¬rıq. Bu, bi¬zə ta¬rix¬dən mi¬ras qa¬lan, haq¬qın¬da ki¬tab¬lar¬dan oxu¬yub özü¬nü ki¬no¬lar¬da gör¬dü¬yü¬müz dar ağac¬la¬rın¬dan fərq¬lə¬nir. O, av-to¬mat¬laş¬mış, deymə ilə işləyən bir ma¬şın¬dır. Bu, bi¬zim bö¬yük kəşfi¬miz, el¬mi¬mi¬zin ən son nai¬liy¬yə¬ti¬dir. (Üzünü arxaya tutur). Bu sər¬sə¬mi, bu ci-na¬yət¬ka¬rı çə¬kin dar ğa¬cı¬na!

    Təbilçilər barabanı döyəcləyirlər.
    Ar¬xa¬dan atı¬lan kən¬dir Oğ¬la¬nın boy¬nu¬na ke¬çir. Onu dar¬tıb sü¬rü¬yür¬lər. Al-qış səs¬lə¬ri eşi¬di¬lir. Ki¬şi gu¬rul¬tu¬lu al¬qış¬lar al¬tın¬da əl-qo¬lu¬nu öl¬çə-öl¬çə nə¬sə irad edir, da¬nı¬şır. La¬kin al¬qış səs¬lə¬ri onun sə¬si¬ni üs¬tə¬lə¬yir; Ki¬şi¬nin sə¬si eşi¬dil¬mir... Az son¬ra di¬yir¬cək (tə¬kər) üs¬tə qu¬raş¬dı¬rıl¬mış dar ağa¬cı səh¬nə-nin or¬ta¬sı¬na doğ¬ru hə¬rə¬kət edir. Səs-küy aza¬lır. Al¬qış¬lar sən¬gi¬yir, hər tə-rə¬fə sü¬kut çö¬kür.

    OЬLAN: - Hə, in¬di sa¬kit ol¬du¬nuz?.. Ax, za¬val¬lı¬lar, hə¬şa¬rat¬lar, hö¬rüm-çək¬lər! Mə¬nim si¬zə ya¬zı¬ğım gə¬lir! Ciz bir ti¬kə çö¬rək üçün it ki¬mi hü¬rür, pi¬şik ki¬mi mi¬yol¬da¬yır, çaq¬qal ki¬mi ula¬yır¬sı¬nız. Mə¬ni edam edən¬lər bil¬sin ki, heç bir dar ağa¬cı mə¬nim ira¬də¬mi sar¬sı¬da bil¬məz. Məni öz is¬tə¬yim¬dən, öz idea¬lım¬dan dön¬də¬rə bil¬məz heç bir dar ağa¬cı! Mən özüm ad¬dım¬la¬yan, ye¬ri¬yən bir dar ağa¬cı¬yam! Mən özüm asıl¬dı¬ğım bu dar ağa¬cı¬nı edam edi-rəm. Dar ağa¬cı mən¬dən ası¬lıb, mən dar ağa¬cın¬dan asıl¬ma¬mı¬şam!.. Mən bu gün qə¬tiy¬yət¬lə de¬yi¬rəm: vaxt gə¬lə¬cək ki, si¬zin ha¬mı¬nı¬zı dar ağa¬cın¬dan asa¬caq¬lar. Çün¬ki siz şə¬rə qul¬luq edir¬si¬niz. Siz ib¬li¬sə dəs¬tək ve¬rir¬si¬niz. Si-zin min si¬fə¬ti¬niz var. Mə¬hşər gü¬nü ya¬xın¬laş¬maq¬da¬dır. Bax on¬da - o məhşər günündə hər ağac¬dan bir cə¬səd ası¬la¬caq, ta¬bu¬ta eh¬ti¬yac qal¬ma¬ya-caq. Boş ta¬butler size gözləyəcək. İn¬di isə mən cən¬nə¬tə “sa¬lam”, cə¬hən-nə¬mə isə “əl¬vi¬da” de¬yi¬rəm. Əl¬vi¬da!

    Dar ağacı səhnə¬nin önü¬nə doğ¬ru hə¬rə¬kət edir. Oğlan boynunu kəndirin ilgəyiə keçirir. Təbillər çalınır. Mu¬si¬qi. Ki¬şi ta¬bu¬ta ya¬xın¬la¬şır, qa¬pa¬ğı gö-tü¬rür. Ta¬but boş¬dur. Ki¬şi, Qa¬dın, Qız və Qul¬luq¬çu əv¬vəl¬cə hey¬rət¬lə¬nir, son¬ra boş ta¬bu¬tu çi¬yin¬lə¬ri¬nə gö¬tü¬rüb səh¬nə¬ni tərk edir¬lər.


    Pər¬də.
    Son
















    PARLAMENTDƏ TOY

    (İki hissəli mənzum komediya)



    İŞTIRAK EDIRLƏR:

    FISDIQOV
    AŞIQ ŞABAŞ
    ŞOKOLAD
    DƏRƏBƏY
    DƏRƏXAN
    İVANVERDİ
    KİŞMİŞ
    MAYMAK
    QUYMAQ
    DƏLİQANLI
    AĞ BANTLI
    QARA BANTLI
    FALÇI




    I HISSƏ

    Parlament. Foye.
    AĞ BANTLI səs-küylə
    QARA BANTLInı qovur.
    Qara bantlı foyenin bir küncündəki
    zibil qabını götürərək Ağ bantlının
    başına geydirib qaçır.
    Musiqi.
    Yerə kağız parçaları səpələnir.
    Uzaqda dayanmış MAYMAK var-gəl edir.

    AĞ BANTLI
    Səni öldürəcəm, it balası it!

    QARA BANTLI
    (qaça-qaça)
    Ay yoldaş, zamalçi! Sakit ol, sakit!

    Onlar əlbəyaxa olurlar.

    AĞ BANTLI
    Bu deputat deyil, əsl danadır.

    QARA BANTLI
    Bura parlament yox, dəlixanadır.

    AĞ BANTLI
    Dayan, ayaq saxla, eşşək, yekəbaş...

    QARA BANTLI
    Bura parlament yox, zooparkdı, qardaş.

    Onlar qoç kimi vuruşa-vuruşa gedirlər.
    KIŞMIŞ əlində süpürgə gəlir, yır-yığış edir.

    KİŞMİŞ
    Ay oğlum, ay qızım, çəkilin bir az,
    Allahdan-bəndədən çəkinin bir az.
    Bu nədir? Hər tərəf zir-zibil... qabıq...
    Axı, biz də canıq, biz də insanıq.
    Üst-üstə qalanıb kağız təpəsi,
    Siqaret kötüyü, fındıq ləpəsi.
    Burada tüstüdən seçmir göz-gözü...
    Silib-süpürməkdən bezmişəm, düzü...
    Üzüm də gəlməyir söz deyim sizə,
    Barı hörmət qoyun bir özünüzə.

    Maymak yaxınlaşır.

    MAYMAK
    Çoxdan işləyirsən burda, ay xala?

    KİŞMİŞ
    Yarım əsrə çatır indi az qala...

    MAYMAK
    Necə? Əlli ildir burdasan yəni?
    Bir əvəz eləyən olmayıb səni?

    KİŞMİŞ
    Məni əvəz etmək asandır bəyəm?..
    Əvəzolunmazdır mənim süpürgəm.
    Burda üzlər görən üzlər görmüşəm,
    Yolçudan pay uman gözlər görmüşəm.
    Adamlar görmüşəm adamlığı yox,
    Alimlər görmüşəm nadanlığı çox!
    Burda ağlayanlar, gülənlər olub;
    Ürəyi gedənlər, ölənlər olub.

    MAYMAK
    Əlli ildir burda çalışırsan sən,
    Nə əcəb deputat seçilməmisən?

    KİŞMİŞ
    Nə bilim, ay oğul, istəməmişəm,
    Mənim öz xoşuma gəlir öz peşəm.

    MAYMAK
    Mən də istəmirdim deputat olum
    Amma sual çıxdı: olum, ya ölüm?

    KİŞMİŞ
    Oğlum, adın nədir?

    MAYMAK
    Maymakdır adım.

    KİŞMİŞ
    Nə dedin? Doürusu, heç nə qanmadım...

    MAYMAK
    Maymakam, ay xala...

    KİŞMİŞ
    Nə? Maymaq?.. Maymaq?

    MATMAK
    Maymaq yox, ay xala! Maymakam - Maymak!
    Əvvəl mənim adım “Maygülü”olub,
    Sonra Maygülülər elə çoxalıb
    Bu adla çağrılıb yerindən duran,
    Bunu görən anam hirslənib yaman,
    O da “Maygülü”nü eləyib “Maymak”.
    Bu da gül adıdır: “may”, bir də ki, “mak”...
    Maymaklar çoxsa da ilk Maymakam mən,
    Əslinə qalanda ilk mayakam mən.

    KİŞMİŞ
    Nə olar? Lap yaxşı... Maymakımız var...
    Maymak öz yerində, Quymağımız var.

    MAYMAK
    Nə dedin, ay xala? Bir təkrar eylə,
    Sən Allah, o adı təzədən söylə.

    KİŞMİŞ
    Quymağı deyirsən?..

    MAYMAK
    Bəli, Quymağı!..

    KİŞMİŞ
    Oğul, parlamentin odur qaymağı.
    Mən onu sevirəm öz balam təki,
    Bəxtinin qapısı açılsın təki.
    Heç bilirsən necə şirin qızdı, o,
    Ağıl dəryasıdı, dərin qızdı, o.
    Ay Allah, o, necə fərasətlidir,
    Necə əliaçıq, səxavətlidir!

    MAYMAK
    Demək, tanıyırsan Quymağı, xala?

    KİŞMİŞ
    Onu tanımayan kafərdi, bala.

    MAYMAK
    Bəs nə vaxt başlayır iclas, görəsən?

    KİŞMİŞ
    Deyəsən, kimisə axtarırsan sən…

    MAYMAK
    Ay xala, dedim ki... Mən deputatam...

    KİŞMİŞ
    Sən özün?..

    MAYMAK
    Həm özüm, həm anam-atam...

    KİŞMİŞ
    Lap yaxşı... Ay bala, bəs kimdir onlar?

    MAYMAK
    Burada qocaman hüquqşünas var...

    KİŞMİŞ
    Yəqin Fısdıqovu deyirsən, bala...

    MAYMAK
    Bəli, düz tapmısan, özüdür, xala.

    KİŞMİŞ
    Ta denən anandır Şokalad xanım?

    MATMAK
    Yaxşı tanıyırsan hamını, canım.

    KİŞMİŞ
    Amma ilk dəfədir görürəm səni.

    MAYMAK
    Zorla gətiriblər iclasa məni...

    KIŞMIŞ
    Mən elə bildim ki, sən Quymaq üçün...

    MAYMAK
    Həm də onun üçün gəlmişəm bu gün.

    KİŞMİŞ
    Nolar... Həm ticarət, həm də ziyarət...

    MAYMAK
    Baxaq... Görək... Ələ düşərsə fürsət...

    KİŞMİŞ
    İstəsən, mən sənə edərəm kömək.

    MAYMAK
    Sən mənə yardımçı olarsan, demək...

    KİŞMİŞ
    Heç vaxt çiy olmayır Kişmiş görən iş...

    MAYMAK
    Nə dedin? Qanmadım...O nədi-kişmiş?..

    KİŞMİŞ
    Qanmadın, ay oğul? Kişmiş-mənəm, mən!

    MAYMAK
    Lap yaxşı!.. Gəl onda məni dinlə sən:
    Mən az-az gəlirəm bu iclaslara:
    Ay xala, mən hara, iclaslar hara?
    Burda oturmağa yoxdu hövsələm,
    Tökülüb qalıbdır işim bir aləm...
    Nə isə... sən çalış məni duymağa,
    Həmişə tərif et məni Quymağa...

    KİŞMİŞ
    Sənə nə təbliğat, nə tərif, canım?
    O boyda Fısdıqov, Şokolad xanım...

    MAYMAK
    Qoy düzünü deyim, ay Kişmiş... bacı,
    Onlar istəmirlər bu izdivacı...

    KİŞMİŞ
    Mən özüm bu işlə məşğul olacam...
    Çalışıb dərdinə edərəm əncam...

    MAYMAK
    Çalış... Qoy birləşsin ayrılan yollar...
    Bunu cibinə qoy... Budur, yüz dollar...

    Maymak Kişmişin cibinə pul qoyur.

    KİŞMİŞ
    Tamam arxayın ol, ay oğul, Maymak,
    Sənin qismətinə yazılıb Quymaq...
    Əgər “arxayın ol” deyirsə Kişmiş,
    Yüksək səviyyədə düzələr bu iş...
    Amma sən etibar eləsən mənə,
    Bəzi mətləbləri qandırram sənə.

    MAYMAK
    Hansı mətləbləri söyləyirsən sən?

    KIŞMIŞ
    Gəl gedək... olmasın bizi eşidən...

    Onlar gedirlər.
    DƏRƏBƏY və DƏRƏXAN gəlirlər.

    DƏRƏBƏY
    Çoxdan göz qoyuram doğrusu sənə,
    Yaman suyuşirin gəlirsən mənə.

    DƏRƏXAN
    Sənin adın nədir?

    DƏRƏBƏY
    Mənim? Dərəbəy!..
    Bəs səninki nədir? Bir söylə görək...

    DƏRƏXAN
    Məni tanımırsan? Dərəxanam mən...

    DƏRƏBƏY
    Nəcə istiqanlı, doğma gəlirsən...

    DƏRƏXAN
    Sən hansı kənddənsən?

    DƏRƏBƏY
    Zurnaçıdanam.
    Başqa hansı kənddən olar ki, adam?

    DƏRƏXAN
    Mən də Züyçüdənəm. Qonşuyuq ki, biz,
    Bəlkə də eynidir əsil-nəslimiz.

    DƏRƏBƏY
    Demək Züyçülüsən... Hansı nəsildən,
    Hansı qəbilədən törəmisən sən?

    DƏRƏXAN
    Nəslimizin adı Qanqallılardı...
    Bir zaman adımız-sanımız vardı.
    Biz qanqal əkərdik öz kəndimizdə
    Bir qanqal qüdrəti var idi bizdə.
    Varımız-pulumuz aşıb-daşırdı,
    Hamı bizim ilə hesablaşardı.
    Onda parolumuz beləydi: “Qanqal!”
    Üstümüzə hürən hər çaqqal-çuqqal
    Bu sözü eşidib pəs olardı, pəs...
    Bizə Qanqallılar demirlər əbəs.

    DƏRƏBƏY
    Ə, tanıdım səni! Can, ay Dərəxan!

    DƏRƏXAN
    Ay Dərəbəy qardaş, can sənə qurban.

    DƏRƏBƏY
    Naqqal tayfasının oğluyam mən də.
    O elə, ulusa, oymağa, kəndə
    Şan-şöhrər, fəxarət gətirmişəm mən,
    O biri tayfalar qorxub lələndən.
    Son vaxtlar gücümüz azalıb. Ancaq
    Əminəm, Züyçülər dəstək olacaq.
    Yenə parolumuz olacaq “Qanqal”,
    “Qanqal” olmasa da, olacaq “Naqqal“.
    Bu senat bizimdir, parol bizimdir,
    Burda hər nə varsa nəslimizindir.
    Zatən özümüzük bu parlamentdə,
    Iqtidar da bizik, müxalifət də.

    DƏRƏXAN
    Yenə öz Züyçümüz, öz Zurnaçımız...
    Doğma qardaşımız, özcə bacımız...
    Sən mənə soydaşsan, mən sənə sirdaş,
    Bizi başqaları anlamaz, qardaş.
    (saata baxır)
    Nə isə... Gəl gedək, vaxt daralıbdır.
    Deyəsən, iclasa lap az qalıbdır.

    Onlar gedir. İVANVERDI və
    çiynində saz AŞIQ ŞABAŞ gəlir.

    İVANVERDİ
    Şabaş, qudurmusan, görürəm yaman,
    Üz-üzə gələmməz tülküylə aslan.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Sən nə danışırsan, ay Ivanverdi?
    Bizim ruhumuz bir, eşqimiz birdi!

    İVANVERDİ
    Şabaş, cəmdəyinə görüm qor dolsun,
    Xərclədiyim pullar haramın olsun!

    AŞIQ ŞABAŞ
    Başıma gəlməsə qəzavü-qədər,
    Mən sənin qulunam ölənə qədər.

    İVANVERDİ
    Deyəsən, qanmırsan hələ, avara,
    Mən Quymaq eşqilə gəlmişəm bura!

    AŞIQ ŞABAŞ
    Sən bunu əzəldən desəydin mənə -
    Əla qənbinasya qurardım sənə.
    Heç kəs oynayammaz mənim oynuma -
    Quymağı bişirmək mənim boynuma!

    İVANVERDİ
    Şabaş, bəs eləsə nə gözləyirsən?
    Gözünü qoyun tək niyə döyürsən?
    Odur, bax, deyəsən gəzişir Quymaq...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Yanında deyil ki, Fısdıqov Maymak?..

    İVANVERDİ
    Ivanverdi hara, Fısdıqov hara?
    Mən divan Tutaram Fısdıqovlara!

    AŞIQ ŞABAŞ
    Onların evini yıxarsan, əlbət!
    Sənlə tərəziyə çıxana lənət!
    Vətənin, millətin böyük oğlusan,
    Bütün vücudunla xalqa bağlısan!
    Sinəndə eşq ilə çırpınır ürək,
    Səni tanımağa yüz illər gərək...

    İVANVERDİ
    Şabaş, bir nəfəs dər, fasilə eylə,
    Sən bunu mənə yox, Quymağa söylə.
    Ivanverdi hər gün saralıb-solur...
    Bilirsən, sevənin nitqi lal olur.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Sən öz ürəyini saxla buz kimi,
    Şabaş dilləndirər dinməyən simi...

    Ivanverdi gedir, Quymaq gəlir.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Səninlə fəxr edir bu xalq, bu vətən,
    Dünyanın ən xoşbəxt qadınısan sən.

    QUYMAQ
    Bəzən qaranlıqda boğulur işıq,
    Xoşbəxtlik məfhumu nisbidir, aşıq.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Çoxunun baxtına düşür qızıl taxt,
    Sənisə ayağın eləyib xoşbaxt.

    QUYMAQ
    Sən hardan bələdsən ayaqlarıma?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Ayağın ruhumu çəkir tarıma...
    Sənin ayağının yolunda, inan,
    Keçməyə hazıram mən öz başımdan.
    Hər gecə yuxuma qatsa da haram-
    Mən o ayaqların tozu olmaram.

    QUYMAQ
    Ay aşıq, eyibdir, eşidən olar...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Sənin ayağınla gəlibdir bahar.

    QUYMAQ
    Bura rəsmi yerdi... Bulvar deyil ki...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Ağız bir dənədi, qulaqsa iki...

    QUYMAQ
    Yox, səni anlamaq deyildir asan,
    Sən əsl alimsən, lap filosofsan...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Demə ki, sözlərim boş parıltıdı,
    Sazın fəlsəfəsi lap zırıltıdı.
    Olmusan dünyanın sən hər yerində,
    Dərin hikmət yatır rəqslərində.

    QUYMAQ
    İlk dəfə görürəm bu cür aşığı,
    Gözündə bərq vurur sazın işığı.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Möhkəm dayanmısan sən iki xətdə,
    İxtidar da sənsən, müxalifət də...

    QUYMAQ
    Sən yadında saxla bunu bir kərəm,
    Heç vaxt siyasətçi ola bilmərəm.

    AŞIQ ŞABAŞ
    (sazı dınqıldadır)
    Sən uca dağların bəyaz qarısan
    Mənim ürəyimin ixtidarısan.

    QUYMAQ
    Dediyin sözlərçün sağ ol, ay aşıq.
    Səni indiyəcən tanımamışıq...

    AŞIQ ŞABAN
    (var-gəl edir)
    İzn ver, vəsf edim sənin hüsnünü!

    QUYMAQ
    Unuda bilmirəm belə xoş günü...

    AŞIQ ŞABAŞ
    (oxuyur)
    Tərsinə coşanda eşqin ümmanı
    Duyan könülləri duymaq olmayır.
    Sevib oxşasan da nazlı cananı,
    Şirin ləblərindən doymaq olmayır.

    Qurdlar quzuların leşini dartıb,
    Qarğa yuvasında qocalıb, qartıb.
    Cahillərin sayı o qədər artıb
    Indi aqilləri saymaq olmayır.

    Daim əyləşsə də yuxarı başda,
    Sənin vurğunundur Aşıq Şabaş da.
    Plov da yemişəm, aş da, bozbaş da,
    Menyuda həmişə quymaq olmayır.

    QUYMAQ
    Əla! Bir suala cavab ver ancaq:
    Sazda rəqs havası olurmu çalmaq?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Xanım, elə-belə baxma sən mənə,
    Sazda lap “çarliston” çalaram sənə...

    QUYMAQ
    Lap gözəl! Nə yaxşı çıxdın qarşıma,
    Əla bir ideya gəldi başıma...

    AŞIQ ŞABAŞ
    O, nə ideyadır, de, sənə qurban?..

    QUYMAQ
    Qoy hələ yetişsin, bişsin sonacan...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Qoy olsun... Səbr eylə - deyib babalar.

    QUYMAQ
    Hər şeyin zamana ehtiyacı var.

    Kişmiş gəlir.

    KIŞMIŞ
    Nə yaxşı insanlar görürəm burda
    Ay Quymaq, ay Şabaş, hardasız, harda?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Mən bayaqdan orda-qəmisyədəydim...

    QUYMAQ
    Mən də çal-çağırlı bir məclisdəydim.

    KIŞMIŞ
    Həmişə olasız kefdə-damaqda...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Mənim bir qoşmam var elə bu haqda...

    KIŞMIŞ
    Sonra söyləyərsən o qoşmanı sən...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Onsuz da işim var, getməliyəm mən...

    KIŞMIŞ
    Nə olar, get, Allah olsun köməyin.

    QUYMAQ
    Ay aşıq, çin olsun arzun-diləyin...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Gözəllər, sonalar, sağ olun siz də,
    Qoy sevgi cücərsin ürəyinizdə...
    Mənə izn verin, olum mürəxxəs,
    Deyirlər çatışmır həlledici səs...

    KIŞMIŞ
    Get, sənə parlament yar olsun, aşıq.

    QUYMAQ
    Sazın da, sözün də var olsun, aşıq.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Qoy sənin yanında qalsın telli saz,
    Birdən deputatlar onu əkər, a-az...

    QUYMAQ
    Yəni burada da oğurluq olar?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Oğru yox, oğruya ustaddı bunlar.

    Gülüşürlər. Aşıq Şabaş gedir. Quymaq sazı divardan asır.

    KIŞMIŞ
    Sən allah, de görüm necəsən, gözəl?..

    QUYMAQ
    Sən özün necəsən hər şeydən əzəl?

    KIŞMIŞ
    Yaxşıyam... Bir sözüm olacaq sənə...

    QUYMAQ
    De gəlsin, bir xeyri dəyərsə mənə...

    KIŞMIŞ
    Yəqin tanıyırsan, qızım, Maymakı?

    QUYMAQ
    Bəli, tanıyıram, nə olsun, axı?

    KIŞMIŞ
    Bilirsən o necə oğlandır, qızım?

    QUYMAQ
    Onun necəliyi nəyimə lazım?

    KIŞMIŞ
    Dəli-divanədir səndən ötəri...

    QUYMAQ
    Bunun fərqi yoxdur məndən ötəri...

    KIŞMIŞ
    Bilirsən, nə gözəl ailəsi var...

    QUYMAQ
    (istəhza ilə)
    Onları çox səvir senatdakılar.

    KIŞMIŞ
    Ay sağ ol!.. Bu, özü az işdi bəyəm?

    QUYMAQ
    Mən özüm-özümə ağayam, bəyəm...

    KIŞMIŞ
    O, sənin yolunda ölər, ay bala...

    QUYMAQ
    Kimdən danışırsan mənə, ay xala...

    KIŞMIŞ
    Maymakı deyirəm... Bilmirsən məgər?..

    QUYMAQ
    Mayakı deyirsən? Sevirsə əgər...

    KIŞMIŞ
    Əlbəttə, çox sevir, utanır nəsə,
    O uşaq bənzəmir, vallah, heç kəsə...

    QUYMAQ
    Təqin öz kökünə çəkibdir Maymak...

    KIŞMIŞ
    Atası bəhməzdi, anası quymaq.

    QUYMAQ
    Xeyr! Bu ölkənin quymağı birdi.

    KIŞMIŞ
    Qızım, hər bir işin sonu səbrdi.

    QUYMAQ
    Onda qoy Maymak da eyləsin səbr...

    KIŞMIŞ
    Səbrdən üstündür onunçün qəbir.

    QUYMAQ
    Yaxşı, o, nə görüb, nə tapıb məndə?

    KIŞMIŞ
    Dodağı təpiyir səni görəndə.

    QUYMAQ
    Əgər sən Maymakı görsən deyərsən:
    Qorxaq kişiləri xoşlamıram mən.

    KIŞMIŞ
    Qızım, Maymak sənin mayağın olsun,
    Ayaqların daim dayağın olsun.

    QUYMAQ
    Heç nə anladım, nə dedin, xala?
    Sənin nə işin var ayaqlarımla?

    KIŞMIŞ
    Çoxunun başıyla görmədiyi iş,
    Sənin ayağınla görülür, dərdiş.

    QUYMAQ
    Ayıra bilməyir çoxluq, çox zaman
    Ağıllı ayağı ağılsız başdan.

    KIŞMIŞ
    Yəqin ki, qoyacaq daş üstə daşı
    Sənin ayağınla Maymakın başı.

    QUYMAQ
    Onun başı altda qoyubdu yasdıq,
    Anası Şokolad, atası Fısdıq...

    KIŞMIŞ
    Maymakın heç kəsə minnəti yoxdur,
    Dostları içində hörməti çoxdur.
    Qızım, bir sirri də açım ki, sənə -
    O, bura seçilib sənin xətrinə.
    Yoxsa, o, vəzifə girləyən deyil,
    Heç bu perlamenti hərlətən deyil.

    QUYMAQ
    Bura parlament yox, indi senatdı.

    KIŞMIŞ
    Fısdıqov demışkən,hamsı bir zaddı.

    QUYMAQ
    Nədəndir bilmirəm, düzü, özüm də -
    Maymak bir az qalxdı mənim gözümdə.

    KIŞMIŞ
    Inan mən deyənə, a qızım, Quymaq,
    Təpədən-dırnaüa ürəkdi Maymak...

    QUYMAQ
    Demək, hər adamı duymaq olmayır...

    KIŞMIŞ
    Bəli, hər sevəndən Maymak olmayır...
    Ay bala, yüngüldür deyən ayağım,
    Odur bax göründü özü Mağmakın...
    Izn ver, mən gedim...Vaxtım var bəyəm?..
    Mən zalı, dəhlizi süpürməliyəm.

    Kişmiş süpürgəsini götürüb gedir,
    Maymak gəlir.

    MAYMAK
    Səni görməyimə... şadam, əzizim...

    QUYMAQ
    Gərək dostluğumuz qədimdir bizim?

    MAYMAK
    Elədir... Gedirəm konsertlərinə,
    Sənin rəqslərin ruh verir mənə...

    QUYMAQ
    Doğrusu, heç zaman bilməzdim ki, mən,
    Sənətə bu qədər qiymət verirsən...

    MAYMAK
    Mənim idealım sənsən, əzizim,
    Hər səni görəndə titrəyir dizim.

    QUYMAQ
    Düzü, inciyirəm sənin sözündən:
    Doğrudanmı belə qorxuluyam mən?

    MAYMAK
    Yox... Yox... Deyirəm ki, görəndə səni,
    Bürüyür bir təlaş, həyəcan məni.

    QUYMAQ
    Bunun səbəbini deyəsən bəlkə?

    MAYMAK
    Gəlməz bir araya Günəşlə kölgə...

    QUYMAQ
    Bilmirəm sən nədən söhbət açırsan?

    MAYMAK
    Həmişə sən məndən uzaq qaçırsan...

    QUYMAQ
    Deməli, doğrudan qorxuluyam mən...

    MAYMAK
    Bəlkə də yatmışam, yuxuluyam mən...

    QUYMAQ
    Mən isə gecələr yatmıram, düzü...

    MAYMAK
    Daim təqib edir gecə gündüzü.

    QUYMAQ
    Yaxşı... Bir nüansı agah eylə sən -
    Hansı partiyanı təmsil edirsən?

    MAYMAK
    Sevgi olan yerdə yoxdu siyasət,
    Eşqə nə iqtidar, nə müxalifət?

    QUYMAQ
    Bəs atan, bəs anan nə deyir sənə?

    MAYMAK
    Onlar nə düşünür? Dəxli yox mənə...

    QUYMAQ
    Müstəqil adamlar gəlir xoşuma.

    MAYMAK
    Köləlik girməyir mənim başıma.

    QUYMAQ
    Azadlıq mənimçün nədir?- Hava, su!

    MAYMAK
    Bu cür düşünürəm mən də, doğrusu...

    QUYMAQ
    Uzun iclaslardan üzülür könlüm...

    MAYMAQ
    Mən də iyrənirəm iclasdan, gülüm...

    QUYMAQ
    Gəl gedək, buranın havası çatmır.

    MAYMAK
    Buralar mənim də qəlbimə yatmır.

    Onlar gedirlər.
    Ivanverdi və Aşıq Şabaş gəlir.

    IVANVERDI
    Şabaş, bilirsənmi iqtidarsan sən?..

    AŞIQ ŞABAŞ
    Yəni adi şeyi qanmayıram mən?

    IVANVERDI
    Sağları təriflə yeri gələndə...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Onların açarı məndədi, məndə.

    IVANVERDI
    Onda bir ağız de, açılsın səsin,
    Qoy yenə kükrəsin eşqin, həvəsin.

    Aşıq Şabaş divardan asılmış sazı götürüb sinəsinə basır, boğazını arıtlayıb oxumağa başlayır.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Rəbbim kömək olsun sənə əzəldən,
    Öz dost-düşmanını yoxla, ixtidar.
    Mən ilham alıram nazlı gözəldən,
    Sən də yan-yörəni qoxla, ixtidar.

    Müxalifət məni çəksə də başa,
    Qonaq eyləsə də plova, aşa, -
    Onunla girəcəm hər gün savaşa,
    Əhdimi yadında saxla, ixtidar.

    Aşıq Şabaş, yatma, ayıl röyadan,
    Uzaq gəz riyadan, əl çək xülyadan!
    Bir gün müxalifət köçsə dünyadan,
    Qırmızı bağlayıb ağla, ixtidar.

    Ivanverdi Aşıq Şabaşa şabaş verir.

    IVANVERDI
    Səni min il yaşa, ay Aşıq Şabaş.
    Qoy halalın olsun aldığın şabaş!
    Vallah, doğrudan da haqq aşığısan,
    Bu elin, obanın yaraşığısan.
    Qoy kimsə nə şişsin, nə də ki, köpsün,
    Hamı iqtidarın əlindən öpsün!

    AŞIQ ŞABAŞ
    Bizim barlamentdən heç yanda olmaz,
    Yarısı aşıqdır, yarısı rəqqas.

    IVANVERDI
    Bura nə dumadır, nə parlamentdir,
    Şabaş, yadda saxla bura - senatdır!

    AŞIQ ŞABAŞ
    Bəs onda biz kimik?

    IVANVERDI
    Senatoruq biz.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Bu yalanı niyə uydururuq biz?
    Mənə səs verəndə seçicilərim,
    Dedilər, barlament olacaq yerim.
    Demək aldadıblar oğraşlar məni.
    Gör hara seçiblər külbaşlar məni?

    IVANVERDI
    Şabaş, yaxa cırıb boş-boş danışma...
    Cızığından çıxma, həddini aşma!
    Alçaq da ozünsən, oğraş da özün.
    Görürəm deməyə qurtarıb sözün.
    Bir vicdanın olsun barı, a bədzat,
    Kimin hesabına almısan mandat?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Hər yerdə deyirəm, ay Ivanverdi,
    Bu işin ustası, ustadı birdi.
    Amma gəl bağışla, qaralır qanım,
    Bu “senat-senator“ nədir, ay canım?
    Bu sözü haradan tapıblar, atam?
    Bura - barlamentdi, mən- deputatam.
    Sən məni bağışla... Bir də nə var ki,
    Axı, dörd eləyir ikiynən iki.

    IVANVERDI
    Yaxşı, “deputat” ol... Sən deputatsan...
    Ta sənə nə deyim?.. Lap bisavadsan...
    Hə, nəsə deyirdin rəqqasdan bayaq...
    Yaddan çıxarmısan bir şeyi ancaq -
    Niyə indiyəcən bəs, ay bambılı,
    Yoxdur bu senatın öz ansamblı?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Sənə canım qurban, ay Ivanverdi.
    Bu, gözəl arzudu, əla fikirdi.

    IVANVERDI
    Olsa rəqs qrupu, aşıq dərnəyi
    Olarıq dünyaya sənət örnəyi.
    Ala, qoy cibinə bu da yüz dollar,
    Bizə dəsətək də var, sponsor da var.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Balam sənə qurban, ay Ivanverdi
    Sənin amalın bir, kəlamın birdi.
    Məni məndən aldı eylədiyin gap,
    Dediklərin Quran ayəsidir lap.
    Biz belə görmüşük Ivanverdini,
    Odur bu millətin imanı, dini.

    IVANVERDI
    Mənim ehtirasım çoxdu sənətə,
    Onunçün vurğunam mədəniyyətə...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Kaş tanrı bir imkan verəydi mənə,
    Öz ömrümdən kəsib verəydim sənə.

    IVANVERDI
    Mənim bir arzumu iclaslarda sən,
    Bu xalqın adından gərək deyəsən.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Sən nə desən, elə xalqın sözüdür
    Sənin hər kəlamın haqqın sözüdür...

    IVANVERDI
    De ki, biz qorusaq əcdadımızı,
    Bütün dünya bizdən qalacaq razı.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Yoldaş Ivanverdi, Ivanverdi bəy,
    Istər məni danla, istərsə də söy,
    Bir şey anladımsa sənin sözündən
    O verdiyin yüzlük gəlsin gözümdən.

    IVANVERDI
    Nəyi qanmayırsan, a qanmaz aşıq,
    Nədir, ağlın yoxdur sənin bir qaşıq?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Bəs kimi gətirək barlamentə biz?

    IVANVERDI
    Haradan başlayır bizim əslimiz?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Əslimiz? Biz əslən Zurnaçıdanıq...

    IVANVERDI
    Zurnaçılar özü bəs kimdir, yazıq?..
    Bu fakt insanlara axı, deyil sirr:
    Kökümüz eynidir, mənşəyimiz bir.
    Övladlar burada lövbər salıbdır,
    Amma əcdadları çöldə qalıbdır.
    Sənsə qulağını aç yavaş-yavaş
    Söhbət kimdən gedir - qandınmı, Şabaş?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Ivan, mən bu qədər qanmazam bəyəm?

    IVANVERDI
    (əsəbi)
    Mən Ivan deyiləm, I-van-ver-di-yəm!!!

    AŞIQ ŞABAŞ
    Bilirəm, hər şeyi anlayıram mən.

    IVANVERDI
    Bəs səni nə üçün danlayıram mən?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Məni danlamırsan, Ivanverdi, yox...
    Sənin mənə ərkin, məhəbbətin çox...

    IVANVERDI
    Eləsə yada sal iclasda bu gün,
    Mən əzab çəkməyim qoy əcdadımçün,
    Buraya gətirim özümlə onu,-
    Yaxşı tanıyırsan sən o meymunu.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Bəli, tanıyıram... Mat qalır insan.
    Inan, ağıllıdır, o, çoxumuzdan...

    IVANVERDI
    Ay sağ ol! Ay aşıq, bilirsən ki, sən
    Çoxdan meymunların dəlisiyəm mən.
    Evimdə ən əziz sakindi meymun,
    Onda min aləm var, min jest, min oyun...
    Meymun haqda qanun qəbul edilmir.
    Senat elə bilir xalq bunu bilmir...
    Amma daha mühüm bir məsələ var.

    AŞIQ ŞABAŞ
    De, məndən gizlətmə, ey nuri-didar...

    IVANVERDI
    Aşıq, bilirsən ki, köhnə spiker
    Ölkədən qaçıbdır, boşalıb o yer…
    Tarixi bir sınaq gözləyir bizi,
    Zəmanə yoxlayır iradəmizi.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Söylə, nə sınaqdır? Bilək indidən,
    Biz də agah olaq bu məsələdən.

    IVANVERDI
    Meymun haqda qanun mühüm olsa da
    Hərdən özümüzü biz salaq yada.
    Kim olacaq sabah bizim sədrimiz?
    Bu suala cavab tapmalıyıq biz.
    Bitərəf, iqtidar, ya müxalifət? -
    Bizimçün hər biri əzizdir, əlbət.
    Amma bir “əmma“ var, iki də əməl,
    Mənim sözlərimi unutma sən gəl:
    Bizdən olmalıdır sədarət yalnız,
    Bunu bilməliyik bu gün hamımız.
    Amma bir taktika düşünmüşəm mən:
    Gör necə çözürsən bu işləri sən?
    Əvvəlcə bu sayaq olsun fikrimiz:
    Sədarətə iki sədr seçək biz...
    Bizə vaxt itirmək yaraşmır daha...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Bu işi saxlamaq olmaz sabaha...

    IVANVERDI
    Mənim namizədim olacaq iki...
    Biri xalq aşığı... Bir də, bir də ki...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Sənə qurban olum, ay Ivanverdi,
    Bir-iki deməkdi, iki də - birdi.
    Demə ki, meydanda tək qalacaqsan,
    Mənim namizədim sən olacaqsan.
    Sənin qabağına çıxana lənət,
    Sən həm ixtidarsan, həm müxalifət.

    IVANVERDI
    Qulaq as, ay aşıq, hazırlıqlı ol,
    Mənimlə olacaq həm sağ, həm də sol...
    Görsən ki, az dəstək verirlər sənə,
    Onda sizinkilər səs versin mənə.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Məqsədimiz birdi, istəyimiz bir,
    Bunun fərqi varmı kim olur sədr?
    Amma sirr qalmasın qoy içimizdə:
    Ikinci namizəd kim olur bizdə?

    IVANVERDI
    Ikinci namizəd Quymaq olacaq...
    Bu sirri heç kimə sən açma ancaq.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Quymağı deyirsən? O rəqqasəni?
    Ordamı görörsən sən o sənəmi?..

    IVANVERDI
    Quymaqdan layiqli namizəd varmı?
    Onun qarşısında durmaq olarmı?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Iki sədr olsun?.. Anladım səni.
    Lap göydə tuturam mən sən deyəni.

    IVANVERDI
    Birinci variant keçməsə əgər -
    Ikincini seçsin qoy bizimkilər.

    AŞIQ ŞABAŞ
    O, nə variantdır, o, nə taktika?
    De. Sənin sözünü çatdırram xalqa...

    IVANVERDI
    Ikinci variant belədir, demək:
    Bizimkilər bizə eləyir kömək,
    Çoxluq dəstək verir, səs verir bizə...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Vallah, Ivanverdi, məzəsən, məzə...
    IVANVERDI
    Hər şeyi qandınmı indi, ay aşıq?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Ta heç nə qalmadı burda dolaşıq.

    Dərəbəy və Dərəxan gəlirlər.

    DƏRƏXAN
    Spikersis senat- tikansız güldü.

    DƏRƏBƏY
    Spikersiz senat-səssiz bülbüldü.

    DƏRƏXAN
    O zaman siz ona dəstək verdiniz,
    Bu da sizin müdrik namizədiniz.
    İndi bütün dünya gülür bizlərə,
    Vallah, lap yazığım gəlir sizlərə.

    DƏRƏBƏY
    Özünə yazığın gəlsin, Dərəxan;
    Millət yaxşı seçir qaranı ağdan.
    Sizin fraksiya təhqirə keçdi,
    Spiker məcburən o yolu seçdi.

    DƏRƏXAN
    Dar ayaqda qaçmaq, bəyəm bu, yoldu?
    Spikerlik onun girdiyi koldu?

    DƏRƏBƏY
    Boş-boş sualları yağdırma mənə,
    Demokratik seçki keçirrik yenə.

    DƏRƏXAN
    Bir sual millətə olubdur hakim:
    Bu dəfə spiker kim olacaq, kim?

    DƏRƏBƏY
    Məni düşündürmür bu cür suallar -
    Hərənin özünün namizədi var.

    DƏRƏXAN
    Burda baş verənlər Şərqi üzəcək.

    DƏRƏBƏY
    Qərb bizə yenə də verəcək dəstək.

    DƏRƏXAN
    Siz Qərbin burdakı əlaltısız.

    DƏRƏBƏY
    Şərqdə yal axtarır sizin zatınız.

    DƏRƏXAN
    Yalahürən sizsiz, sizin dəstədi.

    DƏRƏBƏY
    Sizin fraksiyada hamı xəstədi.

    DƏRƏXAN
    Siz Qərbin vassali, emissarısız.

    DƏRƏBƏY
    Sizsə burda Şərqin inhisarısız.

    IVANVERDI
    Bir kəndin- bir xalqın övladıyıq biz,
    Qoy xalqa yetişsin açıq fikrimiz...
    Biri-birimizi dinləyək bir az,
    Niyə hər ağızdan gəlsin bir avaz.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Əgər mən deyənə əməl etsəniz,
    Problemi birgə həll edərik biz.

    DƏRƏXAN
    Elədir... Düşməyək biz dağa-daşa,
    Gəlin qulaq asaq Aşıq Şabaşa.

    DƏRƏBƏY
    Onun dedikləri boş əfsanədir -
    Aşıq nə qanır ki, siyasət nədir?!.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Mən indi aşıq yox, dərd təşnəsiyəm,
    Millətin güzgüsü, xalqın səsiyəm.

    IVANVERDI
    Gəlin xahiş edək öz adımızdan:
    Aşıq söhbət açsın əcdadımızdan.

    DƏRƏBƏY
    Gərək beləsinə tutasan divan -
    Bilməsin Verdidi, yoxsa ki, Ivan.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Ay millət, ay xilqət, bir qulaq asın,
    Sonra istəsəniz lap daşa basın.
    Görün nə deyirəm, ay əhli-hallar,
    Bizi düşündürür hansı suallar?..

    DƏRƏBƏY
    Aşıq, nə söhbətin, nə sözün bitər,
    Gəvəzə-gəvəzə danışdın, yetər.
    Bəyəm biz bilmirik bir lotusan sən?
    Tayfa iqtidarın seksotusan sən!

    AŞIQ ŞABAŞ
    Tərbiyəniz olsun, ey əhli-bidət,
    Mən nə ixtidaram, nə müxalifət.
    Həm karam, həm koram, həm də lalam mən,
    Tamam bitərəfəm, liberalam mən.
    Həm bozqurd, həm də ki, ağ ayıyam mən
    Şərqin də, qərbin də harayıyam mən.
    Mən həm faciəyəm, həm də məzhəkə,
    Kiçikdən kiçiyəm, yekədən yekə.
    Həm altam, həm üstəm, həm sağam, solam
    Keçilmiş cığıram, tapdanmış yolam.
    Gəcəyəm, gündüzəm, ağam, qarayam,
    Həm dərdəm, həm də ki, dərdə çarayam.
    Böhrana düşmüşük - kəsilib yollar,
    Qırır bir-birini sağlarla sollar.
    Gedir yer davası, stol davası,
    Kreslo davası, stul davası -
    Ağzımız dirənib Əlviz dağına,
    Hərə közü çəkir öz qabağına...
    Baxıb vəziyyətə mən aşıq kimi...

    DƏRƏBƏY
    Düşmüsən ortaya nə qaşıq kimi?..
    Yalandan nə üçün cırırsan yaxa?..
    Gah nala vurursan, gah da ki, mıxa...

    DƏRƏXAN
    Aşıq Şabaş qopub vicdanımızdan.

    IVANVERDI
    Bir az da danışsın əcdadımızdan.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Bəs təklifim nədir? Bir qulaq asın!
    Hətta, istəsəniz gündəmə yazın.
    Qoyun öz fikrimi açıqlayım mən:
    Bir postu ikiyə bölək bu gündən.
    Ikili standart olmasın deyə -
    Iki müdir qoyaq bir idarəyə.
    Iki nazir olsun hər nazirlikdə,
    Qursun işlərini onlar birlikdə
    Hər yerdə iki şef, iki direktor,
    Iki ittihamçı, iki prokuror.
    Iki prezident, iki spiker;
    Bir vəzifə üçün olsun iki yer.
    Qoy həm müxalifət, həm də ixtidar
    Postlarda əyləşsin! Burda pis nə var?
    Sağçı solçu ilə versin baş-başa
    Bütün dünya bizə etsin tamaşa.
    Hamı həsəd çəksin birliyimizə,
    Əsl örnək kimi baxsınlar bizə.

    DƏRƏXAN
    Əhsən dərrakənə, ay Aşıq Şabaş,
    Sənə halal olsun o qafa, o baş!..

    DƏRƏBƏY
    Aşıq, sən getdikcə lap zaylayırsan,
    Ağlına gələni zoğallayırsan.
    Ay imansız kaftar, ay acgöz yolçu,
    Birləşə bilərmi sağçıyla solçu?

    IVANVERDI
    Aşığın dediyi sirdir, sehrdir,
    Əcdadımız birdir, kökümüz birdir.
    Ya iqtidar olsun, ya müxalifət
    Ya sağçı, ya solçu... Fərqi yox, əlbət...

    DƏRƏBƏY
    Bir postu ikiyə biz bölsək əgər,
    Necə işləyəcək bəs spikerlər?

    DƏRƏXAN
    Ikipalatalı sistem olacaq...

    DƏRƏBƏY
    Bunu səndən başqa bilən yox ancaq...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Xeyr! Bir olacaq barlamentimiz,
    Ona iki sədr qoyacağıq biz.

    DƏRƏBƏY
    Bu, qanmayır nədir - senat, parlament.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Mən yaxşı bilirəm, sən özünə get...

    IVANVERDI
    Balam, qoy dinləyək onu sonacan...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Bununçün adamda gərəkdi vicdan...

    DƏRƏBƏY
    Senata seçiblər hər cürə səyi...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Dərəbəy, yerə qoy dərəbəyliyi...

    DƏRƏBƏY
    Lotular ölkəni keçirib ələ,
    Söküb talayırlar belədən-belə.

    IVANVERDI
    Eybi yox bol olsun milli lotumuz.

    DƏRƏBƏY
    (Aşıq Şabaşa işarə ilə)
    Lotu çox olanda artır şortumuz.

    Aşıq Şabaş Dərəbəyə hücum edir,
    Dərəxanla Ivanverdi
    onu tutub saxlayır.

    İVANVƏRDİ
    Ə, soncuq atmayın bir-birinizə,
    Kənardan baxanlar nə dəyər sizə?

    DƏRƏXAN
    Yaxşı, bir mənə də qulaq asın siz...

    IVANVERDI
    Dərəxan, di buyur, dinləyirik biz...

    DƏRƏXAN
    Artıq sağçıların namizədi var...

    DƏRƏBƏY
    Hər halda bizdən də kimsə tapılar.

    IVANVERDI
    Mən iki nəfəri qoyacam səsə:
    Birisi aşıqdır... Biri rəqqasə...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Mənim namizədim hələlik birdi,
    O, ikiadlıdır: Ivan və Verdi.

    DƏRƏBƏY
    Bizimsə namizəd Toxmaq olacaq

    DƏRƏXAN
    Bizsə Tufanəni görürük ancaq...

    AŞIQ ŞABAŞ
    Canım, Toxmaq kimdir, Tufanə kimdir?

    IVANVERDI
    Tufanə-vəkildir, Toxmaq-həkimdir!

    DƏRƏBƏY
    Bu gün xaricdədir bizim namizəd...

    DƏRƏXAN
    Elə bizimki də ordadır, əlbət...

    IVANVERDI
    Gəlin batırmayın öz adınızı,
    Yaddan çıxarmayın əcdadınızı.
    Toxmaqdan, Maymakdan bizə yar olmaz,
    Canım, ağla gəlin, düşünün bir az.
    Sədarətlik nədir? Incəsənətdir,
    Bu, zərif sənətdir, incə sənətdir.
    Bizim iki ünlü sənətçimiz var:
    Birisi bitərəf, biri iqtidar.
    Hər ikisi elə-obaya işıq,
    Birisi rəqqasə, birisi aşıq.

    DƏRƏBƏY
    Canım, aşıqdan da spiker olar?..

    DƏRƏXAN
    Bəs rəqqasə necə?

    DƏRƏBƏY
    Hə... Ona yön var...

    DƏRƏXAN
    Ifrata varırsan sən, onu bil ki...

    IVANVERDI
    Rəqqasəsiz məclis məclis deyil ki...

    DƏRƏBƏY
    İlahi, gör necə günə qalmışıq,
    Sədr olmaq istəyir bu səfeh aşıq.

    IVANVERDI
    De, kimdən əskikdir bu haqq aşığı?
    Odur xalq aşiqi, el yaraşığı.

    DƏRƏBƏY
    Bu millət xəstədir başdan, binadan,
    O tərəf yirtici, bu tərəf nadan.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Bu millət skiper seçməsə məni,
    Təpəmə sıxacam, vallah, gülləni.

    DƏRƏBƏY
    Deyəsən bu heyvan lap divanədir,
    Bilməyir skiper, spiker nədir.

    IVANVERDI
    Dinləyən olmasa bu bəyanatı,
    Topa tutacağıq vallah, senatı.
    Media, kanallar qoy çəksin bizi,
    Millət özü görsün iradəmizi.

    DƏRƏXAN
    Xalqa sözümüzü deyək efirdən.

    DƏRƏBƏY
    Efir betər olub dadsız kefirdən.

    DƏRƏBƏY
    İndi maviləşib tele-kanallar,
    Oradan düşməyir tele-marallar.
    Kimdir efirdəki? Lüt gözəlçələr,
    Cücələr, fərələr, toyuq-cücələr.

    IVANVERDI
    Əzizim, bizlərə hər şeydən qabaq
    Lazımdır oxumaq, gülüb-oynamaq.

    AŞIQ ŞABAŞ
    Doğrultsaq millətin etimadını
    Göyə qaldırarıq xalqın adını...
    Amma ki... Bir iş var, iki də əməl...
    Bunu çözməliyik hər şeydən əvvəl...

    DƏRƏBƏY
    Yenə nə baş verib? De, biz də bilək?

    AŞIQ ŞABAŞ
    Bir az başqa səmtə əsəcək külək...

    IVANVERDI
    Sən onda bizi də eylə xəbərdar,
    Deyəsən, Şabaşda təzə xəbər var...

    DƏRƏBƏY
    (Şabaşa işarə ilə)
    Odun yığmaq olmaz onun ipinə.

    IVANVERDI
    Parlament yoluxub quş qripinə.

    DƏRƏBƏY
    Onsuz da senatın yarısı quşdur.

    AŞIQ ŞABAŞ
    (mənalı tərzdə Dərəbəyə işarə ilə)
    Üçü qartaldırsa, biri bayquşdur.

    DƏRƏXAN
    Bu xalq piyadadı, Şabaş atlıdı...

    IVANVERDI
    Şabaş çoxlarından məlumatlıdı.

    AŞIQ ŞABA

    • sentyabr 2026, Firuz M.

  • 2
Пьесы. Pyeslər. rusca

Firuz Mustafa

Фируз Мустафа ПЬЕСЫ Pièce Баку -2026 Фируз Мустафа пьесы Редактор: Г.Мустафаева Творчество Фируза Мустафы как философа, прозаика и драматурга, знакомо широкому кругу читателей и зрителей.......

Misra. poeziya

Firuz Mustafa

Misra poeziya ποίησις Bakı-2026 .Misra.Poeziya ποίησις Geniş oxucu və tamaşaçı auditoriyası nı əsasən filosof, nasir və dramaturq kimi tanıyır.......

Tarixi dramlar

Firuz Mustafa

Tarixi Dramlar TarixiN Kölgəsi Savaş Fəsli Üçüncü Sahil Qara Zolaq Bakı-2026 Redaktor: Fazil N. Mustafayev Yeni kitaba nın......

Nəsr. roman. povest. hekayə

Firuz Mustafa

Nəsr romanlar povestlər hekayələr Bakı-2025 .Nəsr. Romanlar.Povestlər.Hekayələr Bakı.2025, s.1330 Tanınmış yazıçı-filosof nın yeni kitabına müəllifin müxtəlif dövrlərdə qələmə aldığı nəsr əsərləri......

Pyeslər. 1-ci cild

Firuz Mustafa

Pyeslər 1-ci cild Üç cilddə Bakı-2026 Pyeslər 1-ci cild Üç cilddə Təqdim edilən kitaba nın seçilmiş dram əsərləri daxil edilmişdir.......

Pyeslər. 2-ci cild

Firuz Mustafa

Pyeslər 2-ci cild Üç cilddə Bakı-2026 Pyeslər 2-ci cild Üç cilddə Təqdim edilən cildə nın seçilmiş dram əsərləri daxil edilmişdir.......

Pyeslər. 3-cü cild

Firuz Mustafa

Pyeslər 3-cü cild Üç cilddə Bakı-2026 Pyeslər 3-cü cild Üç cilddə Təqdim edilən cildə nın tarixi dramları, monopyes və monohekayələri, yaradıcılığının ilkin......

Saatsaz

Tural İsmayılov

Payızın axırı idi. Tural Əli babasının köhnə evinə gələndə həyətdəki nar ağacında bircə nar qalmışdı. Quş dimdikləməmişdi, yalnız yarıqlanıb qızarmışdı. Ev satılırdı. Bunu atası Rəşid......

Qızım üçün

Nicat Hunalp

Gecə saat ikidi yuxunun şirin vaxtı, Beşiyində yuxula şirin qızım ağlama Ayda yatıb göy üzün qucaqlayıb bu vaxtı, Anan yuxusuz qalıb, alın yazım ağlama Göz......

Qadağa, seçim və ikili standart

Şümşəd Hüseynova

Bir müddətdir sosial medianı öz ağuşuna alan söhbətə daim şəxsi fikirlərimi bildirmək istəyirəm. Məktəblərdə hicaba qoyulan qadağa… Doğrudur? Yanlışdır? Hər kəsin baxış aspektindən fərqli görünür.......