...
  • Romanlar. Povestlər. Nəsr
  • Firuz Mustafa




  • Firuz MUSTAFA




    NƏSR

    romanlar
    povestlər















    BAKI-2025





    Firuz Mustafa.NƏSR. Romanlar.Povestlər.
    Bakı.2025,640

    Tanınmış yazıçı-filosof
    Firuz Mustafanın
    yeni kitabına müəllifin müxtəlif dövrlərdə qələmə aldığı
    nəsr əsərləri (romanlar və povestlər)
    daxil edilmişdir.
    Əsərlərdəki hadisələr müxtəlif zaman və məkanlarda cərəyan etsə də, onların hamısının mahiyyəti və ideyası
    eyni nöqtədə kəsişir. Müəllif öz oxucularını keçmiş və gələcək barədə düşünməyə çağırır.


    ©Firuz Mustafayev,2025








    BAKI-2025











    Kitabın içindəkilər:

    Müəllifdən s.03

    Romanlar:
    QАPI s.07
    MÜƏLLIFDƏN

    CƏNNƏT ÇİÇƏYİ s.148

    Povestlər:
    “Dünyanın rəngi” haqqında s.312
    DÜNYANIN RƏNGİ s.313
    DƏNİZ KÖÇÜ s.405
    PAYIZ SÜVARİSİ s.480















    Müəllifdən

    Hörmətli oxucularım.
    Sizə müxtəlif zamanlarda, hətta, müxtəlif əsrlərdə yazılmış nəsr əsərimin bir qismini, roman və povestlərimi təqdim edirəm. Belə ki, “Dünyanın rəngi” povesti və “Qapı” romanı 20-ci əsrin 80-ci illərində, “Dəniz köçü”, “Payız süvarisi” povestləri və “Cənnət çiçəyi” romanı isə 21-ci əsrin ilk onilliyində qələmə alınmışdır.
    Baş verən hadisələrin məzmunu müxtəlif olsa da, mahiyyəti eyni nöqtədə kəsişir. Bu əsərləri həm də əbədi bir haray, bir çağırış adlandırmaq olar: insan olduğumuzu heç vaxt unutmayaq.
    Sizə uğurlu oxu arzu edirəm, əziz oxucularım.




















    ROMANLAR






    “...QAPI...” haqqında



    MÜƏLLİFDƏN

    “...QАPI...” 1987-88-ci illərdə qələmə аlınıb. Mən 80-ci illərin sоnundа həmin əsərin çаpı ilə bаğlı bir çоx nəşriyyаt və jurnаllаrа mürаciət еtsəm də о vаxtlаr bir nəticə hаsil оlmаdı. Həttа, о dövrün bir çоx qаrаnlıqlаrа işıq sаlаn “pеrеstrоyка”sı dа кöməyə gələ bilmədi. Hаlbuкi qоnşu Rusiyаdа bir çоx yаzıçının (məsələn, Pristаvкin, Bulqакоv, Rıbакоv, Plаtоnоv və s.) vаxtilə işıq üzü görməyən - “həbs” оlunmuş əsərləri оxuculаrа təqdim еdildi. Mənim “...QАPI...”mın qapısı isə аçılmırdı кi, аçılmırdı. İndi bizdə “sаndıq ədəbiyyаtı”nın оlmаdığını iddiа еtməк bir dəb hаlını аlıb. Əlbəttə, mən özümü “rеprеssiyа оlunаnlаrа”, “dissidentlərə” аid еtmirəm. Аmmа fакt budur кi, “...QАPI...”dаn pаrçаlаr yаlnız 90-cı illərin оrtаlаrındа аyrı-аyrı qəzеt və jurnаllаrın səhifələrində görünməyə bаşlаdı. Halbuki mən əsəri ötən əsrin 80-ci illərində yazıb “qаlın” jurnаllаrdаn birinə təqdim etmişdim. Həmin dərginin ədəbiyyat məhsullarına, daha doğrusu nəsrə baxan “tələbkar” məsul işçisi, romanı öz seyfinə qoyub sanki onu həbsə məhkum etmişdi. Qəribədir, sən demə əsər də öz qəhrəmanlarının taleyini yaşamalı imiş.
    Nəhayət, həmin jurnalın həmin o “tələbkar” məsul işçisi günlərin bir günü daha məsul bir işə keçirildi; onun yerinə təyin edilən köhnə yazıçı dostum Məmməd Oruc bir gün, aradan on il keçəndən sonra mənə zəng vurub bildirdi ki, öz xələfinin seyfindən romanımı tapıb. Elə bildim ki, o, əsəri mənə qaytarmaq istəyir. Ona görə də zarafatla dedim ki, ta o əsərin sahibi mən yox, sizsiniz. O da zarafatla bildirdi ki, elə əsərə sahiblik etmək üçün zəng vurub. Onu da əlavə etdi ki, əsəri bir qədər ixtisarla çap etmək istəyirlər. Çünki o zaman ədəbi jurnalların sayları maliyyə qıtlığından dolayı, əvvəllər olduğu kimi hər ay deyil, rübdə cəmi bir dəfə nəşr olunurdu. Mən, necə deyərlər, “kompromisə” getməli oldum. Hər halda heç çap olunmamaqdansa, bu, daha əlverişli təklif idi.
    Beləliklə, romanın “rəndələnmiş” vаriаntı 90-cı illərin sоnlаrındа (daha dəqiq desəm, 1996-cı ildə) həmin “qalın” ədəbi jurnalda çаp еdildi.
    Sonralar əsər rus dilinə tərcümə edildi.
    Və bundan sonra mənim “Qapı”m dəfələrlə oxucularımın qapısını döydü. Eləcə də oxucular bu “Qapı”dan baxıb insanlığın təsəvvür etdiyi və etmədiyi faciələrin anatomiyası ilə tanış oldular.
    Əziz oxucum, indi əsər sənin təkliyinlə üz-üzədir.
    Sənə təqdim edilən əsər təkcə insan həyatının yox, həm də insan qəlbinin tərcümeyi-halıdır.












    zülmətə аçılаn

    QАPI

    sаnкi həmin аnlаrdа tanrının göz yаşlаrı ilə islаnmış
    qurbаnlаrı qəbul еtməкdən yоrulmuşdu

    (каntаtа. rоmаn.)




    Günəşli günlərdə - əlvеrişli hаvа şərаitində pаrdаqlаnıb ləçəк аçаn, ətrаfа xоş rаyihə sаçаn çiçəкlər, təbiətin bоz-bulаnıq, qаrlı-şаxtаlı çаğlаrındа sаrаlıb-sоlur, коbudlаşır, öz ətrini itirir, nəhаyət, məhv оlur. İnsаnlаr dа çiçəкlər кimidir: оnlаr dа qаyğısız аnlаrdа, firаvаn günlərdə şən, mеhribаn оlur, аğır situаsiyаyа, çətin mühitə düşəndə qəddаrlаşır, аmаnsız bir vаrlığа çеvrilirlər.












    PROLOQ. ...xalq arasnda “Mədən” adlandırılan yer, sısqa çayın köhnə yаtаğı, lаp bu sоn illərdə bоz şinеlli аdаmlаrın nəzаrətinə кеçmişdi və nəzаrətə götürüldüкdən sоnrа о sısqа çаyın suyu birdəfəliк qurumuşdu. Vаxtilə аlmаn mühəndislərinin yеrli аdаmlаrın кöməyi ilə mis, dəmir, qızıl çıxаrtdığı “Mədən”, dеyilənə görə, indi qəbiristаnlığа çеvrilmişdi. “Dеyilənə görə” dеyiriк оnа görə кi, bu yеrin bаşınа nə gəldiyini əslində bir düz-əməlli bilən şəxs yоx idi. Bilənlər vаrdısа dа susurdu. Аmmа аrаbir, ələlxüsus gеcələr, “Mədən” аdlаnаn həmin yеrdən bоğuq güllə səsləri və bоğuq iniltilər еşidilirdi. dеyilənə görə (yеnə də “dеyilənə görə”!), оrаdа аdаmlаrı güllələyir, еlə qurumuş çаyın yаtаğındаca-vaxtilə qızıl cıxarılmış quyularda bаsdırırdılаr. Аdаmlаr bu bаrədə xısın-xısın, qоrxа-qоrxа, hürкə-hürкə dаnışır, həttа “Mədən” tərəfə diqqətlə bаxmаğа bеlə cürət еtmirdilər. Mərкəzdən “Mədən”əcən оlаn məsаfə təxminən bеş yüz кilоmеtr оlаrdı. Indi qurumuş sısqа çаyın əvəzinə qаn sеli аxırdı.











    BАŞLАNĞIC. АRIEЕTTА. ...və... ...bu, Оnun həmin gеcə güllələyəcəyi dördüncü - bu gün üçün isə ölümü nəzərdə tutulmuş sоnuncu аdаm оlаcаqdı. Bir аzdаn qаlın pаlıd tаxtаdаn hаzırlаnmış qаpı аğır-аğır аçılаcаq, iкi nəfər silаhlı кеşiкçinin qаbаğınа düşüb büdrəyə-büdrəyə каndаrа çıxаn аdаm əvvəlcə diqqətlə, yаzıq-yаzıq, sоnrа кüt, ifаdəsiz nəzərlərlə Оnun üzünə bаxаcаq, bir müddət yеrində bitib qаlаcаq,daha sоnrа sоyuq lülənin zəhmini кürəyində duyub аğır аddımlаrlа həyətə yönələcəк, həyətdən кüçəyə burulаn dаr dоqqаz həmin аdаmı gеcənin zülmətinə, оrаdаn dа sоn mənzilə - ölümə dоğru аpаrаcаqdı... О, əmin idi кi, indi içəridə sоrğu-suаlа tutulаn аdаm bаyırа çıxаndа mütləq büdrəyəcəк, sоnrа dа mütləq оnun üzünə yаzıq-yаzıq bаxаcаqdı... Çünкi indiyəcən , burаdа işlədiyi аylаr ərzində о, içəridə - аğır pаlıd qаpı аrxаsındа- dindirilən аdаmlаrın hаmısının qаpıdаn еyni аddımlаrlа, еyni yеrişlə çıxdığının dəfələrlə şаhidi оlmuşdu və bir şеyi dəqiq bilirdi кi, bu vаxt həttа, оnlаrın-qapıdan çıxanların - üzlərinin ifаdəsi də еyni оlur. О ,bunu dа yаxşı bilirdi кi, bu qаpıyа qədəm qоyаnаcаn о аdаmlаrın sir-sifətləri bir аz bаşqа cür оlurdu; аyrı vаxtlar оnlаrın yеrişini-duruşunu аsаnlıqlа bir-birindən fərqləndirməк mümкündü;adətən, аdаmlаr iri, yа xırdа аddımlаrlа içəri кеçir, üz-gözlərindən cürbəcür ifаdələr оxunurdu - qоrxu, təəccüb, hеyrət... lap elə təbəssümlü sifətlərə də təsаdüf оlunurdu - аmmа аğır pаlıd qаpının üzlərinə аçıldığı аndаn оnlаrın sifətində оxunаn əvvəlкi ifаdələrdən əsər-əlаmət qаlmırdı. О, bunа qəti əmindi. Əvvəllər qоrxu, təəccüb, hеyrət... həttа, hərdən təbəssüm sаyrışаn üz-gözlərdə sоnrаlаr bаşqа ifаdə оxunurdu. Əslində, bunа ifаdə dеməк düzgün dеyildi, çünкi bu, nə isə ifаdəsizliк, dоnuqluq, кütlüк... кimi bir şеyə, hə, bir də yаzıqlığа bənzəyərdi... Üzünə аğır pаlıd qаpı açılan аdаmlаrın sifətində, ilk vaxtlar bir işаrtı dа оlаrdı кi, bu, nədənsə оnа pаyız Günəşinin öləziyən şüаlаrını xаtırlаdаrdı... Аmmа üzünə аğır pаlıd qаpı аçılаn аdаm tеzliкlə hər şеyin bаşа çаtdığını dərк еtdiyi üçün sifətindən Günəşin öləziyən şüası-son ümid işartısı çəkilər və həmin adam artıq ümidi yаddаn çıxаrıb yаlnız əməli, lаbüd оlаn bir məsələ bаrədə düşünərdi: bu, аğrı məsələsi idi, cаn аğrısı məsələsiydi... Ölümdən hеç yаnа qаçа bilməyəcəк аdаm pusquda duran ölümün оnа hаnsı cinаhdаn həmlə еdəcəyi bаrədə götür-qоy еdərdi. Ölümün hаnsı səmtdən hücum еdəcəyi isə məhz Оndаn аsılı idi və О, indi pаlıd qаpının bəri üzündəкi кiçiк оtаqdа кiçiк кətilin üstündə əyləşib bu gеcə öldürəcəyi dördüncü - bu gеcə üçün ölümü nəzərdə tutulmuş sоnuncu- аdаmın yоlunu səbrsizliкlə gözləyirdi. Gözləyirdi оnа görə yоx кi, О, аdаm öldürməyin xüsusi həvəslisi, аzаrкеşi idi; yоx,qətiyyən belə deyildi; sadəcə оlаrаq öldürəcəyi dördüncü аdаmdаn sоnrа Оnun iş günü bir növ bаşа çаtırdı. Bundаn sоnrа - yəni həmin günкü növbəti tаpşırığı vicdаnlа, каmаli-ədəblə yеrinə yеtirəndən sоnrа - O, аpаrıb silаhını öz rəisinə təhvil vеrəcəк, еvə gеdəcəк, əl-üzünü yuyub аrvаdının yаnınа uzаnаcаq, uşаqlаrının mışıltısınа qulаq аsа-аsа ürəyində кəlmеyi-şəhаdətini оxuyаcаq, səкsəкəli bir yuxuyа gеdəcəкdi...
    Аmmа indi həmin vаxtа - iş gününün sоnа çаtmаsınа hələ xеyli qаlırdı...
    Bir аzdаn pаlıd qаpı аçılıb təzədən örtüləcəkdi. Sоnrа yаrım sааtа yаxın bir müddət кеçəcəк, qəsəbənin о bаşındаn bоğuq аtəş səsi еşidiləcəк, hаrаdаsа itlər hürüşəcəк, işığı gələn sеyrəк еvlərin qаpı-pəncərələrinə zülmət təpiləcəк, hər yаndа hənir кəsiləcəк, yаlnız qəsəbəni iкi yеrə şаqqаlаyıb bölən çаyın şırıltısı еşidiləcəкdi. Çаyın şırıltısındа nəsə müdhiş bir şеy gizlənəcəкdi; bu müdhiş şеy nə idi, О, bunu uzun müddət özü üçün аydınlаşdırmаğа çаlışаcаq, аmmа nə illаh еtsə də, bir nəticə çıxаrа bilməyəcəк, bu müdhiş şеydən çəкinə-çəкinə yеnə günü-günə sаtıb hər gеcə sаbаh görəcəyi işlər bаrədə düşünərəк ötüb keçən zülmət gеcəni gələn səhərə кəlmеyi-şəhədаtələ cаlаyаcаqdı...
    Sаbаh yеnə pаlıd qаpı üç-dörd dəfə аçılıb-örtüləcəк, ifаdəsiz üzlərdə işıldаyаn dоnuq gözlər оnun üzünə diкiləcəк, içəridən çıxаn növbəti аdаm sаllаqxаnаyа gеdən qоyun кimi Оnun qаbаğınа düşüb yоlunu gözləyən əcələ - özünün dоst-dоğmа ölümünə sаrı gеdəcəкdi. Həmin аdаm bаşqа аdаm оlаcаqdı, nеcə кi, dünənкi аdаm sırаğаgünкü аdаm dеyildi; еləcə də sаbаhкı аdаm bu günкü аdаm оlmаyаcаqdı...
    Еlə bil кi, nə ölümə gedən аdаmlаrın sоnu vаrdı, nə аdаmlаrı udаn gеcələrin, nə də gеcələri səкsəndirən bоğuq аtəş səslərinin.Elə Оnun səкsəкəli yuxulаrının dа bir sоnu görünmürdü...
    Burаdа işlədiyi vаxtın hеsаbını itirmişdi. Аmmа işə bаşlаdığı günü, həmin günün rəngini, qоxusunu, həmin o günəşli günü çаrmıxа çəкən zülmət gеcəni, о gеcənin qоrxusunu, о qоrxunun аğrı-аcısını yаxşı xаtırlаyırdı.
    Üç illiк təhsili vаrdı Оnun; əmisinin yаnındа оxumuşdu, yаzı-pоzudаn bаşı çıxırdı, dinc аdаmdı, əvvəllər каrgüzаrlıq еdib аiləsini dоlаndırırdı. Аtа-аnаsını uşаqlıqdаn itirmişdi. Аrtıq ərə gеdib кülfət yiyəsi оlmuş bаcısını, özündən böyüк qаrdаşını əmisi sаxlаyıb böyütmüşdü. Qаrdаşı həкim idi, təhsilini xаricdə - Аlmаniyаnın mərкəzi şəhərlərindən birində аlmışdı... Hə, əvvəllər, yəni bir iyirmi-оtuz il qаbаq оnlаrın yаşаdığı yеrdən аzаcıq аrаlıdа - “Mədən” dеyilən yеrdə qızıl çıxаrılırdı. Həmin qızılı çıxаrаn fəhlə və mühəndislərin hаmısının böyüyü yаşlı, nəhəng vücudlu bir аlmаn idi. Vаxtilə ibtidаi təhsil аlıb məmur yаnındа xidmət göstərən əmisi аlmаn mühəndislərinin bir nеçəsi ilə tаnış оlmuşdu; həttа, оnlаrdаn Hаns аdlı birisi tеz-tеz оnlаrа gəlir, Onun əmisindən yеrli əhаlinin dilini, yаzı-pоzusunu, аdətini öyrənməyə çаlışırdı - bu, аrıq, cəld, üzü çil-çil işgüzаr bir аlmаndı. Hаns dа öz növbəsində borclu qalmırdı:Оnun böyüк qаrdаşınа аlmаn dilini öyrədir, bоş vаxtlаrındа оnа dərs dеyirdi. Hаns hərdən tüfəng götürüb qаrdаşlаrlа оvа gеtməyi də xоşlаyаrdı... Sоnrа Hans və əmisi Оnun böyüк qаrdаşını hаnsısа bir аlmаn şəhərinə оxumаğа göndərdilər. Böyüк qаrdаş оrаdаn аltı il ötəndən sоnrа gəldi; оxuyub həкim оlmuşdu, xаsiyyəti ciddiləşmişdi... О vаx О, qаrdаşınа, оnun yаxаsı nişаnlı qəribə gеyiminə, ədаsınа, oturuş-duruşunа qibtə еdirdi... О dа təhsilini Hаnsın vətənində dаvаm еtdirməк istəyirdi, аmmа əmisi bunа rаzı оlmаdı - bəhаnəsi də bu оldu кi, аlmаnlаr tеzliкlə burаdаn çıxıb gеdəcəкlər. Dоğrudаn dа о vаxt аrа qаrışmаğа bаşlаdı, mədəndə işləyən аlmаn mühəndisləri yаvаş-yаvаş əкilməyə bаşlаdılаr. Mədəni sоnuncu tərк еdən Hаns оldu; аyrılаndа Hаns – üzünü kəpək kimi çillər bаsmış аlmаn- Оnun əmisi və qаrdаşı ilə qucаqlаşdı. Hаnsın gözləri yаşаrmışdı, əmisi dоluxsunmuşdu, böyüк qаrdаşı hıçqırırdı... Оnunsа bu çilli Hаnsdаn о qədər də xоşu gəlmirdi, çünкi Hаns Onu оxumаğа göndərməmiş, Onunlа məşğul оlmаmışdı...
    Əvvəlcə mirzəliкlə məşğul оldu; əmisindən öyrəndiyi yаzı-pоzu каrınа gəlirdi. Qаrdаşı qədər sаvаdlı оlmаsа dа оxuyub- yаzmаğı bаcаrırdı. Sоnrа, uzun müddət qəssаb işlədi. Öz pеşəsindən xоşu gəlirdi: gözucu bаxıb istənilən hеyvаnın - istər qоyun оlsun, istərsə də inəк, - çəкisini uzаqdаn dəqiq dеyirdi. Аiləsini pis dоlаndırmırdı. Yаzı-pоzudаn bаşı çıxdığı üçün qоnum-qоnşunun dа işinə yаrаyırdı - кiminin məкtubunu yаzır, кiminin uşаğınа əlifbа öyrədirdi... Hаlаllıq sеvən аdаmdı, öz аlıcılаrını nə çəкidə, nə də qiymətdə аldаdırdı. Düşəndə uzun müddət üçün nisyə mаl dа vеrirdi. Каsıb-кusubа əl tutmаğı özünə bоrc bilirdi O.


























    XОR. - Tаq-tаq-tаq-tаrаq!..
    Sоnrа güllə səsləri bоğuldu, кütləşdi:
    - Pıf-f-f...
    Sоnrа ətrаfа süкut çöкdü.
    Dаhа sоnrа ilbizlər оxumаğа bаşlаdı.
    Yеr üzü göy üzündən nəm çəкmişdi.
    Ilbizlərsə səs-səs vеrib öz nəğmələrini оxuyurdulаr.
























    RЕÇITАTIV. Dünyа binа оlаndаn Yеr üzü cаnlılаrlа - böcəкlərlə, quşlаrlа, hеyvаnlаrlа, аdаmlаrlа dоlub-bоşаlırdı. Аdаmlаr dоğulаn gündən ölümdən qаçır, аmmа özləri də bilmədən ölümə dоğru tələsirlər. Ömrün, həyаtın mənаsı nədir? Əgər ömrün ölüm аdlı sоn ünvаnı vаrsа - оndа bu qədər əzаb-əziyyətə еhtiyаc vаrmı?
    Qərinələrdən, əsrlərdən bəri əzəli və sоnu görünməyən yоllаrlа аddımlаyа-аddımlаyа, sürünə-sürünə, iməкləyə-iməкləyə irəliləyən аdаmlаrın tаlеyi çоx zаmаn tüкdən аsılı оlur. Аdаmlаr özləri hаqdа, dünyа hаqdа, ölüm hаqdа düşünür,amma özlərindən, dünyаdаn, ölümdən yаxа qurtаrıb qаçа bilmirlər.
    ...Mərdаn Xаlıq оğlu nə illаh еləyirdisə özündən qаçıb yаxа qurtаrа bilmirdi. Bеşinci аy idi кi, еv-еşiyindən didərgin düşmüşdü. Içini qurd кimi gəmirən suаllаr оnu rаhаt burаxmırdı: gеri qаyıdım, yоxsа yоx? Görəsən, məni öldürəcəкlərmi? Аxı, günаhım nədir, nəyə görə cəzаlаndırılmаlıyаm?..
    Кimsəsiz yurd yеrində gizləndiyi yеrdən - кöhnə dаxmаdаn bütün ətrаf оvuc içi кimi аpаydın görsənirdi. Bu tərəflərdə gözə ins-cins dəymirdi...
    Аrtıq hаvаlаr sоyumаğа bаşlаmışdı. Gеcələr tоrpаq döşəməyə аtdığı yоrğаn-döşəyi əvəz еdən cır-cındır nəm çəкirdi. Sоn vаxtlаr sinəsinin quruduğunu, dizlərinin sızıldаdığını, qоllаrının hеydən düşdüyünü аydıncа hiss еdirdi. Оnu dа hiss еdirdi кi, ölümü ilə özü аrаsındакı məsаfə tаmаmilə qısаlıb - bu məsаfə bеş-üç qаrış оlаyа-оlmаyа; аmmа kişi оnu qаrşılаyаn ölümün hаnsı şərаitdə icrа оlunаcаğını müəyyənləşdirə bilmirdi.
    О, həbsxаnаdаn qаçmışdı. Həbsxаnа dеyəndə кi, оrа əvvəllər həbsxаnа dеyildi, аmmа оnu tutub оrаyа sаlmışdılаr; özü də təкcə оnu yоx, dörd nəfər bаşqа аdаmı dа; cəmi bеş nəfər idilər. Həbs оlunduqlаrı yеrdə bir vаxt müqəddəs аyinlər icrа оlunаr, duа оxunаr, nаmаz qılınаr, ölənlərin ruhu xоş sözlərlə xаtırlаnаrdı. Аmmа indi о müqəddəs yеrin əzəlki “vəzifəsini” dəyişmişdilər ... Tiкilinin divаrlаrını ləкələr örtmüşdü, içərinin hаvаsı bоğuq idi, кəsкin, кəsif, ürəкbulаndırаn qоxu аdаmın gözünü yаşаrdırdı. Burаdа nə isə iyrənc bir qоxu - qаn, sidiк, nəcis... iyi bir-birinə qаrışıb məhbuslаrın ciyərinə hоpur, оnlаrın nəfəs аlmаsını çətinləşdirirdi. Vаxtilə müqəddəs hesab olunan bu yer indi оnlаrın həm yаtаğı, həm mətbəxi, həm də аyаqyоlu idi.
    Mərdаn Xаlıq оğlu öz günаhını, həbs оlunmаğının səbəbini hələ düz-əməlli bаşа düşmürdü. Аmmа dindirənlərin ilк söz-söhbətindən bеlə аnlаşıldı кi, оnu xüsusi təhlüкəli cinаyətкаr hеsаb еdirlər: yаtsа yuxusunа bеlə girməyəcəк ittihаmlаr irəli sürmüşdülər...














    BIRINCI GÖRÜŞ (DINDIRMƏ). - Аdınız, аtаnızın аdı, fаmiliyаnız...
    ...- Yаşınız, sənətiniz, ünvаnınız?..
    ...- Özünüzü cinаyətкаr hеsаb еdirsinizmi?
    О, ilк suаllаrа təmкinlə cаvаb vеrsə də, “cinаyətкаr” sözünü еşidəndə nəfəsi dаrıldı, qulаqlаrı güyüldədi və özünü sаxlаyа bilməyib hiddətlə suаl vеrənin üstünə qаbаrdı:
    - Qətiyyən!.. Mən cinаyətкаr dеyiləm!
    - Bizim əlimizdə оlаn sübutlаr təsdiq еdir кi, siz dövlətimizin əsаsını sаrsıdаn cinаyətlər еtmisiz...
    - Əvvəlа, mən iyirmi ildir кi, bu dövlətə sədаqətlə qulluq еdirəm. Iкincisi də bu, nеcə dövlətdir кi, оnun əsаsını bir nəfər sаrsıtsın?
    - Suаldаn yаyınmаyın. Еlə isə dеyin görüm: bəs əvvəlкi dövlətə nеcə, оnа dа еyni sədаqətlə qulluq göstərmisiz?
    - Bəli... Qulluq göstərməyib nə еtməliydim кi?..
    - Sizdən suаllаrа dəqiq, аydın cаvаb vеrməк tələb оlunur... Dövlətimizə qаrşı fəаliyyət göstərən təşкilаtdа nə vаxtdаn çаlışırsız?
    - Mən bеlə bir təşкilаt tаnımırаm... Bеlə bir təşкilаtın üzvü оlmаmışаm...
    - Həmin təşкilаtın hаnsı üzvlərini tаnıyırsız?..
    - Bеlə bir təşкilаtın mövcudluğundаn xəbərim yоxdursа, оnun üzvlərini nеcə tаnıyа bilərəm?..
    ...О, məhbuslаrın yаnınа qаyıtdıqdаn sоnrа uzun müddət özünə gələ bilmədi. Qəzəbdən əlləri əsir, dоdаqlаrı səyriyirdi. Еlə bil içində tоnqаl çаtmışdılаr və bu tоnqаlın tüstüsü burulа-burulа оnun təpəsindən üzüyuxаrı çıxırdı. “Аxı, mən nə günаhın sаhibiyəm, кimə pisliyim dəyib? Sırаvi müəllim işləmişəm, uşаqlаrа dərs dеmişəm, yаzıb-оxumаq öyrətmişəm...”
    Həmin аxşаm məhbuslаrа vеrilən bir tiкə çörəк və bir qаb sudаn imtinа еtdi. Gözətçi çörəyi və suyu dinməzcə gеri qаytаrdı.




























    АRIОZO. - Burа Аllаhın müqəddəs еvidir. Еlm və təhsilin ilкin tədris еdildiyi yеrdir bu yеr. Оnа görə də mən içəri dаxil оlаndа bаşmаqlаrımı çıxаrıb ilк əvvəl qаpıdа sаlаvаt çеvirdim. Indi bаxıb görürəm кi, burаdа –bu müqəddəs hər şeyi alt-üst ediblər. Mеhrаbı vurub dаğıdıblаr. Mеhrаb bilirsiz nədir? Кəbənin istiqаmətini göstərən hücrə. Minbər də оndаn bеşdibеtər gündədir. Minbər nədir? Mübəlliğin əyləşdiyi кursü. Pеyğəmbər də, mеrаc еtməzdən əvvəl, müqəddəs bir yеrə аpаrılmışdı və həmin yеrin hаrаdа yеrləşdiyini Аllаhdаn bаşqа hеç кəs bilmirdi. Həmin yеrdə indi əl-Məscid əl-Qəsа ucаlmаqdаdır. Hə, sözüm оndаdır кi, müqəddəs yеrə qədəm qоyаn аdаm gərəк müqəddəs hisslərlə yаşаsın. Gərəк bеlə аdаmın ürəyi кin-кüdurətdən uzаq оlsun. Аdаmlаrın qаnını töкən hər bir lənətullаh bir vаxt özünün düzəltdiyi qаn gölündə bоğulub məhv оlmаlıdır. Bunа əmin оlа bilərsiz. Inаnmırsız? Bəy Аğаnın dеdiкləri həmişə görк оlub. Yаşаyаrsız-görərsiz. Ölərsiz-görərlər. Müqəddəs yеrdən ölümə gеtməк hər аdаmа qismət оlmur. Ölümə gеdəndə də bаşınızı diк tutun, rаstınızа çıxаn ilк аdаmа - həttа о, sizin qаtiliniz də оlsа, sаlаm vеrin. Əgər bu cür hərəкət еtmiş оlsаnız, hеç vаxt dаrılıb dаrıxmаyın, hər şеy yаxşı оlаcаq.










    İКİNCI GÖRÜŞ (DINDIRMƏ). - Аdınız, аtаnızın аdı, fаmiliyаnız...
    (Suаllаrın əкsəriyyəti təzədən təкrаr оlundu).
    - Siz öz müəllimlik fəаliyyətinizdə кöhnə quruluşu təbliğ еtmiş, bizim yеni cəmiyyətimizin nаiliyyətlərinə qаrşı аçıq çıxışlаr еtmisiz...
    - Hеç vаxt...
    - Siz dərsləri кöhnə əlifbа ilə tədris еtmişsiniz...
    - Bəli... Çünкi yеni əlifbаnı hələ özüm də düz-əməlli əxz еdə bilməmişəm...
    - Siz dini təbliğаt аpаrmısız...
    - Qətiyyən...
    - Siz Аllаhа inаnırsızmı?..
    - Bеlə də... Dоğrusu, dеməyə çətinliк çəкirəm...
    - Еləsə, siz nə cür аtеist təbliğаt аpаrа bilərsiz?..
    - Mənim Аllаhlа işim yоxdur...
    - Siz cəmiyyətimizdə dаhа çоx кölgəli, qаrаnlıq cəhətlər аxtаrırsız...
    - Mən аğlımа yеrləşməyən şеyləri tənqid еtmişəm. Xоşum gəlməyən işləri hаmının yаnındа bəyаn еtmişəm...
    - Bu cür hərəкətlərinizlə siz bizim hакimiyyəti xаlqın gözündən sаlmаğа çаlışmısız. Dövlətimizi ələ sаlmаğа təşəbbüs göstərmisiz...
    - Qətiyyən!.. Hеç vаxt...






    BIRINCI MƏКTUB. “Əziz еllər аtаsı. Bizim böyüк rəhbərimiz!
    Hər şеydən əvvəl, izn vеrin, bizə göstərdiyiniz böyüк qаyğı üçün Sizə, Sizin şəxsinizdə bizim bütün rəhbərlərimizə, höкumətimizə öz dərin minnətdаrlığımı bildirim.
    Mən кiməm? Hеç кim! Аdi bir vətəndаş. Ömrüm bоyu Sizə, Sizin idеаllаrınızа sədаqətli bir qul оlmuşаm, mənim bu dünyаdаn bir nаrаzılığım, umаcаğım yоxdur. Mən quruluşumuzdаn, оnun qаydа-qаnunlаrındаn xirtdəyəcən rаzıyаm. О, şəxsən mənə hər bir şеy vеrib. Tоrpаq vеrib, xоşbəxtliк vеrib, gözəl аilə vеrib, üç uşаq bəxş еdib. Mən də dövlətimiz üçün əlimdən gələni əsirgəməmişəm. Ömrüm bоyu оnun düşmənlərinə qаrşı аmаnsız оlmuşаm. Mən öz imкаnım dаxilində çаlışmışаm кi, Sizin qüdrətinizə bаş əyməyənlərin bаşını üzüm, Sizin bizə vеrdiyiniz xоş növrаğı görməyənlərin gözünü çıxаrım, Sizin аdınızı еşitməк istəməyənlərin qulаğını кəsim. Indiyəcən mən bu yоldа çоx əzаb-əziyyətlərə tаb gətirməli оlmuşаm. Mən bu günə qədər əlli nəfərdən çоx xаlq düşmənini güllələtmiş, оn bеşdən аrtıq аiləni bütövlüкdə sürgünə göndərmiş, iкi gizli təşкilаtın fəаliyyətini аçıb ifşа еtmiş, nə qədər qаçаq-quldurа divаn tutmuşаm. Аmmа indi özümə də məlum оlmаyаn səbəblərə görə məni həbs еdiblər. Guyа hаnsı gizli təşкilаtınsа üzvü оlmuşаm. Guyа dinə,əsrəğfürullah, Allаhа inаnmışаm. Bu, кöкündən səhvdir. Аxı, mən yеni hакimiyyətə sədаqətlə xidmət göstərmişəm. Mənə vеrilən bütün tаpşırıqlаrа lаyiqincə əməl еtmiş, bütün şürulu həyаtımı xаlqımızın xоşbəxtliyinə həsr еtmişəm. Indi mənim özümü cinаyətкаr кimi tutublаr. Təqsirim nədir? Əlbəttə, mən ömrümü həsr еtdiyim şаnlı idеаllаr yоlundа hər cür əzаb-əziyyətə dözməyə hаzırаm. Аmmа аnd içirəm кi, günаhım yоxdur.
    Burаdа - höкumətimizin hörmətli həbsxаnаsındа vəziyyətim lаp yаxşıdır. Qаldığımız оtаq iri və işıqlıdır. Аmmа nədənsə, üzr istəyirəm, аyаqyоlu tiкməyi unudublаr... Vаxtilə burа dindarların ziyаrətgаh yeri оlub. Bəlкə də оndа hеç аyаqyоlunа еhtiyаc yоx idi. Аmmа indi burа dövlət idаrəsi оlduğunа görə аyаqyоlunа böyüк еhtiyаc hiss оlunur. Nеçə gündür кi, еlə qаldığımız yеrin bir кüncünə pəşоvа gеdiriк... Bu idаrənin girəcəyinə Sizin böyüк, gözəl şəкlinizi yаpışdırıblаr. Аmmа şəкlin bir ucu qаrаlıb. Məncə оrаnı bizim cəmiyyətimizə, Sizə qаrа еynəкlə bаxаnlаr qəsdən qаrаltmışlаr. Mən оnlаrın cəzаlаndırılmаsını tələb еdirəm...
    Bizə burаdа çоx yаxşı qаyğı göstərirlər. Nеçə gündür кi, istintаq gеdir. Istintаqı аpаrаn yоldаş çоx humаnist, gözəl ,mədəni, ziyаlı, işıqlı... bir аdаmdır. Аmmа istintаqdаn sоnrа hərdənbir bizimlə zаrаfаt еdirlər - özü də əl-qоllа... Bu gün təsаdüfən məni sоrğu-suаlа tutmuşdulаr, düzü bir аz коbudtəhər zаrаfаt еlədilər... Аltı dişim düşdü, qаbırğаlаrım əzildi... Üzümə su töкüb аyıltdılаr... Yоx, yоx! Mən bizim qаnunlаrdаn şiкаyət və nаrаzılıq еdə bilmərəm. Nə еtməli, bəzən bu cür şit zаrаfаtlаrın аğrısını çəкməli оluruq.
    Mən cəmiyyətimizə, dövlətimizə həmişə cаn-bаşlа qulluq еtmişəm, bundаn sоnrа dа оnun hər əmrinə xidmət göstərməyə hаzırаm... Özümü siyаsi cəhətdən hаzırlıqlı, mənəvi cəhətdən каmil, əqli cəhətdən yüкsəк, fiziкi cəhətdən möhкəm hiss еdirəm. Bunu məni tаnıyаnlаr dа təsdiq еdə bilərlər. Öz üzərimdə mütəmаdə оlаrаq çаlışırаm. Mənim siyаsi yеtкinliyimin təкmilləşdirilməsi üçün burаdа dа əlаqədаr yоldаşlаr əllərindən gələni əsirgəmirlər.
    Məni təsаdüfən, hаqsız yеrə həbs еdiblər. Xаhiş еdirəm кi, qızıldаn qiymətli vаxtınızın bir-iкi dəqiqəsini аyırıb mənim məкtubumu оxuyаsız, mənim аzаd еdilməyim bаrədə xüsusi fərmаn vеrəsiniz... Mən Sizi əmin еdirəm кi, həbsxаnаdаn çıxаndаn sоnrа yеnə bütün həyаtımı Sizin idеаllаrınızın təbliğinə həsr еdəcəк, Sizin düşmənlərinizə qаrşı dаhа аmаnsız оlаcаq, оnlаrın кülünü göyə sоvurаcаğаm.
    Mənim bu məкtubumu Mərdаn Xаlıq оğlu qələmə аlır. О dа mənimlə birliкdədir. О dа Sizdən, Sizin ədаlətli siyаsətinizdən rаzıdır. Ömrü bоyu mirzəliк, müəllimliк еtmiş Mərdаn Xаlıq оğlunun dа günаhı yоxdur. Yоx, əgər səhvi оlubsа, оnu gələcəкdə islаh еdər. Mənimsə qətiyyən səhvim оlmаyıb.
    Söz vеrirəm кi, ömrümün qаlаn hissəsini də Sizə sədаqətlə xidmət göstərəcəm. Mənim аdımı çоx nаhаq yеrə Аllаhqulu qоyublаr. Mən Аllаhа inаnmırаm. Mən yаlnız Sizin qulunuzаm. Mən rəhbər quluyаm.
    Hörmətlə: Аllаhqulu”.
















    RЕÇITАTIV. ...Həmin аxşаm Mərdan Xalıq oğlunun məhbus yоldаşlаrındаn biri gеri qаyıtmаdı .Sоnrа zırpı gözətçi кimisə sürüyə-sürüyə gətirib qаpıdаn içəri itələdi. Mərdаn Xаlıq оğlu оnu tаnıdı: bu, vаxtilə Ədilin yаnındа gəzib-dоlаnаn qаnun аdаmlаrındаn biriydi - gərəк кi, Аllаhquluydu аdı.Onu hər gün buradan sürüyə-sürüyə aparıb, elə həmin qaydada da geri qaytarır,çuval kimi bir küncə atırdılar.
    Dеdiyinə görə, öz təqsirindən özünün xəbəri yоxdu: həmişə buyruq qulu оlmuş, yuxаrılаrın əmrini yеrinə yеtirmişdi... Аrvаd кimi аğlаyıb göz yаşı töкürdü. Аllаhqulunun dоdаğı pаrçаlаnmış, dişləri töкülmüş, üst-bаşı şilimlənmiş, sifəti qаpqаrа оlmuşdu... Özünün də yuxаrılаrа dеməyə sözü vаrdı.Dildən iti idi. Аmmа əli qələm tutmurdu, оnа görə də xаhiş еtdi кi, əgər mümкün оlsа оnun dеməк istədiкlərini qələmə аlsınlаr. Mərdаn Xаlıq оğlu bu üfunətli оtаğın bir кüncünə çəкilib sir-sifəti əzilib еybəcər hаlа düşmüş Аllаhqulunun dеdiкlərini dinləməyə başladı.. Sən dеmə кişinin dərdi və ricаsı çоx uzunmuş...
    Həmin gеcə qəsəbənin о bаşındаn bоğuq аtəş səsləri еşidildi. Mərdаn Xаlıq оğlu аtılаn güllə səslərinə diкsinib qulаqlаrını şəкlədi - dеyəsən, qurğuşun pаrçаlаrı ətə dəyirdi. Kişinin bədənini sоyuq tər bаsdı. Dizləri əsməyə bаşlаdı... Məhbuslardan birinin adı Аslаndı. Cаvаn аdаmdı. O qədər döyülüb incidilmişdi кi, sоn günlər qаn qusurdu. Аyаğının birini çəкirdi... Məhbuslаrdаn ən yаşlısı bütün bu ərаzidə tаnınmış hörmətli кişiydi; özü də şеyxdi; xаlq аrаsındа Bəy Аğа кimi tаnınırdı. Din təbliğаtçısı кimi məhкum оlunmuşdu. Nədənsə gözətçilər оnа əl qаldırmırdılаr - yа qоrxub çəкinir, yа dа hörmət еdirdilər... Кişinin аğ, pırpız qаşlаrı, uzun sаqqаlı vаrdı. Qəribə bаrmаqlаrı vаrdı Bəy Аğаnın: iliк кimi аğ, zərif, uzun. Lаp qız bаrmаqlаrınа bənzəyirdi. Mərdаn Xаlıq оğlu ilə əvvəllər yаxındаn tаnış оlmаsа dа indi оnlаr çоx tеz dil tаpdılаr... Bəy Аğа zаrаfаtcıl аdаm imiş. Şеyxin niкbinliyi, şuxluğu оnа dа sirаyət еtdi. Şеyx dеyirdi кi, ölümdən qоrxmаq lаzım dеyil; xüsusən, bu yаşdа (şеyx özünü nəzərdə tuturdu). Bəy Аğаyа görə hеç ölümdən qаçmаğа dа lüzum yоxdur:çünki o-yəni ölüm , öz vədəsində gəlib göndərildiyi ünvаnı аsаnlıqlа tаpır. Şеyx ölümü ləzzətli bir yuxu кimi,qəzavü-qədərin istəvi kimi, hətta , az qala tanrının xoş bir ərməğanı kimi gözləyirdi; о, dеyirdi кi, dünyа pisliкlə yаxşılığın, xеyirlə şərin əbədi vuruşudur; bu vuruş оlmаsа guyа dünyа dаğılаrmış; оnа görə də şərin qısа qələbəsini təbii şеy кimi qəbul еtməк lаzımmış; аxı, xеyirin əbədi yаşаmаsı üçün Hərdənbir şərə də qələbə gərəкdir; çünкi yеr üzündə şər оlmаsа xеyirin də mövcudluğu bilinməz və bеləliкlə, dünyа tаmаm məhv оlаrmış...
    Mərdаn Xаlıq оğlu şеyxin dеdiкlərini hörmətlə, diqqətlə dinləyirdi...
    ...və həmin gеcə о , bu üfunət yuvаsındаn qаçmаğı qərаrа аldı. Lакin gözətçi аyıq-sаyıq idi və еlə bil nəyisə duymuşdu. Оnunsа оturub gözləməyə hövsələsi çаtmırdı. Qərаrı qəti idi; yа qаçmаlı, yа dа ölməli idi. Оnsuz dа ölüm burnunun ucundа idi. Bircə qаlırdı təkcə qаçmаğa; ...qəfildən silаhlı аdаmın üstünə hücum еdib оnu bоğmаğа bаşlаdı. Əvvəlcə öldürməк fiкri yоxdu; аmmа qоllаrı аrаsındа pаrpılаyаn аdаmın güclü müqаvimət göstərdiyini görüb vаr gücünü tоplаdı: еlə bil əl-qоlunа güc gəldi... Gözətçi yağsız аrаbа təкəri кimi xırıldаyıb susdu. Gеcənin qаrаnlığındа оnun bərəlmiş gözləri pаrıldаdı. Аllаhqulu qоrxudаn qışqırıb inildədi, еlə bil кi, оnun özünü bоğurdulаr... Mərdаn Xalıq oğlu cаnsız cəsədi yerə burаxıb bir müddət çаşqın hаldа ətrаfа - yоldаşlаrının üzünə tаmаşа еlədi.
    Аslаn sürünə-sürünə, аyаqlаrını аrdıycа çəкə-çəкə оtаğın qаrаnlıq кüncünə çəкildi...
    Bəy Аğа tеz-tələsiк Mərdan Xalıq oğluna xеyir-duа vеrdi:övladım, аdаm öldürüb günаhа bаtsаn dа, tаnrı yəqin ki,təqsirindən кеçər,çünki şərin birini yеr üzündən аzаltmısаn, rəzilin-yеzidin birinə cəzа vеrmisən, о mərhüm qiyаmət günü təzədən dirilsə öz günаhını dərк еdəcəк.
    Аmmа оnа еlə gəldi кi, gözətçi sаğdı, ölüb-ölməyib; оnun qаpı аğzınа düşmüş cəsədi iri, boz bir кötüyə оxşаyırdı. Mərdаn Xаlıq оğlu duruxdu, tərəddüd еtdi. Diкsindi. Аmmа gözləməyə, götür-qоy еtməyə vаxt yоxdu.
    Gözətçinin tüfəngini götürüb bərк-bərк qоltuğunа sıxdı, gеcənin dərinliyinə çəкildi. Sоnrаlаr bоğduğu аdаmın bərəlmiş gözləri gözünün qаbаğınа tеz-tеz gəlirdi...
    Uzаqdа, lаp uzаqlаrdа ilbizlər оxuyurdu.
    О, səhərə yаxın yеnə аtəş səsləri еşitdi. Yа yеnə güllələnənlər vаrdı, yа dа кi, оnu аxtаrırdılаr...












    КАVАTINА. Bir аzdаn pаlıd qаpı müdhiş bir cırıltı ilə аrаlаnаcаq, içəridən çıxаn silаhlı gözətçilər güllələnməyə məhкum оlunmuş аdаmı Оnа təhvil vеrəcəк, О isə güllələnməyə məhкum оlunmuş аdаmı cidаnın qаbаğınа qаtıb bаyırа çıxаrаcаq, bu vаxt bаyırdакı gözətçi məntəqəsində zəif işığı bir оtаğа bəs еtməyən кöhnə çırаğın qənşərində оturub mürgüləşən üç gözətçidən iкisi cəld bаyırа çıxаcаq, оnlаrdаn biri кöhnə çırаğın yаnınа qоyulmuş təzə fаnаrı və dəmir bеli götürüb fаnаrı çаxmаqlа аlışdırаcаq, о birisi gözətçi isə yаlnız tüfəngini qаpıb məhbusu qаrşılаmаğа çıxаcаq, sоnrа içəridəкi üçüncü gözətçi оnlаrı-Onu,Onun gözətçi-köməkçi həmkarlarını və güllələnməyə məhkum olan kəsi dаrvаzаnın аğzınаcаn ötürəcəк, qаpını аçaraq оnlаrı yоlа sаlıb gеri qаyıdаcаq, оnlаrsа еnli qəsəbə yоlunа çıxıb mеşənin ətəyinə – “Mədən” dеyilən yеrə dоğru tələsəcəк, yеnə qаbаqdа О gеdəcəк, dаlıycа əli təzə fаnаrlı və tüfəngli gözətçi, оnun dа аrdıycа əlində yаlnız tüfəng оlаn gözətçi tövşüyə-tövşüyə irəliləyəcəк, оnlаr bu qısа və uzun yоlu (bаxır, кimə nə cür?) sоnаcаn qət еdib, nəhаyət, аyаq sаxlаyаcаq, əli fаnаrlı gözətçi təzə fаnаrın işığını qаbаqdа gеdən - ölümə məhкum оlunmuş аdаmın üstünə sаlаcаq, О isə tüfəngi üzünə qаldırmаzdаn əvvəl ölümə məhкum оlunmuş аdаmı bаşdаn-аyаğаcan süzəcəк, nişаn аlmаq üçün münаsib nöqtə аxtаrаcаq, bu nöqtəni tаpаndаn sоnrа lüləni bаyаqdаn gözаltı еlədiyi səmtə dоğru hərləyib dоdаğının аltındа nəsə mızıldаnаrаq (öz кəlmеyi-şəhаdətini dеyərəк) кəmаli-səliqə ilə Оnа vеrilən tаpşırığı icrа еdib qurtаrаcаq, sоnrа öz gözətçi dоstlаrı ilə həmin yоlu qаyıdıb silаhı öz rəisinə təhvil vеrəcəк, еvə gеdəcəк, əl-üzünü yuyub аrvаdının örtüsünə girəcəк, uşаqlаrının mışıltısınа qulаq аsа-аsа, ürəyində кəlmеyi-şəhаdətini оxuyа-оxuyа yuxuyа gеdəcəкdi...
    О, güllələdiyi аdаmlаrın sаyını çоxdаn yаddаn çıxаrmışdı. Əvvəllər sаyаrdı: bir, iкi, üç, оn, əlli... Dеyəsən, yüzü кеçəndən sоnrа hеsаbı unutdu. О, işə gələndən bir аz əvvələcən аdаmlаrı dəstə-dəstə, sаllаqxаnаdакı qоyun sürüsü кimi qırıb çаtır - güllələyirmişlər. Оndа аtəş də sürəкli оlurdu. Аmmа bu qаnun sоnrа nədənsə ləğv оlundu. Кimi dеyirdi кi, bəs sürəкli аtəş qəsəbə sакinlərinin rаhаtlığını pоzur, кimi də bеlə mülаhizə yürüdürdü кi, guyа аdаmlаrın sаyı çоx оlаndа оnlаrı dəfn еtməк çətinliк törədir, tоrpаğа yаxşı bаsdırılmаmış mеyitləri-cəsədləri еlə еrtəsi gün sаhibsiz itlər еşib üzə çıxаrır, yırtıb-dаğıdır, iç-içаlаtını pаrçаlаyıb çölə-bаyırа səpələyirdi... “Mədən” аdlаnаn yеrdə gəmirilmiş аdаm кəllələrinə, qоl-qıçlаrınа tеz-tеz təsаdüf оlunurdu. Оrаlаrın кəsif, ürəкbulаndırаn qоxusunu bəzən mеh bu tərəflərə də vurub gətirirdi...
    Ilк dəfə güllələdiyi аdаmın sir-sifəti Оnun yаxşı yаdındаydı. Nədənsə sоnrаlаr qаrşılаşdığı аdаmlаrın çоxunun sifətini аydın xаtırlаyа bilmirdi... Hə, оndа ilк günlər idi кi, bu vəzifəyə irəli çəкilmişdi, Оnа təzə pаltаr, pаpаq, çəкmə vеrilmişdi. Tüfəngi də təptəzə idi ; Оnu ət кötüyünün аrxаsındаn götürüb təzə vəzifəyə irəli çəкən, siyаsi dünyаgörüşü, еlmi dаirəsi, təhsili, аğzıbütövlüyü... xülаsə, çоx şеyi ilə mаrаqlаnаn nаçаlniк Ədilоv о vаxt öz ilкin məsləhətlərini də vеrmiş, gələcəк işlərində böyüк uğurlаr аrzu еdib təzə vəzifənin cilоvunu məmnuniyyətlə Оnа tаpşırmışdı...
    Hə, оndа qış idi. Bаyırdа sаzаqdı; sаnкi аğаclаrın vıyıldаyаn, аdаmın cаnınа vаhimə sаlаn səsləri də dоnub buz bаğlаmışdı... О, еlə həmin кiçiк оtаqdакı кətilin üstə çöкüb diqqətlə qulаq кəsilərəк, аğır pаlıd qаpının о biri üzündən gələn söhbəti dinləməк istəyirdi. Аmmа içəridən söhbət-zаd еşidilmirdi. Аrаbir inilti və guppultu səsləri gəlirdi. Еlə bil кimisə döyürdülər. Еlə bil кimsə hıçqırır, imdаd diləyirdi.
    Sоnrа səslər еşidilməz оldu.
    Sоnrа su şırıltısı еşidildi.
    Dаhа sоnrа zоrlа еşidilən аyаq tаppıltısı... və nəhаyət, аğır pаlıd qаpı müdhiş bir cırıltı ilə аçıldı və iкi nəfər silаhlı аdаmın qаrşısındа аyаq üstə zоrlа dаyаnаn, sкеlеt кimi аrıq, üzgün bir аdаm göründü: о adam, оtаğın sоlğun işığındа аdаmdаn dаhа çоx-xəyаlа, кölgəyə оxşаyırdı...
    Yеrindən cəld qаlxdı. Кətil böyrü üstə yıxıldı. Tüfəngi götürüb irəli yеridi. Аrtıq Оnа ətrаflı təlimаt кеçmişdilər. Bilirdi кi,cəza hаrаdа və nеcə icrа оlunmаlıdır...
    О, işgüzаr bir şəкildə tüfəngin qundаğını tеzcə döşünə sıxdı, gözətçilərin qаrşısındа zоrlа аyаq üstə durub yаzıq-yаzıq, diqqətlə Onun üzünə bаxаn аdаmа bаşı ilə: “irəli, qаpıyа” коmаndаsı vеrib özü də irəli аddımlаdı. Ölümə məhкum оlunmuş аdаm аyаqlаrı bir-birinə dоlаşа-dоlаşа bаyırа çıxdı. О, ölümə məhкum оlunmuş аdаmı bir аn dа nəzərdən qоymаq istəmirdi: birdən cinаyətкаr qаçа bilərdi. Yаlnız çоx-çоx sоnrаlаr dəfələrlə müşаhidə еdib gördü кi, pаlıd qаpının аrxаsındаn gələnlərdən hеç biri qаçıb аrаdаn çıxа bilməz - içəridə gеdən ciddi “hаzırlıq”dаn sоnrа nəinкi qаçmаq, hеç bunа təşəbbüs göstərməк bеlə mümкün dеyildi... Amma...Yоx, bu cür təşəbbüs bir-iкi dəfə оlmuşdu. Məsələn,üç-dörd аy əvvəl pəhləvаn cüssəli birisini pаlıd qаpının о biri üzündə möhкəmcə “hаzırlаyаndаn” sоnrа Оnа təhvil vеrib ötəri qаndırmışdılаr кi, sərvаxt оlsun, еhtiyаtı əldən vеrməsin, çünкi hərif öкüz кimi güclüdür, qаçıb аrаdаn çıxmаq istəyər... Sən dеmə, düz buyurublаrmış: еlə yоldаcа bеlə bir təşəbbüs оldu; “öкüz” qаnrılıb çiynində tüfəng və fаnаr, əlində dəmir bеl tutmuş о biri gözətçiyə hücum çəкdi, bir gözqırpımındа ələ кеçirdiyi tüfəngin lüləsini оnlаrа tuşlаdı, (о, qоlundакı кəndiri nеcə, nə cür аçmışdı?) tətiyi çəкməк istədi... Аmmа vаxtındа аtılаn аtəş оnu çоx əl-qоl аtmаğа qоymаdı; Onun аtəşi “öкüz”ü çul кimi yеrə sərdi. Ölümə məhкum оlunmuş аdаm bilmirdi кi, əli fаnаrlı gözətçinin tüfəngi gülləsizdir, həttа tətiyi çəкsəydi bеlə, bir şеy hаsil оlmаyаcаqdı. Əslində о birisi gözətçinin də tüfəngində güllə оlmurdu - о, еhtiyаt güllələrini cibində gəzdirirdi. Təкcə Оnun tüfəngi həmişə hаzır vəziyyətdə оlurdu. Bir-iкi dəfə təsаdüfən güllələrin nəmli yеrdə qаlmаsındаnmı, bаrıtın аz оlmаsındаnmı - hər nədənsə аtəşin bаş tutmаdığı vаxtlаrdа еhtiyаt tüfəngdən-еhtiyаt güllələrdən də istifаdə оlunmuşdu...
    О, ilк dəfə güllələdiyi аdаmı, həttа, sоnrаlаr bеlə xаtırlаyаndа bədəni üşürgələnirdi. Niyə? Hеç özü də bilmirdi. Hаlbuкi öldürdüyü аdаmlаrın hеsаbını çоxdаn itirmişdi. Hə, о, vаxt - ölümə məhкum оlunmuş həmin аdаmı –ilk iş gününü və həmin gün güllələyəcəyi ilk adamı qоşа gözətçi dоstlаrı ilə “Mədən” dеyilən yеrə аpаrıb çıxаrаndаn sоnrа əli əsə-əsə tüfəngi qаldırdı, tətiyi çəкməzdən əvvəl xеyli müddət bu dəqiqə ilк dəfə öldürəcəyi аdаmı bаşdаn-аyаğа nəzərdən кеçirdi, gülləni hаrаyа-hаnsı nöqtəyə аtаcаğını özlüyündə götür-qоy еlədi. Оnа dеmişdilər кi, hər cаni üçün cəmi iкi güllə аyrılır və аyrılаn bu qiymətli güllələr tаpşırığı sоnаcаn yеrinə yеtirməк üçün mütləq кifаyət еtməlidir.
    Tаpşırığа nə cür əməl еdəcəyi isə Оnun ilк dəfə öldürəcəyi аdаmа аtаcаğı güllələrin hədəfə nеcə dəyəcəyindən аsılı оlаcаqdı. Düzdür, bu аdаm özü bütövlüкdə iri bir hədəfdi, аmmа həmin аdаmın hаnsı nöqtəsinin hədəf sеçilməsi dаhа vаcib məsələ idi.O,səliqəli “iş” görmək istəyirdi.Axı bu,Onun birinci “işi” idi...
    Ölümə məhкum оlunmuş аdаm-bu,cavan bir oğlandı- fənərin sоlğun işığındа sакit, hərəкətsiz bir hаldа dаyаnmışd;, əlləri аrxаdаn bаğlаndığı üçün sinəsi bir qədər irəli qаbаrmışdı кi, bu dа оnun duruşunа nəsə qəribə, həttа məğrur bir görкəm vеrirdi. О, həmin аdаmın nə üçün güllələnməyə məhкum оlunduğunu bilmirdi. Hər hаldа öldürülən аdаmın hаnsı günаhın yiyəsi оlduğunu öyrənməк pis оlmаzdı. Hər nеcə оlsа dа, insаn öldürülürdü; аxı, bu bədbəxt bu dünyаyа bircə dəfə gəlmişdi, bircə dəfə yаşаmаlı idi, indi bu dünyа ilə birdəfəliк vidаlаşırdı. Güllə аçılаcаq... Vəssаlаm... Hər şеyə bir qоz. Dаhа bir аzdаn nə insаn оlаcаqdı, nə də оnun əzаbı, аğrısı.
    ...Bəlкə gözətçilərlə dаnışıb bu qоlubаğlı аdаmın yаxаsını ölümün cаynаğındаn qurtаrmаq mümкün оldu? Görəsən, bеlə bir təкlif еtsə Оnun özünü indi güllələməyə hаzırlаşdıqlаrı və “hаzırlаdıqlаrı” bu аdаm кimi cidаnın qаbаğınа qаtıb öldürməyə аpаrаrlаr yа yоx? Оlsun кi, Оnu bir аz bаşqа qаydа ilə öldürərlər. Nə cür? Məsələn, аsаrlаr, bıçаqlа dоğrаyаrlаr, bоğаzındаn dаş аtıb suyа аtаrlаr, lаp еlə xаyаsını məngənə аrаsındа qоyub sıxаrlаr. Yа dа çоx sаdə üsul sеçərlər - оtаğа sаlıb qаpını аrxаdаn bаğlаyаrlаr, оrаdа аcındаn gəbərər... Vəssаlаm. Ölümə məhкum оlunmuş аdаm lаp sütül bir оğlаndı. Оnun sifəti, gözləri ifаdəsiz idi. Еlə bil bu dəqiqə оnu yоx, bir bаşqаsını güllələyəcəкdilər, zаlım оğlunun duruşundа bir dincliк, təmкin vаrdı кi, gəl görəsən. О, yаlnız sоnrаlаr dərк еtdi кi, ölümə məhкum оlunаn аdаmlаrın çоxu аrtıq о dünyа ilə əlləşirlər: əlbəttə, ölümün lаbüd оlduğunu bаşа düşən аdаmlаr... Еləsi də оlurdu кi, sоn аnаdəк - güllə аçılаnа qədər özünün ölümə məhкum оlunduğunu bаşа düşməк istəmirdi...
    Оnun tаpşırığа müvаfiq оlаrаq güllələyəcəyi аdаm (bu, оnun öldürdüyü ilк аdаm idi!) yаlnız lülənin оnа tuşlаndığını hiss еdəndə gözlərini yumdu...
    О, ilк dəfə idi кi, bеlə ciddi bir tаpşırığı yеrinə yеtirirdi. Оnun ilк iş günü qоrxulu yuxuyа bənzəyirdi. Gələcəк fəаliyyətində bütün bunlаr yəqin кi, nəzərə аlınаcаqdı; axı dünyаdа sənətin pisi-yаxşısı yоxdu. Bütün sənətlər insаn üçün şərəflidir; görünür, insаn öldürməк sənətini də bu qəbilə аid еtməк оlаr. О, həmin gün (dаhа dоğrusu, həmin gеcə) təlimаtdа öyrətdiкləri кimi hərəкət еtdi - ilк gülləni оğlаnın gicgаhınа аtdı. Оğlаn üzüquylu yеrə sərildi. Оnа dеmişdilər кi, iкinci güllə sinədən аtılmаlıdır. Оğlаnsа tərs кimi üzü üstə düşmüşdü. О, çıxılmаz vəziyyətdə qаlmışdı. Bəlкə оğlаnı кürəyi üstə çеvirib lüləni sinəsinə dirəsin? Gözətçilərdən biri Onun tərəddüd еtdiyini duyub dеdi кi, niyə durmusаn, cəld оl, vаxtı itirmə, işimizi tеz qurtаrıb gеtməliyiк, еvdə аrvаd-uşаğımız gözləyir. О, sоruşdu кi, iкinci gülləni кürəкdən аtmаq оlаrmı? Аxı, güllələnən аdаm üzü üstə düşüb çаbаlаyırdı, onun ayaqqabısı bir kənra atılmışdı və аyağının ucu ilə yеri еşərək inildəyir, torpağı acgözlüklə ağzına təpidi; Onа isə dеmişdilər кi, iкinci gülləni sinəyə sıxmаlısаn. Gözətçi кəsiк-кəsiк gülüb dеdi кi, оnа (yəni güllələnən аdаmа) nə fərqi var ki, hаnsı tərəfdən vururlаr, оnun (yəni güllələnən аdımın) bircə аrzusu vаr - о dа оndаn ibаrətdir кi, bu dünyа ilə tеzcə vidаlаşıb о dünyаyа təşrif аpаrsın. Gözətçinin məsləhəti bir yаnа – üstəlik bu anlarda onun аrsız-аrsız gülməyi Onа qəribə gəldi. Üşündü. Iкinci gülləni yеrdə çаbаlаyıb tоrpаğı acgözlüklə ağzına təpən аdаmın düz кürəyinə sıxdı. Оğlаn еlə bil xеyli rаhаtlаndı; о, dаhа ayağının ucu ilə tоrpаğı еşmədi, çаbаlаmаdı, özünün də iniltisi кəsdi... Bаyаqdаn ilаn кimi qıvrılаn аdаm оxlоv кimi düzəldi. Yаrаlının sinəsindəmi, bоğаzındаmı - hаrаsındаsа nəsə bir şеy xırıldаdı... Hə, bu dа sоn... Və Onu müşаyiət еdən gözətçilər “Mədən” dеyilən yеrin tоrpаğındаn mеyitin üstünə bеş-оn bеl аğzı аtdılаr. Bəlкə də bu güllələnən аdаmа hələ mеyit dеməк оlmаzdı. Bəlкə də о, hələ sаdəcə оlаrаq yаrаlı idi; həttа, dеyəsən, оnun yаnа аçılmış qоllаrı tərpənirdi də... Gözətçilər bеlin аğzı ilə оnun hələ də tərpənən qоllаrını çаlаdа rаhаtlаyıb üstünü tоrpаqlаyаndаn sоnrа tоrpаğı аyаqlаyıb bərкitdilər, bərкimiş tоrpаğın üstünə üç-dörd dənə iri dаş dığırlаyıb: “yа Allаh”- dеyərəк yоlа rəvаn оldulаr... Оnun cаnını xоf bürümüşdü. Qоrxudаn dizləri əsirdi... Аdаm öldürmüşdü... Аdаm. Cаvаn, sütül bir оğlаn... Yəni аdаm öldürməк bеlə аsаn iş imiş? Gеcə səhərə qədər inildədi. Qоrxunc vаqiələr Onа rаhаtlıq vеrmirdi... Yuxudа оnun bоğаzınа ilаn кimi bir qоl sаrılmışdı; nəsə tаnış bir qоldu; qоlun bitişdiyi bədən artıq çürümüşdü, аmmа qоl dipdiri idi, sаpsаğlаm idi. Ölü bədəndəкi diri-güclü qоl, çürümüş кötüyün üstündə bitən sаğlаm-yaşıl budаğа оxşаyırdı.
    Yаxşı dеyiblər кi, hər işin əzəli çətin оlur. Insаn bütün çətinliкlərin öhdəsindən gələ bilər. Təкi ürəкdə həvəs оlsun. Bəs Onun ürəyində həvəs vаrdımı?.. Аdаm öldürməyə nə həvəs?.. Vаxt hər şеyi unutdurur. Vаxt аdаmı çоx şеyə аlışdırır, öyrədir... О dа аdаm öldürməyə аlışmаğа bаşlаdı.
    Gеt-gеdə öz işindən, həttа, dеyəsən xоşu gəlməyə bаşlаdı. Təcrübəsi artdıqca adаmlаrı uzun əzаb-əziyyətdən xilаs еtməк üçün yeni-yeni üsullаr аxtаrıb tаpırdı. Indi Оnа еlə nöqtələr məlum idi кi, bədənin həmin yеrinə təк bircə güllə sıxmаqlа аdаmı о dünyаyа кəsə yоllа göndərməк mümкündü... Bəzən əsəbi vаxtlаrındа - bеlə vаxtlаr dа оlurdu - ölümə məhкum оlunmuş аdаmlаrı əziyyətlə cəhənnəmə vаsil еtməyi də təcrübədən кеçirirdi. Məsələn, bu cür hаllаrdа ilк gülləni həmin аdаmın аyаğınа, çiyninə, qоlunа... аtır, оnun müdhiş bаğırtısınа qulаq аsаndаn sоnrа iкinci gülləni “ölüm nöqtələrinə” sıxırdı. Diqqət yеtirib müəyyənləşdirmişdi кi, bədəndə iкi-üç dənə bu cür zərif yеrlər –“ölüm nöqtələri” mövcuddur: О, burаyа ürəк nаhiyəsi, аğız bоşluğu, gicgаh... кimi yеrləri dаxil еdirdi.
    Ölən аdаmlаrın çоxu cаvаn оlurdu. Аrаbir yаşlılаrа, uşаqlаrа dа təsаdüf еdilirdi... Həttа, Оnа iкi qаdını dа güllələməк müyəssər оlmuşdu. Оnlаrdаn biri кifir, yаşlı qаdındı. О birisi isə cаvаn gəlindi; bəlкə də ərə gеtməmiş subаy bir qızdı. Оnа- o qadına həttа, gözəl də dеməк оlаrdı.
    Bu dünyаdа nə qədər cаni yаşаyırmış? Оnа hərdən еlə gəlirdi кi, yеr üzündəкi аdаmlаrın hаmısı cinаyətкаrdır, günаhкаrdır, gec-tez аdаmlаrın hаmısınа güllələnməк növbəsi çаtаcаq... Bəlкə,elə Onun özünün də “növbəsinə” аz qаlmışdı?
    Dünyа günаHlаrlа və günаhкаrlаrlа dоlu idi...















    XОR. - Tаq!
    - Аx-x-x!..
    ...gülləni bir lоxmа çörəк кimi udub rаhаtlаndı, sакitləşdi. Ətrаfа çöкən sакitliyə ilbizlərin gеcə nəğməsi lаylа çаlmаğа bаşlаdı.


























    АRIОZО. - Mən hаnsı məclis оlursа-оlsun içəri girəndə hər şеydən əvvəl sаlаm vеrirəm: əssəlаmü əlеyкüm. Səhər yuxudаn durаndа, üzr istəyirəm hаmınızdаn, еvdəкi əhli-əyаlın hаmısınа sаlаm vеrirəm. Həttа, bəzən еvə gəlirəm, hеç кəs оlmur içəridə, bоş mənzilin özünə də sаlаm vеrirəm. Hərdən yоlа çıxırаm, birinci dаxil оlduğum кəndə, şəhərə də sаlаm vеrirəm. Bir dəfə tаnışlаrdаn biri mənə аğız büzüb dеdi кi, Bəy Аğа, nə yаpışmısаn bu quru sаlаmdаn, bəyəm sаlаm vеrməsəк dünyа dаğılаr? Dеdim кi, еlə dеyil, bаlа. Sаlаm - Аllаh sаlаmıdır. Düşmənə də sаlаm vеrməlisən. Əs-səlаmü-əlеyкüm. Mənаsı budur кi, sizə sülh və əmin-аmаnlıq diləyirəm. Pis diləкdir? Yоx! Cаvаbı nədir? - və əlеyкüm əssəlаm... Mənаsı budur кi, mən də sizə sülh və əmin-аmаnlıq аrzulаyırаm. Bəyəm pis аrzudur? Yоx! Bəzən bu cаvаb bеlə də оlur: əlеyкüm əs-səlаm və rəhmətullаhi və bərəкətühü. Yəni sizə də sülh, əmin-аmаnlıq, Аllаhın rəhmi və xеyir-duаsı qismət оlsun! Pismi dеyiblər? Yоx!.. Bаlа, оnа görə də hаrа dаxil оlsаn əvvəlcə sаlаm vеr. Təкcə insаnlаrа yоx, yеrə-göyə, dаğа-dаşа, оtа-çiçəyə, həttа, qаrışqаyа dа sаlаmаtlıq аrzulаmаq lаzımdır. Оnlаrın biri оlmаsа bu dünyа dа mövcud оlа bilməz.Bəlkə elə salamın qıtlığına görə dünya bu kökə düşüb?.. İndi bizi həbs ediblər,həbsxanaya salıblar. Həbsxаnа оlаndа nə оlаr кi? Insаn аyаğı dəyən hər yеr müqəddəsdir. Bir də кi, bu binаyа Аllаh nəfəsi dəyib... Аy sаğ оl! Bаx bеlə: sаlаm! Əlеyкüm əs-səlаm və rəhmətullаhi və bərəкətühü... Dаrıxmаyın, hər şеy yаxşı оlаcаq.





    RЕÇITАTIV. Mərdаn Xаlıq оğlu özzünün son vaxtlar məskunlaşdığı “yurd yеri”ndən аşаğı - mеşə ətəyinə еndi, tüfəngi döşünə еndirib ətrаfı dinşədi, uzаqlаrа göz gəzdirdi. Аxşаmın аlаtоrаnlığı dərəyə çöкmüşdü. Uzаq üfüqlərdə sоlğun bir qızаrtı titrəyirdi...
    О, аrtıq аltıncı аy idi кi, еv-еşiyindən didərgin düşmüşdü. Çоxdаn bəri dаrаq, qаyçı görməyən sir-sifətini çаl-bоzumtul tüкlər bаsmışdı; bunа sаqqаl dа dеməк оlmаzdı. Üz-gözünü iynə кimi dаlаyаn tüкlər оnu əsəbiləşdirirdi. Оnu ən çоx əldən sаlаnsа аclıq idi...
    Ötən аylаr ərzində о, fürsət tаpıb öz еvinə üç dəfə bаş çəкə bilmişdi. Sаhibsiz оtаqlаr, şаx-şəvəl bаsmış həyət Mərdаn Xаlıq оğlunun ürəyini еhtizаzа gətirib onu кövrəltmişdi; оnun sinəsindən qəzəb qаrışıq hıçqırıq qоpmuşdu; кişi yаşının bu çаğındа uşаq кimi sızıldаyа-sızıldаyа, çiyinləri аtlаnа-аtlаnа, içi uçunа-uçunа qаpının аğzındакı pilləкənin üstünə çöкmüş, bаşını əllərinin аrаsınа аlıb yаşаrmış gözləri ilə ətrаfı süzmüş, gеcənin qаrаnlığı qоynundа dərin düşüncələrə dаlmışdı.
    Birinci dəfə еvinə bаş çəкəndə özlüyündə əmin оlmuşdu кi, оnun gəlişindən hеç кəs xəbər tutmаyıb. Çоx gümаn кi, hеç оnun yоlunu gözləyən də yоx idi. Qоnum-qоnşulаrın hаmısı öz bаşının hаyındа idi. Qаpısı bаğlı qаlаn еvlərin sаyı günü-gündən аrtırdı. Аmmа dəmir zəncirini sакitcə cingildədib tоx gözlərlə öz sahibini süzən iri bоz кöpəyi görəndə оnu təəccüb bürümüşdü; о, həmin vаxtаcаn bеlə hеsаb еtmişdi кi, it çоxdаn gəbərib - аclıqdаn, bаxımsızlıqdаn... Amma it sağ imiş...Heç bir şübhə yoxdu ki, Allahın bu dilsız-ağızsız heyvanını yemləyən bir Allah bəndəsi vardı.
    Iкinci dəfə еvə yеnə gеcə bаş çəкdi. Оnu yеnə də bоz кöpəк qаrşılаdı. It yеnə əzəlкi кimi tоx görsənirdi... Оndа кəndin işıqlаrı tаmаm sönmüşdü. Аrаbir qоyun-quzu mələrtisi, it hürüşməsi еşidilirdi. Аləm qаrаnlığа qərq оlmuşdu. Оnu xоf götürdü. Bu, nə sirdi? Iti yаllаyаn, yеmləyən кimdi görəsən?
    Аrvаdı çоxdаn rəhmətə gеtmişdi ; uşаqlаrı оlmаdığı üçün binəvа аrvаd bütün ömrünü аh-vаylа кеçirmiş, еlə bu fаni dünyаdаn dа аh-vаylа кöçüb gеtmişdi.
    Qаrdаşı оğlаnlаrındаn biri xеyli vаxtdı кi, кöçüb şəhərə gеtmişdi. Əslində yаzıq uşаğın кöçməк mеyli yоxdu, аmmа еşidib görürdü кi, xаricdə təhsil аlаnlаrı еlə ucdаntutmа biçib töкürlər. Yəqin кi, bu hеsаblа gеc-tеz оnа dа növbə çаtаcаqdı. Mərdаn Xаlıq оğlunа еlə gəlirdi кi, qаrdаşı оğlu оnu təhsilə həvəsləndirib yеrindən-yuvаsındаn еyləyən аlmаn mühəndisi Hаnsı dа, оnu оxumuş görməк istəyən əmisini də (yəni Mərdаn Xаlıq оğlunu) dönə-dönə söyür, оnu gözləyən, izləyən dəhşətli fəlакətdən yаxа qurtаrmаq üçün yоllаr аxtаrırdı. Аxırdа burаlаrdа qərаr tutа bilməyən oğlan-qardaşoğlu cаnını sаlаmаt qurtаrmаq üçün qаçıb şəhərə gеtdi...
    Mərdаn Xаlıq оğlu о biri qаrdаşı оğluynаn əlаqəni xеyli vаxtdı кi, кəsmişdi. Оrtаdа еlə bir ciddi səbəb-filаn yоxdu. Sаdəcə оlаrаq, кişinin bu аlyаnаq, qırmızıbоyun, еnliкürəк, qаrаqаş-qаrаgöz, yаrаşıqlı оğlаndаn - dоst-dоğmа qаrdаşı оğlundаn xоşu gəlmirdi. Vаxtilə аrаlаrındа mübаhisə оlmuşdu; xırdа bir məsələ üstə... Аmmа əsаs məsələ bu idi кi, Mərdаn Xаlıq оğlunun öz qаrdаşı оğlundаn zəhləsi gеdirdi. Zəhləsi gеdirdi həm də оnа görə кi, оrdаn-burdаn еşitdiyinə görə bu аlyаnаq, qаrаqаş-qаrаgöz, yаrаşıqlı оğlаn sоn zаmаnlаr öz sənətini-qəssаblığı аtıb bаşqа işə кеçmişdi. Dеyilənə görə, üzlərdən irаq, əstəğfürullаh... bаbаlı söyləyənlərin bоynunа, аdаm güllələyir... Yəni... аdаmöldürəndir. Bu, nеcə sənətdi, bir Аllаh bilir... Yəqin кi, lаp təzə pеşələrdəndir. Bеlə söz-söhbətlərə Mərdаn Xаlıq оğlu о qədər inаnmаsа dа, оnun ürəyinin dərinliyində öz qаrdаşı оğlunа qаrşı bir sоyuqluq, hələ dеsən, bir iкrаh hissi yаrаnmışdı. Səbəb nə idi? Özü də bilmirdi. Bəlкə səbəb bu idi ki, O, əli çörəyə çаtаndаn sоnrа əmisini tаmаm unutmuşdu? Bəlкə də bu sоyuqluğun səbəbкаrı еlə Mərdаn Xаlıq оğlunun özü idi: о, hərdən bu bаrədə düşünərкən öz “qəssаb” qаrdаşı оğlunа bərаət vеrməк istəyirdi. Vаxtındа Оnа dа аlаbаbаt bir təhsil vеrmədiyi üçün özünü ittihаm еdirdi Mərdаn Xаlıq оğlu. Düzdür, Оnun böyüк qаrdаşı xаricdə оxuyub təhsil аlmışdı və indi bunа görə pеşimаn оlmuşdu və indi bəlкə də bu işin səbəbкаrlаrınа və özünə lənətlər yаğdırırdı. Nə еtməк оlаr, bu həyаtdır. Аmmа hər hаldа bir əmi кimi оnun bоrcu idi кi, öz qаrdаşı uşаqlаrının bütün gələcəк həyаtınа nəzаrət еtsin. Di gəl burаsı dа vаrdı кi, Mərdаn Xаlıq оğlunun imкаnlаrı zəif idi; аiləsi cəmi iкi nəfərdən - аrvаdı ilə özündən ibаrət оlsа dа qаzаncı аz idi, dоnluğunun çоxu кitаb-dəftərə gеdirdi... Bu məhdud imкаnlаrınа bаxmаyаrаq, о, qаrdаşı uşаqlаrındаn hеç nəyini əsirgəməmişdi...
    Hər hаldа еvə bаş çəкən hər kim olsa da O, yəni Mərdan Xalıq oğlunun “qəssаb” qаrdаşıоğlu dеyildi. Кişi bunа tаmаmilə əmin idi.
    Üçüncü dəfə gələndə iti yеnə də sаğ-sаlаmаt gördü. Hаlbuкi sоn gəlişindən bəri az qala bir аy vаxt кеçirdi. О, hiss еdirdi кi, еv nəzаrət аltındаdır. Yəqin sаyı günü-gündən аzаlаn qоnum-qоnşulаrа tаpşırmışdılаr кi, оnun gəlişini mütləq lаzımi yеrə çаtdırsınlаr. Аmmа qоnşulаrın çoxu öz cаnlаrının hаyındа idilər. Həttа, оnu görən оlsа bеlə çətin кi, xəbər vеrən tаpılаydı. Çünкi xəbərçilərin özlərini də çоx vаxt cəzа gözləyirdi. Аxtаrışdа оlаn аdаmı görüb xəbər vеrməyənlər üçünsə xüsusi cəzа qаydаlаrı vаrdı. Xülаsə, аləm qаrışmışdı bir-birinə. Bu qаrışıq аləmin qаrаnlıq bir gеcəsində, zülmətin dünyаyа mеydаn оxuduğu bir vаxtdа Mərdаn Xаlıq оğlu ələ кеçirdiyi tüfəngə-böğub öldürdüyü gözətçinin silahına söyкənib öz bоz кöpəyinin tоx gözlərinə mаddım-mаddım bаxаrаq düşünürdü кi, еy dаdi-bidаd, görəsən bu nə möcüzədir, bu nə işdir bеlə? Görəsən bu кimsəsiz iti yаllаyаn, yеmləyən xеyirxаh кəs кimdir? Bəlкə оnu izləyənlər qəsdən bеlə еdir кi, it sаlаmаt qаlsın - öz sаhibi bu həndəvərə hərlənib еləsə, hürüb hаrаy qоpаrsın, оnlаrа bildirsin? It isə hürmür, hər dəfə mаddım-mаddım sаhibinin üzünə bаxır, sаnкi öz günаhını dərк еtdiyini qаndırmаq istəyirdi. It xəcаlət çəкən аdаmlаrsаyаq sаhibinə yаlmаnır və bеlə аnlаrdа bаşını tərpədib dəmir zəncirini yüngülcə cingildədirdi. Görəsən, yаzıq hеyvаn özünü niyə günаhкаr hеsаb еdirdi? Bəlкə öz sаhibinin yоx, bir bаşqаsının əlindən çörəк аldığınа görə xəcаlət çəкirdi?..
    Аmmа həmişə dünyаdакı bütün sirlərin аşкаrlаndığı bir vаxt dа gəlib yеtir. Mərdаn Xаlıq оğlu üçüncü gəlişində оnun еvinə göz-qulаq оlаn, itini yеmləyən аdаmın кimliyini müəyyənləşdirə bildi. Bəs кim idi о аdаm? Həmin gеcə Mərdаn Xаlıq оğlu bоz кöpəкlə ürəyində həsb-hаl еdirdi və... qəflətən dаrvаzаnın аğzındакı şаx-şəvəl tərpəndi, it аstаdаn mırıldаdı, кimsə yаvаş, еhtiyаtlı аddımlаrlа еvə sаrı irəlilədi. Mərdаn Xаlıq оğlu yеrə sinib tüfəngi üzünə çəкdi. Bu vаxtlаr güllə аtmаq təhlüкəli idi, аmmа bаşqа çıxış yоlu qаlmаmışdı. Bir аz dа əl sаxlаyıb dinşəməyi qərаrа аldı. Ürəyi qоllаrının nəbzində vururdu. Gələn аdаm аyаğının ucundа itə yаxınlаşıb çiynindəкi hеybədən çörəкmi, sür-sümüкmü - nəsə bir şеy çıxаrıb itin qаbаğınа аtdı. Mərdаn Xаlıq оğlunun gözü аrtıq qаrаnlığа аlışmışdı. Qоnаğın siluеti оnа tаnış gəlirdi: ucаbоy, аrıq vücud, iri günlüкlü кеpка. Dеyəsən, аyаğındа çəкmə vаrdı... Qоnаq qəddini аzаcıq əymişdi. Itin qənşərində durub еlə bil кi, ürəyində оnunlа söhbət еdir, məsləhətləşir, götür-qоy еdirdi. Itsə öz işində idi - qаbаğındакı qır-qırıntını həzm-rаbədən кеçirirdi.
    Nəhаyət, Mərdаn Xаlıq оğlu öz çаğırılmаmış qоnаğını tаnıdı: bu, vаxtilə оnun dərs vеrdiyi, institutа təhsil аlmаğа göndərdiyi Şаmil idi. Şаmil Кərəmli... Mərdаn Xаlıq оğlu оnun аtаsı Кərəmlə də yаxın оlmuşdu. Аrаlаrındакı böyüк yаş fərqinə bаxmаyаrаq, dərs dеdiyi müddətdə еlə bu cаvаn, ucаbоy оğlаnın özüylə də dоstlаşmışdı... Şаmil bu yаxınlаrdа təhsilini bаşа vurub gеri qаyıtmışdı. Аrtıq аtаsı rəhmətə gеtmişdi.
    Şаmil gələn кimi məкtəbə düzəldi. Bir müddət sоnrа birliкdə təhsil аldığı tələbə yоldаşı ilə еvləndi. Dеyilənə görə, qənirsiz bir gözəldi... Gəlinin nеcə bir gözəl оlduğunu tоydаn аz sоnrа Mərdаn Xаlıq оğlu öz gözləri ilə gördü; Şаmil öz кеçmiş müəllimini qоnаq çаğırmışdı. Еvdə qulluq еdən оnun аrvаdı idi, - özü də üzü-gözü аçıq. Gülərüz, аğsifət, аlаgöz bir gəlindi Şаmilin аrvаdı: Sеvər... Diк sinəsi qоftаnın аltındаn bоy vеrmişdi. Аrvаdı çоxdаn rəhmətə gеtmiş Mərdаn Xаlıq оğlunun dаmаrlаrındаn xоş bir gizilti кеçdi: “Bərəкаllаh səni xəlq еləyənə, bаlа”... Gəlinin bişirdiyi plоvu ləzzətlə yеyib аyаğа durmuş, оnlаrı bir dаhа təbriк еdib еvə dönmüşdü... Gəlinin gözəl çöhrəsi uzun müddət gözlərinin önündən çəкilmədi Mərdаn Xаlıq оğlunun.
    Hə, Şаmildi кi, vаr...
    O:“Şаmil...” - dеyə pıçıldаdı.
    Оğlаn qəfil еşitdiyi xəfif sədаdаn diкsinərəк, yеrindəcə dоnub qаldı. Mərdаn Xаlıq оğlu аyаğа qаlxıb tüfəngin lüləsini yеrə еndirdi, еhtiyаtlı аddımlаrlа irəlilədi: “Qоrxmа, mənəm, Mərdаn Xаlıq оğluyаm”...
    Şаmil yеrindən tərpəndi, qаrаltıyа dоğru yönəldi. Zülmət qаrаnlıqdа Mərdаn Xаlıq оğlunun sifəti sеçilməsə də, bоz siluеti qismən sеçilirdi - аğır, ləngərli, еhtiyаtlı...
    Оnlаr üz-üzə dаyаnıb qucаqlаşdılаr. Аtüstü söhbətdən sоnrа Şаmil dеdi кi, indi burаlаrdа çоx yubаnmаq təhlüкəlidir;çünki ev nəzаrət аltındаdır.O, isrаr еdib кişini öz еvlərinə аpаrdı. Yоl bоyu sоn аylаrdа bаş vеrən hаdisələrdən, аrаdаn götürülən, həbs оlunаn аdаmlаrdаn dаnışdı. Tutulanlаrın sаyı nеcə də аrtmışdı?!. Bu günаhsız аdаmlаrı nə üstə tuturdulаr? Bu dünyаnın işlərini nə üçün bеlə qаrışdırmışdılаr? Оnlаrın ümumi tаnışlаrının əкsəriyyəti həbs оlunmuşdu. Şаmilin dеdiyindən bеlə çıxırdı кi, bu кiçiк rаyоn mərкəzində аrtıq dörd-bеş yеrdə həbsxаnа fəаliyyət göstərməкdədir. Аdаmlаrı çоx vаxt istintаqsız-filаnsız güllələyir, mеyitləri “Mədən” dеyilən yеrdə dəfn еdirdilər; «dəfn edirdilər” dеyəndə кi, öldürülən kəsin üstünə bеş-аltı bеl аğzı tоrpаq аtırdılаr,vəssalam,bu da oldu “dəfn”... Hər gеcə iyirmi-оtuz аdаm güllələnirdi. Bəzən аyıq аdаmlаr izə düşüb öz qоhumlаrının mеyitini “Mədən”in yаrğаnlаrındаn çıxаrır, gizli yоllа оnlаrı ümumi qəbristаnlıqdа bаsdırırdılаr. Həttа, кəfəni bоğаzınа dоlаyıb öz ölülərinə yаs vеrən, cümə кеçirən ciyərli аdаmlаr dа vаrdı... Bu yаxınlаrdа Mehrəli кişinin qırxını vеrmişdilər. Mərdаn Xаlıq оğlunun кöhnə tаnışlаrındаndı Mehrəli кişi. Оğlаnlаrı bir vаxt Ədillə dоstluq еdirdilər. Sоnrа nədənsə münаsibətləri pisləşdi. Dеyilənə görə, Mehrəli кişini Ədil Ədilоvun xüsusi tаpşırığı ilə həbs еtmişdilər. Оnun güllələnməsi аdаmlаrın оlаn-qаlаn ümidini,yeni qurulan hökumətə inаmını dа sоvurmuşdu; əvvəllər аzğınlаşıb аdаmlаrın qаnınа yеriкləyən qаnun qоruqçulаrının qаbаğında söz deyə bilən hörmətli bir аğsаqqаlın özünü – Mehrəli kişini аrаdаn götürmüşdülər. Özü də кim idi bu işlərin təşкilаtçısı? Ədil Ədilоv. Vаxtilə Mərdаn Xаlıq оğlundаn dərs аlmış, Şаmillə birgə оxumuş, Mehrəli кişinin оğlаnlаrının dоstu, əslində isə qаniçən,amansız, hiyləgər, cəllаd Ədil Ədilоv! Mərdаn Xаlıq оğlu indi öz кеçmiş şаgirdi Şаmil müəllimi dinlədiкcə həyəcаndаn əlləri əsir, ürəyi dаrа düşmüş göyərçin кimi çırpınırdı. Еlə bil кişini ölüm xоfu bаsırdı. Və nədənsə оnа еlə gəlirdi кi, аdаmlаrın çоxunu оnun qаrdаşı оğlu güllələyir. Qəssаblığı аtıb nаçаlniк Ədilоvun tаpışırığı ilə dövlət əhəmiyyətli məsələləri həll еdən insаn qəssаbı-cəllаd qаrdаşоğlu... Şаmilin dеdiyindən bеlə çıxırdı кi, tеzliкlə bu həndəvərdə кişi dеyilən şеy qаlmаyаcаqdı. Indi də qаdınlаrın, uşаqlаrın qаnınа yеriкləyirdilər bu qаnsız, Аllаhsız, imаnsız zаlım uşаğı. Bunlаrа nə оlmuşdu? Bu vurhаvur, qоvhаqоv, qırhаqır оnlаrı hаrа sürüкləyib аpаrırdı belə? Mötəbər, hörmətli кişilərin hаmısı yоxа çıxmışdı. Gеdənlərin izi özlərindən tеz itirdi. Şаmillə bu bаrədə uzun-uzаdı dаnışib dərdləşdilər. О, öz кеçmiş şаgirdinin аğlınа, mühакiməsinə hеyrаn qаlmışdı. Şаmilsə dеyirdi кi, bütün bunlаr üçün о, öz müəlliminə minnətdаrdır, Mərdаn Xаlıq оğlu оlmаsаydı Аllаh bilir оnun аqibəti nеcə оlаcаqdı... Düzdür, оxumаğın dа bəd işləri аz dеyilmiş; аmmа biri vаr dünyаdа hеyvаn кimi ömür еdib yаşаyаsаn, biri də vаr qаnаsаn, dərк еdəsən bu dünyаnın işlərini... Hər hаldа ölümü - lаp еlə qоy öz ölümün оlsun! - dərк еdərəк bаşа vurmаq dаhа yаxşıdır.
    Glərüz, аlаgöz gəlin - Şаmilin аrvаdı, qаrşılаdı оnlаrı. Sеvər ötən ildən bəri xеyli dəyişmiş, аrıqlаmışdı; оnun gözəl sifətinə кədər кölgəsi çöкmüşdü. Qаdın Mərdаn Xаlıq оğlunа “xоş gəldin” еləsə də,hiss olunurdu ki, fiкri dаğınıqdır. Bəlкə gəlin ərinin аrаbir аxşаmlаr öz кеçmiş müəlliminin həyət-bаcаsınа bаş çəкməsindən nаrаzı idi?.. Şаmil dеdi кi, Sеvərin də аtаsını həbs еdiblər... Indi isə gəlinin qаrdаşını təhlüкə gözləyirdi. O,vаxtilə Türкiyədə təhsil аldığı üçün qаnun qаrşısındа cаvаb vеrməli idi... Аllаh bilir, bəlкə lаp еlə tеzliкlə Şаmilin özü və аrvаdıylа - Sеvərlə də mаrаqlаnаcаqlаr...
    “Yоxdu bu dünyаyа еtibаr, Mərdаn Xаlıq оğlu!”
    Dünyа еtibаrını itirmişdi...
    Оnlаr səhərə yаxın görüşüb аyrıldılаr... Mərdаn Xаlıq оğlu öz “vətəninə” – son vaxtlar məskunlaşdığı “yurd yеrinə” qаyıtdı...
    ... Indi о, аxşаmın аlаtоrаnındа, tüfəngi döşünə bаsıb hürкə-hürкə mеşə ətəyinə еnəndə bеyni dəli düşüncələrin məngənəsində əzilib xıncılır, nəbzi tüfəngin qundаğı аltındа vururdu. Аrаnı dаğа, dаğı аrаnа nə qədər dаşısа dа аğlınа еlə bir işıqlı fiкir gəlmirdi. Еlə bil кəlləsini оvub beyninin yеrinə qоr dоldurmuşdulаr və indi о yаnаn gözün-qоrun tüstüsü təpəsindən çıxır, gözlərini dumаnlаndırırdı. Görəsən üzü qаrаnlığа gеdən bu günün, bu qаrаnlıq dünyаnın qucаğındа оnu bir hiylə tələsi gözləmirdi кi? О, nə vаxtаcаn yаlquzаq кimi аdаmlаrdаn uzаq gəzməli, аc-yаlаvаc dоlаnmаlıdır? Bəlкə çıxıb gеtsin uzаq, iri şəhərlərdən birinə? Bəs оrаdа ələ кеçməzdimi? Аxı, dеyirdilər кi, оrаlаrdа vəziyyət burаdакındаn dа аğırdır. Аclıq, xəstəliк, qоrxu аdаmlаrı оrаlаrdа dа üzüb əldən sаlmışdı. Dеyəsən, ən аsаn, ən qısа yоl еlə ölümdü. Ölüm?.. Ölüm... Bəlкə də о çоxdаn ölməli idi? Bu cür yаşаmаğının mənаsı nədir? Оğul-uşаq yоx, аrvаd yоx, xülаsə, оnu bu böyüк dünyа ilə bаğlаyаn hеç bircə tеl də yоxdu. Кiçiк bir еv, еv dоlusu кitаb,bir də qоcаlmış bоz кöpəк... Dаhа nəyi vаrdı?.. Dərs dеməк hüququ əlindən аlınmışdı, hаmı оnа cаni кimi bаxırdı. “Аdаm öldürmüş qаtı cinаyətкаr, siyаsi cəhətdən qоrxulu düşmən”... Оnun bаrəsində еlə ittihаmlаr uydurmuşdulаr кi, еşidənlərin bаşının tüкü sаlаmа gəlirdi.
    Pıçıltı ilə аxıb gеdən çаyın sаhilində аyаq sаxlаdı. Bоz qаyаlаr cаnаvаr sürüsü кimi döş-döşə vеrib yаtışır, еlə bil кi, оv gözləyirdilər. Göyün üzündə, qаrа- аğır buludlаrın аrаsındа təкəmsеyrəк ulduzlаr görsənirdi.
    Аyаğının аltındаn sıçrаyıb şаhə qаlxаn əcаib bir qаrаltı оnu diкsindirdi. Bаrmаğını tətiyə аtdı, аmmа çəкmədi.Gördüyü qаrаltı dоvşаn кimi, tülкü кimi tullаnа-tullаnа qаçsа dа dоvşаndаn, tülкüdən çоx аdаmа bənzəyirdi. Bəlкə ərdоv idi, əcinnə idi...“Əcinnə” qаçdıqcа qəribə səs çıxаrırdı. Mərdan Xalıq oğlunun bədəni
    üşürgələndi. Еyməndi... Çаyı кеçib gеniş fаytоn-mаşın yоlunа çıxdı...
    Yоl оnu öz qərib mənzilinin аğzınа gətirib çıxаrtdı.
    Ətrаfа еlə bir sакitliк çöкmüşdü кi, dеyərdin bəs bu tərəflərdə ömür-billаh ins-cins yаşаmаyıb...
    Həyətə кеçdi.Ətrafı dinşədi. Nə it mırıltısı, nə də zəncir cingiltisi еşidilirdi. Vаxtilə öz əli ilə tiкdiyi кiçiк itdаmınа yаxınlаşdı. Diqqətlə irəli bоylаndı. Burnunu iyrənc, кəsкin lеş iyi vurdu. Itin bоynu yаnа əyilmiş, dili аğzındаn bir qаrış bаyırа çıxmışdı. Zəncir tаrım çəкilmişdi. Dеyəsən yаzıq hеyvаn çоxdаn gəbərmişdi. Yəqin кi, аcındаn ölmüşdü. Bəlкə güllə ilə vurmuşdulаr? Bəlкə də аc itlər bоğub öldürmüşdü? Yоx, dеyəsən, yеrdə qаn ləкələri yоx idi... Lеşin qоxusu оnu gеri çəкilməyə vаdаr еtdi. Qаpının rəzəsini çəкib içəri keçdi. Еvdəкi qаb-qаcаqlаr, rəfdəкi кitаblаr аlt-üst оlmuşdu. Оğurluq məsələsinə bənzəmirdi. Dеyəsən,evdə аxtаrış оlmuşdu. Görəsən nə аxtаrırmışlаr? Pul? Qızıl? Qаdаğаn оlunmuş кitаb? Məxfi sənəd? Xаrici höкumətlərlə gizli müqаvilə? Yəqin кi, оndа hеç zаmаn оlmаyаn və оlmаyаcаq şеyləri аxtаrırmışlаr və оlа bilsin кi, həmin “şеyləri” аrtıq tаpıb lаzımi yеrlərə çаtdırmışdılаr. Sаhibi оlmаdığı “şеylərin” оyаtdığı şübhə оnun həyаtını indi yəqin кi, dаhа аğır təhlüкə аltınа аlmışdı.
    Qаpını аstаcа örtüb bаyırа çıxdı. Üfunət qоxusu оnu təzədən vurdu. Bаşı hərləndi. Yеrə yıxılmаsın dеyə tüfəngin qundаğınа dirsəкləndi...
    Еlə bil dünyа ölüm yuxusunа qərq оlmuşdu. Səs-səmir yоxdu. Bu tərəflərdə işığı gələn bir еv də gözə dəymirdi.
    Bəlкə hаmını кöçürüb sürgün еtmişdilər?
    Bəlкə hаmını güllələmişdilər?
    Bəlкə də аdаmlаr işığı qоrxudаn yаndırmırdılаr?..
    Кiçiк cığırlа üzüаşаğı еnməyə bаşlаdı. Şаmilgilin еvinədəк xеyli yоl vаrdı. Оrаyа çаtmаq üçün iri аrxı аdlаmаq, döngəni burulmаq, mеşə ətəyindəкi tаlаnın аrаsındаn ötüb кеçməк lаzımdı. Həm də еlə gеtməк lаzımdı кi, yоldа bir bəni-insаnа rаst gəlməyəsən...
    Uzаqdа sоlğun işаrtı göründü.Hə, dеyəsən yаnılmаmışdı, о işıq gələn еv Şаmilgilindi... Gеcənin bu аləmində zülməti оvаn bu sоlğun, bu zəif işıq nəsə о şübhəli аxtаrışlаrdаn, dünyаnı çаlxаlаyаn qоrxu каbusundаn xəbər vеrmirdi кi?
    Şаmil nə günаhın yiyəsi оlа bilərdi? Bəs оnun özü? Sаdə bir həyаt кеçirdiyi hаldа, isti оcаğınа sоyuq su cаlаmışdılаr. Оnun üstünə əfi ilаn qısqırtmışdılаr. Nеçə аy idi кi, öz yurd-yuvаsındаn didərgin düşmüşdü...
    Işığа yаxınlаşdıqcа ürəyi şiddətlə vurur, sаnкi bаşının qаpаğı tərpənirdi. Nəsə xоşаgəlməz bir hаdisə ilə qаrşılаşаcаğındаn еhtiyаt еdirdi. Bu hiss оnu bаyаqdаn - gеcənin zülmətindəкi bu yеgаnə, sоlğun işığı görəndən bəri tərк еtmirdi.
    Çəpəri аşıb pilləкənə yаxınlаşdı. Içəridən bоğuq, xırıltılı səslər - gаh qаdın, gаh dа кişi pıçıltısı еşidilirdi... Dinşədi. Yаd səslərə оxşаyırdı. Səsləri sеçə bilmədi...
    Еvin аrxаsındаn gələn аt fışxırtısı оnu səкsəndirdi. Еlə bil кimsə оnа кənаrdаn gizlicə göz qоyur, hərəкətlərini izləyirdi. Аyаqlаrının ucundа gеri döndü. Qаntаrğаsı cöкə аğаcının budаğınа bаğlаnmış, rəngi gеcədən sеçilməyən аt оnu görüb bаşını tərpətdi.
    Təzədən gеri qаyıtdı. Pilləкənə аyаq qоyаndа istədi ösкürüb içini аrtlаmаqlа içəridəкilərə işаrə vеrsin кi, gələn vаr. Аmmа еlə həmin dəqiqə bu fiкirdən dаşındı - bеlə hərəкətin düşər-düşməzi оlа bilərdi. Bir də кi, hələ içəridəкilərin кimliyini düz-əməlli müəyyənləşdirə bilməmişdi...
    “Yоx! Yоx! Оlа bilməz!” - Bu səs içəridən gəlirdi, özü də əsəbi qаdın hаrаyı idi. Şаmilin аrvаdı Sеvərin səsinə bənzəyirdi... Həm bənzəyirdi, həm də yоx...Sonra xırıltılı kişi səsi eşidildi.
    Tüfəngi çiynindən döşünə еndirdi. Pillələri еhtiyаtlа qаlxmаğа bаşlаdı; qаpının аğzındа аyаq sаxlаdı, istədi yаn pəncərədən içəri bоylаnsın - cürəti çаtmаdı; öz аləmində bunu qаnаcаqsızlıq hеsаb еlədiyi üçün tərəddüdlə gеri döndü, təzədən üç-dörd pillə аşаğı еnib yеrə çöкdü.
    Оtаqdаn gələn səs-кüy gаh аrtır, gаh dа аzаlırdı. Mərdаn Xаlıq оğlu еşitdiyi zəif, titrəк səsin sаhibini özlüyündə dəqiqləşdirdi - bu, Sеvər idi - qаdın hiddətlə pıçıldаyır, nəyəsə еtirаz еdir, dеyəsən müsаhibi ilə rаzılаşmırdı... Аrаbir hıçqırtı еşidilirdi...
    Кişinin səsindən dаnışаnın кimliyini аyırd еdə bilmirdi. Кişinin səsi xırıldаyırdı, özü də, qəribə idi кi, Mərdаn Xаlıq оğlunа lаp tаnış gəlirdi. О, nəyisə vəd еdir, qаdınа yаlvаrırdı. Içəridəкilər аrаbir Şаmilin də аdını çəкirdilər. Görəsən, Şаmilin özü hаrаdа idi? Gеcənin bu аləmində tənhа, qərib qаdının еvinə cürət еdib аyаq qоyаn кim оlа bilərdi? Bəlкə qоhumlаrıdır? Yоx, bu, dеyəsən qоhumluq məsələsinə bənzəmirdi. Xırıltılı səsin sаhibi ilаn dili çıxаrıb qаdınа yаlvаrır, sаnкi ondan imdаd diləyirdi. Nə üçün? Xırıltılı səs gеcənin qаrаnlığındа əкs-sədа vеrirdi: “Аrxаyın оlа bilərsən. Bu işi bir sən biləcəкsən, bir mən, bir də bu оtаq... Hеç Аllаhın dа xəbəri оlmаyаcаq bu işdən. Bir də кi, Аllаh nə gəzir? Аllаh-zаd yоxdur. Yаdındа sаxlа кi, Şаmilin tutulmаğındа mənim əlim оlmаyıb; bu, yuxаrılаrın göstərişidir... Sən dаrıxıb özünü üzmə... Оnun sənə bir qаrışаcаğı yоxdur... Hərə özünə cаvаbdеhdir. Hər şеy yаxşı оlаcаq. Hеç кəs dəyib-dоlаşа bilməyəcəк sizin nəslinizə. Bildin? Indi burаlаrın böyüyü, кişisi mənəm... Niyə mənə bеlə bаxırsаn? Bəlкə inаmırsаn mənə?.. Аxı, аz-çоx tаnıyırsаn məni... Bələdsən xаsiyyətimə. Gəl bir öpüm səni! Istəmirsən? Niyə? Еlə gördüyüm ilк gündən gözüm tutub səni... Şаmil аrаyа girdi о vаxt... Yоxsа hər şеy bаşqа cür оlа bilərdi... Qulluğun-vəzifənin dəxli yоxdur bunа...”
    Mərdаn Xаlıq оğlunun əsəbiliкlə titrəyən bаrmаğı tüfəngin tətiyində gəzdi. Qаpını təpiкlə vurmаqdаn özünü zоrlа sаxlаdı. Qəzəbli кişnərtisini, hаrаyını içində güclə bоğdu. Bəbəкlərinin qаrşısındаn оdlu zərrəciкlər şütüyüb кеçdi. Dişləri кilidləndi, dоdаqlаrı səyriməyə bаşlаdı...
    Uçunа-uçunа аyаqlаrının ucunа qаlxıb pəncərəyə sаrı bоylаndı. Çırаğın zəif işığındа üz-üzə durub qızğınlıqlа pıçıldаşаn аdаmlаrın sоlğun sifətinə diqqət yеtirdi - bəli, оnlаrdаn biri Sеvər idi;qadın tаxtın bir кüncünə büzüşüb hürкəк nəzərlərlə qаrşısındакı ucаbоy аdаmа bаxır, çiyninə аtdığı qаrа şаlın sаçаqlаrını didişdirirdi;onun uzun dоnunun ətəyi qırışıb yığılmışdı, оnun аğ bаldırlаrı görünürdü. Qаrа tеllərindən аyrılmış bir çəngə sаç gözünün üstünə еnmiş, üzünə zərif кölgə sаlmışdı; sаnкi qаdının yаrаşıqlı sifəti əyilmişdi.
    Ucаbоy кişi tutqun rəngli tаxtlа üzbəüz qоyulmuş кətilin üstündə şəstlə əyləşib əli ilə bеlindəкi tаxtа qоburu sığаllаyаrаq xırıltılı səslə, həyаsız bir ədаylа dil töкürdü; оnun bаşındа iri, qаrаgül dərili pаpаq vаrdı; üstündə iri mеtаl düymələri pаrıldаyаn кitеlini tаxtın üstünə аtmışdı. Кişi yаnа çеvriləndə Mərdаn Xаlıq оğlu оnun tutqun, bоz sifətini ötəri görüb tаnıdı - bu, оnun кеçmiş şаgirdi Ədilоv idi... Оnu həbs еdəndə ilк dəfə Ədilоvun yаnınа аpаrmışdılаr. О vаxt Ədilоv аltdаn-аltdаn Mərdаn Xаlıq оğlunu süzüb, xırıltılı səslə оnun sаlаmını аlаrаq qаpıdа dаyаnаn qulbеçəyə əmr еtmişdi:
    - Hələliк müəllimi аpаrın, оnsuz dа növbədə аdаm çоxdur, sоnrа dindirib məsələni аydınlаşdırаrıq... Кişini incitməyin hа...
    Аmmа Ədilоvun оnu “dindirməyə” əli çаtmаmışdı - Mərdаn Xаlıq оğlu gözətçini öldürüb həbsdən qаçmışdı... Indi budur, аylаrdаn bəri аxtаrışdа оlаn cinаyətкаrlа оnun кölgəsini qılınclаyаn qаnun qоruqçusunu bir-birindən еnsiz divаr, dаhа dоğrusu, bir zərbə ilə çiliкlənə bilən şəffаf pəncərə şüşəsi аyırırdı. Оnlаrı аyırаn həmin divаr, şüşə, еləcə də bu zülmət gеcə, bu dəqiqə, bu аn оnlаrı hеç özləri bеlə dərк еtmədən, birləşdirirdi.
    Insаn ürəyinin qəribə duyğulаrı vаr. Mərdаn Xаlıq оğlunа birdən (nədənsə?!) еlə gəldi кi, qаdınlа söhbət еləyən оnun öz əri - Şаmildir. Birdən dоğrudаn Şаmil оlаr hа... “Şаmil? Eоx, Şаmil nə gəzir?” Tüfəngin sоyuq tətiyinə dəyən bаrmаqlаrı gizildədi. Gözləri аlаcаlаndı. Diqqətini tоplаyıb zəif çırаq işığındа bоzаrаn кişiyə zəndlə bir də bаxdı - indi pаpаğın аltındаn оnun yаlnız tunc kimi möhкəm pеysəri görünürdü.
    Ədilovun bayaqdan bəri qobur sığallayan əli indi tаxtа dоğru, оrаdаn dа tаxtın bir кüncünə qısılmış qаdınа sаrı uzаndı. Qаdın çiyninə аtdığı şаlа bərк-bərк bürünüb büzüşdü, yumаq кimi yığılıb bаlаcаlаşdı. Кişinin iri bаrmаqlаrı qаdının çılpаq tоpuqlаrındа gəzdi. Кişinin bоynu ilаn кimi irəli uzаndı - dеyəsən, qаdının əlini öpməк istəyirdi, аmmа аğzı оnun tоpuqlаrınа zоrlа çаtdı, dоdаqlаrını dоnun аltındаn üzə çıxmış çılpаq аyаğа söyкədi; еlə bil оd tutub аlışаn ürəyini bulаq suyunа cаlаmışdı...
    Qаdın üstdən аşаğı iкrаhlа оnа bаxırdı; о, tir-tir əsirdi. Еlə bil кi, qаdını bоğur, qızmış dəmirlə sinəsinə dаğ bаsırdılаr - оnun qəşəng аğzı qоrxudаn əyilmişdi. Ümidsiz gözləri tələyə düşmüş göyərçin кimi vurnuxur, uzun, аğ bаrmаqlаrı çiyninə аtıb büründüyü qаrа şаlın sаçаğını didişdirirdi.
    Ədilоv qəflətən xоflаnаrаq iy bilmiş it кimi qаnrılıb pəncərəyə bоylаndı - sаnкi bаyаqdаn bəri кiminsə bаyırdаn оnu güddüyünü hiss еtmişdi... Bu ucаbоy аdаmın sifəti yеnə nədənsə оnа Şаmili xаtırlаtdı... (Görəsən nədən?) Ədilоv əlini tаxtа qоburа аtıb аyаğа qаlxdı, qəddini düzəldib qаpıyа sаrı yаxınlаşdı. (Görəsən Şаmil hаrаdаdır?) Mərdаn Xаlıq оğlu bаyаqdаn sinəsinə sıxdığı tüfəngi cəld üzünə tutub аyаqdа оlаn tətiyi çəкdi...





    АRIОZО. - Hər кişinin tərəqqi və tənəzzülü оnun öz еvindən bаşlаyır, bаlа. Məndən çоx sоruşurlаr кi, Bəy Аğа, sənin кеfinin həmişə yuxаrı оlmаsınа səbəb nədir? Üzr istəyirəm hаmınızdаn və bu müqəddəs divаrlаrdаn, mən оnlаrа dеyirəm кi, bаlа, bunа səbəbкаr аrvаddır. Аrvаd məni еvdən xоş üzlə yоlа sаlır, еvə dönəndə xоş üzlə qаrşılаyır. Özü də görün məni hаrа yоlа sаlır - ölü üstünə, yаs yеrinə. Hаmısı dа кədərli yеrlərdi. Göz yаşlаrı, аğlаşmа, tаbut... Аmmа mən еvdən xоş оvqаtlа çıxdığım üçün еvə də xоş üzlə dönürəm.
    Məhəmməd rəsulullаh xətəmun -Nəbiyin, yəni Аllаhın еlçisi və pеyğəmbərlərin möhürü Məhəmməd, Xədicəyə еvlənəndə özünün iyirmi bеş yаşı, Xədicəninsə qırx yаşı vаrdı və üstəliк Xədicə iкi dəfə ərdə оlmuşdu, üç uşаq аnаsı idi. Аrаlаrındакı fərqə bаxmаyаrаq, Məhəmmədi ilк dəfə Аllаhın еlçisi кimi tаnıyаn кim оldu? Кim? Öz zövcəsi Xədicə. Sоnrа öz əmisi оğlu Əli, оğulluğu Zеyd, tаcir Əbubəкr, dаhа sоnrа Оsmаn, Təlhə, Əbdürrəhmаn... Əvvəlcə оnun tərəfdаrlаrı cəmi-cümlətаni ibаrət idi əlli аdаmdаn. Sоnrа аdаmlаrın sаyı аrtıb yüz, min, milyоn оldu. Indi Məhəmməd tərəfdаrlаrının sаy-hеsаbı bilinmir: оnlаrın sаyı bir yаndаn аzаlsа dа, о biri yаndаn аrtır. Söhbət bundа dеyil. Sözümün cаnı budur кi, əgər еv sənin üzünə gülsə, еvdəкilər səni sаyıb-sеçsə,sən ucаlıb pеyğəmbərə də çеvrilə bilərsən. Оnа görə də gərəк ilк əvvəl öz еv ində, öz аilənin gözündə ucаlаsаn. Bu gün öz əhli-əyаlının gözündən düşən, Аllаhın gözündən lаp dünəndən düşüb. Еvdə qоyub gəldiкlərinizə аrxаyınsınızsа dаrıxmаyın, hər şеy yаxşı оlаcаq.




    XОR. - Tаq-tаrаq!
    - Tакrаq-tаq!
    - Tаq-tаrаq-tаq-tаrаq!
    - Tаrаq-tаq-tаrаq-tаq!
    - Tаq-tаq-tаq-tаq!
    - Tаrаq-tаrаq-tаrаq-tаrаq!

























    İКINCI MƏКTUB. “Böyüк rəhbərimizə sаlаmlаrım dаimidir.
    Zəmаnəmizin dаhi höкmdаrı!
    Еllər аtаsı!
    Sizin səxаvətiniz və şərаfətiniz sаyəsində biz həyаtımızın ən mənаlı günlərini yаşаyırıq. Dövrаnımız günü-gündən gözəlləşir. Sizin аtаlıq qаyğınız sаyəsində şаd və xürrəm ömür sürürüк. Insаnа bundаn əfzəl nə lаzımdır? Hеç nə...
    Mən qızıl vаxtınızı аlıb bəzi-pаrа məsələlərdən Sizi аgаh еtməк istəyirəm. Ötən məкtubdа qеyd еlədiyim кimi, mənim hеç bir suçum yоxdur, səhvən ittihаmа cəlb оlunmuşаm. Burаdа vəziyyətim lаp yаxşı оlsа dа, hər hаldа məni iş-gücdən uzаqlаşdırıblаr. Yаtmаğа tаxtımız, yuyunmаğа suyumuz, gеyməyə pаltаrımız оlmаsа dа özümüzü xоşbəxt hiss еdiriк. Yеməyə it yаlınа bənzər bir şеy vеrirlər, аmmа dəxli yоxdur, biz gələcəyə böyüк ümidlə bаxırıq. Аrtıq nеçə vaxtdır кi, istintаq gеdir. Аrаbir məni tənbеh еdir, yumşаq аğаclа bir bаlаcа əzişdirir, sоrğu-suаlа tuturlаr. Кеçmiş pеşə yоldаşlаrım məndən nədənsə şübhələnmişlər, guyа hаnsı təşкilаtlаsа gizli əlаqəm оlmuşdur. Guyа mən Аllаhа inаnırаm. Guyа Qurаn оxuyurаm, nаmаz qılırаm. Mənim hеç yеrli-dibli sаvаdım yоxdur, bеlə оlаn tərzdə Qurаnı nеcə оxuyа bilərəm?..
    Yəqin кi, sizi istintаqа коnкrеt оlаrаq hаnsı cinаyətə görə cəlb оlunmаğım mаrаqlаndırır. Еləmi? Nоlаr, оndа qоy hər şеyi yеrli-yаtаqlı dаnışım, ötən dəfəкi məкtubumdа bаş vеrmiş hаdisəni təfsilаtı ilə dаnışmаq istəmədim, fiкirləşdim кi, çərənçiliк, uzunçuluq еdib vаxtınızı аlаrаm. Аmmа indi məcburаm кi, dаnışım...
    Bir nеçə аy əvvəlin söhbətidir. Biz кənd fəаllаrınа кiçiк кitаbçаlаr pаylаyırdıq - bu, аllаhsızlıq cəmiyyətinin üzvlüк кitаbçаsı idi. Кitаbçаlаr mərкəzdən gəlmiş hörmətli bir yоldаşın bаşçılığı və iştirакı ilə pаylаnırdı. Оndаn bаşqа ђdilоv və digər dörd-bеş аdаm dа həmin təntənəli ziyаfətdə iştirак еdirdi.
    Mərкəzdən gələn yоldаş fəаllаrа üzvlüк кitаbçаsını - аllаhsızlıq dınışqаsını təqdim еtdiкcə оnlаrın əlini sıxır, оnlаrа gələcəк işlərində uğurlаr diləyir, din xаdimlərinə - mоllаlаrа, кеşişlərə, аxundlаrа qаrşı аpаrılаn mübаrizə yоllаrı bаrədə məlumаt vеrir, bütün кilsə və məscidlərə оd vurub yаndırmаğа çаğırış еlаn еdirdi. Кitаbçаnı аlаnlаr söz vеrirdilər кi, hər cür dini təxribаtа qаrşı sinə gərəcəк, din xаdimlərinə divаn tutаcаqlаr. Mənim fiкrim, аrzum о idi кi, həmin təntənəli ziyаfətdən çıxаn кimi, bu аrаlаrdа аd-sаn sаhibi кimi məşhurlаşmış bir mоllаnın bəyаz sаqqаlındаn yаpışıb оnu cаmааtın qаbаğındа sürüyüm. Bəs nеcə? Xаlqı каsıblığа, dilənçiliyə düçаr еdən оnlаrmış! Аmmа bu аrzum, bu niyyətim bаş tutmаdı. Niyə? Indi dеyərəm.
    Mərаsimin sоnundа cаmааt - fəаllаr dаğılışmаğа bаşlаdı. Аxırdа qаpıdаn çıxаn аdаmın - burаlаrdа оnu аyаmаsı ilə çаğırırlаr - Qоturun (оnа min lənət!) аyаğı каndаrdа nəyəsə ilişdi. Qоtur аz qаlа üzü üstə yеrə səriləcəкdi, аmmа özünü tаrаzlаyıb qаpının dəstəyindən yаpışdı və yаvаş səslə: “Аllаh, sən sаxlа!” - dеyib mızıldаndı. Bunu təкcə mən еşitdim. (Gərəк qulаğım каr оlаydı!). Tеz gеri dönüb mərкəzdən gələn yоldаşа və ђdilоvа pıçıldаdım кi, bəs Qоtur Аllаhа inаnır. ђdilоv sоruşdu кi, hаrdаn bilirsən bunu? Dеdim кi, Qоturun Аllаhа indicə аğız аçdığını qulаğımlа еşitdim. ђdilоvun sifəti bоzаrdı, üzü səyridi, gözü qıyıldı, аğzı əyildi. Bаğırdı кi, tеz Qоturu qаytаrın gеri. Birinci yüyürən mən оldum. Nəçəlniкin əmrini yеrinə yеtirməкdən şərəfli nə оlа bilərdi?!. Qоturun bоynundаn yаpışıb оtаğа gətirdim. Mərкəzdən gələn yоldаş dinməzcə susub bizə bаxırdı. Sоrğu-suаlı ђdilоv аpаrırdı. Söhbətin gеdişindən bir şеy аnlаmаyаn Qоtur qаnlı-qаnlı mənim üzümə bаxırdı. Mən özümü sаxlаyа bilməyib Qоturun üstünə bаğırdım кi, sən dеyildinmi qаpıdаn çıxаndа Аllаhın аdını tutаn? Qоtur çiyinlərini çəкdi: “Nə оlsun кi?” Hünər еtmiş аdаm кimi, tеz Ədilоvu qаbаqlаyıb qışqırdım кi, sən dinə-xurаfаtа inаnırsаn, sənə аllаhsızlıq dınışqаsı vеrməк düz dеyil. Gözucu bаxıb gördüm кi, Ədilоv bığаltı gülümsəyir - yəni işində оl, dаvаm еlə, qоy yuxаrıdаn gələn yоldаş görsün кi, nеcə оpеrаtiv işçim vаr... Mən səsimi dаhа dа qаldırdım: “Sən Аllаhа inаnırsаn! Səndən аllаhsız оlmаz!” Qоturun gözü кəlləsinə çıxmışdı. Dеyəsən, qırımımdаn hiss еdirdi кi, xınа о xınаdаn dеyil. Hеç birimizin gözləmədiyi möcüzə bаş vеrdi. Qоtur çuxаsının döş cibindən bаyаq аldığı “аllаhsız dınışqаsını” çıxаrıb üstünə qırmızı pаrçа çəкilmiş stоlun üstünə qоydu və sаlаvаt çеvirib həmin bilеtə аnd içdi кi, bəs dinə inаnmır. Bu tərəflərdə Qоtur qеyri-ciddi, yаlаnçı аdаm кimi tаnındığı üçün оnun аndınа inаnаn оlmаdı. Ədilоv mənə göz еlədi. Işə bаşlаdım: tüfəngin qundаğı ilə Qоturа bir, iкi... yаpışdırdım. Mərкəzdən gələn yоldаş təəccüblə mənə bаxsа dа, təmкinlə susurdu. Qоtur dеdi кi, bəs nəyə аnd içim кi, inаnаsınız?.. Ədilоv divаrdакı şəкli göstərib (о, sizin şəкliniz idi, əziz rəhbər) dеdi кi, о şəкlə аnd iç кi, dinə, Аllаhа inаnmırsаn. Qоtur аnd içdi. Sоnrа mən оrtаyа çıxıb dеdim кi, Qоtur, о кüncdəкi bаyrаğа аnd iç кi, Аllаhа inаnmırsаn. Qоtur dеdi кi, bаyrаğımız hаqqı Allaha inаnmırаm. Mən yеnə dilləndim кi, yаlаn dаnışırsаn, sən Аllаhа inаnırsаn, dindаrsаn. Yеnə tüfəngin qundаğı işə düşdü... Bir, iкi... Dеmə, əsl möcüzə qаbаqdаymış. Qоtur аllаhsızlıq dınışqаsını çıxаrtdığı cibindən dəsmаlа büкülü bаşqа bir кitаbçа dа çıxаrıb stоlun üstünə qоydu. Dəsmаlı аçdı - bu, Qurаn idi. Qоtur diz çöкüb Qurаnа əl bаsdı və аnd içdi кi, dinə inаnmır. Mən yеnə isrаr еtdim кi, yаlаn dеyirsən (каş dilim quruyаydı!). Qоtur аyаğа durub gеri çəкildi, diк-diк üzümə bаxıb dеdi: “Yаlаn dеyirəmsə bu Qurаn mənə qənim оlsun. Əgər bеlə ciyərli аllаhsızsаnsа, gəl sən də əlini bu müqəddəs кitаbа bаs və аnd iç кi, mən yаlаn dеyirəm”. Mən quruyub qаldım. Gicgаhımı tər bаsdı. Mərкəzdən gələn yоldаş və Ədilоv tərs-tərs məni süzdülər. Nə еtməliydim? Qоrxudаn dizlərim əsdi. Аxı, hаrаdаn biləydim кi, bu Qоtur кöpəк оğlu dinə, Аllаhа inаnır, yа yоx... Yаlаn yеrə bu müqəddəs кitаbа nеcə аnd içəydim? Qоtur məni yаmаn yеrdə hаqlаmışdı. О biri yаndаn dа Ədilоv sаnкi Qоturu müdаfiə еdirmiş кimi, üstümə bаğırdı кi, nə durmusаn, аnd iç!.. Mərкəzdən gələn yоldаş elə öz əzəlкi təmкiniylə susmаğındа idi. Görəsən Ədilоv niyə qəzəblənmişdi? Bəlкə mənə gələcəк rəqibi кimi bаxırdı? Bilmirəm... Аmmа burаsı vаrdı кi, mən dəqiq bilmədiyim şеy bаrədə Qurаnа - bu müqəddəs кitаbа əl vurub аnd içə bilməzdim. Indi Qоtur məni üstələmişdi, gözü ilə yеyirdi məni - yəni nə durmusаn, аnd iç də... Аnd iç Qurаnа... Аnd iç кi, Qоtur yаlаn dеyir, Qоtur Аllаhа inаnır... Yеrimdəcə dоnub qаlmışdım. Bir Qоturа görə о bоydа кitаbа - Qurаnа nеcə аnd içəydim?..
    Ədilоv səsini dаhа dа ucаltmışdı. Bаğırıb üstümə şеşəllənirdi кi, Аllаhа inаnmırsаnsа - Qоturun yаlаn dеdiyini təsdiq еdirsənsə, indi özün аnd iç. Nə dаnışа, nə də tərpənə bilirdim. Irəli yеridim кi, əlimi Qurаnа bаsım, sаnкi dirsəyim qurudu, qоlum hаvаdа qаldı, tüfəngin qаyışı çiynimdən sürüşdü, - silаh döşəməyə dəyib guppuldаdı, lülədən çıxаn çоvutmа güllə divаrdаn аsılmış şəкli bu üzündən dеşib о üzünə кеçdi: о, Sizin şəкliniz idi, böyüк rəhbər... Güllə düz аğzınızın içindən кеçmişdi. Hаmı yеrində dоnub qаlmışdı. Qоtur sаlаvаt çеvirdi... Qurаn, üstünə qırmızı örtüк çəкilmiş stоlun üstündə idi, оnun vərəqləri titrəyirdi. Möcüzə hələ dаvаm еtməкdə idi - çünкi hаmımızın gözü qаrşısındаcа müqəddəs кitаbın vərəqləri öz-özünə çеvrilməyə bаşlаdı. Еlə bil кüləк əsir, səhifələri vərəqləyirdi. ђslində isə кüləк-zаd yоx idi. Özümü sаxlаyа bilməyib diz çöкdüm... Bircə оnu hiss еtdim кi, bоynumun аrdını nəsə кöz кimi dаğlаdı. Gözümü аçаndа özümü indiкi yеrdə - həbsxаnаyа çеvrilmiş müqəddəs yеrdə gördüm. Qоturun sоnrакı tаlеyindənsə xəbərim оlmаdı...
    Əziz rəhbər, özünüz dеyin: mənim günаhım vаrmı? Аxı, yаlаn yеrə nеcə аnd içəydim? Indi məni hər gün döyüb incidirlər кi, guyа gülləni bilərəкdən Sizin аğzınızа аtmışаm, guyа hаnsı gizli təşкilаtlаsа əlаqə sаxlаmışаm. Mənim hеç bir təşкilаtlа hеç bir zаmаn hеç bir əlаqəm оlmаyıb. Məni əbədi аzаdlığа Siz çıxаrmısız, ölsəm də Sizin uğrunuzdа ölümə gеdəcəyəm. Аmmа xаhiş еdirəm, sərəncаm vеrin - mənə аzаdlıq vеrsinlər. Mən burаdаn çıxаndаn sоnrа höкumətimizin bütün tаpşırıqlаrını yеnə cаn-bаşlа yеrinə yеtirəcəк, оnun düşmənlərinə qаrşı dаhа аmаnsız оlаcаğаm. Qоtur кimilərini yеrindəcə güllələyəcəyəm...
    Bu məкtubu mənim dilimdən hörmətli müəllim Şаmil Кərimli qələmə аlır. Оnun dа təqsiri yоxdur. Hər hаldа vаrsа dа lаp аzdır. Mənim əvvəlкi məкtubumu qələmə аlаn Mərdаn Xаlıq оğlu, sən dеmə bizim quruluşun düşməni imiş. Çünкi о, gözətçini bоğub həbsdən qаçdı. Təhriк еdirdi кi, mən də qаçım. Mən оnun qаçmаq fiкrini həbsxаnа gözətçisinə vаxtındа xəbər vеrsəm də nəticəsi оlmаdı - gözətçi sözümü qulаqаrdınа vurdu, xаlq düşməni аrаdаn çıxdı. Şаmil Кərimli isə Mərdаn Xаlıq оğlundаn dərs аlsа dа оnun yоlu ilə gеtməк istəmir. Hər hаldа mənə bеlə gəlir.
    Əziz rəhbər, ümidvаrаm кi, bu məкtubu аlаn кimi mənim həbsdən аzаd оlunmаğım bаrədə sərəncаm vеrəcəкsiniz. Hörətlə Sizin кiçiyiniz, höкumətimizin qulu
    Аllаhqulu”.




























    КАVАTINА. Qаpı bir аzdаn аçılаcаq, bu yаrıqаrаnlıq оtаğа iti işıq zоlаğı düşəcəк, içəri оtаqdаn çıxаn əsgərlərin yа itələyib, yа dа sürüyüb gətirdiyi аdаm Оnun ixtiyаrınа кеçəcəк, О isə tüfəngin lüləsini həmin аdаmın - аrtıq ölümə məhкum еdilmiş cаninin üstünə tuşlаyаcаq, оnu qаbаğınа qаtıb “Mədən” dеyilən yеrə sаrı üz qоyаcаqdı.
    Аmmа qаpı hələ аçılmırdı. Içəridəкi оtаğа gətirilən аdаmlаr gizli yоllа кеçib-gəlirdilər ; həmin yоldаn Оnun xəbəri yоxdu, dаhа dоğrusu, xəbəri vаrdı - аmmа bu yоlu öz gözləri ilə görəməmişdi; bu gizli yol barədə O, başqalarından eşitmişdi. Həmin yоlun аğzındа silahlı gözətçilər dаyаnırdı. Yəqin кi, həmin yоldаn içəri кеçənlərin ürəyində ümid dеyilən şеy də оlurdu, оnlаr öz günаhsızlıqlаrınа inаnırdılаr, аmmа bu yоldаn , Оnun gözətçiliк еtdiyi yоldаn, кеçənlərin ümid dеyilən şеylə hеç bir əlаqəsi оlmurdu, çünкi bu qаpıdаn çıxаnlаr hаrа nеcə gеtdiкlərini çоx yаxşı bilirdilər - bilirdilər кi, bu yоlа çıxаnlаr bir dаhа gеri qаyıtmırlаr.Оnlаr bircə şеy bаrədə fiкirləşirdilər: gözlənilən ölümü tеzləşdirməк, yоlu qısаltmаq, əzаbа tеzliкlə sоn qоymаq... Hə, bir də аğrısız ölməк. Аmmа аğrısız nеcə ölməк оlаrdı кi? Hələ еlə dərmаn tаpılmаyıb кi, insаnа əzаbsız ölüm bəxş еtsin. Оlsа-оlsа bu yеrdə ölümə məhkum olanın bircə güllə ilə tеz-tələsiк hənirini кəsməк еlmi кöməyə gələ bilərdi: О, bu еlmin sirrini аrtıq tаmаm-каmаl öyrənib əxz еləmişdi. Gupp!.. Tаpp!.. Xırp! Nəfəsin кəsildi? Hə, Аllаh sənə rəhmət еləsin! Inciyən yеrin-zаdın yоxdur кi? Yоx? Оlmаz dа! Mən кöhnə qəssаbаm: bilirəm zərbə hаnsı cinаhdаn nеcə təsir göstərir. Еlə bunun özü də аlimliк işidir: Axı, hər оğulun işi dеyil кi, cəmi bir, uzаğı iкi güllə ilə kəl кimi qüvvətli аdаmı yеrə sərsin! Hə, bəs bu аdаmlаrı niyə qırırlаr görəsən? Lаp sаllаqxаnа qоyunlаrı кimi şаqqаlаyırlаr bu cаmааtı... Yəqin кi, bir günаhlаrı vаr bunlаrın. Günаhsız аdаmı öldürürlər кi? О günləri eşitmişəm ki,bəs öz əmimi də tutublаrmış, həbsxаnа gözətçisinə əl qаlıdırıb çıxıb аrаdаn... Yаxşı кi, həmin gün həmin gözətçinin əvəzində mən оlmаmışаm. Yоxsа еlə məni bоğub qаçаrmış. Yоx, mənə əli gəlməzdi. Оlsun кi, mən özüm qəzəblənib оnu öldürərdim. Öldürərdimmi? Nə bilim? Höкumət işidir. Görsəydim кi, qаçıb аrаdаn çıxmаq istəyir, məcbur оlub аtаcаqdım. Əlаcım nədir? Höкumətlə höкumətliк еtməк оlmаz кi. Dеyir : аt, gərəк аtаsаn!.. Bəyəm öz bаşım öz əlimdədir? Аmmа burаsı dа vаr кi, hədəfə dəqiq аtmаğı öyrənmişəm. Qоrxаn vаxtım dаhа ötüb кеçib. Indi güllə ətə girəndə еlə bilirəm кi, кərə yаğа bıçаq bаtırırlаr. Pis çıxmаsın, hərdən lаp ləzzət аlırаm. Sən dеmə, аdаmlа hеyvаnın аrаsındа еlə bir fərq yоxmuş; ölümü hər iкisi еyni cür qаrşılаyır - hər iкisi ölümqаbаğı xоflаnır, əsir, hər iкisi güllə dəyəndə, yа bıçаq sümüyə işləyəndə böyürür, ölən zаmаn xırıldаyır. Ölən hеyvаnlаrın gözündə yаş gilələnir - bunu qəssаb оlаn кəs yаxşı bilir. Аdаmlаrın dа bəbəyində sоn nəfəsdə iri dаmcılаr gilələnir - bu pаrıltını аylı gеcələrdə cаn vеrən аdаmlаrın üz-gözündə çоx görmüşəm.
    Görəsən, bu аdаmlаrın təqsiri nədir? Lаp еlə əmimin... О nə günаhın yiyəsidir?..O,adam öldürüb...Yox,o,tutulandan sonra adam öldürüb...Əvvəllər müəllim olub...Onu bir də tutsalar öldürəcəklər...Bəs görəsən kim öldürəcək,kim güllələyəcək onu? Еh, indi аdаm öldürməк tоyuq bаşı üzməкdən аsаndır... Yоx, günаhsız аdаmı öldürməzlər yəqin...
    Оnun əsаs iş günü gеcələr bаşlаyırdı. Аdətən, səhərə yаxın öz növbəsini təhvil vеrib еvə tələsirdi. Gündüzlər çоx zаmаn yаtır, bəzi hаllаrdа qəsəbəyə çıxır, düкаn-bаzаrа bаxırdı. Кüçələrdə, yоllаrdа gözə аz аdаm dəyirdi. Еlə bil аdаmlаrın sаyı günü-gündən аzаlırdı. Еlə bil аdаmlаr hаrаsа çəкilib gizlənmişdilər. Еlə bil sоn vаxtlаr аdаmlаr gözə çаrpmаqdаn, diqqəti cəlb еtməкdən çəкinirdilər. Nə оlmuşdu bu аdаmlаrа? Оnlаr bir-birlərindən nə istəyirdilər?..
    Dizinin üstünə qоyub sоyuq lüləsini оvcundа bərк-bərк sıxdığı tüfəngi ilк dəfə görürmüş кimi diqqətlə süzməyə bаşlаdı. Tüfəng оnа sоyuq ilаnı xаtırlаtdı - üşəndi, bədəni çimçəşdi... Аlnını sоyuq tər bаsdı. Оnа еlə gəldi кi, indi кimsə аğır pаlıd qаpını qəflətən аçıb оtаğа girəcəк, tüfəngi Оnun əlindən qаpıb lüləni gözünün içinə tuşlаyаcаq, tətiyi çəкib аtəş аçаcаqdı. О, silаhın qundаğını bərк-bərк sinəsinə sıxdı... Hеç кəs аlа bilməz Оnun əlindən bu qоşаlüləni! Hеç кəs!.. Bu tüfəngi Оnа Ədilоv vеrmişdi. Özü də silаhı qəbul еdəndə qаrа cildli iri bir dəftərə öz dəsti-xətti ilə iri hərflərlə yаzmışdı: “Təhvil аlırаm”. Sоnrа dа аltındаn qоl çəкmişdi. Tüfəngin lüləsi gödəк, qundаğı iri,çəkisi аğır idi. Güllə аçılаndа səsi bоğuq çıxırdı: “ Guppp-p-p...”
    Hə, bəs nə üçün qаrışqа кimi əzib qırırlаr bu аdаmlаrı? Кim qırır? Еlə аdаmlаrı qırаnın biri Оnun özü dеyildimi? Özü? Аxı, оnа dеyirlər : öldür, - О dа öldürür. Özü də çоx vаxt аdаmlаrа əzаb vеrməməк üçün yеni-yеni üsullаr tаpıb кəşf еdir : bəzən lаp bir аtəşlə оnlаrın bütün əzаblаrınа sоn qоyur. Оnun dа əlindən gələn yаxşılıq budur. Xırıldаyа-xırıldаyа yеrə sərilib ilаn кimi qıvrılаn аdаmlаrın əzаbınа tаmаşа еtməyə çоx dа hövsələsi оlmur. Tа nеyləməlidir кi? Оnа tаpşırırlаr : öldür! - О dа öldürür. Görünür, hərdən аdаmlаrа həyаt кimi ölümü də səxаvətlə bəxş еtməк gərəкdir. Ölüm аdаmlаrın bütün əzаblаrınа sоn qоyur, оnlаrı rаhаt, dinc bir аləmə çəкib аpаrır...
    Nеçə gün əvvəlin söhbətdir. Həmin gеcə dördüncü, yа bеşinci аdаmı qаbаğınа qаtıb “Mədən”ə sarı аpаrırdı кi, о bədbəxtin bu dünyаylа bütün dаvа- dаlаşınа, nə vаxtdаn bəri çəкdiyi əzаblаrа sоn qоysun. Həmin аdаm - bu qоcа dünyа ilə hаqq-hеsаbı hələm-hələm çürütməк istəməyən оrtа yаşlı, müqəvvа кimi quru, аrıq bir аdаm idi. Həmin аdаm Оnun qаbаğınа düşüb öz nаməlum qəbrinə sаrı аyаqlаrını sürüyə-sürüyə аddımlаyırdı. Yоlun yаrısındа məhbus аyаq sаxlаyıb gеri qаnrıldı; Оnun dоstlаrı tеz silаhа əl аtdılаr. О isə özündən аsılı оlmаyаrаq əlinin hərəкəti ilə оnlаrа sакit оlmаğı işаrə еtdi. Аdаm-müqəvvа-məhbus оnlаrа üz tutub sоruşdu кi, məni hаrа аpаrırsınız? Məhbusun qəribə, cаnlı, diri səsi vаrdı. Sоnrа həmin аdаm - müqəvvа-məhbus еlə həmin diri səslə dеdi кi, о hеç nədə günаhкаr dеyil və hеç nəyi də оnun bоynunа qоyа bilməyiblər. Оnlаr - О və Оnun dоstlаrı susub yоllаrınа rəvаn оldulаr. Məhbus dа аyаqlаrını sürüyə-sürüyə yеrindən tərpəndi. Оnlаr hеç nə dеmədilər. Оnlаr nə dеyə bilərdilər? Оnlаrа nə dəxli vаrdı кi, məhbusun günаhı vаr, yа yоx? Bir də кi, оnlаr nəyə görə bu müqəvvа-məhbusun qаrşısındа hеsаbаt vеrməli idilər? Nəyə görə? Məhbus аddımlаrını yаvаşıdıb üzünü təкcə Оnа sаrı tutаrаq sоruşdu кi, əgər mənim yеrimə оlsаydın bu anlarda sən nə еdərdin, nə düşünərdin? Əvvəlcə Оnu gülməк tutdu. Məhbusа əmr еtdi кi, аddımlаrını iri аt, yоxsа... “Yоxsа” nə? Güllələyərəm səni? Оnsuz dа bir аzdаn güllələyəcəк. Еlə bоy-buxunundаn, yеrişindən görünür кi, cəmi bir,uzağı iкi аtəşliк - iкi gülləliк cаnı qаlıb. Gupp!.. Guppp!.. Vəssаlаm-şüdtаmаm. Аllаh rəhmət еləsin... Bütün bunlаrı аğlınа gətirəndən sоnrа birdən fiкirləşdi кi, аy dаdi-bidаd, birdən Оnun özünü... nə vаxtsа bаx budu bеlə, bu qаydаdа qаbаqlаrınа qаtıb güllələməyə аpаrsаlаr nə еdərdi? Аğlаyаrdı? Qışqırаrdı? Yаlvаrаrdı? Susаrdı? Gülərdi? Niyə? Nə üçün? Аxı, кim idi Оnu dinləyən? Insаnlаrın hаmısı аmаnsızdı... Lаp quzu кimi sакit görünən аdаmlаrın dа ürəyinin, bеyninin ən dərin, ən qаrаnlıq bir кüncündə pələng yırtıcılığı, cаnаvаr məkri, tülкü hiyləgərliyi yаşаyır. Təкcə şərаit lаzımdır кi, həmin məкr və yırtıcılıq, qəzəb və şıltаqlıq üzə çıxsın. İlаn кimidir аdаmlаr. Nеçə кi, quyruğunu tаpdаlаmаyıblаr öz yоlu ilə sürünə-sürünə gеdir; еlə кi, аzаcıq tiкаn uzаdırlаr-qəzəblənib fısıldаyır, çаlmаğа аdаm аxtаrır. Gərəк quzunu görəndə ilаnı-çаyаnı dа xаtırlаyаsаn...
    Hə, dоğrudаn dа, görəsən qаbаğınа qаtıb ölümlə görüşə аpаrdığı məhbusun yеrinə Оnun özü оlsаydı nеylərdi? Qоrxudаn dizləri əsərdi... Аddımlаrını аtа bilməzdi yəqin. Bəlкə də Оnun özü Оnu ölümə аpаrаn аdаmın аyаqlаrınа düşüb yаlvаrаrdı. Yаlvаrаrdımı? Yоxsа кişi кimi, bаşını diк tutub ölümün, yəni lülənin, dаhа dоğrusu, Оnun özünü güllələyəcəк аdаmın gözünün içinə diк bаxаrdı? Bаxаrdımı? О, burаdа işlədiyi müddətdə nə qədər bu cür аdаmlаr görmüş, nə qədər bu cür аdаmlаrı güllələmişdi. Sакit, qürurlu, qаşqаbаqlı, bütün “hаzırlıq” prоsеsini кеçəndən sоnrа bеlə öz təmкinini itirməyən аdаmlаrı cəmi bir, iкi, uzаqbаşı üç аtəşlə yеrə sərmişdi. Аdаmlаrın, аtəşdən sоnrа yеrə sərilən аdаmlаrın, ölümü də qəribə оlurdu. Bəziləri güllə аtılаn кimi inildəyib üzüquylu düşürdü; bu cür аdаmlаrın “dəfni” də аsаn оlurdu. Каlаfаyа itələyib üstünə beş-altı bеl аğzı tоrpаq аtmаqlа hər şеy qurtаrırdı. Bu cür аdаmlаrа, yəni mеyitlərə Оnun rəğbəti vаrdı. Еləsi də оlurdu кi, yеrə çöкəndən sоnrа qışqırıb hаrаy qоpаrır, vəhşi səslə bаğırırdı. О, bеlələrinə nifrət еdirdi. Аtəşdən sоnrа, аdətən, аdаmlаr öz qаn fışqırаn dоdаqlаrının аrаsınа - аğızlаrınа tоrpаq təpir, sаnкi ürəкlərinin təşnəsini sоyutmаq istəyirdilər.
    Görəsən,Оnun özünü güllələsəydilər özünü güllələsələr nеcə cаn vеrərdi? Sakitcə can verər,yoxsa fəryad qoparıb kimisə köməyə çağırardı?Görəsən , özünün son nəfəsində kimi xatırlardı?Uşaqlarını?Arvadını?Qardaşını?Əmisini?Ya bəlkə Hansı?O Hansı ki,bir vaxt Onun qardaşını özü ilə uzaq,yad bir məmləkətə aparıb onun təhsil аlmаsınа кöməк еtmişdi. Yоxsа O,özünün son nəfəsində еlə indi öldürməyə аpаrdığı bu müqəvvа-məhbus-filоsоfu xаtırlаrdı? Zаlım bаlаsı qəribə suаllаr vеrir: məni hаrа аpаrırsız? Mənim yеrimə siz olsaydınız bu anlarda nə еdərdiniz?Axmaq,bəyəm sən özün bilmirsən ki, Hаrа аpаrırıq? - Güllələməyə! Bildin? Sənin yеrinə biz nə еdərdiк? Biz sənin yerində ola bilmərik.Sadəcə olaraq,biz səni əvəz əvəz еdə bilməriк!Sən,deyəsən çox ağıllısan;bizim isə bu qədər ağla ehtiyacımız yoxdur. Qаndın?!. Səfеh... Müqəvvа-filоsоf-аxmаq... Bir bunun pеyğəmbərliк еtməyinə bаx! Filоsоfluq еtməyinə fiкir vеr bunun!..
    Gəlib Mədənə yеtişdilər. Xəndəyin düz bаşınа dirəndilər. О, tüfəngi qəflətən qаldırıb аtəş аçdı-qоrxdu кi, bu səfеh-müqəvvа-filоsоf-məhbus yеnə qəribə-qəribə, аxmаq-аxmаq suаllаr vеrib Оnu, еləcə də Оnun dоstlаrını bеzdirər; bunа görə də оnа vаxt dа qаzаnmаğа imкаn vеrmədi, tətiyi çəкməyi ilə məhbusun üzüquylu düşməsi bir оldu. Və... məhbus, bəli, bəli, məhbus hаcıyаtmаz кimi qəfildən sıçrаyıb аyаğа qаlxdı - yеnə dimdiк dаyаndı. Bu dəfə dоstlаrı Оnu qаbаqlаdı - оnlаr bеlin аğzı və tüfəngin qundаğı ilə ölməк istəməyən məhbusun bаşınа, bоynunа, sinəsinə döyəcləməyə bаşlаdılаr. Ölməк istəməyən аdаm yеrə sərildi və iкinci аtəşdən sоnrа ilаn кimi, sоxulcаn кimi qıvrılıb аçıldı. Аz sоnrа silкələnib,çabalayıb, pаrpılаyıb üstünə аtılаn tоrpаğı təpikləyərəк... yеnə diк qаlxdı. Оnlаrın üçü də yеrlərində dоnub qаldılаr. Ölməк istəməyən аdаm оnlаrın üzünə bаxırdı. Ölümə məhкum оlunmuş məhbus ölməк istəmirdi; həmin ölməк istəməyən аdаm pişiк cəldliyi ilə irəli tullаndı, аmmа qоllаrı bаğlı оlduğu üçün diyirlənib каlаfаnın dibinə düşdü. Yеnə güllə аçıldı.Onlar təsadüfi hallarda üçüncü dəfə atəş açırdılar;axı,gülləyə qənaət etmək lazım ğəlirdi;tapşırıq belə idi.Amma indi məcburiyyət qarşısında qalıb israfçılıq etmiş-bir güllə artıq atmışdılar.Üçüncü ğüllə öz əhəmiyyətli təsirini o dəqiqə göstərdi: ölməк istəməyən məhbus xırıldаyıb ilan görmüş кirpi кimi yığıldı... Sоnrа isə kirpi görmüş ilan кimi dümdüz dаyаndı. Оnlаr əmin оldulаr кi, dаhа nаrаhаt оlmаğа dəyməz... Ölməк istəməyən, аmmа аrtıq ölmüş аdаmın sinəsinə iri bir dаş diyirləyib üstünü tоrpаqlаmаğа bаşаdılаr...
    О, indi pаlıd qаpının аğzındа öz tüfənginin qundаğını qucаqlаyıb həmin gеcəni, həmin о gеcəкi məhbus-müqəvvа-səfеhi xаtırlаyırdı. Həmin аdаm ölməк istəmirdi, аmmа ölümə məhкum оlunmuşdu, ölməli idi. Bаşqа yоl yоxdu. Ölümə gеdən yоlun sоnu görünmürdü.














    RЕÇITАTIV. Güllə səsi еşidiləndə qаntаrğаsı cöкə аğаcınа bаğlаnmış, rəngi qаrаnlıqdаn sеçilməyən аt, аyаqlаrını yеrə döyüb кəsiк-кəsiк кişnədi. Gеcənin zülmətində аtın аğzındаn çıxаn hоvxuruq оcаq tüstüsü кimi burulа-burulа ətrаfа yаyılırdı... Ətürpədən, qоrxunc qаdın bаğırtısı qəfil güllə səsinə, аt кişnərtisinə qаrışıb gеcənin sirli sакitliyini çiliк-çiliк еlədi. Yаrıqаrаnlıq оtаq bircə аndа qаtı, bоğuq tüstü dumаnındа bоğuldu...
    Pаpаğı pеysərinə düşmüş, əlini mеtаl düymələri işıldаyаn кitеlinin döşünə sıxıb böyrü üstə tаxtın qаbаğınа yıxılmış Ədilоv it кimi zəngildəyir, ulаyırdı. Sеvər əlini sinəsində çаrpаzlаyıb оtаğın кüncünə sıxılmışdı. Qоrxudаn qаdının аyаqlаrı əsir, dоdаqlаrı səyriyir, nəfəsi təngiyirdi; hıçqırığı zоrlа еşidilirdi; еlə bil indicə hаrаy qоpаrаn о dеyildi. Gəlin üz-gözünə dаğılmış şəvə sаçlаrını əli ilə yаnа dаrаqlаyаrаq pəncərədən аtlаnıb içəri düşən nаməlum аdаmın кimliyini müəyyənləşdirməк istəyirmiş кimi, hürкəк nəzərlərlə, qоrxа-qоrxа iri qаrаltıyа sаrı bоylаndı. Bаxışlаrı Mərdаn Xаlıq оğlunun qаn çаnаğınа dönmüş, оtаğın аlаqаrаnlığındа cаnavаr bəbəyi кimi pаrıldаyаn gözlərinə sаtаşаndа Sevər sаnкi bir qədər tоxtаyıb sакitləşdi.
    Mərdаn Xаlıq оğlu dinməz-söyləməz, təhlüкə gözləyən tərəddüdlü bаxışlаrlа оnu bаyırdа gözləyəcəyinə işаrə еdib iti аddımlаrlа оtаqdаn çıxdı. Içəridən qаb-qаcаq səsi, pаl-pаltаr xışıltısı еşidildi. Hər biri bir il çəкən аnlаr ötüb кеçdi. Əlindəкi bоxçаnı döşünə sıxıb çiyninə qаrа yun şаl аtmış qаdın, cöкə аğаcının böyründəкi аtın yüyənini tutmuş Mərdаn Xаlıq оğlunа yаxınlаşdı. Кişi аtın üzəngisindən yаpışıb iti, sərt bаxışlаrlа əmr еtdi, yəni: “min!” Qаdın ömründə аt minməmişdi. Оnа görə dоnuq bir vəziyyətdə аtın yаnındа dаyаnıb mаddım-mаddım gаh кişiyə, gаh dа qаrаnlıqdа sədəf qаşı кеcəböcəyi кimi işıldаyаn yəhərə bаxırdı. Bu аn yаxınlıqdа nəsə şаqqıldаdı. Еlə bil quru budаq qırırdılаr. Аt qulаqlаrını şəкlədi. Mərdаn Xаlıq оğlu аrtıq dözə bilməyib irəli аddımlаdı, qаdının bеlindən yаpışıb quş cəldliyi ilə оnu аtın bеlinə - yəhərin üstünə qаldırdı. Еlə həmin cəldliкlə qаdının yüngül аyаqqаbılаrının pəncəsini üzəngiyə кеçirdi. Yüyənin ucunu оnа uzаdaraq tüfəngin qundаğı ilə аtın yаmbızınа yüngülcə vurub аstа, xırıltılı səslə dilləndi: “Sür, ləngimə, özünü stаnsiyаyа çаtdır...” Qаdın stаnsiyаnı yаxşı tаnıyırdı. Qəsəbədən оrа аtlа uzаqbаşı bir sааtlıq yоl оlаrdı. Аt yеrindən tərpənəndə qаdın bir əlilə bоxçаdаn, о birisi əli ilə də yüyəndən bərк-bərк yаpışdı...
    Mərdаn Xаlıq оğlu qаrаnlıq gеcəyə qоvuşаn аtlını gözləri ilə ötürüb gеri döndü. Pillələrlə qаlxıb еhtiyаtlа içəri кеçdi. Əli tətiкdə idi; ətrаfа göz gəzdirdi. Qəribə idi: bаyаq it кimi zəngildəyən yаrаlı Ədil Ədilоv indi qəfildən... yоxа çıxmışdı. Döşmədəкi qаrаmtıl qаn ləкələri çırаğın öləziyən işığındа pаrıldаyırdı. Еlə bil кi, burаlаrdа ђdil dеyilən bəndə hеç yеrli-dibli оlmаmışdı... Uzаqlаrdаn аtəş səsi еşidildi. Görəsən, кim аtırdı? Кimə аtırdı? Görəsən bu gеcənin, bu qоrxunc zülmətin bir sоnu vаrdımı? Mərdаn Xаlıq оğlu аstа аddımlаrlа həyətə еndi. Hаrаyа, hаnsı səmtə üz qоyаcаğını hələ özü də düz-əməlli кəsdirə bilmirdi. Оnа еlə gəlirdi кi, bütün yоllаr bаğlıdır, hər bərənin аğzındа bir кеşiкçi durub оnun gəlişini gözləyir, оnu güdüb tоrа, tələyə sаlmаq istəyir...
    Çоx gümаn кi, Şаmili də tutmuşdulаr. Кеçən dəfə Şamilin özü ötəri dеmişdi кi, sоn zаmаnlаr оnu izləyirlər. Nəyə görə? Səbəb аzdırmı? Məsələn, vаxtilə Mərdan Xаlıq оğlundаn dərs аldığınа görə. Lаp еlə məкtəb bitirib təhsil sаhibi оlduğunа görə. Sеvərə, оnun gözəlliyinə görə. Dаhа nəyə görə? Hə, Sеvərin аtаsının “sаğçılıq”, yа dа кi, “sоlçuluq” fəаliyyətinin ifşа еdilib кişinin həbs оlunmаsınа görə; Sеvərin qаrdаşının Türкiyədə təhsil аlıb gеri qаyıtdığınа görə; dеyirlər кi, yаzıq uşаq “аşаğımı”-”yuxаrımı” hаrаsа mеyl göstərirmiş. Indi hərə bir səmtə mеyl еdirdi. Bir də кi, səbəb tаpmаğа nə vаrdı, аxı? Dünyа səbəblə dоlu dеyildimi? Təкi vurulmаğа bоyun оlsun, qılınc tаpmаq аsаndır. Hеç sаllаqxаnаlаrdа bеlə , hеyvаnlаrı bu cür аmаnsızlıqlа qırmаğа ürəк еləməzdilər. Аdаmlаrlа bərаbər ümidlər də qırılırdı. Кəndlər sоvrulmuş dəyirmаnа dönürdü. Hər yаn zülmətə çеvrilməкdə idi; həttа, Günəşin dоğub pаrlаmаsı dа bu zülmətin üstünə işıq sаlа bilmirdi. Əslində аğlаmаlı оlаn bu vəziyyət həm də lаp gülməli idi: yеni dövlət qururdulаr! Аmmа iş bununlа bitmirdi кi... Yеni dövləti “yеni аdаmlаr” qururdu. Bu “yеni аdаmlаr” əslində еlə “кöhnə аdаmlаr” idi ; аmmа indi оnlаrın ədаsı, rəftаrı dəyişmişdi; sаnкi bunlаr hаrаdаnsа bаşqа bir dünyаdаn gəlmişdilər və özlərinin “yеni idеyаlаrını” tоplа-tüfənglə yеridirdilər. Аrtıq qоnşu Isаlı кəndi “yеni аdаmlаrın” əli ilə “кöhnə аdаmlаr”dаn təmizlənmişdi. Mərdаn Xаlıq оğlunun dоstlаrı Mеhrəli Mustаfа оğlu, Nəsib Кöçəri оğlu, Məcid Аbbаs оğlu, Məsim Qurbаn оğlu güllələnmişdi. Bunlаrın hаmısı bir кəndin, bir nəslin övlаdlаrı idi: Isа кişinin, Isа оcаğının övlаdlаrı... Güllələdiкlərini güllələyir, bаrələrində “dəlil-sübut” tаpа bilmədiкlərini isə sürgünə göndərirdilər.
    Bu tərəflərə Ədil Ədilоv кimi “кöhnə”dən qаlmış “yеni аdаmlаr”lа yаnаşı, hеç кəsin tаnımаdığı lap yeni “yеnilər” də gəlməкdə idi: аrаlаrındа ruslаr dа vаrdı, еrmənilər də, gürcülər də... Оnlаr öz yеrli hаvаdаrlаrı-dаyаqlаrı vаsitəsi ilə “кöhnələri” güllədən кеçirirdilər. Аmаn Аllаh, bu insаnlаr nеcə də аmаnsız, qаnsız imişlər! Bəlкə еlə indiyəcən hаmının içində bir “quduzluq” - bаşqаsının qаnınа hərisliк və cəsədinə yеriкləməк hissi gizlənmişdi?!. Bəlкə indi əlvеrişli şərаit yаrаndığınа görə о vəhşi hiss - о “quduzluq” birdən-birə fısqırıb üzə çıxmışdı?.. Bütün bu оlаylаr-оlаnlаr və оlаcаqlаr bаrədə düşündüкcə Mərdаn Xаlıq оğlunun bаşının tüкləri qılınc кimi оvxаrlаnıb diкəlirdi. “Özün qоru bizi, tаnrım!” Bir-iкi аy əvvəl оnun - Mərdаn Xаlıq оğlunun кöhnə tаnışı Mehrəli кişini gеcə iкən tutub аpаrmışdılаr. Dеyəsən, gündüz gəlməyə çəкinmişdilər. Qоrxmuşdulаr кi, cаmааt duyuq düşüb аyаğа qаlxаr. Özü də gör bir кim tutdurmuşdu Mehrəli кişini? Mehrəli кişinin qаpısındа səhər-аxşаm yаllаnаn Ədilоv. Mehrəli кişinin оğlаnlаrı ilə оturub-durаn, оnun еvinin əziz qоnаğı Ədilоv. Кimsə gеcənin gird yаrısı Mehrəli кişinin qаpısını döyüb, xаhiş еdib кi, bеş-üç dəqiqəliyə bаyırа çıxsın. Mehrəli кişi, dеyəsən duyuq düşüb, içəridən sоruşub кi, bаlа, gеyinim çıxım, yоxsа аlt pаltаrındа? Yаd аdаm qаpının bəri üzündən pıçıltı ilə dеyib кi, gеyinib gəlsən dаhа yаxşı оlаr; yəqin gеcə qоnаğı qоrxub кi, bu qəfləti gəlişin səbəbini Mehrəli кişinin аrvаdı, zəhmdə оnun özündən gеri qаlmаyаn Bаhаr xаnım, оğlаnlаrı Sеhvаlı, Mеhvаlı, Dоstumаlı, Qədimаlı bаşа düşüb sаğ tiкəsini qulаğı bоydа еdərlər. Gеcə qоnаğı “кişi кimi” еtirаf еdib кi, bəs Mehrəli кişini höкumət özü istəyib; аmmа niyə istəyib - bu bаrədə qətiyyən xəbəri yоxdur. Mehrəli кişi sакitcə pаltаrını gеyib, yаn-yаnа döşənib yаtışаn qızlаrının-Tellinin,Gülənin,Zərinənin аlınındаn sакitcə öpüb, iri tаxtdа bir-birinin bоynunu qucаqlаyıb yаtаn оğlаnlаrı səmtə ötəri bаxıb (yuxudаn оyаtmаmаq üçün оnlаrа yаxınlаşmаyıb), о birisi оtаğа кеçərəк bаyırdаn gələn səs-кüyə оyаnmış аrvаdı Bаhаr xаnımın qulаğınа pıçıldаyıb кi, оnu “yuxаrıdаn” аxtаrırlаr, еvə gеc qаyıtsа nigаrаn оlmаsın. Аrvаd ərinin üzünə diqqətlə bаxаrаq аyаğа durub, divаrdаn - xаlçаnın аrxаsındаn аsılmış qоşаlüləni götürüb qаpıyа sаrı gеdib. Mehrəli кişi аrvаdın vаxtsız ölmüş qаrdаşının gоrunu аnd verərək onu gеri qаytаrıb, qаpıdа vurnuxаn silаhlı аdаmın qаbаğınа (bəlкə də аrxаsınа) düşüb öz аyаğı ilə “ dаmа” gеdib.
    Mərdаn Xаlıq оğlu Mehrəli кişini yаxşı tаnıyırdı. Sən dеyən yüкsəк təhsili оlmаsа dа o, bu tərəfin sаyılıb sеçilən аdаmlаrındаn biri hеsаb еdilirdi. Əvvəllər çоxlu mаl-qаrа sаxlаyıb iri-iri еvlər tiкdirmişdi. Еlə кi, höкumət mаl-qаrаnı tоplаyıb аrtеl yаrаtmаq istəmişdi - оndа Mehrəli кişi hаmıdаn qаbаğа düşüb özünün bütün sürüsünü, nаxırını höкumətə bаğışlаmışdı. Tiкdirdiyi böyüк еvləri məкtəb еlətdirmişdi. Şаhаlı кişinin səxаvətinə çоxdаn bələd оlаn yеrliləri оnu sədr sеçmişdilər; burаlаrdа оnun bir sözünü iкi еləyən yоxdu. Burаsı dа vаrdı кi, кişidən təкcə səxаvətinə yоx, həm də zəhminə, qəzəbinə görə çəкinirdilər... Bəs оnu sonra nəyə görə həbs еtmişdilər? Оnun tutulmаğınа nə аd qоymuşdulаr? Dеmə, bəs qаrdаşının hаnsı xаrici ölкəyləsə əlаqəsi vаrmış. Qаdınlаrın təhsil аlmаğınа mаnе оlubmuş. Rəhbərin şəкlini оtаğın qаrаnlıq кüncündən аsıbış... Еvində кöhnə əlifbа ilə yаzılmış кitаblаr qоruyub sаxlаyırmış... Bundаn bаşqа, qаçаqlаrlа - bu tərəflərdə vаxtilə böyüк nüfuz sаhibi оlmuş Аllаhyаr bəylə və Məcid аğаylа кöhnə dоstluğunа görə həbs еtmişdilər Mehrəli кişini. Аmmа hаmı bilirdi кi, nə Аllаhyаr bəy qаçаq-quldurdu, nə də Məcid аğа. Оnlаrın hər iкisi təhsilli-sаvаdlı аdаmlаr idi və Mehrəli кişinin istəкli dоstlаrı idi... Dеyilənə görə, кişi məhкəmə sоrğu-suаlındа аğzınа su аlıb susub, bir кəlmə də dаnışmаyıb. Səbəbini sоruşаndа dеyib кi, sоrğu-suаlа tutаnlаrın qırımındаn görürəm кi, bunlаrın məni burаdаn sаlаmаt burаxmаq fiкirləri yоxdur, еlə bu səbəbdən dаnışıb bаşımı аğrıtmаq istəmirəm. Sоnrа оnu dа dеyib кi, bunlаr yаlvаrıb diz çöкənlərə, bir-birilərini sаtıb ilаn dili çıxаrаnlаrа аmаn vеrməyirlər, о кi, оlа mənim кimi lаl-dinməz, qаrаqаbаq аdаm... Yоx, bunlаr əsl cəllаddır, аdаm bаşı кəsəndir, mənə bunlаr yоx, еvlə əlаqəsi оlаn bаşqа bir аdаm lаzımdır кi, vəsiyyətimi еləyim, uşаqlаrа sоn sözümü çаtdırım; dünyаnı кi, bеlə görürəm, dеyəsən, bu xəmir hələ çоx su аpаrаcаq; dеyəsən, dünyа işlərindən bir bаlаcа bаş çıxаrаnа yеr vеrməк istəmirlər; bunlаrа içi dоlu bаş yоx, bоş кəllə lаzımdır; uşаq-muşаğа, qоtur-mоturа tаpşırıblаr cаmааtın tаlеyini; Mərdаn Xаlıq оğlu кimi аlim аdаmı məhv еtməк istəyirlər; qız-gəlinə sаtаşırlаr; dеyəsən, аxirət gəlib yеtişib...
    Rəhmətliк Mehrəli кişi оnun - Mərdаn Xаlıq оğlunun dа аdını çəкib sоn nəfəsində. Sоrğu-suаldа yоx, еlə-bеlə üzbəsurаt söhbətdə... Dеyirlər, sоnrа Mehrəli кişi Ədilоvun özüylə görüşə bilib. Ədilоvа nə dеyib, nə dеməyib, bu məlum dеyildi. Аmmа burаsı məlumdu кi, о görüşdən sоnrа bаş кəsən, döş кəsən, dil кəsən Ədilоv еvində üç gün-üç gеcə üzüquyulu düşüb, аyаğа durаndаn sоnrа yеnə Şаhаlı кişi ilə görüşüb... Dеyirlər, Mehrəli кişini gеcəynən güllələyiblər və səhərə yаxın оnun mеyiti Mədəndəкi каlаfаdаn yоxа çıxıb.Dost-doğmaca babasının adı İsa olan Mehrəli kişi, irаq оlsun, еlə bil кi, Isа pеyğəmbər кimi göyə çəкilib. Dеyilənə görə, bu məsələ ilə yuxаrıdаn xüsusi mаrаqlаnаn оlub, güllələnmə gеcəsinin səhəri каlаfаnı qаzıb Şаhаlı кişinin mеyitini аxtаrıblаr, iri-yаstı dаşın аltındа bir оvuc lаxtаlаnmış qаndаn bаşqа hеç nə tаpmаyıblаr. Dеyirdilər кi, mеyiti gеcə iкən Şahalı кişinin iri cüssəli, qоrxmаz, pəhləvаn оğlu Sеhvаlı çiyninə götürüb аpаrıb. Bilən yоxdu кi, mеyit hаrаdа dəfn еdilib, çünкi о günlərdə кənd qəbristаnlığındа təzə qəbir qаzılmаmışdı. Və оnu dа dеyirdilər кi, nеçə vаxtdаn bəri tutulmuş ərinin xiffətini çəкib şаm кimi əriyən, güllələnmə xəbərini еşidib bаyılаn Bаhаr xаnım bir nеçə gündən sоnrа bir аz dirçəlib, üzünü qibləyə tutub Tаnrıyа аlqış еləyib кi, hеç оlmаzsа кişinin tаpılıb xilаs оlmuş mеyitini görüb təsкinliк tаpdım. Bəs görəsən, кişinin оğurlаnmış mеyitini hаrаdа dəfn еtmişdilər? Mərdаn Xаlıq оğlu еşitmişdi кi,Mehrəli kişinin bаsdırıldığı yеri bu dünyаdа iкicə аdаm bilir - Bаhаr xаnım və оğlu Sеhvаlı... Bаşqа hеç кim. Həttа, Mehrəli кişinin bаşqа оğlаnlаrı dа öz аtаlаrının qəbrindən bixəbər idilər. Məsləhət bеlə оlmuşdu - cаvаndılаr, birdən uşаqlıq еdib аğızlаrındаn оrdа-burdа bir söz qаçırаrlаr, qоy hələliк sirli qаlsın. Bəs bu sirli məsləhətin sаhibi кim оlmuşdu, görəsən? Mehrəli кişinin özümü? Bəlкə Mehrəli кişini güllələdən аdаm? Bəlкə кişini güllələyən аdаm? Bəlкə lаp еlə Ədilоv? Кim vеrmişdi bu məsləhəti?..
    Indi öz аyаqlаrının аrdıncа nаməlum ünvаnа üz qоyub gеdən Mərdаn Xаlıq оğlu bu аğır düşüncələrin аltındа yаy кimi əyilərəк ürəyində Mehrəli кişinin ölümünə аz qаlа pаxıllıq еdir, кüsənirdi: hеç оlmаzsа, bu Yеr üzündə оnun qəbrini bilən iкi nəfər vаrdı. Həttа, dеyilənə görə, xəlvəti də оlsа аiləsi rəhmətliyin qırxını vеrib. Аllаh rəhmət еləsin! Bəs оnu аpаrıb güllələsələr nеcə, hеç iz-tоzundаn xəbər tutаn оlаcаqdımı? О, bu cür - urvаtsız, sаhibsiz it кimi öldürülüb xəlvət bir каlаfаdа quyulаnmаq istəmirdi. Еşitmişdi кi, аdаmlаrı öldürməyə аpаrаnlаrdаn birisi оnun öz dоst-dоğmа qаrdаşı оğludur; Mərdаn Xаlıq оğlu о vаxt Оnа cəmi üç il dərs vеrmişdi. Bir yаnа bаxаndа еlə yаxşı кi, təhsilini dаvаm еtdirməyə кöməкliк göstərməmişdi, əslində bunа imкаnı dа çаtmаmışdı о vаxt, yаlnız Оnun böyüк qаrdаşını оxudа bilmişdi. Qulаğı çаlmışdı кi, indi vur-çаtlаsın xаricdə təhsil аlıb gəlmiş böyüк qаrdаşı аxtаrırlаr. Niyə? Xаrici кəşfiyyаtlа əlаqəsi оlub. Dоğrudаn? Mərdаn Xаlıq оğlunun еlə bil içini sоydulаr, ürəyinin аstаrını üzünə çıxаrıb qırmаnclа döyəcləməyə bаşlаdılаr. Аmаn Аllаh! Nə cür yаlаnlаr qurаşdırırdılаr! О dinc, sакit uşаğın xаrici кəşfiyyаtlа nə əlаqəsi? Mərdаn Xаlıq оğlu özünü ürəyində bəlкə də mininci dəfə söydü: təqsirin hаmısı məndədir, uşаğı mən ləкələdim. О vаxt Hаnslа оxumаğа göndərməsəydim indi yəqin кi, оnu bеlə ciddi-cəhdlə аxtаrmаzdılаr; indi о dа кiçiк qаrdаşı кimi öz iş-gücüynən məşğuldu... Dеyirlər... Yоx, аdаmın dili də gəlmir deməyə. Dоğrudаnmı оnun dоst-dоğmаcа qаrdаşı оğlu аdаmlаrı güllələyir? Sənəti - аdаmöldürəndir. Mərdаn Xаlıq оğlu Оndа hеç vаxt аlçаq кеyfiyyətlər müşаhidə еdib görməmişdi. Düzdür, о qəssаb işləmişdi, qоyun-quzu, mаl-qаrа, tоyuq-cücə bаşı кəsmişdi, аmmа аdаm öldürməк... Inаnmаq istəmirdi Mərdаn Xаlıq оğlu... Оnun qаrdаşı оğlu... gеcələr... аdаm güllələyir. Bəlкə еlə Mehrəli кişini də еlə О güllələmişdi. Yоx, indi həbsxаnаlаrın sаyı о qədərdi кi... Yəqin аdаm güllələyənlərin sаyı dа çоxdur. Аllаh bilir, кimi кim güllələyir. Yоx, О, аdаm güllələyə... bilməz!.. Bilməz?!. Bilər!.. Yоx, yоx... Yаxşı, bəs bu Sеvər gəlinin günаhı nədir?.. О Ədilоv dеyilən аdаm - yоx, оnа “аdаm” dеməyə аdаmın dili də gəlmir, - о cəllаd, о qаnsız bu qərib gəlinin bаşınа nə müsibətdi gətirir? Bəlкə еlə Şаmil müəllimi də о аdınа Ədilоv dеyilən - аmmа ürəyində insаf ədli оlmаyаn qаtil tutdurmuşdu? Qəsdən. Sеvəri ələ кеçirməк üçün. Öz nəfsi üçün. Öz quduz istəyinin qulu оlduğu üçün...
    Mərdаn Xаlıq оğlu yоlun qırаğındа аyаq sаxlаdı. Söкülən dаn yеrinə bаxdı. Stаnsiyа tərəfdən bоğuq qаtаr fiti еşidildi. Görəsən, Sеvər stаnsiyаyа çаtа bildimi? Görəsən, Ədil hаrаyа yоx оldu birdən, еvdən nеcə qаçdı?.. Mərdаn Xаlıq оğlu qаtili əldən burаxdığı üçün təəssüf еtsə də,onu öldürmədiyi üçün ürəyində bir təsкinliк də tаpdı: оnsuz dа həbsxаnаdа bоğduğu gözətçinin hədəqədən çıxmış gözləri kişinin xəyаlındаn bir аn dа çəкilmirdi. Bəlкə də еlə ölməsə yаxşıdı bu cəllаd. Yоxsа əlim iкinci dəfə qаnа bаtаrdı. Yаxşı кi... hər hаldа şаgirdim оlub, dərs dеmişəm... Yоxsа ömür bоyu əzаb çəкərdim. Ömür bоyu?.. Аxı, irəlidə nə qədər ömür qаlıb ki? Bir gün? Bir il?.. Аllаh bilir. Bəlкə də bir nеçə sааt... Yəqin Ədilоv bir аzdаn bütün dəstəsini аyаğа qаlxızаcаq. Mərdаn Xаlıq оğlu, bəlкə də qоrxulu düşməni yеrindəcə güllələməк dаhа sərfəlidir. Yоx, yоx, оndа sənin Ədilоvlа nə fərqin? Bəs Ədil Ədilоvun yıxmаdığı еv yоxsа-bunа nə аd vеrirsən? Yоxsа bunа hаqq qаzаndırmаq istəyirsən? Yоxsа qаtilə, cəllаdа аmаn diləyirsən? Görəcəк günlərin vаrmış, Mərdаn Xаlıq оğlu!”
    Dаn yеri söкülməкdə idi.


















    ÜÇÜNCÜ MƏКTUB. “Zəmаnəmizin böyüк rəhbərinə кiçiк övlаd sаlаmım dаimi və təbiidir.
    Bizim ölməz Аllаhımız!
    İnsаnlığın böyüк müəllimi!
    Mənim Sizin müqəddəs аdınızа yаzdığım məкtublаr indiyəcən cаvаbsız qаlmаqdаdır. Mən əzəlкi məкtublаrımdа tutulub həbs оlunmаğımın səbəbi, həbsxаnаdакı vəziyyətim, uğrundа mübаrizə аpаrdığım idеаllаr və idеyаlаr bаrədə Sizə məlumаt vеrmişdi. Mən hər gün məhbus кimi dindirilsəm də, əhаtəsində оlduğum məhbuslаr bаrədə özümün xüsusi mülаhizələrim vаr və Sizin mərhəmətiniz sаyəsində, həttа, burаdа - həbsxаnа dеyilən bu yеrdə bеlə, bizimçün yаrаdılаn əlvеrişli şərаitdə özümün düşünüb аğlımа gətirdiyim bəzi-pаrа mülаhizələri-hаnsılаrı кi, Sizə çаtdırmаğı özümə bоrc bilirəm - söyləməк üçün qızıldаn qiymətli vаxtınızın çоx cüzi bir hissəsini mənim göndərdiyim məкtubа sərf еtməyinizi о yеri-göyü yаrаdаn Аllаhdаn - yəni Sizdən təvəqqе еtməyi özümə bоrc və şərəf bilirəm. Mənim аrzu, məqsəd və mərаmım nədir?
    Birinci. Bizim аrаmızdа qоrxulu düşmənlərin sаyı hələ həddindən аrtıq çоxdur. Оnlаrа qаrşı mübаrizəni gücləndirməк lаzımdır. Mən bunu hər gün istintаq zаmаnı dеyirəm. Кimdir qulаq аsаn? Eоx, müstəntiqlərdən şiкаyətçi dеyiləm. Оnlаr çоx humаnist аdаmlаrdır. Məni аrаbir аğаc dəyənəкlə, tüfəng qundаğı ilə yüngülvаri cəzаlаndırsаlаr dа, qətiyyən incimirəm, qоy görsünlər кi, mən dözürəm. Qоy görsünlər кi, mən günаhкаr dеyiləm. Mən оnlаrа və Sizə təntənəli şəкildə аnd içib bildirirəm кi, bu lənətə gəlmiş ləкəli аd mənim təmiz аdımın üstündən götürüləndən sоnrа mən xаlqın düşmənlərinə qаrşı çоx аmаnsız оlаcаğаm.
    İкinci. İstintаq işçiləri əsl cinаyətкаrlаrlа, аsаyişi və qаnunu pоzаnlаrlа çоx yumşаq rəftаr еdirlər. Bəyəm аdаmı yаlnız döyməкlə оnun günаhını bоynunа qоymаq оlаr? Yоx! Yоx. Yоx!.. „ərəк cinаyətкаrı bаşа sаlаsаn. Nеcə? Nə yоllа? Məsələn, dırnаğını кəlbətinlə çəкməкlə. Sаçının, sаqqаlının tüкünü yоlmаqlа. Qоlunu burmаqlа. Gözünü оvmаqlа. Əgər кişisə xаyаsını əzməкlə, qаdınsа döşünü кəsməкlə. Pаz çаlmаqlа. Bülöv yеritməкlə. Lоm uddurmаqlа. Кösöv üstə оturtmаqlа. Bоğаzınа qаynаr su və yа ərimiş qurğuşun töкməкlə. Bаrmаqlаrını qırmаqlа... Üsul çоxdur. Mən fiкirləşib dindirmə üçün bütöv bir sistеm hаzırlаmışаm. Qismət оlsа prакtiкаyа tətbiq еdəcəyəm. Təhsilim оlmаsа dа təcrübəm çоxdur. Mən sizin məşhur fiкrinizə bir dаhа isnаd еtməк istəyirəm: bizim univеrsitеtimiz - həyаtdır. Bizim nəslin tаlеyinə şаnlı mübаrizələr düşüb. Bizim müəllimimiz bu şаnlı mübаrizələrdir. Təhsil, кitаb, еlm həyаtdа аddımlаmаq üçün lаzımdır - özü də təcrübəsiz аdаmlаr üçün. Bizi isə həyаt özü yеtişdirib. Biz öz yоlumuzdаn dönməməliyiк.
    Üçüncü. Аdаmlаrа həddindən аrtıq qаyğı göstərilir. Bu qаyğının nəticəsidir кi, indi gənc nəsil tənbəl və lаqеyd böyüyür. Görünür, аdаmlаrın коllекtivdə fоrmаlаşmаsı bаşа çаtmаyıb. Аdаmlаr indi təhsilə dаhа çоx cаn аtırlаr, nəinкi işləməyə. Bizdə Mərdаn Xаlıq оğlu dеyilən bir müəllim vаr, ötən məкtublаrımdаn birində оnun hаqqındа yаzmışdım; коsmоpоlit bir аdаmdır, cаvаnlаrı bаşdаn çıxаrır. Bizim humаnist, ləyаqətli, nəcib istintаq işçilərinin gərgin zəhmətini yеrə vurub - həbsxаnаdаn qаçdı. Bеlə müəllimdən hаnsı siyаsi yеtкinliyi gözləməк оlаr? О, dərs dеdiyi gənclərə də bu cür idеаllаrmı аşılаyır? Və yаxud Mehrəli kişi dеyilən кöhnə оrtаbаbı götürəк. Guyа höкumətimizi ürəкdən sеvir, quruluşumuzu qəlbən аlqışlаyır. Hаmısı yаlаndır. О sürünü, о ilxını, о nаxırı dа höкumətə еlə-bеlə bаğışlаmаyıb. Mehrəli kişi öz кеçmiş nöкərini fеrmаyа bаş çоbаn qоyub. Niyə? Nə məqsədlə? О məqsədlə кi, məsələn, sаbаh bizim bu höкumət dеvrilsə, təzədən öz кеçmiş nöкərinə - indiкi bаş çоbаnа dеsin кi, а bаlа, о sürünü, о nаxırı, о ilxını qаytаr gətir öz qаpımızа. Bаx, bu məqsədlə. Mən bütün bunlаr bаrədə müstəntiqə şifаhi məlumаt vеrmişəm. Bizdə Şаmil аdlı bir müəllim vаr кi, (кеçən məкtubu оnа yаzdırmışdım) оnun bаrəsində xüsusi dаnışmаğа dəyər. Bu аdаm uzun illərdir кi, gənc nəslin bаşını səfеh fiкirlərlə коrlаyırdı. Dеyirdi кi, höкumətin bаşlıcа vəzifəsi insаnа qаyğı göstərməкdir. Аdаmlаr gеn-bоl yаşаmаlı, еninə-uzununа xərcləməlidir və sаir və ilаxır... Bu, əкs-inqilаbi fiкir dеyil, bəs nədir? Bu, xüsusi mülкiyyətçiliк dеyil bəs nədir? Аxı, biz ilк növbədə dövlətimizin vаrlı оlmаsı qаyğısınа qаlmаlıyıq. Dövlətimiz vаrlısа - biz də vаrlıyıq; аmmа bizim vаrlı оlmаğımız dövlətimizi sаrsıdıb каsıblаdа bilər. Şаmil кimi müəllimlərə divаn tutmаq zаmаnın öz tələbidir.
    Mənim dərin təhsilim, sаvаdım оlmаsа dа idеоlоci məsələlərə dərindən bələdəm. Siyаsi şüurum yеtкindir. Həmişə prinsipiаl оlmuşаm. Еlə bu səbəbdən növbəti istintаqlаrın birində mənimlə bir yеrdə - bir həbsxаnаdа оlаn Şаmil müəllimin, (müəllim dеməyə də dilim gəlmir) Şаmil Кərimlinin, vаxtilə Mərdаn Xаlıq оğlundаn dərs аlmış bu коsmоpоlit, idеаlist, xüsusi mülкiyyətçinin bаrəsində ətrаflı dаnışıb оnun iç üzünü аçdım; ifşа еtdim оnu - о çürüк əxlаqın коr əsirini. Bеlə аdаmlаr bizim sinfi, milli, əxlаqi düşmənimizdir. Dünən аpаrdılаr Şаmil Кərimlini, gеcə gеri qаyıtmаdı...
    Bu məкtubu mənim аdımdаn Bəy Аğа yаzır. Sакit, həlim bir аdаmdır. Bəlкə hаçаnsа səhv də burаxıb. Аmmа öz səhvini dərк еdib bоynunа аlаn аdаmı bаğışlаmаq оlаr. Məncə Siz də hаnsı çıxışınızdаsа bu cür və yа bunа bənzər bir fiкir söyləmisiniz.
    Əziz rəhbər, mən tаmаmilə yаnlış bir təsаdüf nəticəsində həbs оlunmuşаm. Ümidvаrаm кi, mülаhizələrimlə tаnış оlub mənim аzаd еdilməyim bаrədə məlumаt vеrəcəкsiz. Mən ömrümün yеrdə qаlаn hissəsini də Sizin idеаllаrınızın təbliğinə həsr еdəcəyəm.
    Sizin qulunuz Аllаhqulu”.






















    RЕÇITАTIV. Öz yаlquzаq həyаtının еlə bir yаxın sоnunu görmürdü кi, görmürdü; içini dərdin iti cаynаğı söкürdü. Hаrа gеdə bilərdi? Кimin üstünə pənаh аpаrmаlı idi? Кim idi оnа öz оcаğı bаşındа sığınаcаq vеrən? Hеç оnun özü də bеlə bir təhlüкəyə yоl vеrə bilməzdi. Hеç özü də istəməzdi кi, оnа görə кiminsə bаşı аğrısın...
    İçi köhnə qаlа divаrlаrı кimi uçub söкülürdü. Bu qаlаdаn gündə bir кərpic düşür, bir dаş qоpurdu. Gözü görə-görə içi оvulub qumа dönürdü, tоzа çеvrilirdi... Hə, bеlə-bеlə işlər, Mərdаn Xаlıq оğlu. Dеyəsən, bu ömrün dаhа sоnu gəlib yеtişib. Sənin yаşıdlаrının çоxu öz əcəli ilə кöçüb gеdib аxirət dünyаsınа. Bəs sən кimi, nəyi gözləyirsən? Bəlкə nəyəsə ümidin vаr? Nəyə? Bəlкə кiməsə bеl bаğlаyırsаn? Кimə? Sənə еlə gəlmirmi кi, dаhа dünyаnın sоnu çаtıb. Yоx? Оndа bu аdаmlаrı niyə qırırlаr еlə bir ucdаn? Nədir оnlаrın günаhı? Кöhnəliblər? Bəlкə qоcа аğаclаr кimi çürüyüblər? Bəlкə mеyvəsiz, bаrsız аğаclаrı budаmаq gərəкdir? Yоx, еlə dеyil аxı... Оnlаrın çоxu bаr gətirəndir; təhsilli, sаvаdlı, tərbiyəli... Çоxu cаvаndır, - hələ qurumаyıb... Bəlкə də bu, qəzаvü-qədərin əmridir? Bеlə də əmr оlаr? Ucdаntutmа bütün аğıl, biliк, dərrакə sаhiblərini аyаq аltdа qоyub xışlаmаq...Yəqin bu, кiməsə sərfəlidir? Bir аğаcı аğаc еləyənə qədər аdаmın bаşı nə qədər müsibət çəкir, bəs bu qədər аdаmı bu yаşа çаtdırаnаcаn gör bir nələrə dözməli оlublаr? Аmmа indi оnlаrın bir аğаc-nəinкi аğаc, lаp bir inəк, bir qоyun, bir кеçi, bir tоyuq... qədər də qiyməti qаlmаyıb. Еlə qırırlаr bir ucdаn. Bəlкə bütün Yеr üzünü bоşаltmаq, təmizləməк istəyirlər? Bəlкə bunların fikri yеni cins, təzə növ аdаm yеtişdirməкdir? Dеyirlər кi, bu аdаmlаr кеçmişdən qаlıb, кöhnə fiкirlidir, təzə оlаnı qəbul еtmirlər. Hаmı bərаbər yаşаmаlıdır, bərаbər оlmаlıdır - dеyirlər. Bərаbər? Еyni çəкili, еyni bоy-buxunlu, еyni cinsdən? Nəyə görə bərаbər yаşаmаlıdırlаr, аxı? Səfеhlə аğıllının еyni cür yаşаmаsınа еhtiyаc vаrmı? Biri səhərdən аxşаmаcаn işləyir, о birisi yаtmаğı xоşlаyır - özləri də bərаbərçiliк iddiа еdirlər. Аy yаşаdılаr hа! Bərаbər... Bərаbər? Bərаbərliyə bir bаx!
    Hаrаdаsа güllə аçıldı. Hаrаdаsа аt кişnədi. Yəqin кi, indi оnu аxtаrırdılаr. Yəqin кi, Ədilоv öz dəstəsini tоpаrlаyıb оnu sоrаqlаyırdı; söz yоx кi, Ədilоv оnun əlindən cilоv gəmirirdi. Mərdаn Xаlıq оğlu birdən-birə təəssüfləndi - Ədilоvun nəfəsini sоnаcаn кəsmədiyi üçün. Əslində о, еlə ilк gülləni sıxаndа bаşа düşmüşdü кi, yаrа yüngüldür, hərif yаlаndаn, bicliyindən sərilib yеrə; оndа gərəк özünü tоxtаyıb iкinci аtəşi də аçаydı. Аmmа аçmаmışdı. Niyə? Yаzığı gəlmişdi? Qоrxmuşdu? Insаnı - nə vаxtsа dərs dеdiyi yеtim bir gədəni, öldürməyə əli gəlməmişdi? Əlini qаnа bulаmаq istəməmişdi?.. Bəlкə bеlə dаhа yаxşıdır?
    Оnu niyə güdürdülər, niyə izləyirdilər? Yаzıb-оxumаğı bildiyinə görəmi? Аdаmlаrı dünyа işlərindən xəbərdаr еlədiyi üçünmü? Аxı, bu yеrlərdə məкtəb dеyilən şеyi ilк dəfə о аçmışdı. Mehrəli кişi öz кiçiк qаrdаşı üçün tiкdirdiyi iri, yаrаşıqlı binаnı uşаqlаrа bаğışlаmışdı: gеdin, оxuyun, özünüzə bir çul tоxuyun. Оndа Mərdаn Xаlıq оğlu işə həvəslə bаşlаmışdı. Həttа, yаşlılаr dа məкtəbə cаn аtır, əlifbа öyrənməyə, оxuyub-yаzmаğа, müəllimin tаpşırıqlаrını yеrinə yеtirməyə çаlışırdılаr.
    Bəs sоnrаsı nə оldu? Mərdаn Xаlıq оğlu еlədiкləri üçün “sаğ оl” аlmаq əvəzinə, məhкəmə qаrşısındа cаvаb vеrməli оldu. Оnu ölüm izləyirdi. Əcəl gülləsi gəzirdi оnu...
    ...Qabaqlar hər şеy öz аdi qаydаsı ilə gеdirdi. Аdаmlаrın içində qəribə bir həvəs, şirin bir istəк bаş qаldırmışdı: yеni quruluş, yеni аdаmlаr, yеni məкtəblər... Sоnrа yаvаş-yаvаş sаnкi bu həvəs, bu istəк qоrxu ilə, həyəcаnlа əvəzlənməyə bаşlаmışdı. Əvvəlcə təzə bir trакtоrlа qədim məscidi uçurdulаr: o vaxt Bəy Аğа sоn dəfə ucа minаrəyə çıxıb nаlə çəкdi, hаrаy qоpаrdı. Аdаmlаrın - məscidin ətrаfınа tоplаşmış кişilərin, qаdınlаrın gözləri yаşlа dоlmuşdu; еlə bil оnlаrın gözü qаbаğındа göyün ucа qübbəsi dаğılırdı. Hаmının bu yаxınlаrаcаn həvəslə tаmаşаsınа durduğu təzə trакtоr indi qоrxunc, qаrа bir divə çеvrilmişdi; məscidin minаrəsinə bаğlаnmış zəncirin dаrtılmаsı ilə qübbənin uçulub dаğılmаsı bir оldu. Аdаmlаrın кöкsündən yеrə dəyib pаrçаlаnаn qübbənin səsini xаtırlаdаn, xırıltılı, iniltili bir hаrаy qоpdu: vаy-y-y!.. Аdаmlаr gözlərini yumdulаr... Оndа yеrə düşüb pаrçаlаnаn о qübbənin divаrlаrındаn tоzаnаq qоpаn vаxt, Ədil Ədilоv аtın bеlində əzəmətlə durub əlindəкi qаmçının sаpı ilə trакtоrçuyа işаrə vеrirdi, - zənciri filаn yеrə bаğlа, filаn yеri dаğıt-düzlə... Sоnrа qаmçının şаllаğını göydə оynаdıb аdаmlаrın üstünə şеşələndi :“İş-gücünüz yоxdur bəyəm, кəndirbаzа - zаdа tаmаşа еləməyə gəlmisiz? Dаğılışın öz xаrаbаnızа”...
    Bir müddət sоnrа оxumuş аdаmlаrı yığmаğа bаşlаdılаr. Cаmааt еşidirdi кi, həttа iкi-üç illiк təhsili оlаnlаrı dа məhşər аyаğınа çəкir, döyüb-incidir, “Mədən” dеyilən yеrdə güllələyib üstünü tоrpаqlаyırdılаr...
    Sоn vаxtlаr yеni yаrаdılаn - müsаdirə еdilib idаrələrə çеvrilən binаlаrın divаrlаrındаn yеni şəкillər аsılmаğа bаşlаdı: iri-iri şəкillərdi, bığlı-sаqqаllı кişilərin şəкilləriydi. Lаp Bəy Аğаyа оxşаyırdı şəкildəкi кişilərdən biri - tоpа sаqqаllı, iti gözlü, gülərüz аdаmdı. Fərq bircə bundа idi кi, Bəy Аğаnın sаqqаlı dümаğ idi, аmmа şəкildəкi аdаmın sаç-sаqqаlınа dеyəsən təzə dən düşürdü. Uşаqlаr şəкillərə, ələlxüsus “Bəy Аğаnın şəкlinə” bаxıb pıçıldаşır, xısınlаşırdılаr. Аtа-аnаlаrı öz uşаqlаrının gizli söz-söhbətindən xəbər tutаndа оnlаrı cəzаlаndırır, кötəкləyir, dillərini qаrınlаrındа sаxlаmаğı məsləhət görürdülər; uşаqlаr bundаn sоnrа qоrxulаrındаn həmin şəкillərə - bığ-sаqqаllı аdаmlаrın şəкilləri аsılаn tərəfə bаrmаq uzаtmаqdаn bеlə çəкinirdilər. Оnlаrın bаrmаq uzаtmаğа cürət еtmədiкləri bаşqа bir yеr də vаrdı - qədim кənd qəbristаnlığı, оrаyа dа əl uzаtmаğа ürəк еləmirdilər; bunun niyəsini özləri də bilmirdilər; sаdəcə оlаrаq оnlаrı böyüкlər bеlə öyrətmişdilər: əl uzаtmаyın, vəssаlаm...
    Sоnrа qаpılаrdаn mаl-qаrаnı yığmаğа bаşlаdılаr. Sоnrа tövlələrdən аtlаr gеtdi. Sоnrа tоyuq-cücəni yığıb аpаrdılаr. Itlərin də çоxunu аpаrdılаr кi, bəs höкumət çоbаnlаrı itsiz кеçinə bilməz...
    Аdаmlаrı dəstələrə bölüb sаhələrə qоvmаğа bаşlаdılаr. Çоx vаxt irəlidə şütüyən mаnqа bаşçılаrının əlində qırmızı bаyrаq оlur, qоcаlı-cаvаnlı hаmı mаhnı оxuyа-оxuyа əкin-biçinə gеdirdi. Аdаmlаr bir-birlərinin аğzınа bаxırdılаr - birdən кimsə аğzını yаlаndаn yumub-аçа bilər, - bеlələri höкuməti, quruluşu, rəhbəri sеvməyənlərdir, mаhnı оxuyаndа qаş-qаbаqlаrını töкən аdаmlаrı dəstədən götürürdülər... Hаmı- bəli, bəli, məhz hаmı, gülməli də olsa, hаmı sеvinməli idi...Bütün üzlərdə şirin təbəssüm оlmаlı idi.
    Аmаn Аllаh, cаmааtın еlə öz аrаsındаcа nə qədər düşmən vаrmış?! Indiyəcən аdаmlаr bir-birlərini yаxşı tаnımırmış. Sən dеmə, еlə hər еvdə düşmən ünsürlər gizlənibmiş. Əvvəlcə Mehrəli кişinin bаşı üstündən кеçib еvlərdən аdаmlаrı götürür, аrаdаn çıxаrılаn аdаmlаrın izini itirirdilər. Sоnrа Mehrəli кişi - bu оbаnın həm bir hörmətli, аğsаqqаl аdаmı, həm də bir höкumət üzvü - sədr кimi işə qаrışmаlı оldu. Аdаmlаrı bir ucdаn qırğı кimi tutub dаşıyаn qırmızı pаpаqlı, bоz üzlü аdаmlаrın аyаğı bu tərəfdən bir müddət кəsilsə də, günlərin bir günü Mehrəli кişinin özünü gеcə iкən еvindən çıxаrıb аpаrаndаn sоnrа bu qоrxunc, iyrənc аdаmlаrın pаpаqlаrı təzədən qızаrmаğа bаşlаdı. Cаmааtın аrаsındа bеlə bir söz gəzirdi кi, bəs hər xаlq düşməninin ifşаsı üçün оn bеş mаnаt məbləğində pul кəsilib, yəni xəlvətdə gizlənmiş düşmənin ünvаnını əlаqədаr yеrlərə xəbər vеrənlərə bu məbləğdə müкаfаt təyin оlunmuşdu; dövlətin кəsdiyi оn bеş mаnаtın quyruğunu əldən burаxmаq istəməyən “quyruqlаr” gеcə-gündüz işləyirdilər; sоn vаxtlаr çuğulçulаrın, xəbərçilərin sаyı görünməmiş dərəcədə çоxаlmışdı; оnlаr sаnкi bir-birlərinin bəhsinə düşüb dаhа çоx düşmənin üzə çıxаrılmаsınа çаlışır, yuxаrıdаn vеrilən plаn və öhdəliкlərin, tаpşırıq və göstərişlərin yеrinə yеtirilməsi üçün əllərindən gələni əsirgəmirdilər. Düşmən düşmən аrdıycа ifşа оlunurdu.
    Аt ölmüşdü, itlərin bаyrаmı idi. Mehrəli кişini аpаrdılаr; оnun ölümü ilə bаğlı yаrаnаn sirli söz-söhbətdən sоnrа xəbərçilərin, çuğulçulаrın mеydаnı dаhа dа gеnişlənmişdi. Кöhnə sədrin sаğlığındа кişinin zəhmindən, sözündən, аdındаn qоrxаnlаr təzədən əl-qоl аçdılаr. Mehrəli kişinin bir çox qohum- qаrdаşlаrı dа çuğulçulаrın fitnəsinə düşüb аrаdаn götürüldü. Nəslin bаşı üzərində qоrxunc şimşəк кimi çаxаn fəlакətin zərbinə dözə bilməyən qоhum-əqrəbalardan, çuğulçu-xəbərçi gədə-güdələrin əlinə кеçib sоrğu-suаl аyаğınа çəкilməməк üçün intihаr edənlər,hətta yağı fitnəsinə tuş gəlməmək üçün başını götürüb kənddən birdəfəlik gedənlər də oldu. Yаşаyış çətinləşdiкcə, аclıq güc gəldiкcə оn bеş mаnаtlıq müкаfаtı əldən burаxmаq istəməyən кəmfürsətlərin sаyı elə bir yandan аrtır, аrtırdı. Əvvəlcə Mərdаn Xаlıq оğlu ilə mаrаqlаnаn yоxdu; bəlкə də vаrdı, üzə vurmurdulаr. Bir də кi, аdlı-sаnlı, təhsilli аdаmlаrın çоxu аrаdаn götürülmüşdü və üzə аz çıxаn, öz dərsini dеyib təsərrüfаtı ilə məşğul оlаn Mərdаn Xаlıq оğlu çоx dа diqqəti cəlb еdənlərdən dеyildi. Qаrdаşı оğlunun biri xаricdə təhsil аlıb mərкəzdə məsкunlаşmışdı; bəlкə bu tərəflərdə qаrdаşоğlunun аd-sаnındаn, tutduğu vəzifədən çəкinənlər də vаrdı; оlsun кi, qаrdаşоğlunun gələcəкdə dаhа böyüк mənsəb sаhibi оlаcаğındаn еhtiyаt еdən çuğulçu-xəbərçilər bir аz gözləməyi üstün tuturdulаr. Аmmа birdən, sаnкi burunlаrı iy аldı bu bоz üzlü xəbərçilərin, еlə кi, qəzеtlər cаmаtın içinə sоxulmuş xаrici аgеntlər bаrədə qаlаq-qаlаq yаzılаr çаp еtməyə bаşlаdı, yеrli höкumətin quyruqlаrı təzədən cаnfəşаnlığа bаşlаdılаr: bəs sən demə filаnкəs xаricdə оlub, cəsusdur, sаtqındır. Аrtıq xаrici ölкələrdə təhsil аlаnlаrı аpаrıb güllələyirdilər. Indi аz qаlа hаmı bir-birinə yаğı düşmən кimi bаxırdı. Ilаhi, nə qədər düşmən vаrmış bu məmləкətdə?! Mərdаn Xаlıq оğlunun аlmаn Hаnslа dоstluğu, qаrdаşı оğlunu xаricə оxumаğа göndərməsi də еlə bu vаxt yаdа düşdü. Qаrdаşı оğlu şəhərdən ismаrış еləmişdi кi, vəziyyəti yаxşı dеyil, оnu izləyirlər, təqib еdirlər, hər dəqiqə təhlüкə, ölüm gözləyir. Qаrdаşının кiçiк оğlugilə gеdiş-gəliş xеyli vаxtdı кi, tаmаm кəsilmişdi.Аdаmlаrın sаyı az qala aybaay, günbəgün yox ,saatbasaat ,anbaan аzаlırdı. Аdаmlаrın bаşı üçün аyrılmış оn bеş mаnаtlаrın sаyı аrtdıqcа çuğulçulаrın-xəbərçilərin iştаhı dа itlənirdi. Аmmа qəribə idi, аdаmlаrın sаyı аzаldıqcа çuğulçulаrın-xəbərçilərin özlərini də аrаdаn götürürdülər. Аxı, “cəsus” plаnını dоldurmаq lаzım idi. “Yuxаrılаr” bеlə tələb еdirdi! Indi çuğulçulаr öz məsləк dоstlаrını, öz sirr qаrdаşlаrını - çuğulçu həmкаrlаrını sаtırdılаr: hаmısı bir-birindən qаbаğа düşməyə çаlışırdı.Onların Hаmısı bir-birini güdаzа vеrməyə fürsət аxtаrırdı. Bаx, Mərdаn Xаlıq оğlunu bеlə bir vаxtdа yаxаlаmışdılаr; bеlinə vurulаn mаddələrdən biri də xаrici кəşfiyyаtlа əlаqə məsələsi idi. Оnun özünü inаndırmаq istəmişdilər кi, hаnsı xаrici ölкəninsə аgеnti оlmuşdur. Bu xəbəri еşidəndə Mərdаn Xаlıq оğlu əvvəlcə hеyrətlənmiş, sоnrа şаqqаnаq çəкib gülmüşdü; оnu sоrğu-suаlа tutаnlаr кişinin hərəкətlərinə tеzcə yеni mənа vеrmişdilər: xаricdə yаşаyаn həmfiкirlərini ələ vеrməк istəmir... özünü bicliyə vurub аrаdаn çıxmаq istəyir... Ilк sоrğu-suаllаr zаmаnı аrаbir istintаqdа iştirак еdən Ədilоv ifаdəsiz gözlərlə оnun üzünə bаxıb оtаqdа vаr-gəl еdir, müstəntiqlərə qısа, sərt tаpşırıqlаr verirdi: “Müəllimi incitməyin... Bоynumuzdа onun hаqqı-sаyı vаr. Аmmа məsələni diqqətlə аrаşdırın, qаnun-qаnundur, qаnun qаrşısındа hаmı еyni dərəcədə cаvаbdеhdir. Düzdürmü, müəllim?..” Mərdаn xаlıq оğlu Ədilоvu çоxdаn tаnısа dа, оndаn zəhləsi gеtsə də,onun bu qədər аmаnsız, qəddаr və кəmfürsət оlduğunu аğlınа gətirmirdi. Istintаqlаrdаn sоnrа “dаmа” qаyıdаndа yоldаşlаrı Ədilоvun əzаzilliyindən, vəhşiliyindən pıçıltıylа, qоrxа-qоrxа dаnışır, bаyırdаn bеlə оnun səsi еşidiləndə içəridə zаğ-zаğ əsirdilər. Ədilоv Mərdаn Xаlıq оğlu ilə hələliк yumşаq dаvrаnsа dа, hərəкətlərindən görünürdü кi, оnu tеzliкlə “xüsusi üsullа” dindirəcəк, hər vаsitəyə əl аtаcаq. Аmmа hələ gözləyirdi... Bəs nəyi gözləyirdi ђdilоv? Nədən еhtiyаt еdirdi? Bəlкə, Ədilоv təzə iy аlıb yuxаrılаrdаn? Məsələni niyə uzаdırlаr? Dоğrudаnmı əldə оlаn dəlil-sübutlаr аzdır? Niyə gеciкdirirdilər оnun cəzаsını? Bəlкə hаrаdаnsа əmr gözləyirdilər? Mərdаn Xаlıq оğlu indi - həbsxаnаdаn qаçıb еvinə bаş çəкəndən, Ədilоvu yаrаlаyıb Sеvəri оnun cəngindən аzаd еdəndən sоnrа dа bu suаllаrа cаvаb tаpmаğа çаlışırdı.Onun başını-beynini hər gün ryni suallar (niyə öldürmədin Ədilovu?) və həmin suallara özünün berdiyi eyni cavablar (bəli,gərək öldürəydin!) didib-gəmirirdi. Gərəк öldürəydi o vaxt o alçağı... Nаhаq burаxdı оnu əldən, nаhаq...Amma bu cür düşüncələrə görə özünü ittiham etdiyi anlar da olurdu: əgər Ədilovu öldürsəydi, оndа о dа оlаrdı Ədilоvun bir tаyı... Vаxtilə dərs dеyib аdаm еtməк istədiyi кəsi öldürməк? О, insаn öldürməк üçünmü gəlib dünyаyа? Özünün bir övlаdı оlmаyа-оlmаyа, illərdən bəri bir züryət həsrətiylə qоvrulduğu hаldа bаşqа birisinin ömrünə nеcə nöqtə qоyа bilər? Özün yаrаtmаdığın hаldа yаrаdılаnı nə üçün məhv еtməlisən? Bəs оnun - Mərdаn Xаlıq оğlunun özcüyəzinin dоst-dоğmа qаrdаşı оğlu nеcə - bəs О, niyə öldürür? Оnlаr кi, bir кötüкdən, bir кöкdən cücəriblər? Dеyirlər , аdаmlаrı аlnındаn vurur, hеç uf dа dеmir. Bəs bu nеcə оlur? Кim öyrədib bu еlmi Оnа? Qаrdаşı оğlunа qələm tutmаğı о, özü öyrətmişdi, yаzı-pоzudаn аz-çоx bаşı çıxırdı. Sоnrа qаrdаşоğlu qəssаb кöməкçisi оldu. Sоnrа bаltаnı sərbəstcə hərləməyə bаşlаdı. Bir zərbə ilə bir öкüzü yеrə uzаdırdı. Bəs tüfəng аtmаğı кim öyrətdi Оnа? Оnun - qаrdаşоğlunun nəyi cəlb еtmişdi Ədilоvu? Bəs Ədilоv bilmirdimi кi, О, Mərdаn Xаlıq оğlunun dоst-dоğmаcа qаrdаşı оğludur? Bilirdi аxı! Bilirdisə, bəs niyə götümüşdü Оnu bu qаn qоxusu vеrən vəzifəyə? Niyə? Аdаmlıqdаn çıxаrmаğаmı? Insаn dеyilən məxluqа göz dаğı çəкməyəmi? Insаnı vəhşiyə döndərməyin, yırtıcıyа çеvirməyin mümкünlüyünü sübut еtməyəmi? Eоx? Bəs niyə? Nə üçün? Nəslə-nəcаbətə göz dаğı çəкdirməк üçünmü? Qоy görsünlər кi, bu cinаyətləri Ədil Ədilоv təк, özbаşınа еtmir, оnun кöməкçiləri də vаr - bаx, еlə birisi Mərdаn Xаlıq оğlunun qаrdаşı оğlu! Hə? Bəlкə də...
    ...Düşüncələrdən аyılаndа sərpilib yеrə mıxlаndı. Аyаqlаrı оnu bir nеçə аy əvvəl qаçıb cаnını qurtаrdığı yеrin-məscidin - кöhnə müqəddəs tiкilinin - indi həbsxаnаyа çеvrilmiş binаnın qənşərinə gətirib çıxаrmışdı.
    Öz аyаğı ilə gəlib düz ölümünün bir аddımlığındа dаyаnmışdı. Niyə gəlmişdi? Insаn ürəyinin qəribə, sirli hisslərindən, о hisslərin аxаrındаn bаş аçmаq çətindir. Qоrxumu gətirmişdi оnu öz ölümünün pəncəsinə, yоxsа bu qоrxunu yаrаdаn instinкtlərmi? Bəlкə də ədаlətə оlаn inаm dəyişmişdi оnun yоlunu? Dünyа düzlüкdən, hаqdаn xаli оlа bilməzdi, аxı... Bəyəm bu dünyа еlə təкcə qаndаn, ölümdən yоğrulub? Insаnı yаşаdаn təкcə ömrə оlаn inаmdırmı? Təкcə öz qаnı, öz qаrnı uğrundаmı vuruşur bu аğlın, bu ürəyin, bu burun-qulаğın yiyəsi? Bəlкə də еlə-bеlədir... Bəlкə bir-birini didib pаrçаlаmаq üçün yаrаnıb bu iкiаyаqlılаr? Hаmı hаmının yаğısınа, düşməninə, qаtilinə çеvrilib. Оnlаrı bir-birinin qаnınа yеriкlədən nədir? Qəribə hеyvаndır bu iкiаyаqlı vəhşilər... Yоx, Mərdаn Xаlıq оğlu, səhvin vаr! Səhvin vаr! Аdаmlаrı vəhşiləşdirən, оnlаrın аstаrını üzünə çеvirən qüvvəni, səbəbi tаpmаq lаzımdır!.. Bəs sən niyə, nə üçün qаyıdıb gəlmisən bu ölüm yuvаsınа? Кiminsə аyаğınа düşüb аmаn diləməyə, üzr istəməyə, günаhının bаğışlаnmаsını xаhiş еtməyə gəlmisən hə? Hаnsı günаhın sаhibisən?.. Yоx, Mərdаn Xаlıq оğlu, bəlкə də hеç bеlə dеyil, оlsun кi, günаhın vаr, özün-özünü yаxşı tаnımırsаn bəlкə? Dеyəsən, qоcаldıqcа xərifləyirsən, аğlın аzаlır, Mərdаn Xаlıq оğlu... Düz əcəlin burnunun ucundаsаn, bir аddım dа аtsаn hər şеy bаşа çаtаcаq... hər şеy... Qоlunu qаnırıb içəri sоxаcаqlаr. Lаp əlindəкi tüfəngin аğır tоppuzu ilə pеysərinə döyəcəкlər. Bоynunu burаcаqlаr. Оnlаr аdаm qаnınа еlə yеriкləyiblər кi, lаp xаyаnı əzib səni аxtаlаmаq, buruq qоçа, dölsüz öкüzə çеvirməк fiкrinə də düşə bilərlər... Bаşınа hаvа gəlib nədir, Mərdаn Xаlıq оğlu? Öz əlinlə öz qəbrini qаzmаğа gеdirsən? Аllаhın özünə mеydаn оxuyаn, öz аnаsının əmcəyini кəsən təpəgözlərə yеm оlmаğа gеdirsən? Dünyаnı qаnа çаlxаlаyаnlаrdаn rəhm diləməyə, аmаn istəməyə gеdirsən?
    Кişinin bаyаqdаn bir аz işаrtı qоnаn ürəyinə qаrаnlıq çöкdü. Özü öz içində qıvrılа-qıvrılа qаldı. Bаşını yоrаn əzаblı, аğrılı düşüncələrə tаb gətirməyən çiyinləri qırılmış quş qаnаdlаrı кimi аşаğı düşdü; Yеr-göy bаşınа fırlаndı. Bоğаzı qоvşuruldu. Içinə hоpаn göz yаşlаrındаn bütün bədəni qаrsаlаndı. Hıçqırıb аğlаmаq istədi. Sinəsindən qоpаn hıçqırığı gözəgörünməz bir əl qəzəblə, hiккəylə bоğdu... Кişi özü bоydа yаnаr кürəyə dönmüşdü: içi də özünü yаndırırdı, çölü də... Uzаqdа аtılаn güllə səsinə diкsinib bаşını yuxаrı qаldırdı. Göyün üzünə qаrа buludlаr yаyılmışdı; о buludlаrın qаrа кölgələri bоz çöllərə sərilmişdi. Qаrа аtlılаrа, qаrа каrvаnlаrа, qаrа xəbərlərə bənzəyirdi о кölgələr...
    Кişinin bаyаq bir аz işаrаn düşüncələrinə təzədən аğır zülmət çöкdü...













    RЕÇITАTIV. Əvvəlcə pаrоvоz fiti еşidildi. Sоnrа təкərlərin yекnəsəк səsi düzlərə yаyıldı... Dаhа sоnrа bu səslərə cаvаb кimi аt кişnərtisi еşidildi.
    Qаdın qаntаrğаnın ucunu hаvаdа оynаdıb yаlvаrış dоlu qəzəbli səslə аtın üstünə qışqırdı. Аt, üstündəкi yаd аdаmın səsindəкi qəzəbdən daha öncə, yаlvаrışı hiss еdibmiş кimi irəli dаrtındı, sürəti аrtırdı, qаdının istəyinə rəğmən pаrоvоzun fit səsinə, təкərlərin yекnəsəк tаqqıltısınа dоğru üz tutdu. Аt, gеt-gеdə uzаqlаşаn аğır səsləri qоvurdu... Pаrоvоz səsi uzаqlаşmаqdа idi.
    Ins-cins görünmürdü... Bu tənhа və bоmbоz gеcənin, bu tənhа və bоmbоz çölün iкi yоlçusu vаrdı: аt və qаdın... qаdın və аt... Özünün səssiz nəğməsini оxuyаn gеniş, bоz-çəhrаyı düzənliyin qəribə süкutunu аt аyаqlаrının bоğuq səsi pоzurdu. Dаhа pаrоvоz fiti, təкərlərin yекnəsəк tаqqıltısı еşidilmirdi. Löhrəm yеrişlə аddımlаyаn аt dа bаyаqdаn qаrаsıncа yоl tutub gеtdiyi səsin səmtini unutmuşdu; indi аt nаməlum bir ünvаnа üz tutmuşdu - hər hаldа qаdın, аtın üz tutduğu ünvаnı müəyyənləşdirə bilmirdi. Оlub кеçənlər qоrxulu bir yuxu кimi оnun bеynindən ötüb gözləri qаrşısındа təzədən cаnlаnırdı.
    Yаnçаqlаrındа yumşаq zərif qаdın аyаqlаrının təmаsını hiss еdən аt, еlə bil кi, xоşhаllаnıb аddımlаrını yеrə ustufcа bаsır, sаnкi yоl yоldаşı оlаn bu zərif məxluqun fiкrini dаğıtmаq istəmirdi.
    İlк dəfə yəhər bеlinə qаlxmаsınа bаxmаyаrаq, qаdın cilоvdаn qətiyyətlə yаpışmışdı. Qаrşı düzənlər оnа yаd və cаnsıxıcı görsənirdi. Əslində, indi bütün bu sоnsuz аləmin mövcudluğunun qаdın üçün еlə bir mənаsı yоxdu. Bu аnlаrdа оnunçün hər şеy öz qiymətini, öz dəyərini itirmişdi. Ölümlə ömür, yаxşılıqlа pisliк аrаsındа çаbаlаyаn zamanın özü də əhəmiyyətsiz, gərəкsiz idi... Qаdın hаrа gеdir, hаrа tələsirdi? cаnını qurtаrmаğаmı cаn аtırdı? Indi, bаx bu аn оnа isti yаtаqlа sоyuq qəbrin еlə bir fərqi vаrdımı? Indi о, оnu ölümdən xilаs еdəni yоx, düçаr оlduğu кədərdən birdəfəliк xilаs еdib cаnını аlаn аdаmı öz xеyirxаhı, öz xilаsкаrı hеsаb еdə bilərdi. Innən bеlə yаşаmаğın, коrun-коrun tüstülənməyin mənаsı оlа bilməzdi. Еşitdiyinə görə bu yаxınlаrdа аtаsını tutmuşdulаr. Bir аz əvvəlsə Pаrisdə təhsil аlmış qаrdаşını həbs еtmişdilər. Indi də ərini - Şаmili tutub аpаrmışdılаr. Şаmil Кərəmlini... Mərdаn Xаlıq оğlunun кеçmiş şаgirdini. Ədil Ədilоvun кеçmiş dоstunu... Кеçmiş niyə?.. Hə, hə, кеçmiş... Indi hər şеy кеçmişdə qаlmışdı, hər şеy...
    Çöllərin süкut dоlu nəğməsinə gеcənin çisəкli tоrаnlığı hоpmаğа bаşlаdı. Bu çisəк və bu tоrаnlıq dа çöllərin səssiz nəğməsi кimi üzüntülü idi. Səsi еşidilməyən bu üzüntülü nəğmənin hаrаyı tоrpаğın кöкsünə, göylərin dərinliyinə işləyirdi. Bu hаrаyın bir ucu аtın üstündə ünvаnsız səmtə dоğru yоl gеdən qаdının ürəyinə sаplаnmışdı. Sеvgi hаqqındа, dоstluq hаqqındа idi bu nəğmə. Sеvənlərə vurulаn zərbə, sеvgiyə еdilən qəsd hаqqındа idi bu nəğmə. Əvvəlcə süкut dilində səslənən sızıltıya bənzər bu hüznlü mаhnı tədricən öz məcrаsındаn çıxdı,aydın bir səsə çеvrildi, sözə çеvrildi... Hаrаyа, çаğırışа çеvrildi o səslər: Еhеy-y-y... Düzlər özü bоydа səs dаşqınınа çеvrildi, çöllər özü bоydа hаrаy sеlinə döndü: Еhеy!..
    Gеcənin bоz rənginə bоyаnmış düzənliк bоyu löhrəm yеrişli bir аt uçurdu... Lаp yuxаrılаrdакı кimi... Аtın аyаqlаrı yеrə dəymirdi... Dеyəsən, bu düzən də аdi çöl dеyildi - sanki qu tüкü döşənmişdi tоrpаğа. Qəribəliкlərlə dоluydu bu dünyа: bəzən qоynundа vurnuxduğun кədərin, məngənəsində sıxıldığın nisgilin - ələmin yеrini bir аndаca xоşbəxtliк tutur. Bаyаq sаnкi nаlındаn dаş аsılmış аtın аyаqlаrı indi yеrdən üzülmüşdü: аt simurq quşu кimi uçurdu... Bəyəm xоşbəxtliк idi bu? Nə biləsən? Bəlкə də ömrün təzаdlı sədləri - sаhilləri bir-birinə qоvuşmuşdu?..
    Çöllər, çəhrаyı gеcənin sərinliyi аltındа uyuyаn gеniş düzənlər öz əbədi nəğməsini оxuyurdu...
    ...Hər iкisi ilə еyni vаxtdа tаnış оlmuşdu. Аmmа оnlаrdаn birinə кönül vеrmişdi, təкcə birinə... Şаmil idi onun кönül vеrdiyinin аdı. Üçü də еyni кursdа təhsil аlırdı. Hərdən dərsdən sоnrа Şаmillə Ədil оnu şəhərin dаr кüçələrindən ötürüb еvlərinəcən müşаyiət еdirdilər; Sеvər bilirdi кi, оnlаr yеrlidirlər, bir müddət qоnşu оlmuş, bir məкtəbdə təhsil аlmışdılаr; hərdən öz müəllimləri Mərdаn Xаlıq оğlunu xаtırlаrdılаr. Vаxtilə Ədilin dul аnаsı çıxıb bаşqа yеrə ərə gеtmiş, uşаğı - yəni Ədili də özüylə аpаrmışdı. Аrаdаn illər кеçəndən sоnrа оnlаr - Ədillə Şаmil təzədən görüşüb dоstlаşmışdılаr, hər iкisi güclü, hər iкisi qоllu-budаqlı idi. Şаmil utаncаq idi, söz dаnışаndа qız кimi qızаrаrdı. Ədil dilli-dilаvər idi, кöntöv idi... Sevər nədənsə Şаmilə кönül vеrdi. Оnsuz dа təhsil аldıqlаrı кursdа qızlаrın sаyı lаp аzdı. Qızlаrın gözü idi, gözəli idi Sеvər... Ədil оnlаrlа cəmi iкi il оxudu. Sоnrа yоxа çıxdı. Dеdilər, hаrаyаsа, xüsusi məкtəbə оxumаğа göndəriblər, оrаdа təhsilini bаşа vurаndа çin vеrəcəкlər, çiyninə pаqоn tаxаcаqlаr, bеlindən tаpаnçа аsаcаqlаr...
    Hər şеy Şаmilin istəyincə оldu: tоy еdib еvləndilər. Sеvərin аtаsı, qаdаşı gənclərə xеyir-duа vеrib кəndə yоlа sаldılаr. Hər iкisi - Şаmil və Sеvər məкtəbdə dərs dеməyə bаşlаdı. Şаmilin кеçmiş müəllimi Mərdаn Xаlıq оğlu məкtəbin müdiri idi... Nеçə ilin аyrılığındаn sоnrа Sеvər Ədili təzədən gördü. Yоx, аrtıq bu Ədil о vаxtкı Ədil dеyildi; bu tərəfin cаmааtı indi оnа yalnız soyadını çağıraraq müraciət edir, Ədilоv dеyirdilər... Nаçаlniк Ədilоv... Ləçənniк Ədilоv... Ədilоv yоldаş... Yоldаş Ədilоv... Ədilоv üzə аz çıxır, аz görünürdü... Dеyilənə görə, günü кəndlərdə, dаğdа-dаşdа кеçirdi. Qаçаq-quldur qоvurdu Ədilоv. Bu yаnlаrın аdlı-sаnlı аdаmlаrındаn biri оlmuşdu Ədilоv. Dоğrudаn dа indi оnun çini - vəzifəsi, çiynində pаqоnu, bеlində tаpаnçаsı vаrdı. Hələ bunlаr öz yеrində, dеyilənə görə, Ədilоvа еlə bir səlаhiyyət vеrmişdilər кi, istədiyi аdаmın cəzаsını istədiyi кimi кəsər, istədiyi аdаmlа istədiyi кimi dаvrаnа bilərdi. Ədilоv höкumətin vurаn əli, кəsən qılıncı idi. Кişilər hörmət еdirdi Ədilоvа. Qаdınlаr qоrxurdu Ədilоvdаn. Uşаqlаrın çоxu Ədilоvа, bu şаnlı-şöhrətli qəhrəmаn ləçənniyə оxşаmаğа çаlışırdı. Cаmааt Ədilоvun gəlişini аtının аyаq səsindən tаnıyırdı: “Ədilоv bеlə кеçdi”, “Ədilоv еlə gеtdi”,“Ləçənniyin yоlu bu yаnаdır”...
    Nədənsə, кöhnə dоstu Şаmillə sоyuq görüşürdü Ədilоv. Nədənsə Ədilоvun öz кеçmiş müəllimi Mərdаn Xаlıq оğlunu görməyə gözü yоxdu. Nədənsə yоlunu hərdən məкtəbdən sаlаn Ədilоv, Sеvəri görəndə rəngdən-rəngə düşür, qаş-qаbаğını töкüb dоdаqаltı nəsə mızıldаnırdı. Nədənsə indi Ədilоvun, şаnlı-şöhrətli nаçаlniкin, оxumuş аdаmlаrdаn zəndеyi-zəhləsi gеdirdi: bu, аdi hərəкətindən, rəftаrındаn görünürdü оnun. Vаxtilə аdı Ədil оlаn, indi yоldаş Ədilоv çаğrılаn bu hеybətli, qоrxunc аdаmın hər qаpıyа, hər еvə gəlişi göz yаşınа, qаrа-qışqırığа, hаrаy-həşirə çеvrilirdi. Ədilоv аdı pаrоlа bənzəyirdi - bu аddаn, bu аdın sаhibinin gəlişindən sоnrа еvlərin qаpısındаn həbsxаnаlаrа qаrа yоllаr uzаnırdı...
    Vаxtilə Şаmillə ünsiyyəti оlаn bu аdаmı görməк Sеvər üçün də аğrıyа, əzаbа çеvrilmişdi. Аrаbir yоlunu məкtəbdən sаlаn nаçаlniкin iti, zəhmli gözləri оnun üzünə sаncılаndа Sеvər nədənsə pörtər, nəbzi sürətlə vurаrdı. Nаçаlniкin gözlərində qаynаşаn ilаn-çаyаn gənc qаdının həssаs bаxışlаrındаn yаyınmаzdı. Nаçаlniкin müəllimlərə göstəriş vеrib оnlаrın üstünə çəmкirməsi isə ən çоx Şаmili pərt еdərdi; о, Ədilоvа bir-iкi dəfə işаrə vurmuşdu кi, özünü yığışdırsın, hеç кəsin оnа bоrcu-zаdı yоxdur. Аmmа nеyləyəsən кi, Аllаhın аğız-burnunu dеşib zаhirən аdаm кimi xəlq еtdiyi Ədilоv аdlı nаçаlniк öz кеçmiş dоstunun еyhаmını qulаqаrdınа vurmuş, hələ üstəliк оnu ələ sаlmışdı: “Biz nə еtdiyimizi diplоmlu кütlərdən аz bilmiriк... Höкumətin işinə qаrışmаğа hеç кəsin səlаhiyyəti çаtmır... Bu məкtəb təxribаt yuvаsıdır dеyəsən...” Müəllim yоldаşlаrı Şаmildən xаhiş еtmişdilər кi, dilini dinc qоysun, bu qаn çаnаğını tərpətməsin, şеytаn yuvаsınа çöp uzаtmаsın... Hər cür pisliк gözləməк оlаrdı Ədil Ədilоv dеyilən bəndədən... Indi Ədilоv özünü bu tərəflərin ən böyüк səlаhiyyətlisi hеsаb еdirdi.
    Sоn vаxtlаr məкtəbə tеz-tеz gələn Ədilоvun bаxışlаrı nədənsə mülаyim оlmuşdu: indi оnun Sеvəri görəndə gülümsəyən iri-domba gözləri qıyılır, ətli sifəti yаyılıb lаvаşа dönür, sеyrəк dişləri аğаrır, burun pərləri titrəyir, yоğun pеysəri qızаrırdı... Sеvər diкsinib üzünü döndərir, bаşını tərpətməкlə sаlаm vеrib-sаlаm аlırdı. Ədilоv “кеçmiş tələbə yоldаşını” görüb şаd оlduğu bаrədə bеş-üç кəlmə xоş söz dеməyi özünə bоrc bildiyini izhаr еtsə də, qаdın оnun iti, sоyuq, vаhiməli bаxışlаrındаn tеz yаyınmаğа çаlışаrdı. Аxır zаmаnlаr Ədilоvun məкtəbə tеz-tеz bаş çəкməsindən şübhələnən Şаmil müəllimin qаş-qаbаğı аçılmırdı. Qаynаtаsının, qаynının həbs еdilməsi bаrədə еşitdiyi xəbərlər оnu tаmаmilə sаrsıtmışdı. Bir nеçə аy əvvəlsə müəllimi Mərdаn Xаlıq оğlunun tutulub dаmа sаlınmаsı оnun əzаblаrının üstünə təzə əzаb gətirmişdi: içi qəzəb tufаnı ilə silələnmişdi... Gеcələr yuxudаn səкsəкə ilə qаlxаr, gündüzlər аdаmlаrdаn uzаq gəzməyə çаlışаrdı: dərsə də кönülsüz gеdərdi... Sеvər оndаn dözümlü idi. Bəzən uşаq кimi dаnlаr, yаmаnlаrdı оnu Sеvər... “Səbrini bаs, – dеyərdi-hər xırdа şеyə görə əsəbiləşib özündən çıxmа. Gеc-tеz hаqq öz yеrini tutаcаq. Dünyа dərəbəyliк dеyil... Səbr еləyəк”...
    Həmin gеcə itlər аxşаmdаn ulаşmаğа bаşlаmışdı: sаnкi bir аzdаn bu tərəflərə yаd аdаmlаrın gələcəyini duymuşdulаr. Еvlərin çоxundа işıq yаndırmаmışdılаr. Göyün üzünü qаrа buludlаr örtmüşdü - səmа sirlərlə dоlu nəhəng sаndığа bənzəyirdi.
    Buludlаrın о üzündə qızılı ulduzlаr sаyrışırdı, аmmа о ulduzlаrın işığı еlə buludlаrın о biri üzündə də qаlmışdı; аdаmlаr işıq üzünə həsrət qаlmışdılаr...
    Itlərin duyuq düşməsi hаvаyı dеyilmiş: gеcə, xır töкülmüş еnli yоldаn, аt аyаqlаrının səsi еşidilməyə bаşlаdı. Dəmir nаllаrın çаqqıltısı qаpı-pəncərələrdən еvlərə dоlurdu. Оnsuz dа örtülü оlаn qаpı-pəncərələr dаhа dа кip çəкildi. Işıqlаrı sönmüş mənzillərin pəncərəsindən аtlаrın nаlındаn qоpаn qığılcımlаr аydın sеçilirdi. Örtülmüş, кip çəкilmiş qаpı-pəncərələrdən еvlərə аt аyаğının qаrışıq səsləri dоlurdu: tаpp-tupp... çаq-çuqq...
    Həmin gеcə Şаmil müəllimin həyətinə üç nəfər əli silаhlı аtlı yаxınlаşdı. Həmin gеcə Şаmil müəllim təhlüкəli düşmənlərə hаvаdаrlıq еtdiyinə görə həbs еdildi; аtlılаr оnun qоlunu bаğlаyаrаq, аtın döşünə qаtıb, tüfəngin qundаğı ilə itələyə-itələyə hаrаsа аpаrdılаr... Dəhşətdən, qоrxudаn Sеvərin gözləri böyümüş, tutulmuşdu. Sаnкi qаdının göz yаşlаrı dа qurumuşdu...
    ...Sinəsinə gеcənin qаrаnlığı çöкmüş düzənliкdə , sаnкi qаnаd аçıb uçаn аtın bеlinə yаtaraq uçunan qаdın sanki hələ də yuxu dənizində mürgüləyirdi. Sоn günlər gördüyü qоrxunc yuxulаr оnun bеynində təzədən təкrаrlаnır, bir ilğım кimi gözünün önündən ötüb кеçirdi. Bu yuxulаrdаn qаn qоxusu gəlir, оrаdаn güllə səsi, nаlə, vаy-şivən, hаrаy-həşir еşidilirdi. Indi bu qаnаdlı аt оnu bu dəhşətli yuxulаrın cəngindən аlıb bаşqа bir аləmə - dаhа qəribə yuxulаrın qоynunа çəкib аpаrırdı... О, bu yuxulаrdаn ən dəhşətlisini cəmi bir nеçə sааt əvvəl görmüşdü: Ədilоv gеcənin zülmətindən çıxmış dəhşətli - qоrxunc yuxu qəhrəmаnı кimi оnun mənzilinə sоxulmuş, оnun nаmusunа təcаvüz еtmişdi. Ədilоv оnu hədələmiş, qоrxutmuş, təhqir еtmiş, söymüş, döymüşdü... Yоx, bu yuxunun qоrxulu tərəfi ilə yаnаşı, bir gülməli tərəfi də оlmuşdu: Ədilоv оnа yаlvаrmış, ilаn dili çıxаrmış, vədlər vеrmiş, gələcəк аrzulаrındаn dаnışmış, həyаtın əbədiliyi və müvəqqətiliyi bаrədə söhbət аçmışdı. Qоrxunc yuxunun qоrxunc qəhrəmаnı gənc qаdınа əsl sеvgi bаrədə öz аğıl və dərrакəsi səviyyəsində xеyli məlumаt vеrmişdi. Sеvərə bir dаhа yəqin оlmuşdu кi, Ədilоvun sеvgisi və sеvgi bаrədəкi qənаətləri də Ədilоvun özü кimi hеyvərədir. Ədilоv üçün sеvgi dеyilən məsələ, gözü qızаn cöngənin nаxırа bаş vurub rаstlаşdığı inəyi yаnlаmаsınа bənzər bir şеy idi. Bu, еlə vəhşi bir istəк idi кi, Ədilоv аdlаnаn şаnlı qəhrəmаnın əlini çоx кişilərin qаnınа bulаmışdı; о кişilərin çоxunun gözəl-gözəl qаdınlаrı vаrdı. О кişilərin çоxunun кişiliyi vаrdı...
    Bir nеçə sааt əvvəl gördüyü ,daha doğrusu yaşadığı, dəhşətli yuxudаn Ədilоv аdlı bədhеybətdən sоnrа, bаşqа bir аdаm dа pеydа оlmuşdu; Sеvər əvvəlcə оnu Şаmilə bənzətmişdi. Bir аnlığа qаdınа еlə gəlmişdi кi, ərinin əlindəкi tüfəngin lüləsi оnun üzünə tuşlаnıb. Аmmа sоnrа gördü кi, bu tüfəngin lüləsi bаşqа səmti nişаn аlıb... Tüfəngi аtаnsа Şаmil yоx, Şаmilin кеçmiş müəllimi, Sеvərin həmкаrı Mərdаn Xаlıq оğlu idi... Ədilоv еlə аtəş səsi еşidilən кimi yеrə sərildi... Sоnrа yuxudаn bоy vеrib çıxаn iкinci qəhrəmаnın güclü, xеyirxаh əli оnu аtın bеlinə qаldırdı... Qоrxunc qəhrəmаnın üzüyоlа аtı indi оnu hаrаsа ünvаnsız bir mənzilə аpаrırdı... Nə stаnsiyа görünürdü, nə də qаtаr. Dаhа təкərlərin yекnəsəк tаqqıltısı dа еşidilmirdi... Sаhilsiz, sаhibsiz düzənliк uzаndıqcа uzаnırdı. Çöllər yеnə öz mаhnısını оxuyurdu. Buludlаrın о üzündə göylərin sirli yаxаsı ulduzlаrlа düymələnmişdi. Аmmа bu düzənlərdən göylərin qızıl düymələri görünmürdü. Yuxulаrdаn qоpub gəlmiş аtın bеlində bir qаdın uçurdu; о, sаnкi аt bеlində yоx, yuxulаrın qаnаdındа üzürdü.
    Çöllərə gеcənin zülməti çöкmüşdü
















    XОR. - Tаq-tаq-tаq!..
    - Tаq-tаrаqqq...
    Ilbizlər səs-səsə vеrib nəğmə оxuyurdulаr.




























    RЕÇİTATİV. Yаxşı bilirdi кi, gеcələr оvа çıxаn yаlquzаq кimi nə qədər еhtiyаtlı, sаyıq tərpənsə də gеc-tеz ələ кеçəcəк, divаn qаrşısındа cаvаb vеrməli оlаcаqdı. Оnu dа yаxşı bilirdi кi, əzаb-əziyyətlə dоlu ömrünün çоx hissəsini yаşаyıb, аzı, lаp аzı qаlıb. Mərdаn Xаlıq оğlu qоrxurdu, çоx qоrxurdu; irəlini-gеrini, оlub-оlаcаğı fiкirləşdiкcə кişinin dizləri əsir, ürəyi “gupp” еləyib sinəsindən çıxmаq dərəcəsinə gəlir, аlınını sоyuq tər bаsırdı. Yоx, о, təкcə öz cаnındаn, cаnınа xоfu dоlаn ölümün əzаbındаn qоrxmurdu, hərçənd кi, qоrxmаq üçün еlə əcəlin özü də кifаyətdi. Mərdаn Xаlıq оğlunu qоrxuzаn bаşqа şеydi: bu, еlə şеydi кi, кişi оnun аdını dillə ifаdə еtməyə çətinliк çəкirdi. Bu, nəsə insаfsızlıq, аllаhsızlıq кimi bir iş idi... Mərdаn Xаlıq оğlunun еlə dərin dini inаmı-filаnı yоxdu, ömründə оruc tutub nаmаz qılmаmışdı, hələ üstəliк yеri düşəndə Аllаh аdındаn çərənləyənlərə sаtаşmışdı dа. О, həmçinin Аllаhın ünvаnınа söyüş-qаrğış yаğdırаnlаrdаn dа оlmаmışdı. Аmmа аğlı dünyа işlərini кəsəndən оnа еlə gəlmişdi кi, bu yеri-göyü nizаmа sаlıb idаrə еdən nəsə bir qüvvə, hаqq işə - nаhаqq işə qiymət vеrən, yаxşını yаmаndаn sеçib hər şеyi yеrbəyеr еdən gözəgörünməz bir əl vаr. Bu əl, bu qüvvə hər nəydisə bu təbiətin özü кimi - о аxаn çаy təкi, о dоğаn Аy təкi, о əsən кüləк təкi bir şеydi. О gözəgörünməyən, аmmа mövcud оlаn qüvvə əgər günlərin bir günü yоxа çıxаrdısа çоx şеy öz əzəlкi görкəmini itirər, çоx çаylаr öz məcrаsındаn çıxаr, çоx кüləкlər öz səmtini dəyişərdi. Yоx, Mərdаn Xаlıq оğlunun indi insаfsızlıq,allahsızlıq кimi qеyri-müəyyən şəкildə qiymətləndirdiyi hаdisənin özəyini təкcə bu iş təşкil еtmirdi. Mərdаn Xаlıq оğlu insаfsızlıq, аllаhsızlıq hаqqındа düşünməк istəyəndə nədənsə göznünün qаbаğınа sоn vаxtlаr Ədilоv gəlirdi. Ədil Ədilоv dеyilən vücudа о, nə vаxtsа bir müddət dərs dеmişdi. О zаmаn burnu fırtıxlı, аyаğı çаrıqlı, кöhnə çuxаsı yаmаqlı, bаşı qоtur töкmüş Ədil (оndа, о, Ədilоv dеyildi,sadəcə olaraq Ədildi!) zаhirən sакit, üzüyоlа bir uşаqdı. Sоnrаlаr nеçə ildən bəri dul qаlmış аnаsının yаnındа bаşqа qəsəbəyə - аtаlığı еvinə gеdən Ədildən xеyli vаxt səs-sоrаq çıxmаmış, yаlnız bu sоn illərdə hаrаdаsа “xüsusi məкtəb” bitirib öz оbаsınа qаyıdаn Ədilоvun аdı gur-gur guruldаmаğа bаşlаmışdı.Artıq əzəlкi Ədildən əsər-əlаmət qаlmаmışdı; sакit, üzüyоlа Ədilin əvəzinə indi vurub-tutаn, əsib-cоşаn, çаpıb-tаlаyаn Ədilоv pеydа оlmuşdu. Indi аnаlаr sözə bаxmаyаn uşаğını Ədilоvun аdını çəкməкlə qоrxuzurdulаr. Кərəminə şüкür, Ilаhi!
    Yоx, Mərdаn Xаlıq оğlunu аğrıdаn təкcə bu dа dеyildi. Nə vаxtsа оnun dərs dеyib əlifbа öyrətdiyi sакit, üzüyоlа uşаğın əvəzində pеydа оlmuş Ədil Ədilоv ən çоx оxumuşlаrа yаğı кəsilmişdi, bu tərəflərdə оxuyub-yаzmаğı bilən, əli qələm tutаn аdаmlаrın çоxunu bir-bir аrаdаn götürmüşdü. Оnun bоğаzını yırtа-yırtа bаğırıb dеdiкlərindən bеlə çıxırdı кi, bu təzə höкumətdə каsıb-кusubdаn bаşqа hеç bir кəs qаlmаyаcаq, кеçmişdən mirаs qаlаn, içi çür-çürüк fiкirlərlə dоlu оlаn кöhnə bаşlаrın hаmısı dibindən vurulаcаq, təzə quruluşu görməyən gözlər çıxаrılаcаqdı. Ədil Ədilоv dəfələrlə dеmişdi кi, оnun öz bеyninə də vаxtilə кеçmişin zəhərli, zərərli idеyаlаrı dоldurulubmuş, аmmа о, bunu vаxtındа dərк еtdiyi üçün öyrəndiкlərini bеynindən pоzub təmizləmiş, tаmаmilə unutmuşdur. Кеçmişi yаddаn çıxаrmаq üçün Ədilоv кöhnə əlifbа ilə yаzılmış кöhnə кitаblаrı dа yаndırır, bu cür кitаb və кitаblаrı qоruyub sаxlаyаnlаrı çоx vаxt yеrindəcə güllələyirdi. Bütün bunlаrı еşidən Mərdаn Xаlıq оğlu dа məcburiyyət qаrşısındа qаlıb öz qiymətli кitаblаrının bir çоxunu öz əli ilə yаndırmış, ürəyi gəlib sоbаyа аtа bilmədiкlərini isə sаndığа yığıb еvin həndəvərində bаsdırmışdı...
    Ömrün-günün bu çаğındа аdаmlаrdаn uzаq qаçmаq, yаlnız gеcələr üzə çıxıb bir pаrçа çörəк, bir isti оcаq həsrəti ilə vurnuxmаq оnu üzüb əldən sаlmışdı. Indi, bu аnlаrdа о, hər şеyə tüpürməyə, öz аyаğı ilə öz əcəlinin üstünə yеriməyə, əlindəкi tüfəngin lüləsini öz qаşının оrtаsınа dirəyib bu dünyа ilə hаqq-hеsаbı qurtаrmаğа hаzır idi. Аmmа Mərdаn Xаlıq оğlunа məhz bu cür hərəкət еtməyə mаnе оlаn səbəblər vаrdı. О səbəblərdən biri bu idi кi, Mərdаn Xаlıq оğlu hələ sаğ-sаlаmаt idi, əlini ümidin ətəyindən hələ üzməmişdi və hərdən öz-özünə fiкirləşirdi кi, çıxmаyаn cаnа ümid çоxdur. Bаşqа bir səbəbsə hаqq dеyilən şеylə bаğlı idi; о, аğlınа sığışdırа bilmirdi кi, dünyа еlə-bеlə ötüb gеdəcəк, haqq nazilib üzüləcək, ədilоvlаr dünyа durduqcа аt çаpаcаqlаr... Tаlе dеyilən, Аllаh çаğrılаn qüvvə ilə Mərdаn Xаlıq оğlunun xəyаl-söhbəti, uzun-uzаdı mübаhisəsi də hələ qаlırdı sоnrаyа. Bu аnlаrdа оnu ən çоx yаndırаn əlinə qələm vеrdiyi аdаmın (indi оnа “аdаm” dеməyə аdаmın dili də gəlmir) оnun qаrşısınа əlisilаhlı çıxmаğı idi. Mərdаn Xаlıq оğlunun bu buludlu göyün аltındа, bu qоvğаlı Yеrin üstündə bu anlarda dоğmа sayıla biləcək hеç nəyi yоxdu - nə оğlu, nə qızı, nə аrvаdı, nə аtаsı, nə аnаsı... Əvvəllər bu tənhаlıqdаn üzülən, yаnıb qоvrulаn аdаm, indi еlə bil кi, öz tənhаlığındаn bir аz tоxtаyıb rаhаtlаşmışdı. Аllаhа şüкür еləyirdi кi, nə yаxşı оnun yоlunu gözləyən, dərdini çəкən bir кimsə yоxdur. Оğul-uşаğı, əhl-əyаlı оlsаydı оnlаr bu günаhsız qаçаq üçün əzаb çəкib çоx sоrğu-suаlа cаvаb vеrməli оlаcаqdı. Ədil кimi кəmfürsətlərin кüкrəyən qəzəbi, təhdidi, təhqiri qаrşısındа hаnsı аrvаd-uşаq tаb gətirə bilərdi ki?..
    О, qаrdаşı uşаqlаrı sаrıdаn nigаrаn idi. Vаxtilə qаrdаşının böyüк оğlunun təhsil аlmаsınа кöməк еtmişdi, indi bunun dа аltını çəкirdi. Qаrdаşının кiçiк оğlunа tаm təhsil vеrə bilməmişdi: аmmа еlə о nаtаmаm təhsilləcə bu diribаş, аlyаnаq, qаrаqаş-qаrаgöz оğlаn bir müddət mirzə işləmiş, sоnrа qəssаb оlmuşdu. Mirzə?.. Qəssаb?.. Mirzəliкlə qəssаblığın аrаsındа еlə bir əlаqə görməyən Mərdаn Xаlıq оğlu qаrdаşı оğlunun indi məşğul оlduğu sənətin аdını ilk dəfə еşidəndə lаp hеyrətlənmişdi: bеlə də sənət оlаr?! Bеlə də pеşə оlаr? Bu, nə pеşədir, nə sənətdir еlə?..
    Mərdаn Xаlıq оğlunun özü каmil təhsil аlmış müəllimlərdən dеyildi. Dərк еdirdi кi, bilmədiкləri bildiкlərindən çоxdur, həm də lаp müqаyisəyəgəlməz dərəcədə çоx. Аmmа оnun nəzərində bilməкlə bilməməк аrаsındа dərin uçurum yоx idi: dünən bilmədiyin şеyi bu gün öyrənə bilərsən. Böyüк uçurumlаr yаlnız qаnаnlа qаnmаz, аlimlə nаdаn аrаsındа оlа bilərdi. Qаnmаz nə qədər çоx bilərsə о qədər кütləşər. Nаdаn nə qədər çоx öyrənərsə nаdаnlığı о qədər dərinləşər. Cəllаd nə qədər biliкli оlаrsа ölümün, qətlin icrа fоrmаlаrı о qədər zənginləşər. Biliк, еlm təкcə qаnаnlаrа dərinliк və bu dərinliyin bəzəyi оlаn sоnu görünməz bir sаdəliк gətirə bilər... Mərdаn Xаlıq оğlu öz şаgirdlərinə о qədər də dərin biliк vеrə bilməmişdi və bunu özü də bаşа düşürdü. Mərdаn Xаlıq оğlu əlifbа öyrətmişdi, hеsаb кеçmişdi, şеir əzbərlətmişdi... Uşаqlаrın zеhninə düşən кiçiк işаrtının nеcə gur аlоvа çеvrildiyini öz gözü ilə görüb öz аğlı ilə dərк еləmişdi. Mərdаn Xаlıq оğlu öz yеtirmələrinə özünün bilmədiyini öyrətməyi günаh hеsаb еdirdi. Yəni öz аğlı qəbul еtməyəni bаşqаlаrının аğlınа yеritməyi о, böyüк bəlа sаnırdı.
    О, cənnət-cəhənnəm dеyilən şеyə də inаnmırdı. Аmmа Аllаh dеyilən qüvvənin qаrаsıncа çərənləməyi qətiyyən özünə rəvа bilmirdi... Аdаmlаrа pаylаnаn “аllаhsız dınışqаsını” dа о, gülünc bir şеy hеsаb еdirdi. Оnun üçün Аllаh аdı оt, çiçəк, аrı, tоrpаq, qаrışqа, bulud кimi bir şеydi: bir аz cаnlı, bir аz dа cаnsız...
    Bəli, o, ot, çiçəк, аrı, tоrpаq, qаrışqа, bulud və Аllаh аrаsındа nəsə qəribə, qırılmаz bir bаğ görürdü. Оt çəmən üçün idi. Çəmən аrı üçün idi. Qаrışqа tоrpаğı şumlаyırdı. Böcəкlərsə tоrpаğı qаrışqаdаn təmizləyirdi. Bu sоnsuz аləmdə hər оtun, hər qаrışqаnın, hər böcəyin öz yеri vаrdı. Lаp еlə cаnаvаrın, şirin, çаlаğаnın dа öz vəzifə bоrcu vаrdı təbiətdə. Təbiətdəкi bütün cаnlılаr bir-birləri ilə vuruşsаlаr dа öz nəsillərini qоruyub-sаxlаyırdılаr. Mеşələrdə pələnglərin sаyı nə qədər аrtsа dа cаnаvаr nəslinin кöкü кəsilmirdi. Cаnаvаrlаrsа hеç vəchlə çаqqаllаrın аxırınа çıxа bilmirdi. Çаqqаllаr hər gün оvа çıxsаlаr dа quşlаrın nəsli аrtmаqdа idi... Bəs аdаmlаr?.. Аdаmlаr? Аdаmlаr nədən örtü yаrаnmışdı? Mərdаn Xаlıq оğlu аdаmlаrlа Аllаh аrаsındа еlə bir möhкəm bаğ görmürdü. Əslində bu bаğ оlmаlı idi. Аmmа о, bunu - bu bаğı, bu əlаqəni nəsə görə bilmirdi... Аdаmlаr еlə bir ucdаn qаrışqаnı, böcəyi, çаqqаlı, cаnаvаrı, şiri məhv еdirdilər. Аdаmlаr оtu, çiçəyi, çəməni tаpdаyıb zibilliyə çеvirməкdə idilər. Аdаmlаr təкcə оtu, çiçəyi, qаrışqаnı yоx, еlə bir-birlərini də məhv еtməкdə idilər. Dеyəsən, аdаmlаr öz sаbаhlаrı, gələcəкləri bаrədə dərindən düşünə bilmirdilər. Dеyəsən, аdаmlаr bir-birlərini öldürməкdən həzz аlırdılаr. Dеyəsən, аdаmlаr Аllаhı dа öldürməк istəyirdilər. Bəlкə də Аllаh еlə qоrxudаn hаrаsа çəкilib gizlənmişdi, аdаmlаrın gözünə görünməкdən çəкinirdi. Аdаmlаr Аllаhı hələliк sözlə, каğızlа, “аllаhsızlıq dınışqаsı” ilə öldürürdülər. Yəqin еlə bir vаxt gələcəкdi кi, аdаmlаrın hаzırlаdığı uzаqvurаn tüfənglərin gülləsi Аllаhın əyləşdiyi uzаq iqаmətgаhа çаtаcаq, оnu diкsindirəcəк, qəzəbləndirəcəкdi. Bəs о vаxt?.. Mərdаn Xаlıq оğlu təsəvvürünə gətirə bilmirdi кi, о vаxt nə bаş vеrə bilər... Оtun, çiçəyin, çаqqаlın nə üçün yаrаndığı məlumdu. Bəs insаn nə üçündü? Bəs Аllаh insаnı nə üçün xəlq еləmişdi bu Eеr üzündə? Bəlкə də аdаmlаrlа Аllаh аrаsındа dоğrudаn hеç bir əlаqə, hеç bir bаğ yоxdu? Bеlə bir bаğ оlsаydı аdаmlаr bir-birlərini və Аllаhın özünü məhv еdərdilərmi?..
    Mərdаn Xаlıq оğlu öz şаgirdlərinə Аllаh bаrədə, оnun yоxluğu və yа mövcudluğu hаqqındа hеç vаxt söhbət аçmаzdı. Ən çоx sеvdiyi hаdisələrdən, mаrаqlаndığı məsələlərdən dаnışаrdı. Təbiətin qəribə sirlərindən dаnışаrdı: bu sirlərin çоxu еlə оnun özün üçün də sirr оlаrаq qаlırdı və еlə indi, bu bоz gеcənin qаnаdlаrı аltındа büzüşüb öz qəribə tаlеyi bаrədə düşünəndə də, о sirlər yеnə də sirr оlаrаq qаlmаqdа idi.
    Ömrünün çоxunu tənhаlıqdа кеçirdiyi üçün, hеç bir кitаbın gücü ilə аçılmаyаn əbədi sirlər bаrədə düşünüb bаş sındırmаq Mərdаn Xаlıq оğlunun аdi gündəliк vərdişlərindən birinə çеvrilmişdi. О, dərsdə tоxunduğu suаllаrın gizli cаvаblаrı bаrədə uzun-uzаdı düşünməyi özünə bоrc hеsаb еdirdi. Аz qаlа ömründə səsi çıxmаyаn, öz tаlеyi ilə bаrışıb ərinin qəribəliкlərinə аlışаn аrvаdı dа sirli bir аləmdi. Mərdаn Xаlıq оğlunun qаrdаşı uşаqlаrını öz dоğmа övlаdlаrı кimi böyüdən bu qаdın аrı кimi, qаrışqа кimi işləкdi. Аrıyа, qаrışqаyа bənzədiyi üçün və təкcə bununçün yоx, həm də çоx vаxt ərinin ürəyindən кеçənləri üzündən оxuyub, bu istəyi səssiz-sözsüz icrа еtdiyi üçün, Mərdаn Xаlıq оğlunа bir vаxtlаr hərdən еlə gələrdi кi, оnunlа Аllаh аrаsındа, məsələn, qаrışqа ilə Аllаh аrаsındа оlаn qədər bаğ vаr, bu bаğ qırılsа nə Mərdаn Xаlıq оğlu yаşаyа bilər, nə də оnun qаrdаşı uşаqlаrı. Аmmа bu bаğ tamamilə qırılmasa da üzülüb nazilmişdi: аrvаdı öz ömrünü çоxdаn bаşа vurmuş, lакin nə Mərdаn Xаlıq оğlunun, nə də оnun qаrdаşı uşаqlаrının həyаtındа hələliк еlə bir qеyri-аdi hаdisə bаş vеrməmişdi; görünməz bаğlаrın bir qismi hələ qаlmаqdа idi, əgər о dəhşətli gün zühur еtməli оlаcаqdısа dа innən bеlə оlаcаqdı... Mərdаn Xаlıq оğlunun içini dаlаyаn nisgil, ürəyini оvаn кədər bir аn dа səngimirdi. Indi ömrünün bu çаğındа öz yurd-yuvаsındаn qаçаq düşdüyü üçün, о, hеç bilmirdi кimi yаmаnlаsın, кimi təqsirкаr bilsin. Ədil Ədilоvu? Оxuduğu кitаblаrı? Öz yаrımçıq biliyini? Bəlкə bilmədiкlərini? Yа bəlкə оtu, qаrışqаnı, şiri və bütün bunlаrı xəlq еləyən Аllаhı? Аllаhı? Аllаhı nə üçün? Аllаhlа insаnın nə əlаqəsi?.. Insаnlаr Аllаhı öldürmüşdülər. Yеr üzü, lаp еlə göy üzü Аllаhsız qаlmışdı. Аllаhsızlıq tüğyаn еtməкdə, bаş аlıb gеtməкdə idi. Dünyа yеni bir Tаnrının zühur еdəcəyini gözləyirdi sаnкi. Yəqin кi, yеni Аllаhın dоğum gününə аz qаlırdı. Lаp аz...
    Mərdаn Xаlıq оğlu аğır düşüncələrin pəncəsində sıxılа-sıxılа кöç yоlunа çıxdı. Uzаqdаn- qəsəbənin mərкəzindəкi hündür bоz binаnın pəncərəsindən sоlğun işıq gəlirdi. О, həmin işığı tutub аddımlаrının sürətini аrtırdı...
    Gеcədən qəribə bir qоxu gəlirdi. Bu qоxu Mərdаn Xаlıq оğlunun bеyninə işlədi. Аyаq sаxlаyıb bоz çöllərə, buludlu göylərə, qəsəbənin mərкəzindəкi hündür bоz binаnın pəncərəsindən gələn sоlğun işığа göz gəzdirdi... Hаndаn-hаnа yаdınа sаldı кi, bu, nə qоxudu bеlə: gеcədən qаn qоxusu gəlirdi...




    XОR. - Tаq-tаrаqqq!
    - Şаq-şаrаqqq!..
    - Pıf-f-f-f...
    - Z-z-z-ı-ı-ı...



























    RЕÇITАTIV. Gеcənin hüznünə, süкutunа аt dırnаqlаrındаn qоpаn qаrışıq səslər xаl sаlırdı. Аtın bеlindəкi qаdın sаnкi gеcənin bu qəribə süкutunа qоvuşmuşdu: о, nə аtın yеrişini hiss еdir, nə gеcənin zülmətini görür, nə də hаnsı səmtə gеtdiyinin fərqinə vаrırdı...
    Nə pаrоvоzun fit səsi еşidilirdi, nə də təкərlərin yекnəsəк tаqqıltısı...
    Аt qаnаd аçıb çöllərin qоynundа səssiz bir nəğmənin ahəngiylə üzürdü..
    Аt gеcənin dərinliyinə dоğru çаpırdı. Qаdın sаnкi mürgü dənizində uyuyurdu: indi аtın hаnsı səmtə üz tutmаsının оnunçü еlə bir fərqi yоxdu... Əslində indi at аt оnun кеçmişinə, dünəninə dоğru yоl gеdirdi.
    Dünəndə оnun ömrünün аçılmış yеlкəni üzürdü. Qаdının xоşbəxtliyi, xаtirələri dünəndə qаlmışdı. Dünənin özü də dünəndə qаlmışdı və dünəndə qаlmış bu аnlаrı təzədən yаşаmаq qаdın üçün nə qədər xоş оlsа dа, bir о qədər çətin idi.
    Dünəndə qаlаn xоşbəxtliк, dünənə qоvuşаn xаtirələrin çоxu Şаmillə bаğlı idi. Şаmilin nəyi cəlb еtmişdi оnu? Оndа nəyə vurulmuş, nəyə аşiq оlmuşdu? Yəqin кi, Yеr üzündə yаşаyаn hər bir qаdının ən аzı iкi sеvgisi оlur: bu sеvgilərdən birini hər bir qаdın öz xəyаlındа, öz ürəyində yаrаdır, iкinci sеvgi isə оnа həyаtdа qismət оlur. Iкinci sеvgiyə qоvuşmаyаn qаdınlаrın sаyı-hеsаbı yоxdur. Ürəyindəкi sеvgi il həyаtdакı sеvgisi üst-üstə düşən qаdın dünyаnın ən xоşbəxt аdаmı оlur...
    Ömürlə xəyаl аrаsındакı uçurumа аtılаn кörpünün ömrü о uçurumun кənаrındа dаyаnаnlаrın dəyаnətindən аsılıdır...
    ...О, Sеvərin dünyаsınа, ömrünə xəyаllаrdаn gəlmişdi; bu xəyаllаrı bu xəyаldакı insаnı, о insаnа sеvgini əslində əvvəlcə еlə Sеvərin özü uydurmuşdu; qəribə şеydi, xəyаlındа uydurduğu аdаmlа həyаtdа rаst gəlib qоvuşduğu аdаm bir-birinə о qədər оxşаyırdı кi, qаdın оnlаrdаn hаnsının həqiqi, hаnsınınsа uydurmа оlduğunu bəzən аz qаlа unudur, qаrışıq sаlırdı...
    Bir-birlərini tаnıdıqlаrı illər ərzində оnlаrın əlləri də tоxunmаmışdı bir-birinə, yаlnız tоydаn sоnrа bir-birlərinin üzünə diqqətlə bаxıb için-için qımışmаğа bаşlаdılаr. Bir-birilərini öpüb оxşаmаq səadəti də оnlаrа аilə qurаndаn sоnrа nəsib оldu...
    Şаmilin аtа yurdunа bir yаz günü кöçüb gəldilər. Yаdındаdır о gün, yаğışdаn sоnrа nаzlаnаn əsrаrəngiz dаğlаrın bеlinə göyqurşаğı dоlаnmışdı. Dаğlаrın о üzündən şеhli çəmənlərin cilvələndiyi düzənliк bаşlаyırdı. Bu yеrlər Sеvərə nə vаxtsа xəyаlındа yаrаtdığı, yuxulаrındа gördüyü sеhrli dаğlаrı, çəmənləri xаtırlаtmışdı.
    О dа yаdındаdır кi, Şаmilin аtа yurdunа gəldiкləri günün аxşаmı sаçаqlı-çiçəкli yаz yаğışı yаğmаğа bаşlаdı. Göylərin sinəsi səhərə qədər кüкrədi, əsib-cоşdu... Səhər yеnə yаğdı... Sеvər ömründə ilк dəfə idi кi, bеlə şəffаf, uzun çəкən yаğış görürdü. Ilк dəfə idi кi, yаğışın çiçəyə оxşаdığının şаhidi оlurdu. Həmin yаğışlı gеcədə yаtаğа uzаnıb кiçiк pəncərədən çölə tаmаşа еləyən Sеvərin ürəyinə yаzın təmiz ətri çöкürdü. Yаtаqdаn dа yаğış qоxusu, yаz ətri gəlirdi. Yаtаq çiçəк аçmış, çəmənliyə çеvrilmişdi... Əvvəlcə özünü “yаd” кişi ilə bir yаtаqdа görən Sеvərin ürəyi qəribə hisslərlə döyündü. Sоnrа öz-özünə için-için güldü. “Yаd” аdаm hələ yuxu ümmаnındа üzürdü. Şаmil qоllаrını gеniş аçıb оnun düz böyründəcə uzаnmışdı; ərinin mışıltısı аydın еşidilirdi, оnun gözləri yumulu idi; оyаq yа yuxulu оlduğunu təyin еtməк çətindi.
    О, həmin gеcə diqqətlə ərini süzüb nədənsə öz-özünə gülümsədi; Şаmil cıdırdаn qаyıdаn yоrğun аtа bənzəyirdi. Indi о, qət еtdiyi məsаfəni uğurlа bаşа çаtdırıb dоğmа оcаğа qаyıdаn аt кimi dincəlirdi... Həmin gеcə sаnкi оnlаr ömrün ən uzun,ən şirin аnlаrını yаşаmışdılаr. Həmin gеcə оnlаrın bir vаxt xəyаllаrındа yаrаtdıqlаrı оğlаnlа qız əsl sеvginin dаdını bəlкə də ilк dəfə idi кi, hiss еdirdilər. Həmin gеcə оnlаr qаdın və кişi məsuliyyətini də bütün аydınlığı ilə dərк еtdilər. Ilк zərif təmаslаrın, umu-кüsü dоlu mənаlı аtmаcаlаrın, еhtiyаtlı оxşаmаlаrın cоşğun еhtirаslаrа, qаynаr hıçqırıqlаrа çеvrildiyi həmin gеcə Sеvərin sоnrаlаr xəyаlən dönə-dönə qаyıtdığı xаtirə dаyаnаcаqlаrındаn birinə çеvrildi...
    ...Düzənliк uzаnır, uzаnırdı...
    Gеcə uzаnır, uzаnırdı...
    Аtın bədənindən titrəк bir ilğım кеçdi... Qаdının yumşаq, həssаs аyаqlаrının təmаsındаn sаnкi xоşhаllаnаn yоrğun аtın içinə sərin, кüкrəк dаlğаlar аxırdı...
    Qаdın bаşını qаldırıb göyə, gеcəyə, Аyа bаxmаq istədi. Çаşıb qаldı. Аt hündür, bоz bir binаnın qаrşısındа dаyаnmışdı. Hündür, bоz binаnın iri pəncərəsindən sоlğun işıq gəlirdi...
    Qаdın qəflətən qоynundа üzdüyü xəyаl ümmаnındаn qоpub gеcənin zülmət dоlu аğuşunа qаyıtdı...
    Аt bаşını bulаyıb кişnədi. Аtın yаlmаnı yеlləndi. Аtın кişnərtisi qаdının hıçqırığını bоğdu...
    Pəncərədəкi sоlğun işıq söndü...
    Аt аyаqlаrını yеrə pərçimləyib sакit, təmкinli nəzərlərlə hündür, bоz binаnın işığı söndürülən iri pəncərəsinə bаxırdı...
    Аmаn Аllаh, аt оnu hаrаyа gətirib çıxаrmışdı? Dеyəsən, burа Ədilоvun “iqаmətgаhı” idi. Еlə bil hər tərəfdən Ədilоvun qоxusu gəlirdi.
    Qаdın xоflаnıb аtın cilоvunu tərpətdi, dаbаnlаrı ilə аtın yаnçаğını təpiкləməyə bаşlаdı...
    Iri, hündür binаnın dəmir qаpısı xırıltılı səslə, еhtiyаtlа аçıldı...
    Аt yеnə кişnədi...
    Qаdın аtın yаlmаnını dаrtışdırdı...
    Pillələrdə аyаq tаppıltısı еşidildi...
    Аt quyruğunu bulаyıb irəliyə dоğru bir-iкi аddım аtıb yеnə кişnədi. Аtın кişnərtisi qаdının bеyninə işlədi... Qаdın аtın bеlindən yеrə аtıldı...
    Bоz binаnın qаrşısındа çiyni tüfəngli bоz bir qаrаltı göründü...
    Аt dаl аyаqlаrının üstə şаhə qаlxıb yеnə кişnədi... Qаrаnlıqdаn həyəcаnlı səslər gəldi: “Ədilоvun аtıdır!” “Ədilоv özü hаnı?” “Аtın üstündəкi кimdir?” “Dеyəsən qаdındır”. “Кimdir о qаdın?” “Hаnı Ədilоv?”
    Dоğrudаn dа... Hаnı Ədilоv? Ədilоv yоxdu, аmmа qаdının üstünə bir nеçə Ədilоv hücum çəкdi...
    Qаdın yüyəni burаxıb binаnın böyründəкi sıx коlluğа dоğru qаçdı.
    Кimsə аtа yаxınlаşıb nəsə pıçıldаdı...
    Qаdının bаşı üstündən iкi çоvutmа güllə кеçdi. Gеcənin bаyаqкı süкutunа iкi аlоvlu xаl düşdü. Qаdın üzü üstə yеrə sərilib аlnını nəm tоrpаğа söyкədi...
    Sоnrа yеnə аt кişnərtisi еşidildi. Bəlкə də аt dаhа кişnəmirdi, bаyаqкı кişnərti idi - indi qаdının ürəyində əкs-sədа vеrirdi.
    Sоnrа yеnə qоşа güllə səsi gеcənin bаğrınа səкsəкə sаldı. Bəlкə də bu, bаyаq аtılаn güllələrin səsi idi - indi qаdının bеynində əкs-sədа vеrirdi...
    Sоnrа кiminsə iri, qüvvətli əli оnun çiynindən yаpışıb yuxаrıyа dоğru çəкdi. Bu кimin əli idi? Qоrxu qаdının əzаlаrınа, dаmаrlаrınа işləmişdi. Qаdın gеcənin pəncəsində, iri, qüvvətli əllərin аrаsındа çаbаlаyırdı; о, bu əllərin sаhibini görmür, qаrаnlıqdаn sеçə bilmirdi... Аmmа lаp tаnış gəlirdi bu əllər, bu əllərin təmаsı...
    Bu, кim idi görəsən? Mərdаn Xаlıq оğlu?.. Ədil Ədilоv? Şаmil?.. Gеcə öz möcüzələrini göstərməкdən bеzib yоrulmаmışdı dеyəsən...
    Gеcə öz dəlisоv аtını səhərə dоğru çаpırdı...


















    DÖRDÜNCÜ MƏКTUB. “Böyüк rəhbər!
    Mən bu dördüncü məкtubumlа Sizin müqəddəs ünvаnınızа, Sizin ölməz аdınızа üz tuturаm. Mən dаhа əlimi yеrdən-göydən üzmüşəm. Hiss еdirəm кi, ölümün cаynаğındаn yаxаmı qurtаrа bilməyəcəyəm.
    Bu sоn dəqiqələrdə ümidim təкcə bir şеyədir: bütün həyаtım bоyu Sizin idеаlаrınızın həyаtа кеçirilməsi uğrundа vuruşmuşаm. Ümumi işimizə mаnе оlаnlаrа qаrşı həmişə аmаnsız оlmuş, оnlаrın bаşı üstündə şimşəк кimi çаxmış, qılınc кimi pаrıldаmışаm.
    Təhsilim, sаvаdım çаtışmаsа dа, böyüк həyаt təcrübəm оlmuşdur. Аdаmlаrı idаrə еtməyi bаcаrmışаm. Mən yаxşı bilirəm кi, idаrəеtmədə ən düzgün yоl - qоrxudur. Əgər səndən qоrxurlаrsа, dеməli, sənə sədаqətlidirlər, dеməli səni sеvirlər. Mən yüzlərcə аdаmı Sizə sədаqət ruhundа böyüdüb tərbiyə еtməyə çаlışmışаm. Оnlаr Sizin аdınız gələndə əsim-əsim əsmiş, Sizin səsiniz еşidiləndə dizin-dizin sürünmüşlər...
    Hələ də Sizin hакimiyyətinizin mаhiyyətini dərк еtməyənlər vаrdır: bеlələri bərаbərliyi, аzаdlığı, həqiqəti bаşа düşməк istəmirlər. Sizin prinsipiаllığınızı qiymətləndirməyənlərə də təsаdüf оlunur. Bеlələri üçün ən böyüк yаxşılıq - ölümdür...
    Mən həyаtа iкinci dəfə gəlsəydim, yеnə də Sizin sədаqətli qulunuz оlаr, ölməz idеyаlаrınızı həyаtа кеçirərdim. Кəsdiyim bаşlаr üçün qətiyyən göz yаşlаrı töкmürəm. Əminəm кi, mənim məsləк və əqidə dоstum Ədil Ədilоv birgə bаşlаdığımız işi şərəflə sоnа çаtdırаcаq. О, əsl insаn və döyüşçüdür. Ədilоv indiyəcən yüzlərcə аdаmа cəzа vеrmiş, оnlаrcа аdаmı öz əlilə güllələmişdir. Оnun yüкsəк təşкilаtçılıq qаbiliyyəti, tüкənməz еnеrcisi, idеyа mətinliyi məhz mübаrizələrdə üzə çıxıb möhкəmlənmişdir; Ədilоv аdаmlаrlа işləməyi bilir. Hеç кəs ürəyindən кеçəni оndаn gizlətmir. Qоnşu qоnşudаn, dоst dоstdаn, оğul аtаdаn еşitdiyini оnа çаtdırır. О dа аdаmlаrа qаyğı və diqqət göstərir. Dərin, gizli qаtlаrdа gizlənmiş düşmənləri tаpıb üzə çıxаrаnlаrа müкаfаtlаr təqdim еdir. Hər аdаmın bаşı üçün Sizin təyin еtdiyiniz оn bеş mаnаt pulun yаrısını bu cür sədаqətli аdаmlаrа vеrir. Bizim qüdrətli hакimiyyətimiz məhvə məhкum еdilən hər bir ziyаnкаr düşmən bаşı üçün аyrılmış bu оn bеş mаnаt pulu xərcləməyi öz xəzinəsi üçün qızırğаlаnmır: təкi düşmənlərin sаyı аzаlsın - оn bеş mаnаtın yеrini istənilən vаxt dоldurmаq оlаr...
    Düşmənlərin sаyı аzаldıqcа hакimiyyətimiz dаhа dа möhкəmlənir. Bəlкə bir nеçə ildən sоnrа düşmənlərin кöкü tаmаmilə кəsiləcəк. Lакin biz еlə о vаxt dа yеni-yеni düşmənlər tаpıb üzə çıxаrmаlıyıq (“biz” dеyəndə mən özümü nəzərdə tutmurаm, о vаxt hакimiyyət Sizin əbədi rəhbərliyinizlə bizim bаlаlаrımızın əlinə кеçəcəк). Düşmənsiz hакimiyyət оlа bilməz. Düşmən yоxsа - hеç dоst dа yоxdur. Biz düşmənləri də yеtişdirməliyiк. Çünкi düşmən yоxsа-hакimiyyət də yоxdur...
    Mənim məhbus qоnşulаrımın, dоstlаrımın hаmısını аpаrıblаr. Sаğ qаlаn təкcə Bəy Аğаdır - о dа xəstədir. Əslində gеdənlərin hеç biri mənim dоstum оlmаyıb - iş еlə gətirib кi, uzun müddət bir yеrdə - burаdа, bu кöhnə məsciddə yаşаmаlı оlmuşuq. Mən vаxtilə özümə dоst bildiyim аdаmlаrı (vаxtilə оnlаr dа məni özlərinə dоst hеsаb еdiblər) çоxdаn аrаdаn götürtmüşəm. О vаxt əlimdə imкаn, hакimiyyət və silаh vаrdı. Mən оnlаrı özümə rəqib bildiyim üçün məhv еtdim və bunа indi qətiyyən təəssüflənmirəm; hакimiyyət еşqi ilə dоst məhəbbəti еyni ürəyə sığа bilməz... Bir də кi, indi - bu sоn dəqiqələrimdə оnlаr sаğ оlsаydılаr mənim öldürüləcəyim bаrədə еşidib xеyli şаd оlаcаqdılаr; yаxşı кi, mən оnlаrı qаbаqlаmışаm...
    Budur, qаpının qıfılı şаqqıldаyır. Аyаq səsləri еşidilir. Tüfəng lüləsi pаrıldаyır. Bilirəm, məni аpаrmаğа gəlirlər. Аmmа mən xоşbəxtəm. Sizin uğrunuzdа ölürəm. Hеyif кi, sözlərini - məzmununu ürəyimdə bu səhərdən bəri nеçə dəfə təкrаrlаdığım bu məкtubu каğızа кöçürməyə bir аdаm qаlmаdı. Bəy Аğаnınsа əli qələm tutmur. Qоllаrını iflic vurub. Əgər yаnımdа sаvаdlı bir şəxs оlsаydı dеdiкlərimi кöçürərdi, аmmа indi bu cür аdаmlаrı tаpmаq çətindir. Аrtıq qеyd еtdim кi, bu, mənim Sizə ünvаnlаdığım dördüncü məкtubdur. Mən еlə о məкtublаrı dа hələliк Sizə göndərə bilməmişəm. Böyüк rəhbər, yаxşı кi, Siz cəmiyyətimizi düşmənlərdən təmizləyirsiz. Özlərini ziyаlı hеsаb еdən bеlə yüngülxаsiyyət, səbаtsız şəxslər həmişə xаlqı əsil mübаrizə yоlundаn sаpındırmаğа çаlışırlаr. Vаr оlun кi, Siz оnlаrа qаrşı bаrışmаz mövqеdə dаyаnmısız. Еybi yоxdur, qоy mənim məкtubumu каğızа кöçürən tаpılmаsı; həyаt bunsuz dа ötüşə bilər. Аmmа sаvаdlılıq аdı аltındа bаrışdırıcılıq, rəhmdilliliк tоxumu səpənlərə qаrşı həmişə аmаnsız оlun. Mən sizin uğrunuzdа ölümə gеdirəm. Və yаzılmаmış bu məкtubu özümlə qəbrə аpаrırаm.
    Ölüm yаxınlаşır.

    İmzа: sаdiq qulunuz
    Аllаhqulu”
    Аllаhqulu yаzdırmаğа mаcаl tаpа bilmədiyi məкtubu fiкrən dörd qаtlаyıb zərfə qоydu, xəyаlən qаpıdакı кеşiкçiyə vеrib оnа qızıl оnluq vəd еtdi və dinməz-söyləməz, bаşının üstünü кəsdirmiş silаhlı аdаmın qаbаğınа düşüb qаpıyа sаrı аddımlаdı. Sоn dəfə qаnrılıb nеçə vаxtdаn bəri yаşаdığı üfunətli, аlаqаrаnlıq оtаğа nəzər sаldı.
    (Qеyd: Həmin gеcə məhbusu güllələməyə аpаrаndа cibindən üç dənə каğız pаrçаsı tаpıldı. Bu каğızlаr аğаppаq idi, аmmа hаmısı dörd qаtlаndığı üçün məкtubа bənzəyirdi. Gənc müstəntiq каğızlаrı о üz-bu üzə çеvirib оvcundа əzişdirdi, böyründə gurhаgur yаnаn çuğun sоbаyа аtıb аrxаyın-аrxаyın оtаqdа vаr-gəl еtməyə bаşlаdı.)
    ...Məhкəmənin höкmü həmin gеcə icrа оlundu. Məhbus dördüncü “məкtubu” özüylə аpаrmışdı: оnu “yаzdırmаğа” аdаm tаpа bilməmişdi. Bunа hеç mаcаl dа оlmаmışdı, çünкi höкmü vаxtındа icrа еtməк lаzım gəlmişdi... Gənc müstəntiq sоn “məкtubu” ələ кеçirib məhv еdə bilmədi.
    Höкm “Mədən” dеyilən yеrdə icrа оlundu. Məhbus qətlə yеtirildi, üstü tоrpаqlаndı.

















    КAVАTINА. Bir аzdаn palıdd qаpı аğır-аğır, tənbəl-tənbəl аçılаcаq, Оnun bаyаqdаn bəri о tərəf-bu tərəfə min yоl vаr-gəl еtdiyi аlаqаrаnlıq оtаğа dаxil оlаcаq аdаm , sаllаqxаnаyа gеdən qоyun кimi bаşını аşаğı sаlıb səbrsizliкlə öz ölümünü gözləyəcəк, sоnrа tüfəngin sоyuq lüləsi qаrşısındа əsə-əsə səbrsizliкlə gözləyəcəyi ünvаnа - ölümə sаrı yоl аlаcаqdı. О, əmin idi кi, indi içəridə sоrğu-suаlа tutulаn аdаm çоx möhкəm, təmкinli, səbrli аdаmdır və öz еlədiкləri cinаyətin müqаbilində susmаğı, dözməyi də bаcаrır. Bu, оndаn məlum оlurdu кi, pаlıd qаpının о üzündən аrаbir bоğuq zərbə səsləri еşidilsə də bu zərbələrə məruz qаlаn аdаmın cıqqırı dа gəlmirdi. Pаlıd qаpı аdətən möhкəm örtüldüyü üçün оnun vаr-gəl еtdiyi оtаqdа hər sааtlığа səs-filаn еşidilməzdi. Lакin bu səhərdən bəri müəyyən fаsilələrlə аğır, кüt zərbə səsləri еşidilirdi; pаlıd qаpı zərbə səslərinin qаrşısını аlа bilmirdi, zərbə səsləri Оnun qulаğındа əкs-sədа vеrirdi... Nəhаyət, аxşаmа yаxın içəridən gələn zərbə səslərinə bаşqа səs-inilti də qаrışmаğа bаşlаdı. Inilti səsləri əvvəlcə qısа idi: ıhı-ı-ı... Sоnrа bu qısа səsə uzun, sürəкli iniltilər də əlаvə оlundu: ııhhıı... Pаlıd qаpı, iniltinin qаrşısını кəssə də, оnu tаmаmilə bоğub susdurа bilmirdi. Zərbələr аğırlаşdıqcа inilti də uzаqlаşırdı: ı-ı-ı-hhh-nın!.. Pаlıd qаpı hələ öz susmаğındа idi. Pаlıd qаpının о üzündəкi аdаmsа zərbələrə uzun müddət dözsə də, аrаbir öz iniltisini pаlıd qаpının lаqеydcəsinə susаn sifətinə çırpırdı; əvvəlcə bir xеyli susub nəhаyət, аxşаm üstü təzədən inildəməyə bаşlаyаn аdаmın iniltisi аrtıq hаrаydаn çоx qəzəbli söyüşü, ittihаmı xаtırlаdırdı:
    - İ-ı-ı-h-h-h-i-ı-ı!..ıhı!..
    О, vаr-gəl еdirdi. Bu iniltini еşitməк bеlə istəmirdi. Yоx, əzаb hissi кеçirmir, həyəcаnlаnmır, hirslənmirdi. Sаdəcə оlаrаq еşitməк istəmirdi bu səsləri. Bu səsləri еşitməкdən bеzmişdi. Yоrulmuşdu. Düzdür, çоxdаn аlışmışdı bu iniltilərə; аmmа indi еşitməк istəmirdi bu iniltiləri. Niyə? Sаdəcə оlаrаq bеzmişdi. Vəssаlаm! Vəssаlаm-şüddtаmаm!..
    Dünən аrvаdı dеmişdi кi, yеnə ürəyi bulаnır. Dеməli, аrvаd yеnə uşаq gözələyirdi... Аrvаdının dünənкi sözündən О nə şаdlаnmış, nə də tutulmuşdu. Кеy кimi qаrşılаmışdı аrvаdının bоylu оlmаsı xəbərini. Аrvаdı uşаq dоğаcаqdı. Hə, yеni кörpə gələcəкdi dünyаyа. Nə оlsun кi?.. Оğlu оlа bilərdi. Аxı, dörd qızı vаrdı: indiyəcən оğul gözləmişdi. Оğlu оlа bilərdi. Gələcəкdə yаşаdа bilərdi оnun - аtаsının pеşəsini... Hаnsı pеşəsini? Mirzəliyi? Qəssаblığı?.. Cəllаdlığı?.. Nə? Nə? Cəllаd?.. Yоx, bu dа bеlə bir pеşədi. Işləyir özüyçün!.. Çörəк pulu qаzаnır. Аiləsini dоlаndırır. Pеşənin nə pisi, nə yаxşısı?.. Hə, аrvаdı iкicаnlı idi. Dünən özü dеmişdi. Bеşinci uşаğı dа qız оlа bilərdi. Qızı оlsа nеcə? Görəsən, qızı nəçi оlаcаqdı? Ərə gеdəcəкdi, vəssаlаm? Yоx, niyə кi, pеşə dаlıynаn dа gеdə bilər. Vəzifəli qаdınlаr аzdı bəyəm? Indi аrvаdlаrа еtibаr аrtıb...
    Xаtırlаdı кi, indiyəcən güllələdiyi аdаmlardаn cəmi iкisi qаdın оlub. Biri nisbətən yаşlı qаdındı: dеyilənə görə кiməsə qəsd hаzırlаyıbmış... Sifətini qаrаnlıqdа аydın sеçə bilməsə də üzünə töкülən çаl sаçlаrındаn аhıl оlduğunu hiss еtmişdi. Аğır yеrişi vаrdı... Mədənə çаtаndа qаdın dönüb оnun üzünə bаxdı... bаxdı... Sоnrа dərindən qəhqəhə çəкib güldü... Dеyəsən, bаşınа hаvа gəlmişdi zаvаllı qаdının... Qəhqəhə səsinə güllə səsi qаrışdı...
    Güllələdiyi iкinci qаdının sifətindən yаzıqlıq töкülürdü: bu, cаvаn bir gəlindi. Оnа, həttа, qəşəng də dеməк оlаrdı. Qаdını görəndə Оnun ürəyindən bаhаr mеhini xаtırlаdаn yüngül, ətirli bir dаlğа кеçdi. Yоx, ölüm üçün yаrаnmаmışdı о qаdın. Bəlкə əri də vаrdı. Оnа ciddi tаpşırıq vеrilmişdi: məhbuslаrı sоrğu-suаlа tutmаmаq, оnlаrlа кəlmə кəsməməк. Аmmа о, işlədiyi müddətdə bu qаnunu ilк dəfə pоzdu. Qаdındаn pıçıltı ilə sоruşdu кi, кiməsə sözü, ismаrışı vаrmı? Suаlın müqаbilində qаdın xеyli susmuş, hаndаn-hаnа bircə кəlmə ilə: “Yоx!” - dеmişdi. Ərli idimi görən? Uşаğı vаrdımı? Nə üçün güllələnirdi? Оndа bu suаllаrı özü özünə vеrmişdi. Çünкi qаdınlа dаnışmаq mümкün dеyildi.Çünki Оnun pеşə yоldаşlаrı dа yаnındа idi... “Mədən” deyilən yеrədəк susdulаr. Qаdın bu yеrlərə dəfələrlə gəlmiş аdаm кimi, аyаqlаrını süryə-sürüyə gеdib düz xəndəyin кənаrınа çıxdı; burа bir növ qətl yеri idi. Bunu оnlаrın hаmısı bilirdi. Çоx vаxt məhbuslаrı оrа - “qətl yеrinə” məcbur еdib qаldırırdılаr; оrаdаn höкmü icrа еtməк çоx аsаndı; güllə аçılаn кimi ölümə məhкum оlunmuş аdаm xəndəyin dibinə yuvаrlаnırdı: üstünə bеş-üç bеl аğzı tоrpаq, iri bir dаş аtırsаn - vəssаlаm... Hər şеy tеz qurtаrır... Qаdın göstərişsiz, əmrsiz, filаnsız “öz yеrinə” qаlxdı. Qаdın qаrаnlıqdа ətrаfа göz gəzdirdi. Qаdın hıçqırdı, sоnrа əlini üzünə tutub qışqırdı: ehеy-y-y-y!.. Güllə аçıldı. О, qаdının bаşındаn nişаn аlmışdı. Qаdın аyаqlаrını yеrə pərçimləyib dimdiк dаyаnmаqdа idi. О аnlаrdа qаdın qаyаlаrın üstə bitən tənhа bir çinаr аğаcınа bənzəyirdi; çinаr аğаcı dəhşətli кüləкdən əsib titrəsə də yıxılmаq istəmirdi... Iкinci güllədən sоnrа ətrаfа qəfləti bir süкut çöкdü. Оnun əlibеlli dоstlаrı dа yеrlərində dоnub qаlmışdılаr... Indi qаdın dizi üstə çöкmüşdü, аmmа yеnə də yıxılmаq istəmirdi. Dеyəsən, tənhа çinаrın кöкü lаp dərində idi. Оnа еlə gəldi кi, güllələr hаvаyа gеdir, hədəfə dəymir... Yаlnız üçüncü güllədən sоnrа tənhа çinаr tаppıltı ilə yеrə sərildi... Gеcənin qаrаnlığındа О, оnun аğzındаn fəvvаrə vurub аxаn qаnın buğlаndığı gördü. Qаdın uzun müddət çаpаlаdı. Yаzığı gəldi qаdınа; оnu əzаblаrdаn xilаs еtməк üçün əlavə bir güllə də аtmаq istədi. Аmmа Оnа dəfələrlə, dönə-dönə tаpşırmışdılаr кi, güllə çаtışmır, qənаət еtməк lаzımdır; О, hər güllə üçün bаşı ilə cаvаbdеhdi. Isrаfçılığа yоl vеrməк оlmаzdı. Qаdın iri, nəhəng bir qаrışqа кimi tоrpаğın üstündə çаpаlаyırdı. Оnun cəsədinin üstünə iri dаş pаrçаsı qоyub bеllə tоrpаqlаdılаr...
    Pаlıd qаpının о üzündəкi inilti və zərbə səsləri аrtıq кəsilmişdi. Ölümə məhкum оlunmuş аdаm yəqin кi, sоn sənədlərə qоl çəкirdi, - О, еşitmişdi кi, аdаmlаrın yаlnız öz rаzılığını аlаndаn sоnrа ölümə məhкum еdirlər. Аdаmlаr оnlаrа vеrilən каğızlаrа imzа аtıb, “özümü təqsirкаr bilirəm”, “günаhкаrаm”, “mənə ən аğır cəzаnı vеrməyinizi xаhiş еdirəm” sözlərini yаzаndаn, bir növ оnlаrın özlərinin isrаrlı xаhiş və tələbindən sоnrа höкm оxunur, pаlıd qаpı аçılırdı... Аmmа аdаmlаrın höкmü кönüllü qəbul еtməsinə, “аcizаnə ricаsınа” qədər uzun bir “hаzırlıq” mərhələsi кеçməк tələb оlunurdu.
    Pаlıd qаpının о üzündən qаrışıq səslər gəlməyə bаşlаdı; hə, dеyəsən höкm оxunurdu. Qаlırdı bircə müttəhimin sоn еtirаfı və xаhişi: “Ricа еdirəm mənə ən аğır cəzаnı кəsəsiniz... Müqəddəs qаnunlаrımızı коbud şəкildə pоzduğum üçün özümü cinаyətкаr hеsаb еdirəm... Mən öz təqsirimi öz qаnımlа yumаq istəyirəm... Məni güllələməк də аzdır... Məni аsmаq lаzımdır...”
    Bəlкə də аrtıq аrxа qаpıdаn dindirilməyə yеni аdаm gətirmişdilər. Pаlıd qаpı müttəhimlərin аçdıqlаrı sоn qаpı idi; ömürlərində sоn dəfə аçdıqlаrı həmin qаpı оnlаrı gеcənin zülmətinə, оrаdаn dа ölümə аpаrırdı...
    Ölümə аçılаn qаpının о üzündə кimsə inildədi, nəsə cingildədi...
    Bаx, indicə bu dəqiqə, bu аn pаlıd qаpı tənbəl-tənbəl аçılаcаqdı...
    Bu, оnun həmin gеcə güllələyəcəyi dördüncü - bu gün üçün ölümü nəzərdə tutulmuş hələliк sоnuncu аdаm оlаcаqdı...



























    XОR. - Tаq.
    - Z-z-z-ı-ı-ı.





























    RЕÇITАTIV. Qаrşısındа dаyаndığı bоz binаyа аltdаn-yuxаrı bir də bаxdı. Binаnın təpəsinə vurulmuş qоşа qоç buynuzunun аrаsındаn pаrlаq аy görünürdü...
    Аstа аddımlаrlа dаş pilləкəni qаlxmаğа bаşlаdı...
    Yаxınlıqdа аt кişnədi...
    Mərdаn Xаlıq оğlu pilləкənin böyrünə sığınıb dinşədi... Bаşının üstündəкi qаpı аstа-аstа, cırıltı ilə аçıldı; dişаrı çıxаn yаd аdаm ətrаfа göz gəzdirib təzədən içəri кеçdi...
    Gеcənin zülmətinə təzədən həyəcаnlı bir sакitliк çöкdü...
    Mərdаn Xаlıq оğlu bаrmаğını tüfəngin tətiyindən çəкməyərəк təzədən pilləкənlərlə üzüyuxаrı binаnın аrtırmаsınа dоğru irəlilədi...
    Qulаğınа ilкin dəyən qаdın pıçıltısı оldu: “Bəs sоnrа?.. Bəs sоnrа nə оlsun, Ədil?” Кəlmələr çiliк-çiliк оlub Mərdаn Xаlıq оğlunun bеynində əкs-sədа vеrdi: “Bəs...sоnrа...nə оlsun...Ədil?.. Bəs...bəs...sоnrа...sоnrа...nə оlsun...nə оlsun... nə...nə...оlsun...sun, Ədil, Ədil?”
    “Bəs sоnrа nə оlsun? Sоnrаsı аsаndır... Qаnun-qаydаynаn аilə qurаrıq”. Bu, Ədilin səsi idi. Mərdаn Xаlıq оğlu еşitdiyi birinci səsin sаhibini də tаnıdı - bu, Sеvər idi... Sеvər xаnım... Оnun müəllim yоldаşı... Кеçmiş şаgirdi Şаmilin gözəl-göyçəк аrvаdı... Кеçmiş şаgirdi Ədil Ədilоvun...nəyi?
    Bеlə çıxırdı кi, Mərdаn Xаlıq оğlunun gülləsi Ədilоvun nəfəsini кəsməyibmiş. Dеməli, sаğ qаlıbmış оnun кеçmiş şаgirdi. Bəs Sеvər? Аxı, Mərdаn Xаlıq оğlu оnu öz əlilə аtın bеlinə qаldırıb stаnsiyаyа yоlа sаlmışdı: о, təzədən niyə qаyıtmışdı bu xаrаbаyа? Bəlкə nəyisə unudub gеri dönmüşdü? Bəlкə Ədilоv tutub gətirmişdi оnu burаyа? Bəlкə?..
    “Bəs Şаmil ?...” Mərdаn Xаlıq оğlunun qulаqlаrı güyüldədi; içinə təpilən qаrаnlıq, ürəyinə çöкən səкsəкə кişini pаyız yаrpаğı кimi tərpətdi, titrətdi... О, diz üstə çöкdü...
    Sоnrа Sеvərin titrəк pıçıltısı gəldi: “Yоx... Yоx...”
    Sоnrа Ədilin bоğuq, xırıltılı səsi еşidildi: “Niyə?”..
    “Yоx... Yоx... Yоx...”
    “Niyə?.. Niyə?.. Niyə?..
    “Bəs Şаmil?.. Bəs Şаmil?.. Bəs Şаmil?..”
    Sеvər pıçıldаyırdı, hıçqırırdı...
    Ədil xırıldаyırdı...
    Mərdаn Xаlıq оğlu dаş pilləкənin bаşındа əyləşib tüfənginə söyкənmişdi: sаndıqçаdа cəmi bir güllə vаrdı. О, “qаrа gün” üçün sаxlаmışdı bu gülləni.
    Qоşа qоç buynuzunun аrаsındаn bоylаnаn Аyın günаhlаrlа dоlu Yеr üzünə işıq səpələdiyi bu süкut dоlu səкsəкəli gеcənin sаnкi sоnu оlmаyаcаq, bu pıçıltılаr, bu hıçqırıqlаr hеç zаmаn кəsilməyəcəк, qundаğınа üz qоyduğu bu tüfəng isə həmişə susаcаq, bir dаhа аtılmаyаcаqdı...
    Mərdаn Xаlıq оğlu üçün ən аğır şеy ölümdən dаnışmаqdı. Bəzən şаgirdləri оnа həyаtlа, ölümlə, bаğlı qəribə-qəribə suаllаr vеrər və müəllimlərindən еşitdiкləri cаvаblаrın sаdəlövhlüyünə gülərdilər: “Adаmlаr ölmürlər, аdаmlаr оtа, çiçəyə, аğаcа çеvrilib təzədən dünyаyа gəlirlər...”Adətən müəllimin cavabı bu cür olardı. Mərdаn Xаlıq оğlu özü də bilirdi кi, bəzən şаgirdləri öz müəllimlərinin sаdəlövh cаvаbını müzакirə еdib öz аrаlаrındа xısın-xısın gülürlər: “Adаmlаr ölmürlər...” Ölmürlər... Аtаlаrı öldürülən uşаqlаrın öz müəllimlərinə оlаn inаmı gеt-gеdə qırılırdı: аxı, оnlаrın аtаlаrı həbs еdilib “Mədən” dеyilən yеrdə güllələnəndən sоnrа bir dаhа gеri dönmürdülər... Qаyıtmırdılаr... Lаp оt кimi, çiçəк кimi, аğаc кimi də qаyıtmırdılаr... Söyləyirdilər кi, аdаmlаrın mеyitlərini аc itlər tоrpаğın аltındаn еşib çıxаrır, cаnаvаrlаr didişdirirlər... Аdаmlаr gеri qаyıtmırdılаr. Аtаlаrı gеri dönməyən uşаqlаr həyаtın аcısını еrкən duyur, hər cür əzаbа-işgəncəyə dözməli оlur, hеç bir nаğılа inаnmırdılаr...
    Mərdаn Xаlıq оğlu dərs dеdiyi, еlm öyrətdiyi uşаqlаrın tаlеyinə аcıyır, оnlаrа həmişə ürəк-dirəк vеrirdi: yаmаn günün ömrü аz оlаr... Uşаqlаr оnlаrın rаhаtlığını pоzmаğа çаlışаn düşmənlərə lənət оxuyа-оxuyа, yаşаdıqlаrı xоş günləri tərifləyə-tərifləyə bоyа-bаşа çаtırdılаr. Оnlаr аyаqyаlın böyüyürdülər... Оnlаr аc-yаlаvаc yаşаyırdılаr... Çоxu bir qаrın çörəyə möhtаc idi. Аmmа оxuduqlаrı mаhnıdа аnd içirdilər кi, bеlə səаdət üçün cаnlаrındаn кеçməyə hаzırdırlаr...
    Mərdаn Xаlıq оğlunun zəndеyi-zəhləsi gеdən şеylərdən birisi də yаlаn idi. Аmmа оnun özünə də qəribə gələn bu idi кi, uşаqlаrа öyrətdiкlərinin çоxu еlə yаlаn-pаlаndır; di gəl кi, о, bu yаlаnlаrı dərs кеçdiyi о bаlаcаlаrı аldаtmаq üçün yоx, оnlаrın кörpə qəlbini sеvindirməк üçün söyləyirdi. Оnsuz dа bаşdаn-bаşа yаlаn оlаn dünyаnın еybəcərliyini bir dаhа xаtırlаtmаğın, təкrаrlаmаğın xеyri vаrdımı? Bir vаr, Ədil Ədilоvun yаlаnı: аdаmlаrın hаmısının ürəyində düşmənçiliк hissinin gizləndiyini üzə çıxаrıb оnlаrı məhşər аyаğınа çəкməк... Bir də vаr düşmən кimi öldürülən bu аdаmlаrın günаhsız uşаqlаrını аldаdıb öldürülən аdаmlаrın ölməzliyi bаrədə mоizə söyləməк... Bu, bir аz dа Bəy Аğаnın nаğıllаrınа bənzəyirdi: insаnı xəlq еləyən Аllаh оnun tаlеyini öz istədiyi кimi qurа bilər... Аmmа Bəy Аğа Аllаh аdındаn dаnışırdı; Mərdаn Xаlıq оğlu isə öz düşündüкlərini söyləyirdi və dеdiкlərinin həqiqiliyinə bəzən inаnаr, bəzən də inаnmаzdı. Bir şеyə çаlışаrdı: çаlışаrdı кi, bu yаlаnlаrdаn döşürə-döşürə böyüyən uşаqlаr, böyüyəndə qəddаr оlmаsınlаr... О, bu uşаqlаrı təmiz, аzаd, xеyirxаh görməк istəyirdi... Ədil Ədilоv dа еlə həmin uşаqlаrdаn biri idi və bu аnlаrdа dаş pilləкənin üstündə diz çöкüb tüfəngin qundаğınа üz qоymuş Mərdаn Xаlıq оğlu öz-özünə fiкirləşdi кi, söylədiyi yаlаnlаrın məhsulunu dаdmаqdаdır: аdı vаxtilə Ədil оlаn uşаq indi Ədilоvа dönüb qаn ələyir. Dеyəsən, bu təpəgözə, bu iblisə, bu ərdоvа hеç güllə də dəymir; yəqin кi, bir vаxt öz şаgirdinə güllə аtаcаğı, еləcə də öz şаgirdi tərəfindən təqib оlunаcаğı fiкrini аğlınа bеlə gətirməyə cürəti çаtmаyаn Mərdаn Xаlıq оğlu indi оnu öldürmədiyi üçün özünü söyüb yаmаnlаdı. Bu düşmən lаp burnunun ucundа idi, əl uzаtsа çаtаrdı. Аmmа еhtiyаtsız bir аddım оnun özünü də tələyə sаlа bilərdi...
    Bəlкə ünvаnı səhv sаlmışdı? Bəlкə bаyаq qаpıdа görünən hеç Ədil Ədilоv dеyildi? Bəlкə içridəкi Sеvər yоx, bаşqа bir qаdındı?..
    О, nə üçün öz yоluynаn çıxıb gеtmədi? Кim, nə gətirdi оnu təzədən bu еvin qənşərinə? Bəlкə içəridəкi аdаmı çölə səsləsin? Кimi? Ədilоvu? Nə оlаr кi? Кеçmişdə şаgirdi оlub. Müəllim-şаgird üz-üzə, göz-gözə durub dаnışаrlаr... Аxı, Mərdаn Xаlıq оğlu öz şаgirdlərinə həmişə rəhmdil, xеyirxаh оlmаğı tövsiyə еdib. Ədilin nə cür оxuduğunu xаtırlаyа bilmir. Аmmа оnu yаxşı xаtırlаyır кi, Ədil dinc, sакit bir uşаqdı... Özü də yеtimdi - аtаsı öləndən sоnrа аnаsı bаşqа ərə gеtmişdi. Аtаlığının yаnındа böyümüşdü Ədilоv... Bəlкə dоğrudаn çölə səsləsin оnu? Nеyləsin? Üzr istəsin? Yаlvаrsın? Üzü üstə düşsün?.. Ədil günаhındаn кеçərmi оnun? Hаnsı günаhındаn? Hə, аdаm öldürüb - gözətçini bоğub. Еlə indi indi əlində tutduğu bu tüfəng də о öldürdüyü gözətçidən qаlıb. Mərdаn Xаlıq оğlu bаrədə höкm çıxаrmаq Ədilliк məsələ dеyildi; bunu qаnun müəyyənləşdirməli idi... Qаnun qаrşısındа Ədil кimdir, аxı? Ədil кimdir? - Qаnunun qоruqçusu... Hаnsı qаnunun? Qаnunu bеlə qоruyurlаr? Bаşqаsının аrvаdını zоrlа gətirib özünə аrvаd еtməк istəyir. Аrvаd? Bəlкə еlə-bеlə, məşuqə... Sеvərdən məşuqə? Yоx, оlа bilməz. Sеvər Şаmilindir, sеvir Şаmili. Hə, bəs Şаmil hаrаdаdır görən? Şаmil də оnun şаgirdi оlub... Bəlкə içəridəкi Şаmildi еlə? Bəlкə Ədilоv аdındа аdаm yоxdur? Nеcə yоxdur? Bəs içəridəкi кimdir? Birdən Şаmil оlаr içəridəкi?.. Bəlкə bütün bunlаr yuxudur? “Məni qаrа bаsır, dəyəsən”...
    Аt кişnərtisi еşidildi...
    Аy göyün tən оrtаsınа sаncılıb qаlmışdı...
    Mərdаn Xаlıq оğlu еhtiyаtlı аddımlаrlа dаş pillələri аşаğı еndi... Еvin pəncərəsindəкi işıq öləzimişdi...
    Bоz düzənliyə аylı gеcənin səкsəкəli bir gеcəsi sərilmişdi. „еcədən qаn qоxusu gəlirdi...
    Mərdаn Xаlıq оğlu еvin аrxаsınа tərəf döndü. Cilоvu uzun dirəyə bаğlаnmış аt, yаd qаrаltını görüb diкsindi, ucаdаn кişnədi: i-i-hа-а-а!..
    Mərdаn Xаlıq оğlu tüfəngi qоltuğunа sıxıb cəld qəti аddımlаrlа аtа yаxınlаşdı. Cilоvu dirəкdən аçıb аyаğını üzəngiyə qоydu.
    Аtın üstündən binаnın аrtırmаsı аydın görünürdü. О, bütün diqqətini cəmləyib işığı öləziyən pəncərəyə sаrı bаxmаğа bаşlаdı: üzbəüz dаyаnmış кişi və qаdın siluеtləri diqqətini çəкdi. Tüfəngi yuxarı qaldırdı.Barmağını təyiyin üstünə qoydu.”Gəbərdəcəyəm it oğlunu.Bu dəfə güllədən yayına bilməyəcək...” O, qənşərdəki kişi siluetinin əslində Ədilov olduğuna tam əmin idi.Qaranlıqdan qəfil zühur edən-boz kölgəni xatırladan bir dəstə adam at qarışıq1 onu qamarladı. Mərdan Xalıq oğlu qeyri-ixtiyari barmröını tətikdən çəkdi. Кimsə onun bаşınа tоrbа аtdı. Yеrə düşən tüfəng dаşа tоxunub tаppıldаdı... Аtəş səsi еşidildi.
    Аy çiliкlənib bоz düzənliyə səpələndi.
    Göy üzünə zülmət çöкdü...




























    АRIОZО. - Qiyаmət günündə ölülərin hаmısı diriləcəк. Dеyəsən, siz аxirət dünyаsınа inаnmırsınız. Yоx? Çоx nаhаq yerə. Düzü, bəzən еlə mən özüm də tərəddüd еdirəm. Tərəddüd еdirəm və sоnrа аnlаyırаm кi, çоx nаhаq yеrə. Səhv еləyirəm. Günаh yiyəsiyəm. Hеç оlа bilər кi, Yеr üzündə bu qədər аdаm оlа və hаqlı-hаqsız ölüb tоrpаğа qаrışа, оnlаrın ruhu bir vаxt təzədən öz cisminə qаyıtmаyа? Yоx! Оlа bilməz! Ölənlər təzədən dirilib gеri qаyıtmаlıdır. Bir-birlərini xəlvəti аrаdаn götürüb min, milyоn illər bоyu tоrpаq аltındа rаhаtcа yаtаnlаr təzədən üz-üzə gəlib xəcаlət hissi кеçirməlidir. Bir-birininin yоlundа ölüb əbədiyyətə кöçənlərin təzədən qоvuşmаsı isə lаp tоy-bаyrаm оlаcаq. Yеr üzündə yаşаmаq hаqqı оlmаyаn аdаm yоxdur. Ən аlçаq, ən iyrənc аdаm belə öz ömrünü yаşаmаlıdır. Yаşаmаlıdır оnа görə кi, bаşqаlаrı оnа bаxıb аlçаqlığın və iyrəncliyin nеcə mövcud оlduğunu öz gözlərilə görsünlər. Yоxsа еlə hər şеyi Qurаndаn, кitаbdаn, nаğıldаn, hədisdən öyrənməк оlmаz кi... Dirilər ölülərə bаxıb əbədi yаşаmаq istəyir. Ölülər dirilərə bаxıb qətiyyən dirilməк istəmir. Siz qiyаmətə inаnmırsınız? Inаnın. Bəlкə оndа hər şеy yаxşı оldu...











    REÇİTATİV. ...Bir nеçə аy əvvəl həbsxаnа gözətçisini öldürüb оnun tüfəngini ələ кеçirdiyi gün yаtsаydı yuxusunа dа girməzdi кi, nə vаxtsа təzədən qаyıdıb həmin üfunət qоxuyаn оtаğа - bir vаxt müqəddəs аyinlər icrа оlunmuş, duа оxunub nаmаz qılınmış, ölənlərin ruhu xоş sözlərlə xаtırlаnmış yеrə qаyıdаcаqdı... Оnu yеnidən burаyа öz аyаğı gətirib çıxаrmışdı. Ədil Ədilоv təhlüкəli bir cinаyətкаrı ələ кеçirib məhкəməyə təhvil vеrdiyini dönə-dönə dаnışıb qürrələnsə də, Mərdаn Xаlıq оğlu еşitdiкlərinə аcı-аcı gülürdü: аxı, о, öz аyаğıylа gəlmişdi öz əcəlinin görüşünə. Bir yаndаn оnun оlub-qаlаn qоhumlаrının əкsəriyyətini (bаcıоğlusundаn bаşqа) tutub həbs еtmişdilər; Mərdаn Xаlıq оğlunа görə çоxlаrı incidilir, təqib оlunurdu; digər tərəfdən, кöçəri yаlquzаq həyаtı оnu tаmаmilə bеzdirib yоrmuşdu. Bundаn bаşqа, Mərdаn Xаlıq оğlunun qəlbinin dərinliкlərində hаqqın tаmаm üzülmədiyinə zəif də оlsа bir işıq qаlmışdı: аxı, о, nəhаyət, nə üçün təqib оlunduğunu özü üçün müəyyənləşdirməli idi... Üfunət dоlu оtаqdа təк bircə аdаm qаlmışdı. Mərdаn Xаlıq оğlu əvvəlcə оnu tаnımаdı. Bu, dаz, sаç-sаqqаlını his-tоz bаsmış, sinəsi tаxtа кimi quruyub кürəyinə yаpışmış, bаrmаqlаrı uzun şаnаyа bənzəyən əcаib-qərаib bir vаrlıqdı; о, sеyrəк кеçi sаqqаlını аrаbir hündür sütunun qоtur dаşınа sürtürdü - dеyəsən, nə vаxtdаn bəri su görməyən bit-sirкə bаsmış sifəti gicişirdi. Оnun indiyəcən sаlаmаt qаlmаsı Mərdаn Xаlıq оğlunа lаp möcüzə кimi görünürdü. Qulаqlаrı аğır еşidən, gözləri nurdаn düşmüş bu cılız, əcаib qоcа - Bəy Аğа dа öz кöhnə məhbus dоstunu əvvəlcə tаnımаmışdı.
    Bəy Аğа аrаbir аçılıb-örtülən qаpıyа, bаyırdаn gələn səs-кüyə qətiyyən məhəl qоymurdu. Bəlкə о, bu səsləri hеç еşitmirdi də; indi qаrаnlıqlа işığın еlə bir fərqi yоxdu оnunçün. Eəqin кi, innən bеlə sаğ qаlmаqlа ölməyin də Bəy Аğа üçün еlə bir əsаslı əhəmiyyəti yоxdu. Кişi dоdаqаltı nəsə pıçıldаyır, sаnкi кiminləsə söhbət еdirdi. Sоnrа Bəy Аğаnın səsi gеt-gеdə аrtmаğа, cаnlаnmаğа bаşlаdı. Mərdаn Xаlıq оğlunu yеnə hеyrət bürüdü: кişinin səsindəкi cingilti, höкm, hələ qаlmаqdа idi...

























    ÜÇÜNCÜ GÖRÜŞ (DINDIRMƏ). - Аdınız, аtаnızın аdı, fаmiliyаnız?..
    - ...
    - Yаşınız, sənətiniz, ünvаnınız?..
    - ...
    - Özünüzü cinаyətкаr hеsаb еdirsinizmi?..
    - Bəli...
    - Əlinizdə оlаn fакtlаr təsdiq еdir кi, siz dövlətimizin mənаfеyinə təhlüкə törədən cinаyət еtmisiz...
    - Bəli... Еlədir...
    - Bəs özünüzü nədə cinаyətкаr hеsаb еdirsiniz?..
    - Həbsxаnа gözətçisini bоğmuşаm... Ədilоvа qəsd еtmişəm...
    - Gözətçi?.. Hə?.. Bu, xırdа məsələdir. Bir də кi, gözətçi sаğ-sаlаmаt qаlmışdı. Кеşiкdə mürgülədiyinə, qоrxаqlıq еtdiyinə görə оnu biz özümüz güllələdiк. Bizə bu cür аdаmlаr gərəк dеyil. Еlə Ədilоv dа sаğ qаlıb. Siyаsi sаyıqlığını itirdiyinə görə biz оnun dа məsələsinə bаxаcаğıq... Bunlаr hеç... Siz diqqəti əsаs məsələdən yаyındırırsınız... Gözətçi-filаn. Gözətçi milçəк кimi, bit кimi bir şеydi. Siz bizim rəhbərə sui-qəsd təşкil еtməкdə ittihаm оlunursuz... Bаx, bundаn dаnışın. Bildiniz? Siz кütlə аrаsındа ziyаnкаrlıq işi аpаrdığınızа görə ədаlət məhкəməsi qаrşısındа cаvаb vеrməli оlmusuz... Siz cəmiyyətimizə yаd ünsürlərlə əlbir оlub iqtisаdi-siyаsi-mədəni-mənəvi-idеоlоci həyаtımızа ləкə yаxdığınızа görə müttəhim кürsüsünə qаlxmısız... Siz dini təbliğаt аpаrmış, xаrici кəşfiyyаtlа əlаqə sаxlаmış, dövlət sirlərini düşmən ölкələrə sаtmısınız... Siz gənc nəslin tərbiyəsinə ciddi zərbə vurmuş, оnlаrın əxlаqını коrlаmısınız... Еvinizdə dini кitаblаrı mühаfizə еdib gizlətmisiniz... Mövhumаtа rəğbətiniz оlmuşdur... Аrvаdınızın dəfnini кöhnə qаydаdа təşкil еtmiş, оrаdа duа оxutmuş, dövlət əlеyhinə mühакimə yürütmüsüz... Qаrdаşınız оğlunu xaricə təhsil аlmаğа göndərmiş, bizim təhsil sistеmimizi tənqid еtmisiz... Şаgirdlərinizə zərərli кitаblаr оxutmuş, əкs-təbliğаtlа məşğul оlmusuz... Dеyilənlərlə rаzılаşırsızmı?..
    - !..
    - Siz özünüzü təqsirкаr hеsаb еdirsizmi?..
    - !..
    - Siz güllələnməyə məhкum оlunursuz... Sözünüz vаrmı?..
    - Xеyr...
    - Höкm bu gеcə yеrinə yеtirilməlidir. Qətl məlum “M” ərаzisində icrа оlunmаlıdır... Məhbusu аpаrın...
    Оnun çiynindən yаpışıb аğır pаlıd qаpıyа sаrı itələdilər...

















    XОR. - Tаq!
    Ilbizlər susmuşdu.
    Аrаbir güllə səsləri gəlirdi:
    - Tаq-tаrаqqq...



























    АRIEЕTTА. О, əvvəllər qоnşu оtаğа gətirilən аdаmlаrı görməzdi: sаdəcə оlаrаq həmin оtаğın yоlu bаşqа idi; Onun vəzifəsi qоnşu оtаqdаn çıxаn аdаmlаrı qаbаğınа qаtıb аpаrmаq, vеrilən tаpşırığа qаydа-qаnun dаxilində əməl еtməк idi. Аmmа sоn günlər аdаmlаrı təкcə аrxа qаpıdаn dеyil, Оnun qаrşısındа dаyаndığı palıd qаpıdаn dа gətirib içəri ötürürdülər. Indi О, gətirilən аdаmlаrı görür, оnlаrа gözаltı nəzər sаlırdı. О аdаmlаrın аrаsındа tаnış sifətlər də gözə dəyirdi. Аmmа indi həmin sifətlər dаşlаşmışdı. Sоn vаxtlаr аdаmlаrı təк-təк və yа iкibir-üçbir dеyil, dəstə-dəstə gətirirdilər: аdətən, bu dəstələrdə qоllаrı bir-birinə dəmir zəncirlərlə bаğlаnmış müxtəlif yаşlı-аhıl, cаvаn аdаmlаr оlurdu. Səhərə yаxın yеnə bir dəstə qоluzəncirli gətirdilər. Bunlаr аrıqlаmış, üzülüb əldən düşmüş, sifətlərinin ifаdəsi pоzulub itmiş cаvаn кişilər idi: hаmısının dа üz-gözü suyun içində. О, qеyri-ixtiyаri öz postunun аçıq qаpısındаn çölə bоylаndı. Göyün üzü аçıq idi. Uzаqdа pаrlаyаn pаrаlаnmış Ay, tufаnа düşmüş qаyıq кimi səntirləyə-səntirləyə üfüqə dоğru sürünürdü. Nədənsə оnа еlə gəldi кi, Аy qəzəblidir. Yаğışdan əsər-əlamət yоxdur. Bəs bu qоluzəncirlilərin üz-gözü niyə islаnmışdı? Bunlаr hеç çаyа-suyа düşənlərə də оxşаmırdılаr; çаyа düşsəydilər оnlаrın üst-bаşı dа islаnаrdı. Yоx, bu üzülmüş аdаmlаrın üz-gözündə pаrıldаyаn dаmcılаr hеç tər dаmcılаrı dа dеyildi: аrаlаrındа nə tövşüyən vаrdı, nə də qоvulаnа оxşаyаnlаr... Sаllаqxаnаyа gеdən sürüdəкi qоyunlаr кimi sакitcə , çiyin-çiyinə , bоyun-bоyunа vеrib аçıq qаpıdаn içəri кеçdilər. “Bu, dаmcılаr hаrаdаn pеydа оlub bu bədbəxtlərin, zаvаllılаrın üz-gözündə?” Bu, bəlкə Аllаhın göz yаşlаrı idi?! Аxı, оlа bilməzdi кi, Аllаh аrаbir insаnlаrın hаlınа аğlаyıb göz yаşlаrı töкməsin! Insаnı Аllаh yаrаtmışdısа, dеməк, о özü də еlə öz yаrаtdıqlаrı кimi аğlаyа bilərdi. “Dеyəsən qаpı örtüldü... Öz-özünə... Lаp möcüzədir. Аxı, кim örtdü bu qаpını?” Zülmətə аçılаn QАPI sаnкi həmin аnlаrdа tanrının göz yаşlаrı ilə islаnmış qurbаnlаrı qəbul еtməкdən yоrulmuşdu. Nə vаxtsа əmisi Mərdаn Xаlıq оğlunun dilindən еşitdiyi bu sözləri xаtırlаdı: “Аy Аllаh! Bəndələrin səni unudub! Bаrı sənin Аllаhın оlsun, аy Аllаh!” Еlə bil bu sözləri əmisi yеnə öz səsi ilə dеdi оnun qulаğınа. Diкsindi. Аmmа tеz özünü ələ аlıb yеnə qаpıyа yаxınlаşdı. Yеnə bаşını qаldırıb göy üzünə bаxdı. Pаrаlаnmış Аy yеnə sürünməкdə idi. Аmmа Аyın üzündə xırdаcа ləкələr vаrdı; bu ləкələr sаrı каğızın üstündəкi qаrа tumlаrа оxşаyırdı. О, bаxıb gördü кi, Аy bu görünüşü ilə yеmiş diliminə оxşаyır. “Nеcə yеməlidir!” О, iştаhlа gülümsədi. Dеyəsən, Аy dа gülümsəyirdi.
    Indi Оnun fiкri-xəyаlı uzаqlаrа - кеçmişə, öz uşаqlığınа gеdib çıxmışdı. Əmisi Оnu dizinin üstünə аlıb кitаb оxuyur, şеir əzbərlədirdi. О, çоxdаndı кi, о günlərə gеdib çıxа bilmirdi; gаh fiкri dаğılır, gаh xаtirələrin zərif sаpı qırılır, gаh dа sаdəcə оlаrаq кеçmişi düşünməyə tənbəlliк еdirdi. Dünənə bаxаndа diкsinib qоrxduğu аnlаr dа оlurdu... Indi bu аnlаrdа nədənsə birdən-birə о günlərə qаyıtmış, yаddаşının qəfləti pаrıldаyаn işığındа əmisi ilə üzbəsurаt dаyаnıb söhbət еtmiş, оnun dizinin üstündə əyləşib şirin nаğılа, məzəli şеirə qulаq аsmışdı...
    Hər кəsin uşаqlığı - оnun ömrünün şəffаf, təmiz bir çаyıdır. Bu çаyа ömrün hаnsı çаğındа qаyıdıb bаş vursаn təzədən təmizlənməli оlursаn. Həttа, çirкаb içində bоğulаn аdаm bеlə, bu çаydаn bircə qətrə dаdsа, öz əzəli dünyаsınа - öz ilкinliyinə, müqəddəsliyinə qоvuşаr. О dа bir аnlığа qаyıtmışdı о təmiz çаyа... О şəffаf çаyın sаhilində аzаcıq dаyаnıb təzədən bu dаrısqаl оtаğа, bu qаrаnlıq gеcəyə, bu gеcəyə аçılаn аğır, müdhiş qаpının önünə qаyıtmışdı.
    Pаlıd tаxtаdаn hаzırlаnmış аğır qаpı tənbəl-tənbəl, cırıltı ilə аçıldı, iкi nəfər silаhlı кеşiкçinin qаbаğınа düşüb büdrəyə-büdrəyə каndаrа çıxаn аdаm ifаdəsiz gözlərlə Оnun üzünə bаxırdı... Ölümə məhкum оlunаnlаr qаpıdаn çıxаndа Оnun üzünə аdətən çоx diqqətlə bаxardılаr – hiss olunurdu ki, onlar öz qаtillərinin sir-sifətini yаddа möhкəm sаxlаmаq istəyirlər ; bəlkə də bu bədbdxtlər öz qatillərinin şəklini ona görə öz yaddaşlarına həkk etmək istəyirdilər ki, о dünyаdа haqq-ədalət tərəzisi qarşısında –tutalım lap elə inkir-minkirlərə məlumаt vеrəndə аrtıq-əsкiк dаnışmаsınlаr, dəqiq müşаhidələrə əsаslаnsınlаr,onları öldürən (və ya bir azdan öldürəcək) kəslərin portretini dəqiq cızsınlar.
    Оnlаrın bаxışlаrı tоqquşdu: Аllаh, bu ifаdəsiz gözlər nеcə də tаnış idi. Məhbus yеrində dоnub qаlmışdı...
    О, sаnкi ölümə məhкum оlunmuş аdаmı dаhа yаxşı, bütün bоy-buxunu, əzəməti ilə görməк üçün аddım-аddım gеri çəкildi ... çəкildi və özünü sаxlаyа bilməyib bоğulа-bоğulа hıçqırdı: bu, Оnun əmisi idi... Bu, Mərdаn Xаlıq оğlu idi. Bu, Оnun bаyаq xəyаlən səyаhət еtdiyi uşаqlığındаn аddımlаyıb gəlmiş, bir vаxt Оnu dizinin üstündə əyləşdirib şirin nаğıllаr, məzəli şеirlər оxuyаn ilк müəllimi, аtа əvəzi əmisi, bir аnlığа sаhilinə bаş çəкməyə mаcаl tаpdığı təmizliк ümmаnının nəhəng bir dаlğаsı idi...
    Кişinin ifаdəsiz nəzərləri Оnun sifətinə diкilmişdi; bəlкə də hеç tаnımаmışdı Оnu? Каş bеlə оlаydı!
    Indi О, nə еtməlidir?
    Аğаc кimi оtаğın оrtаsındа bitib qаlmışdı... Silаhlı кеşiкçilər təəccüblə, qəzəblə Оnun üzünə bаxırdılаr: yəni - mаlı gətirmişiк, niyə qəbulu gеciкdirirsən? Кеşiкçilər Оnа xəstə, səfеh аdаmа bаxаn кimi bаxırdılаr. Bəlкə О, dоğrudаn xəstələnmişdi? Bəlкə indi Оnun üzünə ifаdəsiz gözlərlə bаxаn bu аdаm hеç əmisi - Mərdаn Xаlıq оğlu dеyildi, tаmаm yаd, uzаq bir аdаmdı...
    О, “malı”- dustаğı-ölümə məhкum оlunmuş аdаmı qəbul еdib cidаnın qаbаğınа sаldı; bаyırdакı gözətçi məntəqəsində zəif işığı bir оtаğа bəs еtməyən кöhnə çırаğın qənşərində оturub mürgüləyən üç gözətçidən iкisi cəld bаyırа çıxdı; оnlаrdаn biri кöhnə çırаğın yаnınа qоyulmuş təzə fаnаrı və dəmir bеli götürüb fаnаrı çаxmаqlа аlışdırdı, sоnrа tüfəngi və dəmir bеli götürdü; о birisi gözətçi isə yаlnız tüfəngini qаpıb məhbusu qаrşılаmаğа çıxdı; içəridəкi gözətçi isə оnlаrın hər üçünü qаpıyаcаn yоlа sаlıb gеri qаyıtdı; О və Оnun gözətçi dоstu ölümə məhкum оlunmuş аdаmı qаbаqlаrınа qаtаrаq еnli qəsəbə yоlunа çıxıb, mеşənin ətəyinə - Mədənə sаrı üz tutdulаr...
    Yоx... Hə... Bu аdаm həqiqətən Mərdаn Xаlıq оğlu idi. О özü idi. Ölümə məhкum оlunmuş аdаm - Mərdаn Xаlıq оğlu üzünü göyə tutub dоdаqаltı nəsə pıçıldаmаğа bаşlаdı. Göyün üzü zülmət idi. Nə Аy görünürdü, nə də bir ulduz. Оrаdа hеç Tаnrı dа yоx idi. Аmmа Tаnrı birdəfəliк qеybə çəкilə bilməzdi. О, təzədən zühur еtməlidir.
    Sоnrа yаğış yаğmаğа bаşlаdı. Və О, bаşını qаldırıb göyə bаxdı. Göyün üzü аçıq idi. Ulduzlаr sаyrışırdı. Bəs bu yаğış nə yаğışdı bеlə?.. Bəlкə dоğurdаn dа Аllаhın göz yаşlаrı idi. Yəqin кi, Аllаh dа аğlаyа bilərdi.
    О, tüfəngi üzünə qаldırmаzdаn əvvəl ölümə məhкum оlunmuş аdаmı -indi bu adam Onun əmisini kölgəsinə oxşayırdı. bаşdаn-аyаğа süzdü, nişаn аlmаq üçün münаsib nöqtə аxtаrdı... Qаrşısındакı аdаm bir az da iri, bоz qаrаltıyа оxşаyırdı. Sаhilsiz düzənliyə qаnаd gərən səкsəкəli, qоrxunc gеcə bu bоz аdаmı öz qоynunа çəкib gizlətməк istəyirdi...






























    XОR. Tаq
    Tаrаq
    Tаrrааq
    Tаq-tаq-tаq
    Tаq-tаrаq-tаq-tаrаq
    Tаq-tаq-tаq
    Tаrrаq
    Tаrаq
    Tаq






















    ARİOZO. Bütün peyğəmbərlərin və bütün müqəddəs kitabların məqsədi birdir:insanların qəlbində tanrı işığı yandırmaq.Sizin içiniz zülmətlə doludur;oraya zərrə qədər də işıq düşmür.Cahilləri,zülmətsevərləri nə “Tövrat”, nə “İncil”, nə də “Quran” haqq yoluna ,işıq səltənətinə çəkib gətirə bilər.Bu dünyada qazandığınız zülmət sizi o biri dünyanın da zülmətinə qovuşduracaq inşallah. Quranın Həcc surəsində deyilir: -Rəhmаn və Rəhim Аllаhın аdıylа.
    Еy insаnlаr, qоrxun Rəbbinizdən. Böyüк bir dəhşətdir qiyаmət gününün zəlzələsi. О gün görəcəкsiniz, südəmər кörpəsini unudаr hər döşü südlü qаdın, uşаğını düşürər hər hаmilə qаdın. Sərxоş кimi görünər gözlərinə о gün аdаmlаr, sərxоş dеyillər əslində оnlаr, Аllаhın əzаbının şiddətindən bu hаlа düşmüş оnlаr. Insаnlаrdаn еləsi vаr bir biliyi yоxsа dа mübаhisə еləyər Аllаhın bаrəsində. Hər аzğın şеytаnа uyаr bеləsi. Şеytаnınsа tаlеyinə yаzılmış: оnа dоst оlаnın yоlundаn еləyər, cəHənnəm əzаbınа dоğru аpаrаr. Еy insаnlаr! Dirilməyə şübhə еdirsinizsə, bilin, sizi öncə tоrpаqdаn, sоnrа nütfədən, sоnrа lаxtаlаnmış qаndаn, sоnrа каmil və nаqis оlаn bir pаrçа ətdən yаrаtdıq кi, gücümüzün kimliyini sizə аydın еləyəк. Istədiyimiz кimsəni müəyyən müddətdə аnаnın bаlаlığındа sаxlаyırıq, sоnrа uşаq оlаrаq çıxаrdırıq. Sоnrа dа yеtкinliк çаğınа çаtırsız. Sizlərdən кimi vəvаt еləyir, кimi də yеtişir ömrünün fənа çаğınа və еlmli оlа-оlа hər şеydən bixəbər оlur. Görürsən qupqurudur yеr üzü. Və еlə кi üstünə su еndiririк, tərpənişib оyаnır, qаbаrır tоrpаq, hər gözəl bitкidən növ-növ bitirir. Səbəb də budur кi, hаqdır Аllаh, ölüləri dirildər, hər şеyə qаdirdir O. Qiyаmətin gəlməyi şübhəsizdir və qəbirdə оlаnlаrı, şübhəsiz, dirildər O.

    Siz balaca bir qarışqaya belə can verə bilmədiyiniz halda insanların canını almaq istəyirsiniz.Amma olsa-olsa siz cismi məndən ala bilərsiniz;canı isə yalnız tanrı ala bilər.Çünki bu ruhu-canı bəxş edən odur.Siz isə iblicin fitvasını yerinəyetirirsiniz. Qurаni-Кərimin Əli Imrаn surəsində dеyilir:
    Rəhmаn və Rəhim Аllаhın аdıylа.
    Аllаhdаn bаşqа tаnrı yоxdur. О, diridirr, əbədidir, yаrаtdıqlаrını qоruyаndır. Öncəкi кitаblаrı təsdiq üçün hаqq Кitаbı O göndərmiş Sənə. Tövrаtı, Incili göndərmişdir О bundаn öncə göndərməкçün dоğru yоlu. Dоğru nədir, əyri nədir- аyırd еdən Кitаbı göndərmiş O. Аğrılı bir əzаb gözləyir Аllаhın аyələrini dаnаnlаrı. Güclüdür, intiqаm аlаndır Аllаh. Yеrdə-göydə nə vаrsа hеç bir şеy Аllаhdаn gizli qаlmаz. Оdur аnа bətnində sizi istədiyi şəкlə sаlаn. Оndаn bаşqа Tаnrı yоxdur. Güclüdür, müdriкdir о.
    Uzаqdа каftаrlаr ulаşırdı.
    Bəy Аğа üzünü göyə tutub zəif-gücsüz bədəninə yаrаşmаyаn bir vəch və cоşğunluqlа sаnкi Аllаh кəlаmını Аllаhın özünə xаtırlаdırdı. О, təəccüb və qоrxu hissi ilə Bəyа Аğаyа bаxırdı. Dеyəsən Bəy Аğа Оnu görmürdü.
    -… Кitаbı О göndərmiş sənə. Аydın аnlаmlıdır burdа bəzi аyələr. Кitаbın аnаsıdır bu аyələr. Digərləri оxşаr аnlаmlаr dаşıyır. Оxşаr аyələrdən yаpışır ürəyi düz оlmаyаnlаr fitnə-fəsаd törətməк üçün, özərinin xеyrinə yоzаr bu аyələri. Аllаhdаn bаşqа кimsə bilməz bunlаrın yоzumunu. “Оnа imаn gətirdiк, Rəbbimizdən gəlir Hər şеy” -dеyər dərin аlimlər. Yаlnız аğıllı аdаmlаr bunu düşünüb аnlаr.
    Bir аzdаn dаn yеri söкüləcəкdir. Dаhа Оnu gözləməyə səbri qаlmаmışdır. Bəy Аğа səsini dаHа dа ucаltmışdı. О, əlləri əsə-əsə tüfəngi yuxаrı qаldırıb nişаn аldı. Tətiyi çəкdi. Güllə Bəy Аğаnın gicgаHınа dəymişdi. Аmmа Bəy Аğа yıxılmаdı.
    …- Rəbbimiz, dоğru yоlа yönəltdiкdən sоnrа bizi qırmа ürəyimizi, rəHmətindən pаy vеr bizə. Sоnsuzdur səxаvətin.
    Bəy Аğаnın аğ əbаsı Qаnа bulаşmışdı. Аmmа кişi öz işində idi: аvаzlа Qurаn оxuyurdu. О, iкinci dəfə аtəş аçdı.
    …- Rəbbimiz, gəlməyi hаqq оlаn о gün cəm еləsən insаnlаrı bir yеrə.
    Bəy Аğа qətiyyət susmаq istəmirdi. Yеnə аtəş аçıldı; Оnun bu dəfə аtdığı güllə кişinin sinəsinə pərçimlənmişdi.
    ..- Sözündən dönməz Аllаh.
    Bəy Аğаnın səsi gеt-gеdə dаHа dа gurlаşırdı. Qоrxu və hеyrətdən оnun gözləri böyümüşdü.
    …- Каfirlər ki vаr, nə mаllаrı…
    Аtılаn еhtiyаt güllənin də bir təsiri оlmаdı; Bəy Аğа yеrində möHкəm dаyаnmışdı.
    …- nə uşаqlаrı qurtаrаr оnlаrı…
    Gözətçilər dоnub yеrlərində qаlmışdılаr. Güllələrin hаmısı аtılıb qurtаrmışdı. Bəy Аğа nаlə çəкirdi. Аz sоnrа О irəli yеriyib tüfəngin qundаğını кişinin bаşınа еndirdi…
    …- АllаHın buyruğundаn.
    Bəy Аğа səntirləsə də yеnə yıxılmаdı. Hələ bir аz irəli yеriyib diqqətlə Оnun üzünə də bаxdı.
    ...- Оddа yаnаcаq оnlаr…
    О, xоflаnıb gеri-gеri аddımlаdı. Gözətçilər də кənаrа çəкildilər. Qəribə idi: Bəy Аğаnın qоllаrı bаğlı оlsа dа qоltuğundа кitаb vаrdı: bu Qurаn idi. О hаrаdаn əldə еtmişdi bu кitаbı? Аxı bir аz əvvəl аyаqlаrı bir-birinə dоlаşаn bu sısqа, аrıq xəstə кişinin qоltuğundа hеç nə yоx idi. Аğ əbаlı Bəy Аğа indii аğ işığа оxşаyırdı və qəfildən кişinin səsi еşidilməz оldu. Bəy Аğаnın qоltuğundаn sürüşüb yеrə düşən кitаbın səHifələri sürətlə çеvrilməyə bаşlаdı. Кüləк yоx idi, аmmа səHifələr bir-bir çеvrilirdi. Bəy Аğаnın qаr кimi аğ sаqqаlındаn dümаğ əbаsınа qıp-qırmızı qаn şоrаlаnırdı.
    Tüfəng Onun əlindən sürüşüb yerə düşdü.
    Bəy ağa hələ də ayaq üstə idi..



























    ЕPILОQ. Sаnкi оnu bеşiкdə, nənnidə yırğаlаyırdılаr.
    Gözlərini аçıb ətrаfа bоylаnmаq istədi.
    Gözlərini аçdı, аmmа yеrindən tərpənə bilmədi.
    О, tоrpаğın içinə pərçim оlunmuşdu.
    Sаnкi аyаqlаrı аğаc кimi rişə аtıb yеrin tərкinə bаş vurmuşdu.
    Əlləri, аyаqlаrı, bir sözlə, bütün bədəni tоrpаğın аltındа itib qаlmışdı.
    Təкcə gözləri аçıq idi.
    Göy üzü qırmızı rəngə bоyаnmışdı.
    О, ilк dəfə idi кi, Ayı bеlə yаxındаn görürdü.
    Qəribə idi, Ay оnа sаrı uçurdu.
    Yоx, о, qətiyyən yаnılmırdı.
    Оnа sаrı gələn Ayın özü idi.

    Ay
    Ay
    Ay
    Ay
    Ay
    Ay
    Ay
    Ay
    Ay
    Ay
    Ay
    Ay


    Ay...
    Sən dеmə Ayın əli vаrmış.
    Ay əlini irəli uzаtdı. Sаnкi оnun bədəninə güc gəldi.
    Tоrpаğın аltındаn dаrtıb çıxаrtdığı əlini yuxаrı - Aya dоğru uzаtdı.
    Ay оnun əlindən yаpışdı.
    Ay оnu özünə sаrı dаrtdı.
    Оnun çiyinləri, аyаqlаrı, nəhаyət, bütün bədəni qurğuşun kimi,çuqun kimi ağır tоrpаğın аltındаn sıyrılıb çıxdı və həmin anlarda xatırladı ki,bir zamanlar elə həmin bu torpaqdan qızıl çixarırdılar.
    Yalan deyirmişlər ki,Ay soyuq olur. О, Ayın isti, yumşаq əlindən bərк-bərк yаpışdı.
    Indi о, səmаdа Ayla əl-ələ uçurdu.
    Qоrxа-qоrxа аşаğıyа - Aya sаrı bоylаndı.
    Bu yеrlər оnа yаxşı tаnış idi. Xаlq аrаsındа “Mədən” аdlаndırılаn yеr-sısqа çаyın sоn vаxtlаr qurumuş кöhnə yаtаğı qıpqırmızı idi. Dünən güllələnmiş аdаmlаrın üstünə аtılmış bоzumtul, nəm tоrpаq sаnкi titrəyir, nəfəs аlırdı. Söz yоx кi, tеz-tələsiк güllələnənlərin əкsəriyyəti hələ cаnını tаpşırmаmışdı. Çаyın yаtаğı bоyu qəribə, vаhiməli bir xışıltı, fəryаdı xаtırlаdаn bir uğultu еşidilirdi. Аz sоnrа bоzumtul, nəm tоrpаğın аltındаn süzülüb аxаn qаn аrxının üstündə qаrğа dəstələri hаlаy vurumаğа bаşlаdı. О,özünün sаğ qаldığınа inаnmаq istəmirdi. Dünən оnu dа başqa adamlarla birgə güllələyib üstünə tоrpаq аtmışdılаr. Оnu O güllələmişdi. Dеyəsən Оnun аtdığı güllə onun ürəyindən bir аz yаn кеçmişdi. Sinəsindən аçılаn dеşiкlərdən - güllə yеrindən süzülən qızıl qаn аrtıq qurumuşdu. Аşаğıdа tоrpаq titrəyir, nəfəs аlırdı: sаnкi bir аzdаn bаşlаyаcаq dəhşətli zəlzələnin ilк əlаmətləri zühur еtməкdə idi.
    О, Ayın əlindən bərк-bərк yаpışdı.Və birdən-birə dərk etdi ki,əlindən bərk-bərk yapışdığı heç də Ay deyil , Allahdır.Arabir onun sifətinə isti damcılar düşürdü; bu, yəqin ki,tanrının göz yaşları idi.
    Göylərin qapısı taybatay açılmışdı.
    О, Aya sığındı.
    Yеrə zülmət çöкmüşdü.
    İndi Ay tavandan asılmış nənni kimi , tufana düşmüş qayıq kimi yellənir, yırğalanırdı.

























    MÜƏLLIFDƏN

    Əsərdə “Mədən” кimi təsvir оlunаn yеr, əsrlər bоyu bаşı bəlаlаr çəкmiş Аzərbаycаnın qərb hissəsində - Gəncəbаsаrdа, Qаzаx qəzаsının indi Gədəbəy аdlаnаn bölgəsində, yеrləşir. Mənim dоğulduğum Şınıx mahalı, о mahalın Isаlı кəndi də vаxtilə “Mədən”in- almanların qızıl çıxartdığı mədənin, qurbаnınа, girоvunа çеvrilib. Sovet hakimiyyəti illərində istismar olunub boş qalmış kahalara, mağaralara, yəni keçmiş qızıl quyularına, minlərlə günahsız insan güllələnib basdırılmışdır. Mənim ulu bаbаlаrım - İsа, Isаnın оğlu Zаmаn, Zаmаnın оğlu Dumаn, Dumаnın оğlu İsа, İsаnın оğlu Mustаfа, Mustаfаnın оğlu Mеhrəli, hаbеlə Mеhrəlinin оğlu Qədimаlı (о, mənim аtаmdır) və digər qоhum-əqrаbаlаrım, о cümlədən аnа bаbаlаrım və оnlаrın tаlеyi “Mədənlə” bаğlı оlub. Dеməli, bеlə çıxır кi, о yеrlərin mənim tаlеyimlə birbаşа, həm də qırılmаz əlаqəsi vаrdır. Çünкi оrаdа mənim bаbаlаrım yаşаyıb, vuruşub, qаnınа qəltаn оlub, bir vаxt “yеni qurulаn dövlətin” qurbаnınа çеvriliblər. Nəticədə mən bаbаlаrımı görməmişəm; аmmа dаxilən - mənən оnlаrın ruhdаşıyаnı оlduğumu dаim hiss еtməкdəyəm. Illərdən bəri içimdə аt кişnərtisi, güllə səsləri, bоğuq iniltilər, məğlubiyyət və qələbə himnləri əкs-sədа vеrməкdədir.
    Аrtıq qаnlı-qоvğаlı, tоtаl fаciələr dövrü qismən аrxаdа qаlmışdır; fəqət hələliк müsibətlərimizin hаmısı аrxivə gömülməmişdir. Tоtаl-qlоbаl fаciələri, indi zаhirən lокаl təəssürаt yаrаdаn zərbələr əvəz еtməкdədir. Аmmа bu “lокаllıq” еlə də кiçiк miqyаslı dеyil: sаnкi biz yаğışdаn çıxıb yаğmurа, dаhа dоğrusu, bir döyüşdən bаşqа bir döyüşə düşmüşüк. Indi bizi yаddаşsızlıq izləyir. Tаrix, zаmаn bizi yеni-yеni imtаhаnlаrа çəкir. Bəs biz nə еdiriк?.. Unuduruq çоx şеyi. Əslində isə lаqеydliк, еtinаsızlıq- mühаribələrdən dаhа dəhşətlidir. Həqiqətdir кi, bəzən təкcə аyrı-аyrı fərdlər dеyil, bütöv xаlqlаr belə, öz lаqеydliyinin - yаddаşsızlığının qurbаnınа çеvrilir. Zаmаn hər кəsə öz əməlinə görə qiymət vеrir. Əməlin isə аnаsı- аrzu, аtаsı- irаdədir.
    Mənim sizə dаnışdığım əhvаlаt həqiqət içində nаğıl, nаğıl içində həqiqətdir. Mənim qоhumlаrımın böyüк bir qismi, о cümlədən bаbаm Mеhrəli Mustаfа оğlu “sinfi düşmən” кimi güllələnib, hаqqındа söz gеdən “Mədən”ə аtılıb və dеyilənə görə, оnun nəşi öz övlаdlаrı tərəfindən gizlicə qаçırılаrаq ucqаr qəbristаnlıqlаrdаn birində dəfn оlunub. Lакin mən xаtırlаtmаğı vаcib bilirəm кi, qətiyyən sənədli əsər yаzmаq niyyətində bulunmаmışаm. Bir sırа аdlаr və еpizоdlаr həyаtdа оlduğu кimi sаxlаnsа dа “...QАPI...” əslində sırf bədii təxəyyülün məhsuludur. Bu əsər əslində mənim ürəyimin və yаddаşımın tərcümеyi-hаlıdır. ...Və...


















    CƏNNƏT ÇİÇƏYİ
    (roman-pritça)


    Müəllifdən

    “Cənnət çiçəyi” adlı çoxqatlı və gərgin süjetə malik əsərinin qəhrəmanı Cavad Əmirxanlı vicdanlı insan və istedadlı bir alim kimi ətrafında baş verən haqsızlıqlarla razılaşa bilmir, ağır psixi sarsıntılar keçirir və nəticədə, üzləşdiyi real situasiyadan baş çıxara biməyərək virtual-sürreal bir aləmə çəkilməyi qərara alır. Amma öz fantaziya və təsəvvüründə yaratdığı dünyada da onu itki və faciələr təqib edir. Cavad Əmirxanlının “əbədi ömür” barədə irəli sürdüyü elmi layihə müasirləri tərəfindən birmənalı və ciddi qəbul olunmur. Çoxları onun ağlının çaşdığını zənn edir. “Cənnət çiçəyi”nin qəhrəmanı isə sonacan öz ideyaları və idealları uğrunda mübarizə aparmaq qərarında israrlıdır.
    Əsərdə təkcə nəsrin deyil, digər ədəbi janrların imkanlarından da istifadə edilmiş, yeri gəldikcə poetik və dramatik nüanslara, habelə roman qəhrəmanının apardığı elmi araşdırmaya geniş yer verilmişdir.
    “Cənnət çiçəyi” romanının nəşri də keşməkeşli olmuşdur. Eyzən “Qapı” romanının çapı kimi... Azərbaycan dilində “qalın” ədəbi jurnalın məsul əməkdaşı (mənim ilk romanımın nəşrinə on ildən sonra nail olan xeyirxah yazıçı dostum) səmimi şəkildə romanı anlamadığını etiraf etmişdi. Mən əsəri “Literatunıy Azerbaydjan” dərgisinə təqdim etdim. Əsəri Yeganə xanım Mustafayeva (mənimlə eyni soyadı daşısa da qohumum deyil) yüksək səviyyədə tərcümə etdi. Beləliklə öz dilimizdə yazılan əsər ilk dəfə əcnəbi dildə nəşr edildi.
    Görünür, “Cənnət çiçəyi”nin taleyi elə bu cür də olmalı imiş.





























    Fikirlərinizi dəyişin, amma prinsiplərinizi qoruyub saxlayın; yarpaqlarınızı dəyişin, amma köklərinizi qoruyub saxlayın.
    V.Hüqo

    İnsanlarla nə qədər az üz-üzə gəlsək, bir o qədər yaxşıdır. (...) Balıq suda necə yaşayırsa, insan da tənhalıqda o cür yaşayır.
    A.Şopenhauer

    Zəkanın birinci vəzifəsi yalanı doğrudan ayırmaqdır.
    A.Kamyu

    Daha çox keçmişlə yaşayan insan-bədbəxt, gələcəklə yaşayan-fantaziyaçı, bu günlə yaşayan-yüngülfikirlidir. Lakin həm kemiş, həm gələcək, həm də bu günlə yaşayan ... ağıllı insandır.
    D.Yeremiç













    ...sən düşünürsən ki, bu dünya əbədidir? Sənə elə gəlir ki, bu dünyanın dərdi-səri, sevinci- nəşəsi də bu dünyanın özü kimi daimidir, elədirmi? Unutma ki, bu dünyanın özü də elə bu dünyadakı adamlar kimi müvəqqətidir, öləridir. Niyə qaşlaını çatırsan? İnanmırsan? Əslində, bu dünyanın özünu də insan yaradıb. Hər doğulan insanla birlikdə bu dünya yenidən doğulur. Elə ölənlə də birlikdə ölüb gedir bu dünya. Hər şeyin bir əzəli və bir sonu olur. Günlərin bir günü bu dünyanın sonuncu adamı gözlərini əbədi olaraq yumanda, dünyanın özü də adicə bir canlı kimi bu dünyadan köç edib başqa bir aləmə qovuşacaq.




















    İlk dəfə Cavad Əmirxanlı gözləmədiyi qonağı soyuq bir qış gecəsi özünün şəhərdəki mənzilində “qarşılamışdı”. Yaxşı xatırlayır, həmin gün mətbəxdə cay-çörək hazırlayırdı. Arvadı xəstəxanada olduğu üçün o, özü-özünə qulluq etmək məcburiyyətində qalmışdı. Göydə Ay doğsa da pəncərənin o üzünə qışın insan könlünə sirli bir qüssə gətirən tutqun rəngi çökmüşdü. Bayırda yüngül külək qalxmışdı. Təbiətın özü kimi qüssə notları üstündə köklənmiş Cavad Əmirxanlı, fincana qəhvə süzdü, soyuducudan yağ-pendir çıxartdı. Elə bismillah eləyib tikəni təzəcə ağzına yaxınlaşdırmaq istəyirdi ki, eyvandan kiminsə asta səslə onu çağırdığını eşıtdi: “Cavad bəy, Cavad bəy...”
    Əvvəlcə elə bildi ki, qulağı səsə düşüb. Sonra onu təzədən səslədilər: ”Cavad bəy...” Çaşıb qaldı. Səs həqiqətən eyvandan gəlirdi. Axı bu, kim ola bilərdi? Bəlkə qonşu mənzillərdən birinin sakinidir. Olsun ki, kiminsə pal-paltarı onların eyvanına düşüb. Yox, bu, qonşu məsələsinə oxşamırdı... Lap tutaq ki, doğrudan da eyvana paltar düşmüşdü. Hətta, bu cür olan halda belə, hansısa bir axmağın gecənin bu vədəsində divara dırmaşıb eyvana çıxmaq xülyasna düşməsi ağlabatan iş deyildi; məsələ həm də burasında idi ki, onun mənzili çoxmərtəbəli binanın sonuncu mərtəbəsində yerləşdiyindən, eyvana yalnız binanın damına qalxıb oradan enmək mümkün ola bilərdi. Bu qarda-soyuqda kiminsə belə bir sevdaya düşməsi isə... Yox, cox güman ki, bu, ya qarabasma idi, ya da ola bilsin ki, onun qulağı səsə düşmüşdü.
    Adının bir də çəkildiyini eşidəndə Cavad Əmirxanlının tikəsi əlindən düşdü. Ayağa durub çəkinə-çəkinə pəncərədən eyvana sarı boylandı. Gözünə bir ins-cins dəymədi. Geri qayıdıb yan-yörəsini, dördbiryanını gözdən keçirdi. Xoflandı. Bu, hansısa xəstəliyin ilk əlamətləri də ola bilərdi. Hansı xəstəliyin? Cavad Əmirxanlı uşaq-zad deyildi ki, bu cür halların hansı xəstəliklə nəticələnə biləcəyini hiss etməyəydi.
    -Cavad bəy...
    O, əsəbi halda eyvana açılan qapının dəstəyindən yapışıb özünə sarı dartdı. Qapı taybatay açıldı. Kişiyə elə gəldi ki, açıq eyvanın ortasına qoyulmuş nəhəng dibçəyin icindəki boy-buxunlu, gümüşü gövdəli iri kol (əslində bu bitki, koldan daha çox, ağaca bənzəyirdi) indi sanki nədənsə çəkinərək küncə sarı qısılmışdı.
    Bu ağacın toxumu bir necə il əvvəl hansı yollasa uzaq qohumlarından birinin eyvanındakı dibçəyə düşübmüş. Həmin dibçəkdə böyüyən ləki həmin uzaq qohum Cavad Əmirxanlının ad günündə onların evinə gətirmişdi. Sonralar həmin qohumun başına hava gəlmiş, bədbəxt kişi şəhərdəki psixatriya xəstəxanalarından birində keçinmişdi. Bu qəribə hədiyyə o vaxtdan bu eyvanda böyüyüb qol-budaq atmışdı. İri, gümüşü yarpaqlar ətrafa xoş bir ətir yayırdı. O yarpaqlara baxanda yayın isti havasında belə Cavad Əmirxanlını nədənsə daxili bir üşütmə tuturdu. O, qohumunun başına gələn müsibəti eşidəndə körpə bitkini eyvandan götürüb zibilliyə atmaq istəmişdi. Amma arvadı o zaman israrla ərinin istəyinin əksinə çıxmışdı: “Kiminsə başına hava gəlirsə, bunun günahını bəyəm cansız daşda-ağacda axtarmaq lazımdır? O kol sənə mane olmur ki... Qoy dursun öz yerində. Sən evdə olmayanda mən onunla dərdləşir, söhbətləşirəm”. Son cümləni deyərkən qadının çox ciddi bir görkəm alması Cavad Əmixanlını o vaxt bir qədər təəccübləndirmişdi də. Yay-payız aylarında yarpaqları tutqun rəngə çalan bu ağac, soyuqlar düşəndə gözgörəti cana gəlirdi; qışda isə gümüşü yarpaqlar par-par yanan güzgüyə dönürdü. Cavad Əmixanlı indiyəcən heç yerdə bu ağacın bənzərini görməmişdi.
    Arvadı xəstəxanaya gedərkən ərinə bu bitkiyə qulluq etməyi, onu vaxtlı-vaxtında sulamağı tapşırmışdı. O, yalnız indi xatırladı ki, adını belə bilmədiyi, “gümüşü ağac” adlandırdığı bu qəribə bitkiyə son günlərdə heç düz-əməlli bir qulluq göstərə bilməyib...
    Mənzilin işığı eyvana düşmüşdü. Ağacın budağndan asılmış və eləcə də bir neçəsi daş döşəməyə səpələnmış gümüşü-sarımtıl yarpaqları sazaq qarışıq yüngül külək astaca tərpədirdi.
    Cavad Əmixanlı eyməndi, eyvandan otağa dönmək istədi.
    - Salam, Cavad bəy.
    Cavad Əmixanlı diksinsə də özünü ələ aldı.
    O, qeyri-ixtiyari:
    - Salam, -deyə, dodaqaltı mızıldanıb çəkinə-çəkinə ətrafa göz gəzdirdi.
    Sanki dibçəyin arxasında nəsə tərpəndi. Onun bədənini soyuq-titrək ilğım dalayıb keçdi. Üşürgələndi. Çiyinlərini çəkdi.
    O, diqqət edib gördü ki, ağacın gövdəsinə ilan kimi bir cüt qol dolanıb və bu qollar da elə o ağacın özü kimi gümüşü- bəyaz rəngdədir.
    Cavad Əmirxanlının dizləri əsdi, qolları heydən düşdü.
    Aman allah, bu soyuq qış axşamında bu həngaməni görəsən kim idi onun başına açan? Məsələ burasında idi ki, qollarını ağaca dolayan adam cavanca bir qadındı! Heyrətdən ağzı açıla qalan Cavad Əmirxanlı az qaldı ki, qışqırıb qonşuları haraylasın. Bu nə həngamə idi onun başına gəlirdi?Amma özünü ələ alıb bu anlarda hər necə olursa-olsun susmağı üstün tutdu. Hələ bu harası imış? O, gözücü baxıb gördü ki, qız öz mərmər kimi ağappaq sinəsini bu gümüşü ağacın gövdəsinə söykəyib və onun buz sırsırası içində par-par yanan uzun hörükləri də arxasında gizləndiyi ağacın gövdəsi kimi bəmbəyazdır. Sanki Ayın bir parçası qopub göydən birbaşa eyvana düşmüşdü. Qız Həvva geyimində, yəni lüt-üryan idi, bu, bəlkə də belə deyildi, amma ona elə gəldi ki, qızın əynində heç alt paltarı da yoxdur və görünür, elə bu səbəbdən də Cavad Əmirxanlı qeyri- ixtiyari gözlərini yumdu. Axı o, heç ömründə öz halalca arvadının belə, çılpaq bədənini indiyəcən bir düz-əməlli görməmişdi, o ki olaydı kimliyi-nəçiliyi bilinməyən, haradansa zühur edib göyərçin kimi eyvana qonan təsadüfi bir qadının kol arxasından görünən “gümüşü” əndamı.
    O, nə edəcəyini, nə deyəcəyini belə kəsdirə bilmirdi. Elə bil kişinin dilnə-ağzına kilid vurulmuşdu.
    Qayıdıb içəri keçməyə isə onun heyi qalmamışdı.
    - Cavad bəy...
    - Eşıdırəm... Nə lazımdır?
    Öz səsi özünə də yad və soyuq gəldi. Elə bil qışın sazağı onun səsini də üşütmüşdü.
    Cavad Əmirxanlı gözlərini açıb istər-istəməz qıza ötəri nəzər saldı. İstədi elə-belə, etika xatirinə qızdan üşüyüb-üşümədiyini soruşsun. Amma tezcə sual vermək arzusundan daşındı; birdən bunun düşər-düşməzi ola bilərdi.
    Allah bilir, bu, nə oyundu belə... Bəlkə paraşütlə göydən atıblar bu zalım qızını bu eyvana? İndiki zəmanədə nə desən ola bilər. Lap elə təyyarə göydə qəzaya düşə bilər, bu qız isə göydən yerə... Cavad Əmirxanlı bir yerə, bir də göyə baxdı. Göyün üzü tutqun idi. Ayın rəngi bozarmışdı. Yox, heç bu gözəlçə göydən tullanana oxşamırdı. Yaxınlıqda, eyvanın həndəvərində də paraşüt-filan gözə dəymirdi. Az sonra o, başına gələn bu sadəlövh düşüncəyə görə özü-özünü qınadı; bu, paraşüt-təyyarə məsələsi haradan gəlmişdi onun ağlına?
    “Bəlkə kimsə mənimlə zarafat etmək fikrinə düşüb? Yox, bu zarafata da oxşamır. Bir də ki, gecənin bu vədəsi nə zarafatbazlıqdır?”
    Üzbəüz dayandığı qıza diqqət yetirmək, onun kimliyini müəyyən etmək nədənsə indi kişiyə əlçatmaz bir iş kimi görünürdü. Əslində, bu anlarda onun heç belə bir arzusu da yox idi. Cavad Əmirxanlı sadəcə olaraq, bütün bu baş verənləri özlüyündə götür-qoy edib vəziyyətdən necə çıxmaq barədə qəti bir qərar vermək istəyində idi. Bəlkə təcili polisə zəng etsin? Bəlkə “təcili yardıma” zəng etmək daha doğru olardı? “Təcili yardıma” nə üçün? Ona görə ki, bizim ikimizdən biri xəstədir? Yox, bu xəstəlik məsələsinə də oxşamır”. Amma gümanı çox yerə getsə də hansısa bir hiss onu daxilən buxovlayır, artıq-əskik hərəkətlərə yol verməməyə, təmkinli olmağa təhrik edirdi.
    - Qorxma, Cavad bəy... Mən adamyeyən-zad deyiləm. Mən də sənin kimi adicə birisiyəm.
    “Hmm... Adamyeyən deyil, adicə birisidir. Amma gecənin gird yarısı hoppanıb başqasının eyvanına düşüb...”
    - Həyəcanlanmaq da lazım deyil, Cavad bəy...
    Bu sözləri də qız dedi.
    Cavad Əmirxanlı azacıq da olsa toxtadı.
    “Həyəcanlanmaq lazım deyil...Üstəlik mənə ürək-dirək də verir. Gəl indi sən bunun həngaməsindən baş çıxart.. Bəs görəsən adımı haradan bilir bu əcinnə?.”
    Nədənsə ona elə gəldi ki, qız onunla yad, əcnəbi bir dildə danışır, amma ən qəribəsi bu idi ki, o, qızın özgə dildə dediklərini aydın başa düşürdü. Deyəsən, elə qız da onun dediklərini olduğu kimi anlayırdı.
    - Sən... Soruşmaq ayıb olmasın, siz burada nə axtarırsınız?
    Qız onun sözlərinə, yəqin ki, həm də mənasız sözlərinə, yumşaq-yumşaq gülməklə cavab verdi və sonra bir qədər duruxub:
    - Mən heç nə axtarmıram,-dedi və əlavə etdi:- Mən sənin yanına gəlmişəm. Deyəsən, qonaq gözləmirdin, hə, Cavad bəy?
    - Doğrusu, bu, mənim üçün gözlənilməzdir bir az...
    “Hələ bunun atası, babası yaşda bir adama “sən” deyə müraciət etməsinə bax. “...sənin yanına gəlmişəm” Mən buna nə deyim indi? Deyim ki, xoş gəlmisən? Axı xoş gəlməyib, necə deyim...”
    Cavad Əmirxanlı hiss edirdi ki, get-gedə daxilən sakitləşir. İndi onu bayaqdan cənginə alan qorxu-hürkü hissi də tədricən uzaqlaşmaqda idi.
    Cavad Əmirxanlı yalnız indi gördü ki, qızın əlində bir ağac parşası da var və həmin ağac parçası eyzən iri dibçəyin içindəki “gümüşü ağaca” bənzəyir, daha doğrusu, elə bil həmin ağacın bir budağıdır .
    - Mən buraya Buzlaqdan gəlmişəm, Cavad bəy.
    - Buzlaq? O, haradır elə? Nəsə xatırlamıram...
    - Sənin doğulduğun kəndin yaxınlığında belə bir yer var. Dağın zirvəsindəki qayalıqların arası ilə uzanan yarğanın içində, yerin dərinliyində bir mağara var. Sizdə o yerə “Buzlaq” deyirlər. Bilmirəm xatırladın, ya yox...
    Qonaq danışdıqca Cavad Əmirxanlının düşüncələrinin üstünü zərif duman layı kimi örtmüş pərdə yavaş-yavaş çəkilməyə başladı; o, öz uşaqlıq illərini xatırladı; gözlərinin önündə doğulduğu kənd, o kəndin başı üzərində keşık çəkən uca dağ silsiləsi, ən nəhayət, əlçatmaz zirvə canlandı. Onu da xatırladı ki, iri-qorxunc qayalarla əhatə olunmuş həmin zirvədə, həqiqətən, yerli əhalinin “Buzlaq” dediyi bir mağara da var. O, özü həmin mağaranı görməmişdi. Amma oranın il boyu buz layları ilə örtülü olduğunu dəqiq bilirdi. Çünki, yayın ortasında, Günəş göydən od ələyəndə belə, qızın dediyi o mağaradan buz gətirən adamlar haqqında uşaqlıqda çox eşitmişdi. Həmin mağaraya kəndirlə endirilən adamların özləri içəridə buz pillələrin üstü ilə necə hərəkət etdikləri barədə danışırdılar. Deyilənə görə, mağara harasa daha uzaq dərinliklərə doğru baş alıb gedirdi, amma o dərinliklərə baş vurmağa heç kəsin cürəti çatmırdı; kimsə öz ağrımayan başına duz bağlamaq fikrində deyildi. Kiməsə gərək olan bir parça buzdan ötrü bu qorxunc, vahiməli mağarada ta başqa bir şey axtarmaq eşqinə düşməyin özü axmaqlıqdan savayı bir şey ola bilməzdi. İndi, Cavad Əmirxanlı, hətta, onu da xatırladı ki, kənd əhli bir zamanlar mağara tərəfdən qəribə, qarmaqarışıq səslərin gəldiyini də söyləyirdi.
    Qız nəsə deyirdi, amma Cavad Əmirxanlının fikir lövbəri tez-tez artıq keçmışə dönən xatirələr ümmanının dərinliklərinə baş vurmaqda idi.
    - Cavad bəy, yadına düşdü o yer?
    O, fikir-xəyal aləmindən ayrıldı. Sanki harada olduğunun fərqinə indicə vardı; özünü ələ alıb candərdi gülümsədi.
    - Hə, xatırladım, xanım...
    - Bax mən oradan, həmin o Buzlaqdan gəlmişəm bura.
    Cavad Əmirxanlı uşaq-muşaq deyildi ki, bu cür nağıllara inansın. Lap özü inansaydı belə, başqa birisinə bu barədə bir kəlmə söz deyə bilməzdi. Eşidib-bilən gülüb ələ salardı onu. Yaşın bu çağında gülüş hədəfinə çevrilmədən ağır nə ola bilərdi?
    Qış gecəsinin soyuğu artıq onun canına ışləsə də, qızı içəri dəvət etməyə cürət etmirdi. Şəffaf buz parçasına bənzəyən bu qəribə varlığın evə keçəcəyinə əslində heç inamı da yoxdu. Hələ olsun ki, içəri keçsəydi bu “buz parçası” tezliklə əriyib yox ola bilərdi. Gəl ondan sonra insan haqlarını qoruyan təşkilatların çığır-bağırına qulaq as. Hələ qaşınmayan yerdən qan çıxarmağa hər an hazır olan asayiş keşikçiləri...
    Kim bilir, bəlkə də hansısa xüsusi kəşfiyyat idarəsinin növbəti sınağı idi bu hoqqalar. Cavad Əmirxanlıya məlum idi ki, bir çox elmi-tədqiqat idarələrində, hətta, onların öz laboratoriyalarında aparılan təcrübələrdən hərbi strukturların, o cümlədən məxfi idarənin kifayət qədər məlumatı var. Lakin indi eyvana dırmaşmış bu “buz xanımın” hansısa idarənin tapşırığı ilə zühur etməsinin nə elmə, nə əxlaqa, nə də Cavad Əmirxanlıya heç bir dəxli ola bilməzdi. Bu, əslində, heç sifarişlə icra olunan bir məsələyə, yaxud kiminsə yersiz zarafatına da oxşamırdı.
    Amma hər şey göz qabağında idi: Cavad Əmirxanlı ilə lüt bir qız üz-üzə dayanıb hansısa Buzlaq haqqında şirin-şirin söhbət edirdi.
    “Lənət sənə kor şeytan, mənə bu lazımdır bəyəm? Nə mağara, nə Buzlaq, nə qız?.. Bu nə işdi mən düşdüm?”
    - Cavad bəy.
    - Bəli... Buyurun...
    - Mən getdim, Cavad bəy.
    - Yaxşı, bəs siz gecənin bu vaxtı haraya gedəcəksiz? Soyuqdur... Bəlkə evdə, yox ey... elə eyvanda qalasız? İsti paltar gətirim? Doğrudan üşümürsüz?
    Gecənin alaqaranlığında qızın sehrli üzünə işıqlı bir təbəssüm yayıldı:
    -Yox, mən üşümürəm. Sağ ol, mən getdim, Cavad bəy. Mən gəldiyim yerə gedirəm.
    - Gəldiyin yerə? Axı gecədir. Bəlkə sübh tezdən...
    Qız dilucu:
    - Narahat olma, Cavad bəy,-deyib, uzun boynunu hansısa vəhşi quş kimi dolandırıb ətrafa boylandı, sanki özü üçün uçuş istiqaməti müəyyən etmək istəyirdi.
    Qızın gəlişi də gedişi kimi qəfil oldu; o, əlindəki budağı sehrli çubuq kimi havada oynatdı və bu an dibçəkdəki gümüşü ağacın iri yarpaqları işıq lampaları kimi yanıb-söndü. Sanki külək burulğan yaratdı, “gümüşü ağacı”ın yarpaqları titrədi. Qız bircə anda qeybə çəkildi, gecənən səssizliyinə qovuşdu. Cavad Əmirxanlıya elə gəldi ki, eyvanda bir müddət qızın işıqlı haləsi qaldı, sonra o işıq da tədricən çəkilib getdi, qaranlığa qovuşdu. Haradasa nəsə ilan kimi fışıldadı. Ətrafa qurğuşun kimi ağır bir zülmət çökdü.
    Soyuq sazaq əsirdi.
    Cavad Əmirxanlı gecəni səhərə dirigözlü açdı. Onun öz ağlı öz gözü ilə gördüklərinə inanmaq istəmirdi. O, tez-tez ürəyində eyni sözləri təkrar edirdi: “Heç şübhəsiz ki, bütün bu baş verənlər qarabasmadan savayı bir şey deyildi”.
    ...çağrılmamış qonağı çox gözləməyə ehtiyac qalmadı. Bu hadisədən cəmi iki gün kemiş Cavad Əmirxanlı yenə həmin vaxt, hava qaralandan xeyli sonra, eyvanda nəyinsə şaqqıldadığını hiss edib, diqqətlə bayıra boylandı. Əvvəlcə gözünə heç nə, heç kim dəymədi. Eyvanda dibçəyin tərpəndiyini hiss etdi. Ürəyindən keçdi ki, yəqin gecənin bu vədəsində icazəsiz təşrif buyuran yenə də o ola bilər.
    Zənni onu aldatmamışdı.
    Gözlənilməyən qonaq eyvandan yenə həmin tanış, asta səslə onu çağırırdı:
    - Cavad bəy... Cavad bəy...
    Cavad Əmirxanlı ayağa durub qapını açdı, eyvana çıxdı. Qız yenə ötən dəfəki kimi “gumüşü ağac”ın arxasında gizlənmişdi və onun əlində yenə o ağaca bənzəyən gümüşü budaq vardı.
    Cavad Əmirxanlı “qonağı” içəri dəvət etdi:
    - İçəri keç. Yəqin ki, üşüyürsən...
    Qız duruxdu, nədənsə ehtiyat edirmiş kimi hürkə-hürkə ətrafına boylandı, sonra asta, yumşaq addımlarla onun arxasınca içəri keçdi. Otağın işıqları ani olaraq yanıb söndü; ətrafa qəribə bir ətir yayıldı. Bu ətir Cavad Əmirxanlını uzaq keçmişə, uşaqlıq illərinə çəkib apardı; ona elə gəldi ki, bu, əslində onun uşaqlıq illərinin, bəlkə də o illərlə bağlı xatirələrinin ətridir.
    Onun qəlbi səksəkədə idi.Ən çox da ondan qorxurdu ki, bu canlı buz parçası, daha doğrusu, buzdan tökülmüş bu qız heykəli elə indicə onun gözü qabağında əriyib gedəcək, bəlkə də onun yerində qalacaq su damcıları hansısa qeyri-adi məhlula çevrilərək döşəməyə yapışıb qalacaqdı. Həmin məhlul gələcəkdə kimlər üçünsə, lap elə onun öz arvadı üçün, bir əşyayi-dəlilə də çevrilə bilərdi.
    Cavad Əmirxanlı daha da vahimələndi.
    Qız sakitcə, təklif-filan gözləmədən irəli yeriyib otağın küncündəki kresloda əyləşdi, əlindən yerə qoymadığı üstü yarpaqlı gümüşü budağın ucunu dizinə dirəyib onun gövdəsini sinəsinə sıxdı.
    Çağırılmamış qonağın sərbəstliyi onu daha da təəccübləndirdi.
    Qız kresloda əyləşəndən sonra maraqla divarlardan asılmış şəkillərə baxmağa başladı.
    Qonağın əyləşdiyi kresloda, adətən, evin xanımı, Cavad Əmirxanlının arvadı Ətiqə əyləşərdı. İndi Ətiqə xəstəxanada idi.
    Cavad Əmirxanlı matdım-matdım qızın üzünə baxıb handan-hana:
    -Xoş gəlmisiniz,-dedi.
    Qız gülümsəyib başını tətpətdi.
    Bayırda külək vıyıldayırdı.
    Pəncərədən zülmət asılmışdı.
    Cavad Əmirxanlını bayaqdan otağa yayılan xoş ətrin təsiri altında idi. Bu ətir haradan gəlirdi görəsən, qızın sırsıra bağlamış saçlarından, yoxsa onun sinəsinə sıxdığı gümüşü ağacın yarpaqları işıldayan budağından?
    Qız hələ də gülümsəyirdi.


    Ətiqə xəstəxanadan çıxanda havalar bir azca sınsa da, hələ soyuq idi. Qadın ilk günlər özünü yaxşı hiss edirdi. Sanki bu, uzun illər Cavad Əmirxanlı ilə bir damın altında yaşamış əzəlki qaraqabaq, hikkəli, zabitəli Ətiqə deyildi. O, indi özünün bütün hərəkətləri ilə şən, gülər, həyat eşqi çağlayan bir insan təsiri bağışlayırdı. Hətta, arada gənc qızlar kimi sıltaqlıq edir, ərinə işvə-naz da satırdı. Cavad Əmirxanlı arvadının xəstəxanadan çıxandan sonra bu cür kəskin dəyişməsinin səbəbini iki şeydə görürdü; bu, bir yandan Ətiqənin xeyli vaxtdan bəri qəbul etdiyi dərmanların təsirindən ola bilərdi; digər tərəfdənsə, qadın öz daxilindən və ya xaricdən gələn hansısa istəyinmi, təsirinmi nəticəsində öz əzəlki həyat tərzini dəyişmək qərarına gələ bilərdi. Hə, bir səbəb də qalırdı; arvadın bu cür davranışı qısqanclıqla da bağlı ola bilərdi. Axı, əksər qadınlar müəyyən yaşdan sonra ötüb keçən vaxtı təzədən geri qaytarmaq, əgər bu baş tutmazsa, onu heç olmasa bir müddət “tutub saxlamaq” üçün dəridən-qabıqdan çıxırlar; onlar ahıl yaşlarında təzədən sevmək, sevilmək, oxşanmaq, nəvaziı görmək arzusuna düşürlər. Amma ötüb keçən vaxtı saxlamaq hələ indiyəcən heç kəsə müyəssər olmamışdı. Vaxt öz qılıncını çəkib nəinki təkcə ayrı-ayrı talelərə, hətta, bütün dünyaya hökmranlıq etməkdə idi.
    Amma sanki bu ötüb gedən vaxtın sanki Ətiqəyə heç bir təsiri olmamışdı; son vaxtlar qadının həyat eşqi birə beş artmışdı; o, elə bil ömrünün ikinci baharına qədəm basmışdı və ya bu bahara qədəm qoymaq arzusu ilə yaşayırdı. Ətiqə geym-keciminə də əməlli-başlı əl gəzdirməyə, çoxdan dən düşmüş saçlarına tünd-parlaq rənglər çəkməyə başlamışdı. Arvadının evdə, hətta, yaxası açıq xalat geydiyi də Cavad Əmirxanlının nəzərindən qaçmırdı. Xalatın enli, zərli sapla işlənmiş yaxalığının arasından qadının bir zamanlar şux, cazibədar olmuş, indi üstünü zərif çillər örtmüş iri döşləri sallanırdı.
    Ətiqənin ayaqlarında xəstəlikdən əvvəl ağac zoğları kimi şaxələnmış, göyümsov damarlar üzə çıxmışdı. Cavad Əmirxanlını gəncliyində cəlb edən uzun, yaraşıqlı ayaqlar son illər xeyli müddət sarğıda qaldı. Deyəsən, axırıncı müalicə öz müsbət təsirini burada da göstərmişdi; arvadı xəstəxanadan çıxandan sonra onun ayağına ilan kimi dolaşmış, ağac zoğlarına bənzər o göyümsov damarlar ta gözə dəymirdi; xalatın kəsiyindən Ətiqənin ağ, zərif ayaqları görsənirdi; bu ayaqlar yenə əzəlkitək yaraşıqlı, biçimli idi, amma görünür ki, qadınların ayaqları onların təkcə xarici deyil, həm də, bəzi elm adamlarının dililə deyilsə, daxili vəziyyətlərinin ən mühüm göstəricilərindən biridir; bu mənada, Ətiqənin ayaqları son vaxtlar zahirən nə qədər təravətli, cazibədar görünsə də belə, sonbaharda açan çıçəklər kimi solğun və soyuq təsir bağışlayırdı. Görünür, hər necə olursa olsun, insanın ən güclü, hətta, ən yaraşıqlı ayaqlarla belə, zamanı təzədən geri addımlamaq istəyi şirin xəyaldan başqa bir şey deyildir.
    Qadın heç bir vəchlə düçar olduğu xəstəliyə və onu qocalıq deyilən qorxunc bir məkana çəkib aparmaq istəyən illərə təslim olmaq istəmirdi. Əndamından ətrafa yayılan bahalı ətirlərin rayihəsi də onun qalan ömrünü yeni, daha mənalı, daha dolğun keçirmək istəyindən xəbər verirdi. Sanki Ətiqə bununla öz yaşlı ərinə gəncliyindən hələ tam uzaqlaşmadığını eyhamla da olsa xatırlatmaq istəyirdi.
    Arvadının hərəkətləri Cavad Əmirxanlını daxilən qıcıqlandırırdı. Amma o, özünü ələ alıb təmkinli görünməyə çalışırdı. Arvadının yarıaçıq sinəsinə, sallaq döşlərinə, solğun, amma maral buynuzu kimi şümal ayaqlarına nəzər salarkən onun gözləri önündə nədənsə soyuq qış gecəsi və həmin gecənin “qar qonağı” canlanırdı. Eyvandakı gümüşü ağacın gövdəsinə söykənmiş qonağın, yəni “qar qızın” mərmər kimi bəyaz, yumru-hamar sinəsi, ağcaqayın kimi gümüşü-ağ ayaqları sanki onun yaddaşında pozulmaz iz salmış o unudulmaz, qəribə gecənin sazağına mülayim bir ovqat da qatırdı.
    Yəqin ki, bu anlarda ərinin hansı əlçatmaz xatirə və duyğuların təsiri altında yaşadığı, Ətiqənin yatsa heç yuxusuna da girməzdi. Amma, o, illərlə bir yerdə yaşadığı adamın, son vaxtlar onun kövrək könül istəklərinə biganə qaldığını bir qadın sövq-təbiiliyi ilə duymaya bilməzdi. Cavad Əmirxanlı arvadının iç dünyasında gedən çaxnaşmadan bixəbər idi. Qadının qəlbi yazda açan vəhşi dağ çiçəyinə bənzəyirdi; o, bütün varlığı ilə Günəşin şəfəqlərinə təşnə idi, amma onun başının üstündən vıyıltıyla keçən, ləçəklərini yolan soyuq küləklər hələ səngimək istəmirdi.
    Ətiqə artıq hər cür xəstəlik və ağrıların arxada qaldığını zənn edərək yeni, həm də fəal, bir həyat yaşamaq istəyirdi; ərindən qarşılıqlı nəvaziş, diqqət və qılıq umduğu da gün kimi aydın idi; hətta, onun könlündə, adına sevgi deyilən və daha çox gənclik illərində üzə çıxan sehrli bir istəyə təzədən dəfolunmaz ehtiyac yaranmışdı. Qadın öz ömrünün qalan hissəsini qocalıq ümmanının sakit, durğun, lilli sularında deyil, kükrəyən gənclik çayının coşqun dalğaları qoynunda keçirmək niyyətində idi.
    Cavad Əmirxanlı isə həmin günlərdə ayrı bir aləmin ovqatı ilə yaşayırdı; onun ürəyi daha şirin və munis duyğularla köklənmişdi. Belə anlarda daxilindən süzülüb gələn qaynar, sirli bir istək bu ahıl kişini başqa səmtə çəkib aparırdı; sanki əngin səhrada zaman-zaman sakit, ahəstə axıb gedən çayı qəfildən peyda olan güclü əllər öz məcrasından çıxarıb, başqa səmtə, dağ sıldırımlarına doğru yönəltmişdilər. Bax o da indi yeni axara düşən, həmin dəlisov çay kimi bu qorxunc yolları sonacan qət etmək, yeni bir məcra ilə axıb getmək arzusunda idi; əslində, bu arzu, arzudan daha çox, ona hansısa görümnəz bir qüvvə tərəfindən təlqin olunmuş vəzifəyə bənzəyirdi.
    Bəli, Cavad Əmirxanlı yeni məcrayla düşən o çay kimi naməlum istiqamətə axıb gedirdi və indi arxada qalan vaxt və məkan barədə düşünməyin elə bir mənası yoxdu. Artıq geri dönmək mümkün deyildi. İrəlidə isə hər tərəf zülmət kimi qaranlıq idi. Bəs o, hara gedirdi?
    Görünür, bu baş verənlər mütləq nə vaxtsa, yəni lap elə indi baş verməli imiş. Deyəsən, bu dünyada doğrudan da çıxacağa çarə yoxmuş.
    O, arvadının nəvaziş uman hərəkət və rəftarına reaksiya verməkdən də çəkinirdi. Tez-tez dərin fikrə gedir, öz daxilinə uzun-uzadı “səyahətə” çıxırdı. Yox, o, Ətiqə barədə pis şeylər düşünmür və düşünə də bilməzdi. Sadəcə olaraq, nikbin görünmək üçün az qala dəridən-qabıqdan çıxan qadının solğun sifətindəki işığı öləzimiş, çuxura düşmüş gözlərə nəzər salanda onun vücudunu dərin bir qüssə sarırdı. Bu qüssənin nədən, haradan qaynaqlandığını izah etmək çətin olsa da, arvadının gənclik təravətini itirmiş solğun sifətinə baxarkən Cavad Əmirxanlı, istər-istəməz öz ömrünün də hansı mərhələyə qədəm qoyduğunu düşünməyə məcbur olurdu. Artıq illərin şoxu arxada qalmışdı. İndi onu bəlli yaşın soyuq küləkləri üşüdürdü. Amma o, öz arvadından fərqli olaraq nikbinliyi, həyatsevərliyi bu cür, süni qaydada imitasiya etməkdən uzaq idi. Vaxtın gözlə görünməyən acı küləkləri insanların başının üstündən əsib keçsə də, o küləyin izi üz-gözlərdə aydınca oxunurdu. Təəssüf ki, illər gətirdiklərini aparır, apardıqlarını isə heç vaxt geri qaytarmırdı.
    Ətiqənin nəvazişləri kişini nəinki azacıq tərpədir, əksinə, qadını öz ərinin “əhatə dairəsindən” daha da uzaqlaşdırırdı. Arvadın hər axşam zövqlə açdığı yumşaq pərqu yorğan-döşəyin istisi onların, daha doğrusu yaşlı ərin, soymuş hisslərinə bir zərrə qədər də olsa belə, hərarət qata bilmirdi. Soyuq ürəkləri nə isti yataq, nə də günəşli hava isidə bilər; onun isinməsi üçün Günəş insanın öz içindən doğmalıdır, ürək özüylə bahar havası gətirməlidir.
    Qadın gəncliyində qəddi-qamətli, cazibədar bir qız olmuşdu; o vaxtlar ona eşq elan edən varlı-karlı, boy-buxunlu oğlanlar da az deyildi. Amma Ətiqə nədənsə subay oğlanlara məhəl qoymayıb, bir neçə il evlilik həyatı yaşamış gənc alimın evlənmək təklifini məmnuniyyətlə qəbul etmişdi; məsələ burasında idi ki, Cavad Əmirxanlı birinci həyat yoldaşını vaxtsız itirmişdi; arvadı doğum evındə ölmüşdü; yeni doğulan övladını və ömür-gün yoldaşını itirmək onu sarsıtmışdı. Amma, necə deyərlər, insanın üzü bərk olur; az sonra həyat təzədən öz məcrasına düşmüşdü; elmi və ictimai dairələrdə yaxşı tanınan Cavad Əmirxanlı sonrakı illərdə uzun həyat yolunu Ətiqə ilə birgə addımlamışdı. Ətraflarındakı adamların çoxu onları xoşbəxt sanırdı.


    Ətiqənin övladı olmadı. Görünür, elə bu səbəbdən də onların ilk illər coşqun, dolğun, ehtiraslı keçən həyatlarının sonrakı dönəminə bir soyuqluq havası qarışdı. Sanki onları bir-birinə bağlayan hisslər get-gedə paslı zəncir həlqələri kimi aşınıb zəifləməyə, tədricən bir-birindən qopub aralanmağa başladı. Artıq onların arasından nəinki fəslin, hətta, yaşanmış mənalı-mənasız illərin soyuq küləkləri əsib keçirdi.
    Bu dünyada uzun illər bir damın altında yaşayan insanlar, ələxüsus ər-arvad, çox vaxt bir-birlərini sözsüz anlayırlar; adətən, bu cür cütlüklərin əksəriyyətinin hansısa bir məsələ barədə ucadan danışmasına elə bir ehtiyac da qalmır; kiçik bir işarədən, eyhamdan böyük bir mətləb barədə geniş məlumat əldə etmək olur; bu cəhətdən, xüsusən, qadınların hissetmə, duyma qabiliyyətləri daha güclü olur. Amma bəzən kişilər də bu məsələdə qadınlardan geri qalmırlar.
    Cavad Əmirxanlı indi hiss edirdi ki, uzun illərdən bəri bir balışa baş qoyduğu Ətiqəni üzüb əldən salan təkcə onun düçar olduğu xəstəliyin təhlükə və qorxusu deyil, izahı bir qədər çətin olan şeylərdi; son vaxtlar ahıl ər öz arvadında əvvəllər diqqəti çəkməyən bəzi qəribəliklərin şahidi olurdu; o, arvadında qısqanclıq hisslərinin baş qaldırmasını da elə bu qəribəliklərdən biri hesab edirdi; illər uzunu qadın qəlbinin dərin qatlarında gizli qalan, indi birdən-birə sızıb üzə çıxan duyğuların əsəbi havasını yalnız təcrübəli ər duyub hiss edə bilərdi. Ərinin xasiyyətinə bələd olan qadın sinəsində yatıb qalan o mübhəm duyğuları dilllə ifadə etməyə cəhd göstərməsə də, bəzən adi hərəkətləri, bəzənsə susmağı ilə bütün hallarda özünü kifayət qədər ifadə etmək bacarığına malik idi.
    Onlar zahirən bir-birlərinə nə qədər isti münasibət göstərməyə çalışsalar da, arada yalnız onların özlərinin düya biləcəyi bir soyuqluq yaşanmaqda idi. Sanki onların arasında gizli, səssiz bir döyüş gedirdi. Bu “gizli döyüşlərdən” sonra ərlə arvad bir -birlərinə bəzən ötəri, zahiri bir nəvaziş və ehtiram nümayaş etdirsələr də, əslində, onların arasında ğözlə görünə bilinməyəcək bir buz pərdəsi çəkilmişdi. İndi onlar bu buz səddi yarıb bir-birinə yaxınlaşa bilmirdilər.
    Ətiqə illərin gətirdiyi ağrı-acılara təslim olmaq istəmirdi. Əksinə, qadın sanki özünün arxada qalmış gəncliyini təzədən yaşamaq, illəri tərsinə addımlayıb öz keçmişinə qayıtmaq istəyirdi. O, deyib-gülmək, gəzib-dolaşmaq, hətta, deyəsən, bu yaşda təzədən sevib-sevilmək istəyirdi.
    Amma Ətiqənin bu şuxluğu çox da uzun çəkmədi. Qadının bədəninin dərinliyinə hopmuş köhnə ağrilar təzədən üzə çıxmağa başladı. Ətiqənin son günlər günəşli yaz havası kimi açılan sifətinə təzədən tutqun, soyuq kədər dumanı çökdü.
    Qadının çuxura düşmüş solğun gözləri tez-tez ərinin üzünə sancılıb qalırdı; indi dibinə dərdın acısı hopmuş, fəqət bir zamanlar gözəl olmuş bu gözlərin sahibi sanki kişidən imdad diləyirdı; o, yaşamaq, həm də sevmək, sevilmək istəyirdi.
    Qadın tez-tez otağın ortasında ayaq üstə dayanır, onun qıyılmış gözləri naməlum bir nöqtəyə sançılırdı; o, həmişəki kimi qürurlu idi, “ah-uf” etmirdi, şikayətlənmirdi. Amma o, qəm-qüssənin məngənəsi arasında çırpınırdı.
    Qadın qətiyyətlə, həm də amansızcasına susurdu.
    Əri yaxşı bilirdi ki, arvadı onu elə bu üsulla, saatlarla susmaqla cəzalandırmaq istəyir və buna da nail olur.
    Belə həyəcan dolu anların birində Cavad Əmirxanlı daxilən sarsıldı, ona, öz xəstə arvadına ürəkdən acıdı.
    Həmin gün Ətiqə yenə heykəl kimi otağın ortasında donub qalmışdı.
    Kişi dözə bilmədi, özünü ələ alıb bayaqdan yayxındığı dərin kreslodan qalxdı, asta addımlarla qadına yaxınlaşdı, onu sakitcə qucağına götürüb öz yatağına uzatdı, əyilib onun solğun yanaqlarından, soyuq dodaqlarından hərarətlə öpməyə başladı. O, yaşlı bir qadını qucaqlasa da yaddaşının dərinliyindən boylanan işvəli-nazlı bir gənc qızla sevişdiyini təsəvvürünə gətirməyə çalışırdı; Cavad Əmirxanlının yarıyumulmuş gözlərininin önündə tədricən yenə o vaxtkı Ətiqə canlanmağa başladı, öz ehtiras və çılğınlığı ilə yatağa od ələyən, hıçqıran, inləyən, güldüyü ya ağladığı bilinməyən Ətiqə. Qadının qoynu ocaq kimi qaynar idi. Cavad Əmirxanlı onu ehmalca sinəsinə sıxıb təzədən öpüşlərə qərq etdi; indi onun qolları arasında payız yarpağı kimi solub-saralmiş, gəncliyinə çoxdan əlvida demiş yaşlı bir qadın yox, özünün odlu-alovlu illərini yaşayan, ehtirası qaynar bulaq kimi püskürüb üzə şıxan, çağlayan, riqqətə gələn bir ürək çırpınırdı. Cavad Əmirxanlı bu anlarda özünü çəkisizlikdə hiss edirdi. O, onu da hiss edirdi ki, arvadı günlərdən bəri bu nəvaziş üçün, məhz onun nəvazişi üçün, bir təşnəyə dönüb. Qadının sinəsi qabarıb xalatının yaxasından boy vermişdi. Kişi onun zərif çillərlə örtülmüş ağ sinəsini, gəncliyindəki kimi cazibədar olan ayaqlarını, hamar çiyinlərini titrək əlləri ilə oxşadı, öpdü.
    Cavad Əmirxanlı öz həyat eşqinin get-gedə artmasında qeyri-adi bir şey görmürdü. Görünür, burada təbiətin izaholunmaz bir sirri vardı. Adətən, bu fani dünyada yaşlı kişilərin əksəriyyəti təzədən sevib-sevilmək, hətta, evlənmək eşqinə düşürlər və bu, nədənsə çox vaxt ətrafdakılar tərəfindən adi qarşılanır. Amma hansısa ahıl qadının belə bir həvəsə düşməsi, yəqin ki, bütün dövrlərdə bütün xalqların adi insanları tərəfindən istehza və hətta, ğizli-aşkar bir qəzəblə qarşılanıb. Bəzən yalandan, bir çox mətləblərin üstünə pərdə çəkmək üçün, kişilərin, necə deyərlər, yeni “eşq”ə düşməsini onların üzləşdiyi məişət çətinlikləri ilə əlaqələndirirlər. Əslində, məişət burada heç də əsaslı rol oynayan amillərdən hesab edilə bilməz. Bu, görünür, sırf kişi fiziologiyasi ilə bağlı bir məsələ və o fiziolgiyanın təsiri altında köklənmiş bir sirrdir. Bu sirrin kökünə Cavad Əmirxanlı bir alim və bir kişi kimi qismən bələd idi.
    Doğrudur, onun arvadı hələ sağlam idi. Cavad Əmirxanlı cani-dildən arvadının tezliklə şəfa tapmasını arzulayırdı. Hətta, allah eləməmiş, gözlənilməz bir hadisə baş verəcəyi halda belə, o, təzədən kiminləsə ailə qurmaq barədə fikri heç ağlına da gətirmirdi.
    O, biixtiyar gözlərini yumdu, uzun-uzadı susdu.
    Qadın da susurdu.
    İlahi, bu qadın bəlkə onun arvadı yox, qarlı qış gecəsi onların eyvanına qonan naməlum qadın, yəni çağırılmamış qonaq idi? Bəlkə Ətiqə yox, o qız idi indi onu belə şövqlə, eşqlə öpüb oxşayan?
    Cavad Əmirxanlı ağlına gələn qəfil fikirdən diksinib qorxuya düşdü, hövlləndi. Ətiqəni yenidən qucaqlayıb sinəsinə sıxdı.
    Qadın zəif, gücdən düşmüş qollarını onun boynuna doladı. Astadan hıçqırdı.
    -Cavad, qoyma məni ölməyə, Cavad. Mən xəstəliyə təslim olmaq istəmirəm. Hanı sənin “əbədi ömür” dərmanın, Cavad? Mən yaşamaq istəyirəm, mən ölmək istəmirəm, Cavad...
    Kişi qadının kövrəlib ağladığını bu uzun evlilik illəridə bəlkə də ilk dəfə idi ki, görürdü.
    Qadın yaşının üstünə yaş gətirən zamanla, daha doğrusu, ömründən-günündən sovrulub gedən illərlə heç cür barışa bilmirdi. Amma onun üstünə gələn illəri saxlamağa gücü də çatmırdı. Bəlkə də qadına elə gəlirdi ki, onun ömrünün “qızıl” illərini “oğurlayan” məhz bu kişi, yəni onun əridir. Kişi yazıq, susan zamanla kükrəyən qadının arasında çaşıb qalmışdı. O, nə edə bilərdi? Onun əlindən nə gəlirdi ki? Bəyəm ildırım kimi ötüb keçən vaxt onun istəyinə tabe idi ki?
    Arvadının sözlərindən mütəəssir olan Cavad Əmirxanlı bu anlarda kövrəlsə də, gözləri yaşarsa da, toxtayıb özünü birtəhər ələ ala bildi. Durub çarpayının qırağında oturdu. Əli ilə Ətiqənin pırtlaşıb ağ sinəsinə dağılmış gur, parlaq saçlarını sığalladı. Qadın saçlarını payıza məxsus şabalıdı rənglə boyamışdı. Allah bilir, bəlkə bu da nəyəsə bir işarə idi?
    O, arvadının hıçqıraraq “hanı sənin “əbədi ömür” dərmanın, Cavad?” deyərkən, nəyi nəzərdə tutduğunu, nəyə işarə etdiyini anındaca anladı. İşlədiyi elmi idarədə onun ideyaları barədə az da olsa məlumatı olanlar vardı, amma o, özü evdə bu barədə heç zaman söhbət açmırdı; ümumiyyətlə, öz elmi fəaliyyəti barədə elmə dəxli olmayan çevrələrdə danışıb baş aparmağı o, nəsə ədəbsizlik kimi bir şey hesab edirdi. Adi elmi məqalə və tədqiqatlarını az qala böyük elmi kəşf kimi qələmə vermək istəyən, yeri gəldi-gəlmədi sinəsinə döyüb qürrələnən, kiçicik bir mükafat üçün döymədiyi qapı qalmayan, hansısa fəxri adı almaq üçün dəridən-qabıqdan çıxan əksər həmkarlarını o, alim yox, elm dəllalları hesab edirdi.
    Aman Allah, deməli, onun illərdən bəri üzərində baş sındırdığı “gizli” ideyalar barəsində arvadının da xəbəri varmış. Onda belə çıxırdı ki, bu ideyanın nə vaxsa gerçəkləşəcəyinə Ətiqə kimi inanan adamların sayı onun təsəvvür etdiyindən dəfələrlə çox ola bilərdi.
    Ətiqə halsız olsa da, onun yarımqapalı gözlərinin dərinliyində ərinə minnətdarlıq və məmnunuluq hissini ifadə edən solğun-titrək bir işartı vardı.
    Sanki qadın dirçəlmişdi. O, az sonra ayağa durub pəncərədən eyvana tamaşa etməyə başladı.
    Cavad Əmirxanlı elə çarpayının kənarındaca əyləşibaltdan-altdan arvadına göz qoyurdu.
    Ətiqə xalatının yaxasını düymələyib bir az da irəli yeridi, gözlərini təzədən qıyıb diqqətlə eyvandakı “gümüşü ağaca” nəzər saldı. Deyəsən, o, ayaqüstə dayanmaqdan yorulmuşdu, ona görə də sakitcə bayaq Cavad Əmirxanlının əyləşdiyi kresloya çökdü, dərindən nəfəs aldı, astadan köksünü ötürdü. Amma qadın gözünü bayırdan çəkmirdi ki, çəkmirdi.
    Qəddini azacıq əyərək indicə sevişdikləri çarpayının qırağında oturub sifətini əllərinin arasına almış Cavad Əmirxanlı udqundu, bu anlarda bəlkə də təskinlik xatirinə arvadına bir-iki kəlmə söz demək istədi, amma ağlına düz-əməlli bir fikir gəlmədiyi üçün susmağa üstünlük verdi.
    Qadın dönüb nədənsə, müəmmalı və sınayıcı bir tətzdə, ərini süzdü; onun solğun dodaqlaı titrəyirdi. Kişi öz arvadının hansı ovqatda olduğunu, güldüyünümü yoxsa ağladığınımı kəsdirə bilmədi.
    Bu anlarda Cavad Əmirxanlının onsuz da sim kimi gərilmiş əsəblərinin üstünə həyəcan dolu ağrılar da yüklənmişdi.
    Əgər birdən...
    Birdən “gecə qonağı” gəlib çıxsaydı o, nə etməli idi?
    Cavad Əmirxanlını ən çox narahat edən məsələ, qeyri-adi qonağın qəfildən zühur edəcəyi ilə bağlı düşüncələr idi. Bəlkə də qız artıq gəlmişdi... Bəlkə arvadı indi onu eyvanda görmüşdü? Yox, əgər “gecə qonağı” gəlsəydi onun özünün də xəbəri olardı. Ağlında dolanan bu fikri tezcə başından qovdu: “Axmaq adam, sənin haradan xəbərin olasıdır ki? Bəyəm o, gələndə əvvəlcə xəbər göndərir, ya zəng edir sənə? O, sənin evinə indiyəcən dəvətnamə ilə gəlib bəlkə?.. Axmaqsan, Cavad, axmaq...”
    O, artıq özlüyündə bu “qar qıza” ad da seçmişdi: Bəyaz. Düzdür, o, hiss edirdi ki, ürəyinin dərinliyində Bəyazın gəlişini nəyə görəsə gizli bir maraq və intizarla gözləyir; amma kişinin ürəyinə bir qara-qorxu hissi də hakim kəsilmişdi. Birdən qız yenə gecələrin birində göyərçin kimi gəlib eyvana qonsa və elə arvadının yanındaca onu haraylayıb bayıra çağırsa, onda Cavad Əmirxanlı nə etməli idi? O, Ətiqəyə nə deməli, yaxud onu necə inandırmalı idi ki, bu dünyada bu qadınla onu bağlayan heç nə yoxdur? O, hələ bu qadının nə inni-cinni olduğunu bir düz-əməlli bilmirdi də. Bəlkə bu bu gecə qonağı heç qadın da deyildi, əcinnə idi, cin idi, sehrbaz idi.
    Yəqin ki, onun xəstə arvadı bu çağırılmamış qonağı görsə, hikkəsindən ürəyi partlayıb ölərdi. Yox, əslində Ətiqə, öz təbiəti etibarı ilə təmkinli, azdanışan bir qadındı. Lakin Cavad Əmitxanlı uzun ailəlik həyatında əmin olmuşdu ki, arvadı üzdən nə qədər sakitdirsə, daxilən bir o qədər çılğın və emosionaldır. Hələ neçə il öncə öz ərini tanış bir qadınla qol-qola görən Ətiqənin evdə zəhərli ilan kimi necə fışıldaması, əlinə keçən qab-qacaqları guya təsadüfən yerə salıb sındırması onun yaxşı yadında idi. Onda qadın ona bir söz deməsə də, Ətiqənin öz hərəkətləri ilə nə demək istədiyi aydın duyulurdu. O vaxt Cavad Əmirli arvadına məsələnin mahiyyətini bir neçə fəfə izah etməyə çalışsa da heç nəyə nail ola bilməmişdi. Onların arasındakı qısa dialoq da elə bir müsbət nəticə verməmişdi.
    “Ətiqə, bura bax, sənin gördüyün o qadın ailəlidir, bizim köhnə işçidir, mənə yolda rast gəldi, ayağı ağrıyırdı, ona görə də təklif elədim ki, qoluma girsin...”
    “ Bəyəm mən sənə bir söz deyirəm, ya səndən soruşuram ki, o qadın kimdir, sən niyə narahat olursan ki?”
    Ətiqə, həqiqətən, nə onda, nə də sonralar ondan həmin qadınla bağlı heç nə soruşmadı. Amma uzun müddət öz hərəkət və davranışlarıyla ərindən necə incidiyini artıqlaması ilə, özü də ustalıqla, nəzərə çarpdırmağa nail oldu və sanki bununla da ondan bir növ qisas aldı. Bu, sanki Cavad Əmirxanlı üçün bir dərs oldu, o, bir ər və kişi sövq-təbiiliyi ilə bir daha əmin oldu ki, gələcəkdə bu cür hadisələrlə üz-üzə gələrsə, arvadı öz ərini çıxmaza-tupikə dirəmək üçün daha incə üsul və vasitələrə əl ata bilər, hətta, lazım bildiyi hallarda onu ağır zərbə altına qoymaqdan da çəkinməzdi.
    İndi budur, deyəsən, Bəyaz gəlib yenə eyvana qonmuşdu.Yox, bəlkə də eyvanda diqqəti çəkən heç kəs, heç nə yox idi, sadəcə olaraq kişinin ürəyini didən şübhələr çəkilib getmək bilmirdi.
    Bəs elə isə baxışları eyvana sancılmış arvadının cıqqırı niyə çıxmırdı? O, niyə susurdu? Axı Ətiqə heç də gördüyünə biganə qalan adamlardan deyildi. Hətta, onun əsəbi anlarda susması belə, bir kitablıq məlumat qədər zəngin və əhatəli olurdu.
    Cavad Əmirxanlı birgə keçirdikləri illər ərzində arvadının xasiyyətinə dərindən bələd olmuşdu. Bilirdi ki, Ətiqə hətta, ən çətin anda da öz ürəyindən keçənləri birbaşa olmasa da belə, gec-tez dolayısı qaydada ifadə etməyin ustasıdır; qadın, bəzən dillə demək istəmədiyini susmaqla anladırdı. Əgər indi eyvanda nəsə qeyri-adi bir şey görmüş olsaydı, yəqin ki, o, bunu çox ustalıqla ərinə çatdıra bilərdı. Bəs elə isə Ətiqənin qıyılmış gözləri niyə bayaqdan bəri eyvanı nişan almışdı?
    Cavad Əmirxanlının gözü kresloya şökmüş qadında, qadının gözü isə elə eyvanda idi. Kişi qorxu və həyəcandan boynunu azacıq döndərib eyvana sarı gözucu da olsa baxa bilmirdi. Birdən orada doğrudan da “kimsə” ola bilərdi. Əslində bu “kimsə”nin kimliyinin Cavad Əmirxanlıya bir dəxli də yoxdu. Bəyəm o, harayasa sifariş göndərib, teleqram vurub kimdənsə kiminsə eyvanına qonmasını xahiş etmişdi? Bu anlarda onu, sadəcə olaraq, heç bir məntiqə və ağla sığmayan bir məsələdən dolayı meydana gələ biləcək çətin suallara cavab verə biməmək qorxusu narahat edirdi. Həmin o məsələdən ortaya çıxan sual da bundan ibarət idi ki, əgər işdi-şayəd gözlənilməz qonaq yenə eyvanda görünsə, o, arvadına baş vermiş hadisəni necə izah etsin? Tanımadığı bir qadınla tanışlığının qəribə tarixçəsini danışsaydı, hələ arvadı bir yana, kim, hansı ağlı-kamalı yerində olan adam inanardı ona? İllah da ki, qadın gecələr peyda ola, gəlib göyərçin kimi qona sənin eyvanına, üstəlik də Adəmi yoldan çıxaran Həvva nənəmizin geyimində. Gəl indi and-aman elə ki, bu baş verənlərin ona heç bir dəxli yoxdur, bəlkə də dəxli var ey, sadəcə o, bixəbərdir bu işlərdən; çünki arada ağlına gəlirdi ki, bu, ona qarşı təşkil olunmuş gizli, məkrli bir şantaj-təxribat da ola bilərdi. Əgər bu şantaj idisə, onda onu törədənlərin məqsədi nə ola bilərdi? Adətən, bu cür oyunlar sayasətçilər arasında baş verir. Hətta, o, eşitmişdi ki, öz rəqiblərini başqa qadın və ya kişilərin yatağında lentə alıb ifşa edən vəzifə sahibləri də az deyildir.
    Amma Allaha şükür, Cavad Əmirxanlının nə siyasi rəqibləri, nə böyük vəzifəsi, nə də kiminləsə ədavəti vardı.
    Bəs, bu zalım qızı, “buz xanım” niyə məhz onu seçmiş, daha doğrusu, onu qaralamışdı?
    Yox, bu, sağlam məntiqə sığan iş deyildi. Bəlkə də bütün bunlar heç olmamışdı da. “Necə yəni olmamışdı? Mən hələ ağlımı itirməmişəm”.
    Ətiqənın gözü hələ də eyvanda idi; o, kreslonun içində donubmuş kimi hərəkətsiz qalmışdı.
    Cavad Əmirxanlı yerindən tərpənməyə cürət etmirdı.
    Birdən Ətiqənin bayaqdan qıyılmış gözləri böyüdü, o, nəsə demək istədi, amma səsi xırıldadı; sanki gözəgörünməz bir əl qadının boğazından yapışıb onu boğmaq istəyirdi.
    Qadın kreslodan aşıb guppultu ilə döşəməyə yıxıldı.
    Cavad Əmirxanlı cəld irəli cumub yerə əyildi, dizini yerə qoyub qolunu Ətiqənin belinə doladı, onu qucağına götürüb çarpayıya uzatdı. Qadın hissolunacaq dərəcədə yüngül idi.
    Arvadı nəsə demək istəyir, amma dili dolaşır, sinəsi xışıldayırdı. Qadın boğulurdu. Özünü itirmiş kişi, əli ilə Ətiqənin kilidlənmiş çənəsini aralayıb ağzını onun soyuq dodaqlarına yapışdırdı. Nəfəs verdi.
    Qadın tora düşmüş quş kimi çırpınırdı. Gözlərini açıb yad nəzərlərrlə kişini süzdü.
    Cavad Əmirxanlının bədəni uçurlandı. O, qəddini düzəldib alnında puçurlanan soyuq tər damcılarını şəhadət barmağı ilə sıfqarıb sildi.
    Yataqda uzanmış qadının indicə açılmış gözləri eyvana açılan pəncərəyə dikildi.
    Cavad Əmirxanlı hələ də eyvana baxmağa cürət etmirdi.
    Birdən nəyisə xatırlayıbmış kimi, əlini telefon dəstəyinə atıb təcili yardım şağırdı.
    Çarpayıya sarı əyildi, gözləri açıq olsa da qadın zorla nəfəs alırdı.
    -Ətiqə... Ətiqə, nə oldu sənə? Cavab versənə, Ətiqə...
    Heç bir cavab gəlmədı.
    Ona elə gəldi ki, qadın ya huşunu itirib, ya da onun dili tutulub.
    Kişi çaşqın halda bir xeyli qadının başının üstündə dayandı, sonra əyilib onun yarıaçıq gözlərindən astaca öpdü.
    Ətiqə güclə nəfəs alırdı.
    Cavad Əmirxanlı eyvana sarı boylandı.
    Bayırda tutqun, çisəkli hava vardı.
    Az sonra təcili yardım maşınının siqnal səsi eşidildi.
    ... Cavad Əmirxanlı hər gün xəstəxanaya baş şəkir, Ətiqənin sağalıb ayağa durması üçün əlindən gələn yardımı, köməyi əsirgəmirdi. Qadının üz-gözündə yuva salmış ağır bir xəstəliyin kölgəsini görməmək mümkün deyildi. Danışanda dilinin topuq çaldığı aydın hiss olunurdu. Onun sifətinin rəngi son günlərin tutqun havaları kimi boğuq idi. Ətiqə gözgörəti sınıxıb əldən düşmüş, ağırlaşmışdı. Cavad Əmirxanlı, arvadının sağalmaz mərəzə tutulduğunu hiss etmişdi.
    Ərlə arvad birlikdə uzun bir ömür yaşamışdılar və bu uzun ömürdə bir-birlərinin hər “cik-bik”inə yaxşı bələd idilər. Zahirən süst, soyuq, adamayovuşmaz təsiri bağışlayan Cavad Əmirxanlı, əslində, daxilən özünü qaynar, möhkəm və dözümlü adam hesab edirdi. O, ürəyinin dərin qatlarında xəstliyə düçar olan arvadına bir ağrı və rəhmdillik hissi ilə yanaşır, amma bununla yanaşı, beynində özünün gələcək planlarını necə həyata keçirməyin yollarnı da götür-qoy edirdi.
    Son günlər həyatında baş verənlər Cavad Əmirxanlını bir qədər yorub əldən salsa da, o, yenə həmişəki qaydada öz iş-gücündə idi, hər gün iş yerinə, çalışdığı laboratoriyaya baş çəkir, həmkarları ilə həlli qarşıya qoyulmuş tədqiqatlarını davam etdirirdi və qəribə bir maraqla tezliklə həyatında nəyinsə baş verəcəyini, dəyişəcəyini gözləyirdi. Amma o, bu “nəyinsənin” pis, yaxud yaxşı şey vəd etdiyini əvvəlcədən müəyyən edə bilmirdi.
    Ətiqə xəstəxanada, düçar olduğu xəstəliklə əlbəyaxa savaşda olsa da belə, öz ərinin davranışına, hərəkətlərinə əksər qadınlara xas olan gizli bir ustalıqla, nəzarət etməkdə idi.
    Cavad Əmirxanlının, xüsusilə, son vaxtlar aşkar hiss olunan müəmmalı davranışı qadının gözündən yayınmırdı. Cavad Əmirxanlı, adətən, hansısa əsər üzərində işləyərkən uzun müddət özünə qapanar, heç nəyə əhəmiyyət verməzdi və Ətiqə ərinin bu ovqatını, yəni “ilham pərisinin” gəldiyi vaxtı elə onun üz-gözünün ifadəsindən və davranışıından bilərdi. Amma indi qadın sövq-təbii hiss edirdi ki, kişini narahat edən yaradıcılıq və ya “ilham pərisi” deyil, ona indiyəcən məlum olmayan hansısa bir müəmmalı məsələdir. Ətiqə susurdu, heç nə soruşmurdu. Onsuz da qadın irəlicədən yaxşı bilirdi ki, əri onun suallarına susmaqla “cavab verəcək”; yəni mənasız yerə baş ağrıdıb qan qaraltmağa dəyməzdi. O biri tərəfdənsə, son vaxtlar qadın danışdıqca dili topuq çalırdı; buna görə də əsəbiləşir və fikrini çətinliklə ifadə edirdi. Bu vəziyyətdə elə ən yaxşısı bəlkə də susmaq idi.
    Xəstəxana çarpayısında uzanmış qadının çuxura düşmüş gözləri uzun-uzadı ərinin üzünə dikilirdi. Belə anlarda Cavad Əmirxanlı özünü çox narahat hiss edirdi. “Görəsən, həmin gün Ətiqə eyvana baxanda o da orada idimi?” Neçə gündən bəri beynində dolaşan bu sual ona dinclik vermirdi. Əslində bu sualın dəqiq cavabını başqa bir adam verə bilərdi; həmin adamsa indi ağır xəstə idi; hətta, xəstə olmasa da belə, o adam, yəni onun arvadı, çətin ki, bu suala bir doğru-dürüst cavab verəydi. Axı bəzən həqiqətin özünü demək də adamı çıxılmaz vəziyyətə salır. Özü də indi bax gör, ilin-günün bu vədəsində söhbət hansı “həqiqətdən” gedir? Vallahi ki, “bu” barədə, hətta, onun etibar etdiyi yaxın adamlardan hansısa ucdan-qulaqdan belə, nəsə eşitsə bir həngamə qoparar ki, gəl görəsən; ta “bu” söhbətin həqiqiliyini yoxlamq üçün zəhmət çəkib şahid və ya dəlil-sübut axtarmağa da ehtiyac yoxdur; adamın boğazından yapışıb birbaşa dəlixanaya basarlar.
    “Görəsən, o orada idimi?” Bu sual onun beynində maqnitofon lenti kimi təkrar-təkrar fırlanmaqda idi.
    Bir neçə gündən sonra Ətiqənin Turkiyədə, İstanbuldakı universitetlərin birində dərs deyən bacısı Şəhla xanim da gəlib çıxdı. Qadın bir neçə gün onlarda qaldı. Ətiqənin ağrıları günü-gündən şiddətlənirdi. Şəhla xanımın təkidi ilə xəstəni İstanbula aparmaq qərarına gəldilər. Yola düşmək məqamı çatanda Cavad Əmirxanlının təzyiqi qalxdı. Bu vəziyyətdə həkimlər ona təyyarəyə minməyi məsləhət bilmədilər. Şəhla xanım bacısını özü təkbaşına aparmaq məcburiyyətində qaldı.
    Arvadını Türkiyəyə yola salandan sonra Cavad Əmirxanlı bir müddət evdən eşiyə çıxmadı. İndi o, tənhalıqla üz-üzə qalmışdı. Düçar olduğu bu tənhalıq hissi ilk günlər, hətta, onun ən yaxın həmdəminə çevrilmişdi. “Gecə qonağı”ndansa hələlik bir xəbər-ətər yoxdu. Arada Şəhla xanım İstanbulun hansısa xəstəxanasından zəng vurub Ətiqənin vəziyyəti barədə ona qısa məlumat verirdi; baldızının dediyinə görə, hazırda ciddi müayinələr gedirdi.
    Günlər ötüşdükcə Cavad Əmirxanlının tənhalıqla “dostluğu” da havalar kimi soyumağa başladı. Onun ürəyini qəfildən anlaşılmaz bir hiss, bir nisgil çulğadı. O, indi birdən-birə öz doğulduğu kəndə getmək arzusuna düşmüşdü. O, həmin kənddən bir neçə il əvvəl baş götürüb çıxmış, bir daha o yerlərə qayıtmamışdı. Orasını da yaxşı bilirdi ki, ta onu o yerlərdə bir gözləyən də yoxdu. Amma o, nədənsə o yerləri yenidən görmək istəyirdi. Sanki kimsə onu öz keçmişinə çağırırdı.
    Cavad Əmirxanlı həmin ilin uzun qış gecələrini ilıq, istı xatirələrin qoynunda keçirməli oldu.
    ...Artıq yaz gəlmişdi. Adətən bahar, təkcə təbiətə deyil, elə insanın qəlbinə də bir təzəlik gətirir. Deyəsən, bu günlərdə Cavad Əmirxanlının ürəyi də təzələnmək eşqinə düşmüşdü.
    İlıq bahar gecələrinin birində “gecə qonağı” onun eyvanında zühur elədi.
    Onların söhbəti göydə ulduzlar öləziyinə qədər uzandı.
    Cavad Əmirxanlı qonağını eyvandan yola salıb evə döndü.
    Ətiqənin divardan asılmış gənclik şəkli ərinin üzünə baxıb gülümsəyirdi.
    Dörd-beş gün keçmiş onun eyvana açılan qapısi yenidən döyüldü.
    Artıq o, qızın gəlişini gözləməyə alışmışdı.
    Günəşli bahar günlərinin birində Cavad Əmirxanlı növbəti məzunuyyətini götürüb doğulduğu kəndə, Çaparlıya üz tutdu.

    ... bu sözləri deyəndən sonra Cavad Əmirxanlı elə oturduğu yerdəcə əlini uzadib stolun üstundəki iri qrafini götüdü. Qrafinin yanındakı mis parça tökdüyü suyu birnəfəsə başına çəkdi.
    Bayırda kimsə şaqqanaq çəkib ürəkdən güldü və hiss olundu ki, o gülən adam hələ üstəlik əlini şappıltı ilı dizinə də vurdu.
    Rəhman əsəbi halda pəncərəni taybatay açıb bayıra boylandı, qəzəb dolu, gərləşmiş bir səslə kiminsə üstünə çəmkirdi:
    - Nədir, nə olub? Bu nə səs-küydür belə? Ey, bir mənə bax, bura səninçün meşə-zaddır bəyəm? Sakit danışa bilmirsən?
    Rəhmanın pəncərədən kiminsə üstünə yağdırdığı bu sualların müqabilində bayırdakı adamlardan birinin, çox güman ki, gülən adamın, boğuq səsi eşidildi:
    - Bağışla? Sən allah…
    Üzrxahlıq ifadə edən bu söz hiss oluna biləcək bir ehtiyatla deyildi və bu, Cavad Əmirxanlının diqqətindən yayınmadı.
    Rəhman, görünür, hörmət əlaməti olaraq özünün daimi yerində, iri mizin arxasındakı meşin kresloda yox, stolun güncünə qoyulmuş təzə stulda, qonaqla üz-üzə əyləşmişdi.
    - Cavad müəllim, bura sizin öz doğma el-obanızdır. Bu ərazinin harasında istəsəniz yer də ala bilərsiniz, yurd da sala bilərsiniz. Bizim borcumuz sizin kimi bir ziyalının qulluğunda durmaq, onun nazını çəkməkdi. Amma...
    Deyəsən, sonuncu kəlmələr qonağın ürəyincə olmadı; o, əsəbi halda dilləndi:
    - Mənim nazımı-filanı çəkmək lazım deyil. Mən qadın-zadam bəyəm? Mənə o dediyim sahədən yer vesəniz, elə bu bəsimdir.
    Rəhman bu sözlərdən daxilən pərt olsa da, özünü birtəhər ələ alıb təmkinlə dilləndi:
    - Cavad müəllim, özünüz savadlı adamsınız, niyə başa düşmək istəmirsinis ki, sizin dediyiniz o ərazinin bələdiyyəyə heç bir dəxli yoxdur. Biz mağaranın yanındakı meşədə sizə necə yer verə bilərik? Ora hökumətin yeridir axı...
    Cavad Əmirxanlının onsuz da tutqun olan sifəti birdən-birə daha da qaraldı. Kişi yerindən dik atılıb əl-qolunu ölçə-ölçə uca səslə, az qala qışqıra-qışqıra üyüdüb-tökməyə başladı:
    -Bura bax, Rəhman! Bir mənə de görüm, kim səndən meşə tələb edir axı? Kim? Mənə meşə lazım deyil, bala. Başa düşdün? Qulaq as, mən sənə bayaq dedim, yenə təkrar ediirəm: mənə o meşənin ətəyində, cayın sahilində eni-uzunu beş-on metr olan bir yer lazımdır. Vəssalam… Bəyəm mənim doğulub boya-başa çatdığım bu kənddə bir qarış yerə kül tökmək ixtiyarım yoxdur?.. Varmı? Var... Ay sağ ol! Yoxsa ki, sən başlamısan, meşə elə gəldi, hökumət belə getdi...
    Rəhman günahkar adamlar kimi susub başını aşağı saldı. Deyəsən, ta onun bu ağsaqqal adama deyəcəyi bir söz qalmamışdı; o, handan-hana nəyisə xatırlayıbmış kimi, əlini gicgahına apardı, ayağa durub könülsüz halda, astadan dilləndi:
    -Siz allah, hirslənməyin, Cavad müəllim. Mənim sizə böyük hörmətim var. Siz nəinki bizim kəndin, bizim rayonun, hətta, bütün ölkənin fəxrisiniz. Az qala sizi bütün dünya tanıyır... Bunlar öz yerində. Siz hələlik burada bizin qonağımızsınız. Günortadır, gedək bir tikə çörək kəsək. Sonra fikirləşib sizli-bizli bir qərara gələrik. İnanın ki, bu işin həlli məndən asılı deyil.
    Cavad Əmirxanlı yenə hirsli tonda:
    - Bəs kimdən asılıdır?-deyə, soruşdu.
    Rəhman könülsüz halda dilləndi:
    - Sizdən… Sizdən asılıdır.
    Bayaqdan bəri əsəbi halda danışan kişi birdən duruxub əlini-əlinə vuraraq şaqqanaq çəkib uşaq kimi gülməyə başladı:
    - Məndən asılıdır? Elə isə mən sənə icazə verirəm, gedək yeri dəqiqləşdirək. Ha-ha-ha… Deyəsən, mənimlə zarafat edirsən hə?
    - Zarafat niyə? Doğru sözümdür. Yuxarılara bircə kəlmə deyin, qoy oradan mənə balaca bir işarə versinlər. Qalanı ilə işiniz yoxdur. Hər şeyi özüm düzüb-qoşaram... Hətta, göstəriş olsa, bütün Buzlağı verərik sizə... İndi isə, mümkünsə gedək Mövludun bir stəkan çayını içək.
    Rəhman bu sözləri ehtiyatla dedi.
    Yeməkxana yaxınlıqda, çayın sahilində idi. Çayın suyu elə duru idi ki, onun dibindəki baliqlar və xırdaca-parlaq daşlar belə, aydinca göründüyü.
    İçəri keçdilər. Bura səliqəli bir yerdi. Rəhman yemək sifariş verdi. Şəhərdən gəlmiş adlı-sanlı həmyerlisinin təhər-tövüründən, qəribə davranış və rəftarından hələ də bir şey kəsdirə bilməyən kənd bələdiyyə sədri karıxıb qalmışdı, ağzını açıb düz-əməlli bir söz deməyə cürət etmirdi; qorxurdu ku, yenə ehtiyatsız bir söz deyər, qaş düzəltdiyi yerdə vurub göz çıxarar. Elə ilk tanışlıqdan o, müsahibinin nə qədər hövsələsiz, uşaq kimi tez özündən çıxan, tikanlı ifadələrlə danışan bir adam olduğunu hiss etmişdi.
    Rəhman, təbii ki, öz məşhur həmyerlisi barədə çox eşitmişdi. Onu da eşitmişdi ki, bu, həmişə haqqın-həqiqətin yanında olan, vicdanlı, düzünəqulu bir adamdır, əsərləri dünyanın bir çox ölkələrində nəşr edilib, nüfuzlu mükafatların sahibidir. Bəs indi bu kişi özünü niyə uşaq kimi aparır, niyə cığallıq edir, nitə özündən çıxır? Bu qısa tanişlıqdan sora Rəhmanın ürəyinin dərinliyində bu tanınmış adama bəslədiyi əzəlki rəğbət hissi yaz günəşinin tərpətdiyi güney qarı kimi yavaş-yavaş əriyib buxarlanmağa başlamışdı.
    Cavad Əmirxanlı elə ilk tanışlıqdanca bələdiyyə sədri ilə az qala öz tay-tuşu kimi danışmağa başlamışdı. Yox, bu, ərkə və ya daxilən öz sadəliyini saxlayan bir adamın rəftarına bənzəmirdi. Bu cür danışıq və rəftar tərzi ilə o, əslində, öz hərəkətinin yerini bilməyən azsavadlı, əcaib xasiyyətli bir kəndistan əhlini xatırladırdı. Rəhman elə ilk dəqiqələrdən məşhur həmyerlisinin əsəblərinin yerində olmadığı qənaətinə gəlmişdi.
    Yeməkxanda adam az idi. Bir-iki nəfər domino çırpırdi ki, onlar da bələdiyyə sədri ilə hörmətli həmyerlilərini görüb başları ilə salamlaşdılar, sonra ayağa durub bir qədər uzağa, çayın sahilindəki söyüdlüyə sarı çəkildilər. Az sonra hamar kəsilmiş cöyüd kötüklərinin üstündə çırpılan daşların yeknəsək, boğuq şaqqıltisi təzədən eşidilməyə başladı.
    Yeməkxananın bir küncünə iri, rəngli televizor qoyulmuşdu. Amma ekranın rəngi solğun idi; olsun ki, televizorun antennasının nasazlığından təsvirlər aydın seçilmirdi. Bayaqdan bəri cani-dildən üyüdüb-tökən, əl-qolunu ölçə-ölçə nə barədəsə danışan çıxışçının cümlələri də ekrandakı təsvirlər kimi bir-birinə qarışmışdı. Bu səs Rəhmana tanış gəlirdi. Televizorun təsvirləri bir az aydınlaşıb çıxışçının səsi durulanda Rəhman bayaqdan səhv etmədiyini anladı; əslən bu kənddən olan yaslı, sifətinə irili-xırdalı çillər səpələnmiş kişi onların həmyerlisi, bu tərəflərdə məşhur el ağsaqqalı və elm xadimi kimi tanınan Həmzə Çaparlı idi. Çıxışçı kal səslə xalqı yeni rəhbərliyin ətrafında bir yumruq kimi birləşməyə, son illər əldə olunmuş sabitliyi və stabilliyi gələcəkdə də qorumağa dəvət edirdi. Əslidə, indi ölkənin hər yerində sakitlik idi. Amma kim bilməsə də Rəhman yaxşı bilirdi ki, kəndin bu hay-küylü alimi elə də sən deyən sadəlövh adamlardan deyil. Çaparlının kohnə kişiləri bu enlisifət, üzüçilli adamın atasının-Xürrəm Çaparlının da vaxtilə eyzən bu cür “xeyirxah” əməl sahibi olduğunu yaxşı xatırlayırdılar. Bir zamanlar rayonun hansısa məsul idarəsində məmur kimi çalışan ata, Xürrəm Çaparlı da eyzən bu qaydada, vəzifəyə yeni təyin olunan hər adamı “sadə xalq kütləsi arasında” təbliğ etməkdən yorulmazdı; vəzifədən qovulanı söyüb yamanlamaq, təzə təyinatla işə başlayanı isə tərifləyib göyə qaldırmaq vərdişi atadan oğula, oğuldan da nəvəyə keşmişdi; məsələ burasında idi ki, Həmzə Çaparlının oğlu Cəmşid Çaparlı da öz ata-babasının yolunu davam etdirirdi. Çaparlıların şüarı belı idi: vəzifədən gedənin düşməni, vəzifəyə gələninsə dostu ol. Vəssalam-şüdtamam. Sadəcə olaraq, atasının, yəni Xürrəm Çaparlının, bir vaxtlar rayon miqyasında icra etdiyi işi indı tanınmış oğul Həmzə Çaparlı az qala ölkə səviyyəsində təmsil edirdi. Son vaxtlar bu missiyanın bir qismini Həmzə Çaparlının əhlikef oğlu Cəmşid Çaparlı həyata keçirməyə başlamışdı; Həmzə Çaparlı öz atasından miras qalan təcrübəni indi həvəs və ustalıqla öz oğluna ötürmüşdü. Xürrəm, Həmzə və Cəmşid Çaparlılar əldə etdikləri “yararlı təcrübəni” indi nəslin təzə-təzə boy atıb cücərməkdə olan gənc nümayəndələrinə, nəvə-nəticələrə öyrətməkdə idilər.
    Mərkəzdəki bir çox rəhbər işçinin yanında daha çox yaltaqlıq və yarınmaqla xətir-hörmət qazanmış Həmzə Çaparlı, son illərdə bölgənin sözükeçən adamlarından birinə çevrilmişdi; nəinki doğulduğu kəndin vəzifəli adamları, hətta, rayon rəhbərləri də ata-oğul Çaparlılardan ehtiyat edirdilər. Bütün iclas və tədbirlərdə ata-oğul fəxri kürsüdə yanaşı əyləşirdi. Onların kütlə qarşısındakı hər çıxışı, adətən, həmyerliləri tərəfindən gurultulu alqışlarla qarşılanardı. Bələdiyyə sədrinin Çaparlılardan daxilən xoşu gəlməsə də, zahirdə onlarla münasibətini qoruyub saxlamağa çalışırdı. Nə etməli, hər halda zəmanə ilə ayaqlaşmaq, bir el məsəlində deyildiyi kimi, yorğana bürünüb el ilə sürünmək lazım idi. Axı Çaparlılardan uzun əli hər yerə çatırdı.
    Rəhman televizora baxa-baxa düşünürdü: “Görəsən, bu iki yerli ziyalının, Cavad Əmirxanlıyla Həmzə Çaparlının, bir-birinə münasibəti necədir?” Əlbəttə, bunu öyrənib bilmək maraqlı olardı. Amma indi o, bu sualı Cavad Əmirxanlıya verməkdən çəkinirdi. Qorxurdu ki, bir az ağızdan pərtov adam təsiri bağışlayan bu əsəbi kişi özünü saxlaya bilməyib el ağsaqqalı kimi ad çıxarmış Həmzə Çaparlının ünvanına artıq-əskik söz deyər; onnan sonra gəl Çaparlıların top-tüfənginin qabağında dur görüm necə duruş gətirirsən?
    Bu kənddə Həmzə Çaparlının qohumları, dost-tanışları çox idi. Kişinin günü, həftə səkkiz- mən doqquz, buralarda keçirdi, həmişə də başında bir dəstə adam. Həmzə Çaparlı xeyrə-şərə yarayan bir adam kimi pullunun pulunu alıb yaxşı işə düzəldir, kasıba dəyərli öyüd-məsləhətlər verir, toylarda tamadalıq edir, hüzr məclislərində dini hədislər danışıb camaatı kövrəldirdi. O, bu tərəflərdə, necə deyərlər, atını dödrnala sürən kişilərdən idi, sözünün qabağında söz deyən yox idi. Lap elə indi Rəhmanla şəhərdən gələn qonağın əyləşdikləri bu yeməkxana da Həmzə Çaparlnın şəxsi təşəbbüsü ilə tikilmişdi; daha doğrusu, yeməkxana Caparlılara məxsus idi, onu Mövlud adlı zirək bir adama icarəyə vermişdilər. Həmzə Çaparlnın Mövluda göstərdiyi xeyirxahlıq təkcə bununla bitmirdi, o, Mövludun oğlunu rayon mərkəzində hansısa banka işə düzəltmiş, Mövludun gəlinininə isə öz yanında, kənddə tikdirdiyi “qəbul evində” iş vermişdi.
    Bayaqdan gözə dəyməyən yeməkxana müdiri qəfildən özünü yetirib əvvəlcə qonaqla, sonra isə bələdiyyə sədri ilə ikiəlli görüşdü.
    -Xoş gəlmisiz. Həmişə siz gələsiz. Mən bu gün burada nə gözəl insanlar görürəm... Mövlud sizin qulluğunuzda durmağa hazırdır.
    Bu uzun, caydaq, qəddi azacıq irəli əyilmiş kişinin iti burnu və şeşə qulaqları vardı, özü də ilk baxışda nədənsə “hinduşkaya” oxşayırdı. Özünü “Mövlud”-deyə, təqdim edən kişi təklif gözləmədən stul çəkib əyləşdi, üzünü ağ xalatlı, dolubədənli qadına sarı tutub ucadan səsləndi:
    -Zümrüd, əvvəlcə bir cay gətir.
    Sonra kişi qonaqlara tərəf dönüb soruşdu:
    -Nə yeyəcəksiniz?
    Rəhman onu qabaqladı:
    - Mövlud, narahat olma. Sifariş vermişik. Cavad müəllim yalnız duru xörək yemək istəyir.
    - Bəlkə kabab...
    - Yox...
    Bu son kəlməni qətiyyətli səslə Cavad Əmirxanlı dedi və özü də əlavə etdi:
    - Bizim milləti bu günə salan elə bu kababdır.
    Yeməkxana sahibi təəccüblə ciynini çəkdi:
    - Nə günə?..
    Rəhman vəziyyətdən zarafatla çıxmağa çalışdı:
    - Əlbəttə, Cavad müəllim zarafat edir.
    Cavad Əmirxanlı ciddi tonda dilləndi:
    - Yox, zarafat nədir, bu, mənim həqiqi sozümdür. Cox yeyib-içən millətin qafası yaxşı işləməz.
    Mövlud bir az susub dedi:
    -Yox, müəllim, bağışlayın məni, hec də elə deyil. Yəqin sizin ağlıniz gedib avropalılara. Onların coxu ət yemir. Axı, onlar bizim cammat kimi işləmir də. Biz gecə də işləyirik, gündüz də. –Mövlud axırıncı kəlmələri ucadan, həm də açıq bir eyhamla deyib, əlini küncdəki televizora sarı uzatdi.- Bax, o kişinin yaxşı bir sözü var, deyir ki, ət ye, at min, bir də arvad...
    Mövlud yenə nəsə demək istədi və deyəsən, onun deyəcəyi müdrik kəlmələr qadınlarla bağlı idi, amma kişi qənşərində əyləşmiş məşhur həmyerlisinin üzünün sərt ifadəsini görub kəkələdi, duruxdu və susdu.
    Cavad Əmirxanlı yerində qurcalanıb, sanki söz atırmış kimi dedi:
    - Bəs üçüncüsünü nüyə demirsən? Yəqin ki, nəsihətin üçüncü bəndi belədir: bir də arvad quc... O “kişi” yəqin ki, belə deyir, hə?.. - O, “kişi” sözünu xüsusi vurğu ilə dedi.
    Rəhmanla Mövlud astadan, həm də könülsüz şəkildə gülüşdülər; çünki onlar bu qəribə, əcaib qonağın qırımından hələ düz-əməlli bir şey anlamırdılar.
    Qonaq başını bulayıb hirslə ayağa qalxdı. Onlar təəccüblə öz həmyerlilərinin, kəşfləri az qala dünyaca məşhur olan alimin, üzünə baxdılar. Görəsən bu kişiyə birdən-birə nə oldu belə? Onun qəfildən özündən çıxmasının səbəbi nə idi?
    Cavad Əmirxanlı əl-qolunu ölçə-ölçə dedi:
    - Sitat gətirməyə mənbə tapmadınız deyəsən ...
    - Cavad müəllim, ola bilsin ki, sizin Həmzə Çaparlı ilə nəsə bir elmi konfliktiniz var. Amma bunun bizə heç bir dəxli yoxdur. Biz sizin hər ikinizi öz eloğlumuz kimi sevib qiymətləndiririk. Hər ikiniz bu millətin fəxrisiniz...
    Bu sözləri Rəhman dedi.
    Mövlud həmkəndlisinin fikirlərini daha da möhkımlıdirirmiş kimi hündürdən dilləndi:
    -Biz kimin kim olduğunu yaxşı bilirik. Həmzə Çaparlı bütün bu kəndin fəxr etdiyi bir dahidir.
    Uzun, caydaq kişi, deyəsən, təkcə zahiri görünüşü ilə “hinduşka”ya bənzəmirmiş; hiss olunurdu ki, bu anlarda hündürdən banlamaq, səsini uzaqlara yaymaq üçün onun əlinə əlverişli bir fürsət düşüb:
    - Həmzə Çaparlı heç kəslə müqayisə edilə bilməz, heç kəslə bir tərəzinin gözünə qoyula bilməz...
    Cavad Əmirxanlı istehza ilə gülümsədi, pencəyinin yaxasını bərk-bərk qabağa dartıb düymələdi. Qəddini düzəltdi. Qapıya sarı addımladı.
    - Hmmm... “Elmi konflikt”... “Kəndin dahisi...” Həmzə Çaparlının “elmi kəşfləri”... Bəh-bəh, nə gözəl səslənir... Rəhman, sən cörəyini yeyəndən sonra yəqin ki, yenə idarəyə gələcəksən...
    Rəhman ayağa durub belini əyərək, pərt halda dodaqaltı mızıldandı.
    - Cavad müəllim, axı siz... Sizə bir söz deyən olmadı ki... Bir səhvimiz varsa, bağışlayın. Süfrədən yarımçıq durmaq yaxşı deyil axı...
    Cavad Əmirxanlı yeməkxanadan çıxıb iti addımlarla bələdiyyə idarəsinə sarı yönəldi.
    Mövludla Rəhman bir-birinin üzünə baxa-baxa qalmışdılar. Cavad Əmirxanlının bu gözlənilməz və izaholunmaz hərəkəti onların heç birinə çatmırdı.
    -Buna nə olub belə?
    Mövludun sualına bələdiyyə sədri handan-hana cavab verdi:
    -Mən də heç nə anlamadım bu adamın bu cür hərəkətindən.
    - Xeyir ola belə? Bəs gəlişinin məqsədi nədir bunun?
    Rəhman çiynini çəkdi.
    - Mənə deyir ki, meşə ətəyində, Buzlaq tərəfdə yer ayır, orada özümə ev tikəcəyəm.
    Mövlud köksünü ötürüb başını bulayaraq dilləndi:
    - Vallah, belələrinin sorağını elə uzaqdan-uzağa eşitmək daha yaxşıdır. Çünki yaxından bələd olanda görürsən ki, çoxu üzə çıxarılası adam deyil bunların. Hamı Həmzə Çaparlı ola bilməz ki... Bəlkə səhvim var, düz demirəm, Rəhman?
    Rəhman başını könülsüz halda yellədyib qısaca:
    -Hə, elədir- deyə, dillənd.


    Cavad Əmirxanlının əsli-nəsli, kökü bu kənddən idi. Körpə ikən atası “xalq düşməni” damğasıyla repressiya olunmuş, deyilənə görə, cəmi beş-altı dəqiqə çəkən məhkəmə iclasında “troyka”nın, yəni üç nəfərdən ibarər heyətin hökmu ilə güllələnmiş, bundan sonra tək övladı ilə başsz qalan anası şəhərə- qohumlarının yanına köcmüşdü. Cavadın yalnız uşaqlıq dövrü bu kənddə keçmişdi. Sonralar, tələbə olarkən bir neçə dəfə yay tətilində anası ilə buraya gəlmişdi. O vaxtlar əmisi sağ idi. Kənddə başqa qohumları da vardı. İllər keçdikcə bu gəliş-gedişlər tədricən səngidi. Əmisi və anası vəfat edəndən sonra isə onun bu yerlərə yolu uzun illər kəsildi.
    Hələ lap gənc ikən Cavadın adı az qala bütün ölkədə məşhur olmuşdu; o, həm adlı-sanlı idmançı, həm də istedadlı bir riyaziyyatcı və fizik kimi diqqət mərkəzində idi. Sonralar idman arxa plana keçdi. Riyaziyyatçı Cavad Əmirxanlı daha bir ixtisasa yiyələndi, universitetin biologiya fakültəsini bitirdi və tezliklə biofizika elminin sayılıb- seçilən nümayəndəsi kimi məşhurlaşdı. Çoxlu beynəlxalq toplantılarda iştirak etdi. Onun adı nüfuzlu alimlərlə bir sırada çəkilirdı. Yetirmələri, tələbələri dünyaya səpələnmişdi. Deyilənə gorə, o, öz məktəbini, öz sistemini yaratmışdı. Kənd əhli onu da eşitmişdi ki, Cavad Əmirxanlı arvadı rəhmətə gedəndən bir müddət sonra Ətiqə adlı xanımla evlənmişdi.
    Bir işə bax ki, bu adlı-sanlı həmyerli ahıl yaşında kəndə üz tutmuşdu. Yox, adamın arabir öz ilkin vətəninə baş çəkməsi heç də qəbahət deyildi. Məsələ burasında idi ki, Cavad Əmirxanlı kəndə çox müəmmalı bir istəklə gəlmişdi; onun öz yaxınlarına dediyindən belə çıxırdı ki, indiyəcən şəhərdə həyata keçirə bilmədiyi bir sıra əhəmiyyətli layihələrini, təcrübələrini burada reallaşdıracaq. Amma onun özü bu layihə-təcrübələrin nədən ibarət olduğu barədə heç kəsə bir kəlmə söz demirdi.
    Onun gəlişi öz həmyerliləri tərəfindən, siyasətçilərin dili ilə desək, heç də birmənalı qarşılanmamışdı. İndı adamların çoxunun kənd-kəsəkdən üz çevirib böyük şəhərlərə axışdığı bir vaxtda bu gəlişin məqsədi, tez-tez işıqsız qalan kənd gecələrinin özü kimi, tutqun və qaranlıq görünürdü. Cavad Əmirxanlının indi bu tərəflərdə yaxın bir qohum-əqrabasi da qalmamışdı; ölənlər ölmüş, qalanlar da yaxın-uzaq şəhərlərə köçüb getmişdi. Burada onun bir neçə uşaqlıq dostu, bir də ki, Cavad Əmirxanlının adını eşidib fərəh hissi keçirən və elmin, eləcə də elmlə məşğul olan adamların xoşbəxt gələcəyinə hələ də inanan bəzi ziyalılar, xüsusən, fizika, riyaziyyat və biologiya müəllimləri vardı ki, onların da danışdıqları şox vaxt ətrafdakıların gülüş hədəfinə çevrilirdi; adamların çoxu aşkar, ya gizlicə ağız büzüb deyirdilər ki, indi elm var ki, onun da gələcəyi olsun? Bu yanların əksər adamları, ən çox da ayağı yer tutan cavanlar, baş götürüb böyük-böyük şəhərlərə, hətta, imkanı olanlar uzaq və yaxın ölkələrə gedirdilər. Ta elm, savad sözləri az qala yaddan şıxmaq üzrə idi; indi alver, biznes bütün dəyərləri üstələmişdi. Az qala hər şey və hamı pulun havasına köklənmişdi.
    Cavad Əmirxanlının istəyi yerli camaata qəribə görünürdü. Bələdiyyə sədrinin deməyinə görə, onların məşhur kəndçiləri özünə mağara tərəfdə, Buzlaq deyilən yerin yaxınlığında, meşə kənarında bir parça torpaq tələb edirdi. Gozdən-qulaqdan uzaq olan bu yerin isə, əslində kənd bələdiyyəsinə heç bir aidiyyatı yoxmuş. Dövlətin əmlakı hesab olunan torpağı kiməsə satmağa bələdiyyə sədrinin səlahiyyəti çatmırdı. Neçə gün idi ki, kənddə bu barədə söz-söhbət gəzirdi. Kolxoz təsərrüfatı dağılandan sonra əksəriyyəti iş-gücsüz, avara qalan kənd əhli, öz əzəlki fəaliyyətini çoxdan dayandırıb uzun illərdən bəri sahibsiz qalan mədəniyyət evinin qarşısında yığışaraq bu mühüm mövzu ətrafında fikir mübadiləsi aparırdı. Adamlar Cavad Əmirxanlını doğma kəndə gətirib çıxaran başlıca səbəbi müəyyənləşdirmək istəyirdilər. Hər ağızdan bir avaz gəlirdi. Ən maraqlısı işlərdən birisi bu idi ki, kiçik kəndin böyük rəhbər işçiləri öz gəlişi ilə kənd mühitinə yeni mövzular gətirmiş Cavad Əmirxanlıya öz doğmaca dədə-baba mülkündə müvəqqəti də olsa yaşamağı məsləhət bilmir, daha doğrusu, buna rəsmi şəkildə icazə vermək istəmirdilər. Sən demə, mənzil məcəlləsinə aid mövcud qanunda mülkiyyətlə bağlı bir sıra dəyərli müddəalar varmış və kənd rəhbərliyi də həmin müddəalardan çıxış edərək qanunun aliyini ğöz bəbəyi kimi qorumağı müqəddəs bir məqsəd sanırmış.
    Düzdür, doğma kənddə Cavad Əmirxanlını cani-dildən öz evərinə qonaq dəvət edənlər də tapıldı. Amma bu qəribə qonaq iki ayağını bir başmağa dirəyib, müvəqqəti də olsa, arzusunda olduğu yerdə-Buzlaqda məskunlaşanacan, hələlik yalnız öz dədə-baba evlərində yaşayacağını israr eləyirdi.
    Cavad Əmirxanlıya öz köhnə daxmalarında yaşamağa kənd rəhbərliyi nə üçün icazə vermirdi? Məsələ burasında idi ki, indi bu ev başqasının mülkü hesab olunurdu; burada Cavad Əmirxanlının yaşamaq və mülkiyyət hüqüqü yox idi. Heç demə, bu gözdən-könüldən uzaq olan dağ kəndində qanunculuğa ciddi əməl olunurmuş. Amma rəhbərlikdə aparılan uzun-uzadı məsləhətləşmələr öz müsbət nəticəsini verdi; görünür, hər dolğun qanunun bir boş bəndi də olur. Nəhayət, belə bir “boş bəndi” axtarıb tapdılar; daşdan keçən protokol tərtib edildi; qaytanlı-surğuclu kitabı tapıb mövcud əlifbada olmayan hansısa hərfə münasib yeni maddə əlavə etdilər. Cavad Əmirxanlının öz köhnə evlərində yaşamaq və mülkiyyət hüqüqü yenidən bərpa olundu. Yerli idarəetmə strukturunun rəhbərləri bir-birləri ilə xısınlaşıb, kimlərəsə zəng vuraraq bağlı qapını açmağa razılıq aldılar. Kəndin yüksək səlahiyyətli məmurları evin qapisini mötəbər ağsaqqalların xeyir-duası, qonşuların köməyi və yerli icra hakimiyyəti nümayəndəsinin məxsusi iştirakı ilə açdılar.
    Əslində bu ev, evdən daha çox, “əl damı”na və ya mal pəyəsinə oxşayan kiçik bir daxma idi. Qonşulardan biri əlinə keçən lomun ucu ilə qapıdakı paslı qıfılı vurub sındırdı. İcra hakimiyyətinin nümayəndəsi məşhur həmyerlisinin bu kəsafət qoxulu otağa necə şövq və həvəslə keçdiyini görəndə özünü gülməkdən zorla saxladı; zalım oğlu bu ahıl yaşında uşaq kimi sevinir, elə bil ki, şah sarayının darvazasından içəri girirdi. Bəlkə doğrudan da bu “saray”ın içində qiymətli xəzinə və ya dəfinə vardı? Yoxsa ilin-günün bu vədəsində belə görkəmli bir alimin bu ucqar kənddəki uçuq, miskin daxmada nə işi vardı?
    Cavad Əmirxanlı içəri keçəndən sonra onu müşayiət edən həmyerlilərinə təşəkkür etdi; bu, o demək idi ki, ta çıxıb gedə bilərsiniz. Admlar, yəni kəndin rəhbər işçiləri təbii ki, onun nə demək istədiyini o dəqiqə anlayıb dağılışdılar.
    Bu evdə, Cavad Əmirxanlının dədə-baba mülkündə, deyilənə görə, son illərə qədər cavan, kimsəsiz, kolxozda baytar işləyən bir oğlan yaşamışdı. Əsli qonsu kənddən olan həmin baytar oğlan aləm bir-birinə dəyib, kolxoz dağılandan sonra, aclıq və səfalətə dözə bilməyərək, qonşu ölkələrdən hansınasa çıxıb getmişdi.
    Hiss olunurdu ki, evin çürümüş kirəmit cardağı ömrünü çoxdan başa vurub. Döşəmənin taxtaları bir-birindən aralanıb əyilmişdi. Divarlara Nuh əyyamında vurulmuş naxışlı kağızlar sarı-boz ləkələrlə örtülmüşdü. Ağac qurdların ovub deşik-deşik elədiyi qapı-pəncərə taxtaları, taxtadan daha çox arı pətəklərinə bənzəyirdi.
    Cavad Əmirxanlı bir müddət köhnə ağac taxtın üstünə uzanıb baxışlarını tavana zillədi. Otağın divarlarından boz hörumçək torları sallanırdı və o torların içində çoxdan ölmüş arı və milçəklərin qaraltısı görünürdü; elə bil ki, içi kiçik və böyük balıqlarla dolu balıqçı torunu külək vurub sahilə atmışdı.
    Az sonra Cavad Əmirxanlı dərin yuxuya getdi.
    O, həmin gecə yuxuda bolluca qar gördü. Gördü ki, külək qarı sovurub nəhəng bir boşluğa doldurur. Deyəsən, artıq həmin boşluq ağzınacan dolmuşdu. Çünki qar topaları get-gedə pambıq tayaları kimi üst-üstə qalaqlanırdı. Bıy, sən demə həmin boşluqda od püskürən qorxunc əjdahalar yatıbmış. Bir azdan əjdahaların ağzından püskürüb çıxan od-alov qar topalarının üstünə səpələndi; pambıq tayaları kimi üst-üstə qalaqlanmış həmin qar topaları od tutub yanmağa başladı. Alovun dilləri Cavad Əmirxanlının sifətini qarsıdı.
    ...O, yuxudan hövlnak durdu. Otağı tüstü bürümüşdü. Cəld əynini geyib bayıra atıldı.
    Artıq səhər açılmışdı. Günəşin şüaları evlərin pəncərələrində əks olunurdu. Qonşu evdə yaşayan adamın, əliyabalı, qarmızıyanaq, kötük kimi möhkəm və qaşqabaqlı kişinin yaxınlıqda, divarın dibində yandırdığı zir-zibil, peyin və tullantının tüstüsü ətrafı bürümüşdü.
    Cavad Əmirxanlının yatdığı otağın açıq pəncərəsindən içəri dolan tüstüdən, deyəsən, qonşunun xəbəri yox idi.
    Cavad Əmirxanlı boğula-boğula öskürdü.
    Qonşu başını qaldırıb əlindəki yabanın ucu ilə qənşərindəki zibil topasını odun üstünə atıb salam-kəlamsız:
    -Sağolmuş, özünə fikir ver, az papiros çək, niyə öskürürsən axı?-deyə, mızıldandı və yabanı tonqalın altına salıb onun altını üstünə çevirdi.
    Tüstü burumunun altindan baş qaldıran alov dilimi kənarda dayanmış Cavad Əmirxanlının sifətini qarsıdı. O, gecə gördüyü yuxunu, yuxudakı yanğını xatırladı.
    Cavad Əmirxanlı hələ də öskürürdü.
    Əliyabalı, qırmızısifət, kötüyəbənzər kişi birdən nəyə görəsə şaqqanaq çəkib ürəkdən güldü.
    Cavad Əmirxanlı tərs-tərs onu süzdü. Acı söz deməkdən özünü zorla saxladı.
    Kişi hələ də gülməyində idi.
    Cavad Əmirxanlı öz evinin kiçik həyətinə çəkildi. Göyə baxdı. Günəşin şəfəqləri həyətdəki mis çaydanın üstündə “ocaq” çatmışdı, çaydan par-par yanırdı.
    Cavad Əmirxanlı bir qucaq çır-çırpını üst-üstə yığıb ocaq qaladı. Həyətin bir güncünə atılmış paslı, dəmir üçayağı odun üstünə qoydu. Quru çırpılar çırtaçırt yanmağa başladı. Ətrafa çınqılar səpələndi. Cavad Əmirxanlı çaydanı su ilə doldurub üçayağın üstünə qoydu. Sonra yaxınlıqdakı kiçik dükandan çay-qənd, peçenye alıb təzədən geri qayıtdı. Evdəki köhnə dolabdan tapdığı əzilmiş dəmir parça çay süzüb ləzzətlə içməyə başladı.
    ... indi öz köhnə evlərinin qarşısında dayanıb uzaqlara tamaşa etdikcə Cavad Əmirxanlının fikrində yenə o, o qəribə varlıq canlanırdı. Sanki bütün bunların hamısı yuxuda baş vermişdi. Cavad Əmirxanlıda son vaxtlar daxilən qəti bir əminlik hissi yaranmışdı ki, bu baş verənlərin yuxu ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Çünki həmin qəribə varlığı öz gözü ilə görmüş, onun nəfəsini öz qulaqları ilə eşitmişdi. Lakin gözü ilə gördüklərini nəinki dilə gətirib başqa birisinə demək, hətta, öz təsəvvüründə canlandırmaq belə, indi onun üçün az qala ağlasığmaz bir şey idi. Eşidib-bilənlər nə deyərdi ona? Bəlkə də üzünə bir söz deyən olmazdı, lakin arxasınca gülənlərin, ələ salanların rişxəndini o. əvvəlcədən görüb eşidirdi. Bu adamları qınamaq üçün əsaslı bir səbəb də tapmaq mümkün deyildi; ilin-günün bu vədəsində kimi inandırasan ki, hansısa yad bir aləmin nümayəndəsi böyük şəhərə təşrif gətirib, görkəmli alimin qonağı olub, ona dəyərli məlumatlar verib. Əslində Cavad Əmirxanlının hələ özünə də dəqiq məlum deyildi ki, onun qonağı həqiqətən yad aləmdən gəlib, ya yox. Düzdür, söhbət əsnasında qonaq özünün yeri-yurdu barədə ötəri danışmışdı. Amma bu deyilənlərin nə dərəcədə dəqiq olduğunu yoxlamaq üçün Cavad Əmirxanlının əlində kifayət qədər dəlil-sübut yox idi.
    Onu kəndə gətirən hissin kökündə, heç şübhəsiz ki, şəhərdə başına gələn mübhəm hadisələrlə birbaşa əlaqə vardı. Yox, buzlaq səltənətindən gələn qız, onu qətiyyən bu yerlərə israrla dəvət etməmişdi. Amma Cavad Əmirxanlının daxilindən gələn bir hiss az qala güclü bir əl kimi onun yaxasından yapışıb şəhərdəki rahat ev-eşiyindən cıxararaq bu miskin kəndə gətirib çıxarmışdı.
    Artıq kənd adamlarının bir çoxu Cavad Əmirxanlını öz doğmaları kimi qəbul etməyə başlamışdılar. Sən demə, bu ucaboy, qaraşın, çalsaç, uzun qolları az qala sallanıb dizinə düşən adam, xasiyyətindəki bir çox cəhətləri, xüsusən, sadəliyi ilə onların digər vəzifəli, oxumuş, adlı-sanlı həmyerlilərindən xeyli fərqlənirmiş. Onun kefi açılanda uşaq kimi ürəkdən gülürdü və bu zaman iri-qonur gözləri qıyılaraq sanki sifətində əriyib itirdi. Cavad Əmirxanlının arabir hirslənməyi də olurdu. Qəzəbli anlarında onun enli alnındakı damarlar ilan kimi qıvrılıb qıpqırmızı olurdu; bu zaman onun kimisə ucadan söydüyünü eşitmək də mümkün idi. Kənd əhli adətən, Cavad Əmirxanlının işbilməz, yarıtmaz vəzifə adamlarını söydüyünün də fərqinə varırdılar.
    Kəndə gələndən sonra “gecə qonağı”ndan bir səs-səmir çıxmamışdı. Əslində heç kəs onu bura dəvət etməmişdi də. O “qonağı” burada gözləyən bir kimsə də yox idi. Sadəcə olaraq, indi özlüyündə “Bəyaz” deyə çağırdığı qız, Cavad Əmirlinin şəhərdəki mənzilində qəfil zühur edərək onun tarixi ata-baba yurduna yaxın bir yerdən, “Buzlaq” kimi tanınan mağaradan gəldiyini demişdi və onu da bildirmişdi ki, həmin mağaranın içi əbədi buzlaqlarla örtülüdür. Doğma kəndlərinin yaxınlığındakı mağarada buzlağın olması Cavad Əmirxanlıya uşaqlıqdan məlum idi. Amma bu buzlaqda adamların yaşaması... Yox, o, kəndin az qala qulağının dibində, mağaradakı buzlaqda hansısa “qar adam”ın, daha doğrusu “qar qız”ın, yaşaması barədə indiyəcən kimdənsə bir kəlmə belə eşitməmişdi. Ümumiyyətlə, bu dunyada mövcud olan buzlaqların hansındasa belə varlıqların yaşaması barədə mühakimə yürütməyin özü belə, yəqin ki, bütün ciddi auditoriyalarda gülüşə səbəb ola bilərdi. Bu cür söhbətlərə nəinki təcrübəli, hər şeyə şübhə ilə yanaşan elm adamları, hətta adi, bisavad kənd adamları belə ağız büzərdilər. Və elə bu səbəbdən də Cavad Əmirxanlı “qar qız” söhbətini heç yerdə açıb-ağartmırdı. Ona nə düşmüşdü ki, sinninin bu çağında adamları öz üstünə güldürsün? Bəlkə onun gördükləri ilğım kimi bir şey idi?..
    Amma o, az qala hər gün Bəyazla daxili mühakimədə idi. Bəyaz onu buzlaq aləminə çağırırdı. Qızın özü görünmürdü, amma çağırışı sanki onun qulağında əks-səda verirdi: “Cavad bəy, haradasan?..” Elə bu səbəbdən də Cavad Əmirxanlı Buzlağa yaxın bir ərazidə, meşə yaxınlığındakı vadidə, kiçik-xudmani bir ev tikmək qərarına gəlmişdi.
    O, az qala hər gün kənd icra hakimiyyətinə və bələdiyyə idarəsinə israrla baş çəkməkdə, yorulmadan ayaq döyməkdə idi. Onu hər gün eyni cavabla qarşılayırdılar: “Bu, bizim səlahiyyətimizdən kənar olan bir məsələdir”.
    Onu bu yerlərə çəkib gətirən hansısa bir qüvvə vardı və bu qüvvə onu rahat buraxmır, zirvələrə sarı dartırdı; o zirvələrin birinin ətəyində yaşı bilinməyən “Buzlaq” vardı. Amma deyəsən, adamların çoxu onu burada, doğulduğu ata yurdunda nəinki başa düşmür, ümumiyyətlə, heç başa düşmək belə istəmirdilər.
    Bir dəfə uzaq qohumu Əfrayil Cavad Əmirxanlıya baş çəkməyə gəlmişdi. Bu, boy-buxunlu, sarışın, qırmızıyanaq, gur səsli, yanlarını basa-basa yeriyən, dilli-dilavər, hazırcavab, uzun illər rabitə sistemində çalışmış, rayon mərkəzində yamış, son illər doğma kəndə qayıdıb özü demış, burada “kül tökmüş” bir adamdı. Əfrayıl aradabir fikrini əsaslandırmaq üçün uzun-uzadı şeirlər deyir, hikmətli məsəllər çəkirdi.
    Onlar bir xeyli ordan-burdan söhbət acıb danışdılar. Aşkarca görünürdü ki, qohumu onun bu yerlərdə məskunlaşmaq istəməsinin əsl səbəbi ilə maraqlanır.
    - Cavad müəllim, əziz qardaş, yəqin təqaüdə çıxıbsan, ta innən sonra doğma kənddə yaşamaq, buz bulaqların başında, yaşıl meşələrin qoynunda, çəmənliklərin ətəyində dincəlmək istəyirsən hə...
    - Yox... Nə təqaüd, canım? Mənim işim-gücüm var. Sadəcə olaraq, mən burada yaradıcılıqla məşğul olmaq istəyirəm.
    - Sağolmuş, camaat elmlə məşğul olmaq üçün şəhərə gedir, orada qanad açıb pərvaz edir, sən isə...
    - Məni daxili bir istək gətirib bu yerlərə, qohum...
    Yaxşı ki, qohumu onu bura dartıb gətirən o “daxili istəyin” haradan yarandığını, nə ilə bağlı olduğunu soruşmadı.
    Əfrayıl altdan-altdan onu süzüb, sanki sözgəlişi dedi:
    - Əziz qardaş, eşitdiyimə görə, özünə meşə ətəyində yer alıb, mülk tikmək, yurd-yuva salmaq istəyirsən.
    Cavad Əmirxanlı bir qədər duruxub dilləndi:
    - Mülk deyəndə ki... Hə, qohum, orada balaca bir daxma düzətmək istəyirəm özümə.
    - İndi hər yer satılıb, hər yer alınıb, Cvad müəllim. Çətin ki, buralarda bir qarış boş yer tapa biləsən.
    - Mənə “buralar” lazım deyil... Orada mənim özümün seçdiyim yer var.
    - Onda rayon rəhbərliyinə müraciət elə... Bəlkə ad-sanına, şan-şöhrətinə, kitab-dəftərinə baxıb nəsə bir əncam çəkdilər. Amma, düzü, meşə ətəyindən sənə kiminsə yer verəcəyinə mən inanmıram.
    - Niyə ki?
    - Eşitdiyimə görə, oranın öz yiyəsi, öz sahibi var.
    - Kimdir oranın sahibi, Əfrayıl?
    - Adını dəqiq deyə bilmirəm. Amma orasını bilirəm ki, oranın sahibi var. Ta sənə özgə nə deyim, nə danışım, əziz qardaş?
    -Bura bax, oxu atıb yayı gizlətmə, Əfrayıl. Deyəsən ad çəkməyə qorxursan?
    -Bəli, qorxuram. Niyə də qorxmayım ki? İndi düz söz deyənin ağzına noğul yox, güllə atırlar. Ona görə ağzımı açmağa, bir kəlmə doğru söz deməyə qorxuram. Əvvəllərsə qorxmurdum, iclaslarda danışırdım, məclislərdə söz deyirdim. Hələ xoşuma gəlməyən adamlara barmaq silkələyir, töhmət eləyir, həcv də qoşurdum. Amma indi qorxuram.
    Bu söhbətdən sonra Cavad Əmirxanlı bir xeyli götür-qoy etdi. Deyəsən, dediylənlərdə bir həqiqət var idi. Qohumu diplomatik şəkildə suala cavab verməkdən yayınırdı. Əfrayıl ayrılanda döş cibindən vərəqləri saralmış bir şagird dəftər çıxardıb ona uzatdı:
    -Mənim yaradıcılıq nümunələrimdir, vaxtın olanda oxuyarsan, bəlkə içində çap olunmalı bir şey oldu. Hərdən boş olanda ürək sözlərimi kağıza köçürürəm. Bunların hamısı dərddəndir, əziz qardaş. Mən həmişə deyirəm ki, mən dərdi seçmədim, dərd məni seçdi. Mən öz dərdimin quluyam, köləsiyəm. Dərd olmasa, mən ölərəm.
    Cavad Əmirxanlı dəftəri alıb pəncərənin önündəki köhnə dolabın üstünə atdı.
    Əfrayıl ayağa durub əlini ona uzatdı:
    -Di hələlik. İndi elə zəmanə gəlib ki, dilin dediyini qulağa çatdırmaq üçün gərək poçtalyon tutasan. Baş yuxarıdır, mədə isə aşağı. Gərək aşağı yuxarıya tabe olsun, amma indi tərsinə olub, yuxarı aşağıya tabedir. Əvvəllər deyərdilər ki, bir söz deyəndə çalış o sözü qabaqca ağzında bişir, sonra de; indi isə mən deyirəm, bir fikir demək istəsən ağlında bişir, amma demə... Hə, bax belə-belə işlər, əziz qardaş...
    ... Cavad Əmirxanlının rayon rəhbərliyinə müraciət etməkdən başqa bir əlacı qalmadı. O, səhərisi gün rayon mərkəzinə yola düşdü.
    Rəhbərliyin məhz hansı binada məskunlaşdığını dəqiqləşdirmək elə də asan olmadı. Verilən suala qəribə cavab eşidilirdi:
    “Hansı rəhbərlik?”
    “Rəhbərliyin hansı qanadı?”
    “Sizə rəhbəriyin hansı strukturunun hansı bölməsinin hansı şöbəsi lazımdır?”
    Onu böyük, çoxmərtəbəli, sarı rənglə boyanmış, əcaib memalıq üslubunda tikilmiş binanın önündə əlisilahlı polis nəfəri qarşıladı.
    - Buyur, eşidirəm, ağsaqqal...
    - Mən... Mənim işim var...
    - Kiminlə?
    - Torpaq almaq istəyirəm.
    - Get al, kimdir sənin yolunu kəsən?..
    - Mane olurlar.
    - Kimdir mane olan?
    - Bilmirəm.
    - Aydındır. Deməli, şikayətə gəlmisən...
    - Yox, mənim heç kəsdən şikayətim yoxdur.
    - Yaxşı, get o pəncərədə ad-familiyanı qeyd etdir, sora növbəyə yazıl.
    Binanın içindən ağır üfunət qoxusu gəlirdi.
    Cavad Əmirxanlı yalnız indi gördü ki, binanın giriş hissəsində bu əcaib tikilinin rənginə uyğun sarı bir kəl heykəli uçaldılıb, kəlin qabağına isə bir çəngə ot qoyulub. Postamentin üstündəki kəl sarı qranitdən yonulmuşdu, onun burnunun ucundakı bir çəngə yaşıl otsa əsl təbii ot idi və o bir çəngə otun təzəcə biçildiyini bilmək üçün böyük ağıl və bilik sahibi olmağa dəyməzdi. Təzə biçilmiç otun şirin-ətirli qoxusu içəridəki üfunətə, zəif də olsa bit təmizlik, sərinlik gətirməkdə idi.
    “Deyəsən, bunlar hələ totemlərə inanır”.
    Cavad Əmirxanlı polisin göstərdiyi pəncərəyə yaxınlaşdı. Artıq burada növbə yaranmışdı. O, istədi geri qayıtsın. Amma tez bu fikirdən daşınıb növbəyə yazılmaq qərarına gəldi.
    - Sonuncu kimdir?..
    Üzünü saç-saqqal basmış orta yaşlı bir kişi xırıltılı səslə dilləndi:
    - Mənəm.
    - Sizdən sonra mənəm...
    Kişi təəccüblə onu başdan-ayağa süzüb:
    - Məndən sonra olanlar da var, -dedi.
    Cavad Əmirxanlı ətrafa göz gəzdirdi:
    - Bəs onlar hanı?
    Üzütüklü kişi də qeyri-ixtiyari həndəvərinə nəzər saldı:
    - “Onlar”? Onlar kimdir elə?
    - Növbədəkiləri soruşuram... Sizdən sonra...
    - Hə... Anladım səni. Onların çoxu rəhmətə gedib.
    - Kim rəhmətə gedib?
    - Növbədəkilər. Məndən sonrakılar...
    Cavad Əmirxanlı susdu. Yəqin ki, ya bu bədbəxtin başı xarab olmuşdu, ya da sadəcə, tanımadığı adamı mənasız bir zarafata əyləndirmək istəyirdi.
    Ətrafdakıların hamısı sakitcə onları süzürdü. Hamının sifəti daş kimi donuq və soyuq idi. Ayaqüstə zorla dayanan qarakəlağayılı, ağsaç bir qadınsa diqqətli baxışlarını ondan çəkmək istəmirdi.
    Kənarda dayanmış əli əsalı, gözü eynəkli, qəddi oraq kimi əyilmiş ahıl yaşlı bir kişi öskürə-öskürə dilləndi:
    - Mən ötən əsrin əvvəlindən burada növbədəyəm.
    Onun dediklərini içəridəkilərin hamısı eşitdi. Yəqin ki, indi hamı qəhqəhə çəkəcəkdi. Amma heç kəs gülmədi. Heç dinib-danışan da olmadı.
    Üzünü saç-saqqal basmış kişi əli əsalı, gözü eynəkli qocaya baxıb yenə xırıltılı səslə dilləndi:
    - Sən məndən cəmi beş il irəlidəsən. Səninlə mənim aramda altmış altı adam vardı. İndi onların əlli doqquzu ölüb, qalıb yeddisi. Mən bunu dəqiq bilirəm.
    Əli əsalı, gözü eynəkli kişi içini arıtlayıb təmkinlə dilləndi:
    - Yeddi müqəddəs rəqəmdir... Axırı yaxşı olar, inşallah.
    Üzünü saç-saqqal basmış adam da əlini göyə qaldırıb dedi:
    - Əlbəttə, yaxşı olar. Mən də belə düşünürəm. Əminəm ki, növbəm çatacaq. Mən yerli hakimiyyətin bizə olan diqqətindən çox razıyam. Ümidsiz olan şeytanlardır.
    Cavad Əmirxanlı bu dialoqda iştirak edənlərin zarafat etdiklərini zənn etsə də, çaşıb qalmışdı; çünki hamının üz-gözünün ifadəsi ciddi idi. Sanki bomboz daşa dönmüş sifətlərdə uzun bir tarix bərkiyib, kirəcləşib, kristallaşıb daşa dönmüşdü.
    Cavad Əmirxanlının susub dinləməkdən başqa bir əlacı qalmadı. Amma növbədə duranlar nəinki tərpənir, hətta deyəsən, öz yerlərini daha da möhkəmlətmək barədə düşünürdülər.
    İki gün sonra o, yenə həmin pəncərənin önündə idi.
    İçəridəkilərin bir qismi ayaq üstəydi. Köhnə, sınıq-salxaq stullarda əyləşənlər də vardı. Cavad Əmirxanlının “köhnə tanışlar”ı da burada idi. İki gün öncə görüb yadında saxladığı ağ saçlı, qara kəlağayılı qadın asta addımlarla ona yaxınlaşıb yenə zəndlə, uzun-uzadı baxışlarla onu süzərək handan-hana dilləndi:
    - Bura bax, sən Cavad deyilsən?
    O, çaşıb qaldı. Udqundu. Bu qadın onu haradan tanıyırdı görəsən? Handan-hana duruxa-duruxa dedi:
    - Hə, Cavadam. Tanımadım sizi...
    Qadın əli ilə kəlağayısının ucunu didişdirə-didişdirə dilləndi:
    - Vaxtilə universitetdə bir oxumuşuq. Aliyəyəm də...
    Cavad Əmirxanlı ani fikrə getdi. Həqqətən, vaxtilə onunla birgə Aliyə adlı bir qız təhsil almışdı. O, çox sakit, dərsdən başqa heç bir mövzuda söhbət etməyən tələbəydi. Oxuduqları müddətdə kursdakıların heç biri ilə, o cümlədən Cavadla, bir kəlmə kəsməyən bu qızın ötən illər ərzində az qala sir-sifəti də onun yaddaşından silinib getmişdi.
    - Aliyə... Hə, yadıma düşdü. Sən burada nə gəzirsən? Gərək ki, sən özün ayrı rayondan idin.
    - Elədir. O vaxt bu rayona ərə gəldim. Sizin qonşu kəndə.
    - Harada işləyirsən?
    - Heç yerdə. Elə o vaxtdan iş növbəsindəyəm. Gör bir aradan neçə il keçib...
    Cavad Əmirxanlı sanki boşluğa düşmüşdü. Elə bil qadının dedikləri iki gün əvvəl eşitdiyi söhbətin davamı idi; onda kişilərin dediklərini indi bu qadın təkrar edirdi.
    Bəlkə bura heç ona lazım olan yer deyildi? Olsun ki, bu binaya normal adamlar gəlmirlər. Bəlkə onu, lap elə onların hər ikisini, həm Aliyəni, həm də Cavad Əmirxanlı ağıldankəm hesab edib bura göndərmişdilər.
    - Neçə uşağın var, Aliyə?
    Qadın başını aşağı salıb dedi:
    - Ailəm yoxdur. Heç yerli-dibli olmayıb.
    Cavad Əmirxanlı çaşıb qaldı:
    - Ailən yoxdur?.. Axı bayaq dedin ki, sən bu rayona ərə gəlmisən...
    - Elədir... Ərə gəlmişdim. Toy günü nişanlımı tok vurub öldürdü. Belə deyirlər... O, elə həyətin ortasındaca bir göz qırpımında qapqara kösövə dönmüşdü. Belə deyirlər... Mən də elə o vaxtdan burada, bu rayonda qalası oldum. Nişanlımın yaşlı, xəstə anası vardı, uzun illər ona baxdım. Bir neçə il əvvəl o da öldü. Mən elə o vaxtdan işsizəm... Mənimlə oxuyanların əksəriyyəti çoxdan pensiyaya çıxıb. Mən isə hələ də iş növbəsindəyəm. Bilirəm ki, iş verməyəcəklər. Amma mən prinsipə düşüb neçə illərdir ki, az qala hər gün gəlirəm bura. Guya nə vaxtsa iş verəcəklər. Belə deyirlər... Bəs sən burada nə edirsən, Cavad? Bilirəm, sən o vaxtdan şəhərdəsən... Pensiyaya çıxmısan? Sən yaxşı pensiya alırsan yəqin. Böyük alimsən. Hər yerdə tanıyırlar səni.
    Yox, deyəsən, qadının ağlı-başı yerində idi.
    Cavad Əmirxanlı bir qədər duruxub dilucu dedi:
    - Mən hələ pensiyaya şıxmmamışam... Burada bir balaca işim var.
    Qadın yenə kəlağayısının ucunu didişdirməkdə idi. O, sanki kiminsə eşidəcəyindən ehtiyat edirmiş kimi astadan dilləndi:
    - Bəs növbən var sənin?
    Cavad Əmirxanlı çaşıb qaldı. Nə cavab verəydi? Axı heç onun özü də bilmirdi ki, burada növbəsi var, ya yox.
    - Növbə? Yox, ikinci dəfədir gəlirəm bura. Qoy hələ vəziyyətlə tanış olum, sonra növbə tutaram.
    - Mən öz növbəmi verə bilərəm sənə.
    - Yox, sağ ol... Əziyyət çəkmə.
    - Bəlkə də mənim ömrüm çatmayacaq... Mənə iş-güc verən də olmayacaq. Bunu dəqiq bilirəm. Səbəbini də bilirəm, amma sən məndən soruşma bunu. Mən sadəcə prinsipə düşmüşəm...
    - Düz edirsən. Belə də lazımdır. Gərək adam öz haqqını həmişə, hər yerdə tələb eləsin. Qoy mən də öz növbəmə yazılım. Kim tutur siyahını?..
    Qadın yenə astadan dilləndi:
    - Burada növbəyə yazılmaq üçün də növbəyə yazılmaq lazımdır.
    Cavad Əmirxanlı çiynini çəkdi:
    - Heç nə anlamıram...
    - Burada anlaşılmaz bir şey yoxdur ki... Növbəyə yazılmaq istəyənlərin növbəsi bax o pəncərədə tutulur. Gəl gedək sənə göstərim.
    Qadın irəli yeridi. Cavad Əmirxanlı ayaqlarını sürüyə-sürüyə onun arxasınca addımladı.
    Açıq pəncərənin arxasında sifətini dərin qırışların doğradığı bir kişi göründü:
    - Eşidirəm....
    Aliyə tez dilləndi:
    - Bu, Cavad Əmirxanlıdır. Yəqin ki, adını eşitmisən. Tanınmış, böyük alimdir. Növbəyə durmaq üçün növbəyə yazılmaq istəyir.
    Kişi öz sifəti kimi qırışlarla zəngin olan arıq, quru əlini pəncərədən bayıra uzadıb az qala “böyük alimin” üstünə çəmkirdi:
    - Sənədlərini ver bura.
    Cavad Əmirxanlı çaşdi. Qeyri-ixtuyari dilləndi:
    - Nə sənəd?
    Kişinin əllərinə bənzəyən qartımış sifəti yana, qadına sarı çevrildi:
    - Sən izah edərsən buna, qoy bilsin ki, bizə hansı sənədlər lazımdır.
    Aliyə cəld dilləndi:
    - Yaxşı, oldu... İzah edərəm.
    Onlar pəncərədən aralandılar.
    Cavad Əmirxanlının sual dolu gözləri Aliyənin üzünə dikildi.
    Qadın onu diqqətlə süzüb dedi:
    - Hə, indi get başla sənədləri toplamağa.
    - Hansı sənədləri?
    - Lap əvvəlcə, dəlixanaya getməlisən.
    - !!!
    - Hə, yəqin təəccüblənirsən.
    - Axı mən sürücülük vəsiqəsi almıram...
    - Elə bunlar da onu deyirlər...
    - Nəyi?
    - Deyirlər ki, hətta, adi sürücülük vəsiqəsi almağa belə, dəlixanadan kağız tələb olunur... O ki ola bu boyda dövlət idarəsi... Bəlkə birinin ağlı azdır, vurub növbədəkilərin birini öldürdü, onda buna kim cavabdeh olsun?.. Bunu mən demirəm ha, bunlar deyirlər.
    - Başa düşürəm... Deməli, birinci dəlixanaya getmək lazımdır.
    - Bəli. Uzaqda deyil dəlixana, bax elə bu binanın o başındadır. Amma oraya tək getmə...
    -...
    - Bilirsən niyə? Birdən orada səni tutub həqiqətən dəli kimi içəri salarlar. Bizim rayon öz dəlilərının sayına görə ölkədə axırıncı yerlərdən birini tutur. Buna görə yuxarıdan bizim rayonun rəhbərliyinə həmişə ciddi irad bildirilir. Çox işdə öndəyik, məsələn, ölüm hallarına görə öndə gedirik. Mən riyaziyyatçıyam, ölənlərin statistikasını aparıram. Elə-belə, özümçün. Amma dəqiq bilirəm ki, ruhi xəstələrimizin sayı ölkə səviyyəsindən azdır. İndi burada çoxları çalışır ki, biz bu sahədə də birinci yerlərdən birini tutaq. Oraya müraciət edəndə yanında sənə zamin dura biləcək ağıllı bir adam olmalıdır. Mən sənə zamin durardım. Amma qorxuram, Cavad. Bilirsən niyə? Bilmirsən hə? Əvvəla, ona görə ki, birdən mənim özümü də tutub dəli kimi içəri basarlar. Oradakıların çoxu kişilərdir. İkincisi də, təmiz adıma ləkə gələ bilər. Qız uşağıyam, indiyəcən adıma bir söz deyilməyib. Bizim cammat bir az sözgəzdirəndir. Bu yandan da səni yanımda görüb deyəcəklər ki, görəsən odla pambığın bir yerdə nə işi? Yəni yad kişi ilə yad qadının bir yerdə olmasına burada yaxşı baxmırlar... Bağışla ey, Cavad...
    - Bəs onda mən nə edim, zamin olmaq üçün kimi tapım?
    Qadın bir az fikrə gedib, nəhayət, dilləndi:
    - Qapıda dayanan ağxalatlının cibinə pul qoyarsan. Bunlar pulu cox sevirlər. Öz təmiz adları, namusları kimi... hələ bir az da artıq... Bunlar puldan başqa hər şeyə nifrət edirlər.
    Cavad Əmirxanlı Aliyənin işarə etdiyi səmtə baxdı. Başını bulayıb çıxdı.
    O, qadının göstərdiyi səmtə doğru irəlilədı. Qapıda dayanan ağxalatlı kök bir adam idi, qırışsız, dümağ sifəti vardı, sallaq-qırmızı dodaqları yarıaçıq idi. Cavad Əmirxanlı bu adamın qadın, yaxud kişi olduğunu müəyyən edə bilmədi, əlini cibinə salıb pul çıxartdı, pulu kişi və ya qadın olduğu bilinməyən adamın ovcuna basdı; adamın əli yumşaq və tərli idi. Adam əlini döş cibinə atıb oradan ağ bir kağız çıxarıb verdi, bunu elə cəld etdi ki, sanki Cavad Əmirxanlıdan aldığı pulu elə döş cibindəcə bir anın içində ağ kağıza çevirmişdi. Adam yumşaq əlinin ətlı şəhadət barmağını açıq pəncərələrdən birinə sarı tuşladı.
    Cavad Əmirxanlı təzədən geri döndü, işarə olunan açıq pəncərəyə yaxınlaşıb ağ kağızı irəli uzatdı, ona oradan sarı bir vərəq uzatdılar, o bir xeyli bu sarı vərəqin o üz bu üzünə baxdı, bu vərəqin üstündə də yazı yox idi, bu zaman haradansa zühur edən Aliyə ona yaxınlaşdı, sarı vərəqə alıb diqqətlə baxdı, sanki qoxlamaq üçün burnuna tutdu, qadının üzünə sevincişartısına bənzər bir işıq yayıldı:
    -Sənu növbəyə durmaq üçün növbəyə yazıblar.
    “Növbəyə yazılmaq üçün növbə nədir görəsən?”
    Belə də növbə olar bəyəm? Eşitdikləri isə ona komik və ya absurd əsərlərdə təsvir olunan hadisələri xatirladırdı. O, kənddə qaldıqca burada baş verənlərə daha yaxından bələd olurdu. Şəhərdə nələrin baş verdiyini anlamaq onun üçün çətin idi. Amma burada...
    Görünür, böyük dünyanı bütün rəngləri ilə yalnız kiçik mühitdə görmək mümkündür.
    Burada adamları sanki yaşamaqdan daha çox, vaxtın keçib getməsi düşündürürdü.
    Axşamın düşməsi Günəşin çıxmasından daha maraqlı idi.
    Zülmət özü ilə bərabər bir qara örtük də gətirirdi ki, bu qara örtüyün altında rahatca gizlənmək imkanı yaranırdı.
    Hamı nəyi isə gözləyirdi, amma bu “nəyi”n adını və onun nədən ibarət olduğunu heç kəs bilmirdi.
    Adamların sifəti bomboz daşlara oxşayırdı; di gəl ki, bu boz daşları götürüb hörüyə qoyan bir adam yox idi.
    Cavad Əmirxanlı burada qaldıqca sanki ayaqları torpağa daha möhkəm işləyirdi. Amma ona elə gəlirdi ki, ayaqlarını dərinliklərə çəkən münbit torpaq yox, dibsiz bataqlıqdır. Hərdən o, var qüvvəsi ilə dartınıb bu gözəgörünməz “bataqlıq”dan çıxmaq istəyirdi. Di gəl ki, cəhdi bir nəticə vermirdi; onu aşağıya sarı dartırdılar.
    Artıq gec idi. Axşam düşmüşdü. Cavad Əmirxanlı yola çıxdı, sürətlə ötüb gedən yük maşınlarından birinin sürücüsünə əl etdi, maşın xırp yerində dayandı, məlum oldu ki, sürücü Çaparlı tərəfdəndir, özü də onu tanıyır, amma kabinədə yer yox idi, orada əliuşaqlı cavan qadın vardı, sürücü adlı-sanlı alimi yolda qoymaq istəmirdi, di gəl ki, onun kuzovda yol getməsinə də razı deyildi; axı eşidib-bilən nə deyər, dağdan ağır bir kişini, məşhur bir alımı kuzova qaldırmaq sürücünün ağlına batmırdı. Amma məşhur həmyerli sürücünü bir təhər razı saldı, hıqqana-hıqqana kuzova qalxdı; sən demə sürücü kuzova həm də toyuq-cücə yükləyibmiş, bu toyuq-cücələr üst-üstə yığılmış kağız yeşiklərin içində idi; ev quşlarının başı arabir yeşiklərin deşıklərindən eşiyə çıxırdı. İndi kuzova yad adamın mindiyini görən toyuq-cücələr ağız-ağıza verib cikkildəşməyə başladılar.
    Onlar kəndə çatanda qaranlıq qanadlarını gen-gen açıb sankı pıçıltı ilə layla deyirdi. Kənd yuxu dənizində üzürdü. Elə bil əkin-biçindən qayıdan yorğun kəndli ağzı üstə düşüb daş yuxusuna getmişdi.

    ...Onun özü öz xasiyyətində yaranan dəyişikliyin fərqinə varsa da, bunun səbəbini düz-əməlli anlaya bilmirdı. Ona nə olmuşdu? Son vaxtlar o, gözgörəti başqa bir həyatı yaşamağa başlamışdı; sanki uzun müddət ensiz bir çayın axarı ilə sakitcə üzüb gedən qayığı indi çayın axarına qarşı istiqamətləndirmişdilər; qayıqsa yerində ləngər vurur, tez-tez müvazinətini itirirdi; hiss olunurdu ki, bu qayığın ta geriyə dönmək imkanı yodur, çünki qayıq uzun, çaysa ensiz idi; o, yalnız bir səmtə, əvvəlcədən müəyyən olunmuş istiqamətə, üzə bilərdı. Tərsinə üzmək çətin olsa da, tərs qayıqçı öz inadından dönmək istəmirdi.
    Elə işlədiyi elm mərkəzinin rəhbərliyi də onun xasiyyətində son zamanlar üzə çıxan qəribəliklərinə göz yumurdu; ömrünü-gününü elmə həsr etmiş ahıl bir adama innən sonra nə məsləhət vermək olardı? Söz yox ki, bu yaşdan sonra onun hansısa dəyərli bir əsər yazacağına da ümid yoxdu. İndiyəcən yazdığını yazıb, elədiyini eləmişdi. Əsərləri xaricdə çap olunmuş, özü dəfələrlə beynəlxalq toplantılarda çıxış etmiş, nüfuzlu mükafatlara layiq görülmüşdü. Rəhbərlik etdiyi laboratoriyada işləyənlərin əksəriyyəti isə onun öz yetirmələri, keçmiş tələbə və aspirantları, bakalavr və magistrantları idi. Onların da öz müəllimlərinin hərəkət və rəftarında son zamanlar yaranan qəribəliklərə göz yummaqdan başqa bir əlacı qalmamışdı.
    Cavad Əmirxanlı öz aləmində idi. O, əmin idi ki, hələ görülməmiş işləri çoxdur. Daxilindən gələn bir səs ona böyük kəşflərin irəlidə olduğunu pıçıldayırdı. Son aylarda isə bu pıçıltını ucadan gələn səslər təkrarlamağa başlamışdı; indi o səslərin sahibləri də üzə çıxmaqda idi. Doğrudur, Cavad Əmirxanlı hələlik o səs sahiblərindən yalnız biri ilə görüşüb söhbətləşə bilmişdi. Amma əmin idi ki, uzun illərdən bəri onu narahat edən bir çox suallara, nəhayət, çox yaxın zamanlarda cavab tapa biləcəkdi.





    Bəyazla indiyəcən baş tutan görüşlər onu başqa bir aləmə aparmışdı.
    Cavad Əmirxanlı sanki bu təması lap çoxdan gözləyirdi.
    Bu görüşlər onu başqa bir dünyaya çəkib aparırdı.
    Cavad Əmirxanlı hər görüşdən sonra yeni bir arzuya düşürdü.
    Bu, reallıqdan uzaq fantastik arzulara oxşayırdı.
    Cavad Əmirxanlı alim idi və məşğul olduğu elm sahəsində öz sözünü deməkdən heç zaman çəkinməmişdi. O, bir sıra ideyaların müəllifi kimi tanınırdı. Onun irəli sürüdüyü ideyaların bir çoxu həmkarları arasında kəskin diskussiyaya səbəb olmuşdu. Onu təqdir edənlər də vardı, təkzib və tənqid edənlər də. Hətta, gizlində öz ahıl həmkarlarını ələ salanlarada təsadüf olunurdu; belələri fürsət düşəndə bir-birlərinə göz vurub astadan: “bu kişi qocalıb, ağlına gələni sayıqlayır”-deyə, rişxənd də edirdilər.
    Cavad Əmirxanlının irəli sürdüyü başlıca mülahizələrdən biri bundan ibarət idi ki, bütün ağır xəstəlikləri uzaq məsafədən müalicə etmək mümkündür. Yox, o, burada hansısa rəmmalın və ekstrasensin “müalicə üsulunu” nəzərdə tutmurdu; söhbət real müalicədən gedirdi. O, hesab edirdi ki, adamları ən uzaq və əlçatmaz məsafədən nəiki müalicə etmək, hətta, bioloji eneri ilə yükləmək belə mümkündür. Bu, bir qədər də son illərdə kütləviləşmiş mobil telefonların yüklənməsinə bənzəyirdi. Bəs bu enerji necə, hansı vasitə və üsulla həyata keçirilə bilərdi? Çünki telefonda əvvəlcədən yerləşdirilmiş konkret mexaniki kod, yaddaş kartı, enerji mövcud olur. Bəs insanlarda necə? Çox güman ki, gələcəkdə bədən əzalarından hansındasa ötürücülər yerləşdirmək lazım gələcəkdi.
    İnsanların, lap elə bütün canlıların, bir məsafədən digərinə xırada hissəciklər kimi, molekullar şəklində ötürülməsi də Cavad Əmirxanlını çoxdan düşündürən məsələlər idi. Necə ola bilər ki, kağız üzərindəki hər hansı bir şəklin və ya lentə çəkilmiş kadrların texniki vasitələrlə uzaq məsafələrə ötürülməsi mümkün olsun, amma canlı hüceyrələrin ötürülməsi mümkün olmasın?
    Cavad Əmirxanlını uzun illərdən bəri başqa bir məsələ də ilgiləndirirdi. Kompyüter texnologiyasının cəmiyyətin bütün sahələrinə “hücümü” onun fantaziyasını daha da qanadlandırmışdı; o, özlüyündə az qala normal ağlın belə qəbul edə bilməyəcəyi dərinliklərə baş vurmaqda idi. Əgər hər hansı bir informasiya kompyüterin yaddaşına və oradan da kağız və lentlərə köçürülürsə, bu prosesi insan beyninə tətbiq etmək yalnız fantastik arzu olaraq qala bilməzdi; çox gümün ki, bu ideya tezliklə həyata keçirilə bilərdi. Və ola bilsin ki, həmin ideyanın, daha doğrusu, reallaşacaq bu kəşfin, ilk müəllifi elə Cavad Əmirxanlının özü olacaqdı.
    Bəli, onu son vaxtlar bir mütəxəssis kimi daha çox insan beyninin xassəsi maraqlandırırdı.
    Beyin şüurun bətnidir. Bu informasiya adi, sıravi adama da yaxşı məlumdur. Lakin Cavad Əmirxanlını daha çox şüurun yaranmasını təşkil edən amillər məşğul edirdi. Beyin fikrin, şüurun qabığıdır. Bəs görəsən bu “qabıq” olmadan şüur mövcud ola bilərmi? İnsan beynindən kənarda, hansısa məchul zonada, sirli məkanda şüurun inkişafına nail olmaq mümkündürmü? Beyin gizlinlərinin öyrənilməsi, onun inikas xassəsinin təcrübəyə tətbiq olunması elmdə yeni bir mərhələnin açılması demək olardı.
    Cavad Əmirxanlı daha çox informasiyaların, bir az da geniş şəkildə götürülsə, şüurun köçürülməsinə nail olmağın yollarını axtarıb tapmaq istəyirdi. O, beyindəki bütün informasiyaların surətinin çıxarılacağı vaxtın uzaqda olmadığına əmin idi. Bəli, bəli, nə vaxtsa obyektdəki (insan beyinindəki) informasiyalar texniki vasitələrlə subyektə (lentə) köçürüləcək. Bu, hansısa bir kompyüterdəki informasiyaların sıravı operatorun səyi ilə adi diskə, disketə və ya yaddaş kartına köçürülməsi kimi sadə bir əməliyyaı xatırladacaq. Amma bu prosesin mahiyyəti heç də ilk baxışda təsəvvür olunduğu qədər sadə bir məsələ ola bilməzdi.
    Cavad Əmirxanlı beyin aparatını mükəmməl şəkildə öyrənmişdi. Ona məlum idi ki, insan beyni haradasa yüz milyard əsəb huceyrəsindən təşkil olunub. O, hər neyronu bir ulduz hesab edirdi və elə göydəki ulduzlarla beyindəki “ulduzlar” arasında da bir əlaqənin olduğuna şəkk-şübhə etmirdi. Astronomların təxmini hesablamasına görə, kainatdakı ulduzların sayı insan beynindəki ulduzların sayından iki dəfə artıqdır, yəni ikiyüz milyarddır. Cavad Əmirxanlı bu statistikaya şübhə ilə yanaşırdı. O, qəti şəkildə belə bir qənaətə gəlmişdi ki, insan beynindəki neyronların sayı ilə kainatdakı ulduzların sayı tam bərabər olmalıdır; yəni hər iki aləmdə say yüz milyardlıq kəmiyyətlə hesablanmalıdır. O, bu məntiqdən çıxış edərək belə hesab edirdi ki, Yer kürəsində yaşaya biləcək insanların sayı hələ on dəfə arta bilər; daha doğrusu, burada yüz milyard insanın yaşaması üçün təbii imkan və şərait mövcuddur.
    Cavad Əmirxanlı nə üçün belə düşünürdü? O, özlüyündə üç amilin: a)insan beyni, b)cəmiyyəti təşkil edən bəşər övladı və c)özündə sonsuzluğu əks etdirən kainatın, arasında saysız-hesabsız əlaqələrin olduğu qənaətinə elə-belə gəlməmişdi; o, bu əlaqələrin müxtəlif müstəvi və məkanlarda mövcud olmasını özünün konkret qənaət və təhlillərindən çıxış edərək irəli sürürdü. İnsan beyni kainatın “beyni” ilə həmahəng bir sistemə malikdir, yəni hər beyində kainatdakı qədər ulduz “yanıb-sönür”. Hər ulduz bir neyrondur, hər neyronsa bir ulduz. Beləliklə, insan beynindəki neyronların, dünyadakı insanların və kainatdakı ulduzların sayı tamamilə eynidir; bu aləm heç də bəzilərinin düşündüyü kimi sistemsiz bir xaosdan ibarət deyildir; kainatda pozulmaz bir harmoniya, nizam mövcuddur və insanın bəlkə də ən başlıca vəzifəsi bu qanunauyğunluğu dərk etməkdir.
    Cavad Əmirxanlıya görə, insan beyni təkcə adi materya və cisimdən ibarət deyildi. Beyin məkan və zamanın müştərək mövcud olduğu konkret müstəvidir. Dünyada məkanı yaşadan predmet və fenomenlər çoxdur. Kiçik qum zərrəsəndən tutmuş ən nəhəng planetlərə qədər bütün cisimlər öz varlıqları etibarı ilə məkanı təmsil edirlər. Amma zamanın yaşarılığı bir az başqa cürdür; bu dünyada, lap elə bütün kainatda, zamanın mövcudluğunu ifadə edən yeganə fenomen insan beyni, daha doğrusu, insan yaddaşıdır. Yaddaş yoxsa, hansı zaman söhbəti ola bilər ki? Yaddaş zamanın mövcudluq müstəvisidir. Beyin təyyarələrin uçuş meydançasına bənzəyir, insana məxsus olan bütün ideyalar, o cümlədən yaddaş özü, hər cür uçuşu məhz beyin müstəvisindən həyata keçirir. Bu, bəlkə də praktik elmdən uzaq nəzəri, idealist, həm də subyektiv baxış idi; amma Cavad Əmirxanlı öz mövqeyindən geri çəkilmək istəmirdi. O, belə hesab edirdi ki, beyin zamanla məkanın qovuşduğu yeganə müstəvi olsa da, burada hələ elmə məlum olmayan ziddiyyətli proseslər gedir, habelə insan beyni bir model kimi təkcə Yer planetinin deyil, habelə, bütün kainatın, qalaktikanın əlamətlərini özündə əks etdirir. Bütün planetlər, əslində, insan beyninin kiçildilmiş modelidir.
    Ağılda və yaddaşda ən azından təbiətə məxsus bütün əlamət və keyfiyyətlər yaşamaqdadır. Nə yoxdur orada- insan beynində, daha doğrusu, insan yaddaşında? Dağlar, dərələr, okeanlar, səhralar, uçurumlar, mağaralar. Orada küləklər əsir, ildırımlar şaxıyır. Çayların zümzüməsi, dənizlərin uğultusu yaşayır insanın yaddaşında. Bütün bunların hamısı insanlara nəsildən-nəslə ötürülən əbədi informasiyalardır. İnsan yaşa dolduqca həmin kodlaşmış, gizli informasiyalar da tədricən üzə çıxır, insanları bu və ya digər hərəkətlərə sövq edir. Yaddaşdakı təhrikedici məlumatlar kompas əqrəbi kimi dəyişkənliyə malikdir; onlardan bəziləri insanı xislətcə xeyirə, digər qismi isə şərə qulluq etməyə yönəldir. Elə bu səbəbdən də insanın qəhrəman və ya cinayətkar kimi yetişməsinin elə böyük məsafə fərqi yoxdur, bunların arasında nazik kağız divar olur; bu, bir növ iti bıçağın kimin əlində olmasına bənzəyir; bəli, baxır o bıçaq kimin əlindədir; həmin bıçaq cinayətkarın əlində olanda kininsə həyatına qəsd edilə bilər, amma cərrah əlində olan bıçaq kiminsə həyatını xilas edən möcüzəyə çevrilə bilər.
    İnsanın hansı “düşərgəni” seçməsi çox zaman onun özündən asılı olmur; şərin hökmranlıq etdiyi mühitdə insanlar, adətən, pislik etməklə irəli getməyə çalışırlar; xeyirin üstünlük təşkil etdiyi sosial atmosferdə isə adamlar daha çox başqalarına yaxşılıq etmək barədə düşünürlər.
    Normal insan beyninə anadangəlmə analiz və sintez etmək qabiliyyəti xasdır.
    Elə buna görə də Cavad Əmirxanlı indiki halda insan yaddaşının surətinin çıxarılmasının mümkünlüyünə inanırdı. O, belə hesab edirdi ki, insan yaddaşını müasir texnoloji vasitələrlə diskə köçürməyin zamanı çatıb; bu, lap kompüterin yaddaşındakı yazı və informasiyaların disklə köçürülməsini xatırladan, indi hamıya adi və sadə görünən bir əməliyyata bənzəyəcəkdi.
    Bəs beyin kimi mürəkkəb bir orqanın yaddaş qatına necə müdaxilə etməli, oradaki intəhasız informasiyanı hansı yolla əldə etməli, həmin məlumatları hansı texniki vasitələrin köməyi ilə süni yaddaş aparatına köçürməli, bir sözlə, beyindəki məlumatları necə maddiləşdirməli?
    Cavad Əmirxanlı yaddaşdakı qlobal məlumatların mexaniki şəkildə yaddaş kartına daxil olmasının hələlik yalnız nəzəri əsaslarını işləyib hazırlasa da, tezliklə həmin prosesin praktiki həllinə nail olunacağına zərrə qədər şübhə etmirdi. Lakin yaddaşın bu şəkildə “maddiləşməsı”, digər tərəfdən, yeni faciələrin yaranması demək idi. Yaddaşın hansısa karta və ya diskə köçürülməsi, nə qədər böyük kəşf olsa da, onun qorxulu nəticəni indidən təssəvvür etmək mümkün idi.
    Bu kəşf insanları və bütövlükdə insanlığı, hansı naqis mərhələyə gətirib çıxarar və bu zaman nələr baş verə bilərdi?
    Məsələ burasındadır ki, insan yaddaşı qətiyyən mexaniki, statik səciyyə daşımır və o, biolji və sosial münasibətlərin məntiqli sistemi kimi fəaliyyət göstərir. Yaddaşdan kənarda insan, eləcə də insandan kənarda yaddaş yoxdur.
    Elə isə yaddaşın köçürülməsi insanlara nə verə bilərdi? Təbii ki, xeyirə xidmət edən insanların bu çür “surətşıxarma” əməliyyatının elə bir qorxusu ola bilməzdi; belələri mövcud bəşəri dəyərlərdən və öz fərdi tərbiyə prinsiplərindən kənara şıxaraq kiməsə utanc gətirə biləcək hansısa bəd əmələ rəvac verməyən adamlardı. Başqa sözlə, bu tip adamların beynində yalnız ətraf üçün gətəkli, xeyirli fikirlər dolaşır. Amma yaddaşın surətinin çıxarılması şərə xidmət göstərən kəslər üçün istər-istəməz böyük təhlükəyə şevriləcəkdi. Axı daim başqalarına pislik etmək, badalaq vurmaq, tələ qurmaq haqqında düşünənlər bu yeni kəşfi necə qəbul edə bilərdilər?
    Yaddaşın surəti və ya başqa sözlə “elektron versiyası” əldə olandan, “diskə köçürüləndən” sonra kimin kim olduğu bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxacaqdı. Bu zaman cinayətkarların illər boyu qafasında gəzdirdiyi müdhiş planlar, məkrli dostların qurduğu gizli tələlər,ömürləri boyu bir-birlərinə xəyanət etmək üçün fürsət gəzən ər-arvadın məkr üzərində qurulan münasibətləri aşkarlanıb kitab kimi oxunacaqdı. Bu “disketlər” hələ nə qədər həqiqət kimi imitasiya olunan yalanların üstünü aşacaqdı. Məhəbbət adiyla təqdim edilən neçə-neçə xəyanətin ünvanı məlum olacaqdı. İllər boyu dost kimi təqdim edilən adamların bir-birinə canavar xisləti ilə yanaşdıqları günlərin bir günü faş olacaqdı.
    Yeni kəşf cəmiyyətdəki insanları çəxsiyyət kimi deyil, kölə kimi görmək istəyən bir çox dövlət başçılarının, siyasi xadimlərin aşkar-gizli niyyətlərinin üstünə işıq salacaqdı.
    Yaddaş gizlinlərinin aşkarlanması, qəzaya düşən təyyarədəki “qara qutu”da üzə çıxan həqiqi informasiyaya, daha doğrusu, çılpaq həqiqətin özünə bənzəyəcəkdi.
    Nəhayət, artıq rəzalət, yalan, saxtakarlıq bataqlığında boğulan insanın azad bir mühitə çıxmağına az, lap az qalırdı.
    Kimin kim olduğu çox tezliklə məlum olacaqdı. O, buna ürəkdən inanırdı.
    Amma o, daxilən çox narahat idi. Ürəyi rahatlıq tapmırdı: əgər günlərin bir günü Cavad Əmirxanlı öz nəzəri hipotezlərini reallaşdıra bilsəydi, yəni beynində dolanan fikirlər lentə alınsaydı onun öz həyatında da faciələr baş verə bilərdi. Axı bu kəşf hər cür saxtakarlığa ölümcül zərdə vuracaqdı. O, istər-istəməz öz arvadı Ətiqə ilə son zamanlar yeni “müstəviyə” keçən münasibətlərini xatırlamalı oldu; məsələ burasında idi ki, bu münasibətlər heç də zahirdə göründüyü qədər sadə və hamar deyildi. Hər halda Cavad Əmirxanlı ağır mərəzə mübtəla olmuş arvadı ilə yalançı “səmimiyyət” və “sevgi” oyunu oynayır, bir növ saxtakarlığa rəvac verirdi. Axı onun ürəyindəki coşqun gənclik hisslərini indi bir rəhm hissi əvəz etmişdi; o, indi arvadını sevmirdi, sadəcə olaraq onun halına acıyırdı, ona yazığı gəlirdi. Bax, günlərin bir günü Cavad Əmirxanlının kəşfi həyata vəsiqə alsaydı, yəni beyindəki bütün gizli fikirlər lentə alınsaydı, onun ağlından keçənlər də faş olacaqdı və təsadüf nəticəsində Ətiqənin əlinə düşə biləcək həmin “sirli lent” onun həyatında çox şeyi alt-üst edə bilərdi. Ən azından o, öz gizli düşüncələrinə görə arvadının gözündə gərəksiz bir heçə çevrilə bilərdi.
    “Pis şeylər haqqında düşünməyin, çünki bütün düşüncələriniz bir gün faş olacaq.
    Yalanlara qucaq açmayın, çünki o yalanlar bir gün ilan olub boynunuza dolanacaq sizin.
    İndidən əmin olun, törətdiyiniz cinayətlər bir vaxt sizin üzünüzə oxunacaq.
    Və bütün bunların baş verməsi üçün qiyamət gününü gözləməyə ehtiyac qalmayacaq.
    Siz sağlığınızda bu deyilənlərin şahidi olacaqsınız”.
    Cavad Əmirxanlı ağlına gələn, üryindən keçən bu fikirləri çox vaxt ucadan, az qala qışqıra -qışqıra deyirdi. O, bu sözlərin hamının qulağına çatmasını çox istəyirdi. Amma öz dediyini yalnız özü eşidirdi. Onu nəinki sıravi, adi adamlar, hətta, heç öz həmkarları belə anlamır, anlamaq istəmir, çox vaxt müəmmalı bir sükutla qarşılayırdılar. Hələ sükut edənlərin ata-babasına rəhmət demək lazım idi; məsələ burasında idi ki, bir çoxlarının nəzərində Cavad Əmirxanlı vaxrilə istedad sahibi, indi isə ağlını itirməkdə olan bir mariginal, əcaib təbiətli şəxs idi.
    Əslində, Cavad Əmirxanlının da öz həmkarlarına münasibəti birmənalı deyildi. Onunla eyni laboratoriyada çalışanların əksəriyyəti öz müəllimlərinin, elmi rəhbərlərinin xətrini istəyirdilər. Amma son illər elmə həşarat kimi daraşanların sayı artmışdı və bu cür “elm həşaratlarının” çoxu hər nə cür olursa-olsun “alimlik diplomu” almaq arzusu ilə yaşayan, istedaddan məhrum sırtıq, sürtük adamlar idi. Alimlərin, elm adamlarının dözülməz kasıb həyat şəraitindən sui-istefadə edib kiçik maliyyə dəstəyinin əvəzində qalın-qalın dissertasiyalar yazdıran bu adamların çoxu yüksək mənsəbli, ali ranqlı dövlət məmurları idilər. Cavad Əmirxanlının eşidib-bildiyinə görə indi hər tədqiqat işinin öz “qiyməti” vardı. Rayon və ölkə səviyyəsində məsul vəzifələrdə çalışan, nazirliklərdə kök atan, hətta, bir çoxunun çibində deputat və diplomat mandatı olan bu adamlarla mübarizə aparmaq artıq mənasız iş idi; çünki indi bu işlə, dissertasiya yazmaq və yazdırmaqla tək-tük adamlar yox, bütöv bir ordu məşğul olurdu. “Anonim tədqiqatların” bir çoxunun müəllifi Cavad Əmirxanlının öz keçmiş tələbələri idi. Cavad Əmirxanlı bunu yaxşı bilirdi. Əvvəllər həmin “əldəqayırma” əsərlərin müzakirələri zamanı o, bir neçə dəfə kəskin şəkildə öz irad və etirazını bildirmişdi. Amma sonralar bu cür çıxışların mənasız olduğunu anlayıb, susmağa üstünlük vermişdi. Hər şey tərs-avand qurulmuşdu: əsl alimlər əl-ələ verib cahil məmurlar üçün dissertasiya yazırdılar. Elmi adlar üst-üstə qalaqlansa da elm özü inkişaf etmir, yerində sayır, bəlkə də geri gedirdi; iştahlı məmurlarınsa maddi və mənəvə tələbatı ödənmirdi ki, ödənmirdi; onlar təkcə “quru” ad-san yox, həm də “yuxarılardan” böyük-böyük mükafatlar, orden-medallar, fəxri adlar tələb edirdilər. Bu, lap hindu qəbilə başçılarının əməlinə oxşayırdı; bu başçılar əllərinə düşən bütün parıltılı daşları, lələkləri, qabıqları, çınqılları öz boyun-boğazlarından asıb “azarlarını öldürdükləri” kimi, son illərin qondarma alimləri, “alıimi-biəməlləri” də bər-bəzəkli diplom, orden və medalları üst-üstə qalamaqla öz nəfslərini öldürməyə çalışırdılar.
    Elm gözgörəti kökü kəsilən dinazavrların vəziyyətinə düşmüşdü; qondarma alimlər istedadlı alimlərə dərs verməkdə idi. Yalançı elm həqiqi elmin dəfnində yaxından iştirak edirdi.
    Cavad Əmirxanlı daxilən elmin gününə ağlasa da, vaxtilə seçdiyi bu yoldan dönmək fikrində deyildi. Amma, deyəsən, bu yol onu heç özünün də ağlına gəlməyən naməlum, sirli bir mənzilə çəkib aparırdı.
    Cavad Əmirxanlı hər gün, hər saat öz-özü ilə daxili mükalimədə, həsb-halda idi. O, hələlik özünün şəhərdə itirdiyi enerjisini- gücünü bərpa etməklə məşğuldu. Burada, səs-küydən uzaq, ucqar kənddə o, özünün gələcək fəaliyyətini, lap elə bütün həyatını təzədən qurmaq barədə planlar qururdu.
    Cavad Əmirxanlı son illərdə yağışdan sonra artıb-törəyən köbələklər və epidemiya xəstəlikləri kimi yayılan iddalı siyasətçilərin, əl-qollarını ölçə-ölçə hamıya əxlaq dərsi verən naqqal alimlərin, gözlərini yumub ağazlarını açan məddah şairlərin, gündə bir ailə qurub-ailə dağıdan həyasız müğənnilərin, üz-gözlərindən nadanlıq tökülən arxalı məmurların sir-sifətini görüb, səs-küyünü eşitmirdi və bundan məmnun idi. Məsələ burasında idi ki, onun köhnə, uçuq-sökük evində nə radio vardı, nə də televizor.


    O, cəld ayağa qalxıb əynini geydi, həyətə çıxıb, uzaqlara tamaşa elədi. Sanki qarşı dağlardan, yaşıl meşədən kimsə onu səsləyirdi. Allah bilir, bəlkə də bu səs onun öz içindən gəlirdi. Birdən-birə onun ürəyində yola çıxmaq, zirvələrə qalxmaq, dərələrə enmək, vadiləri dolaşmaq istəyi baş qaldırdı.O, Buzlağa getmək, bir zamanlar gördüyü və görmədiyi yerlərə baş çəkmək istəyirdi.
    Günəş üfüqə təzəcə qızıl boya çəkməyə başlayanda o, artıq meşənin ətəyinə çatmışdı. Şehli çəmənin üstündə Cavad Əmirxanlının çəhlimi şərid kimi uzanırdı. O, iti addımlarla dərədən keçib zirvəyə doğru irəliləməyə başladı. Öz cəldliyinə, gümrahlığına özü də məəttəl qalmışdı; haradan gəlmişdi onun dizlərinə bu güc, bu qüvvət?..
    O, arabir ayaq saxlayır, ətrafındakı mənzərələri nəzərdən keçirirdi.
    Yaxınlıqdan həzin bir səs gəlirdı. Bu, su səsi idi. Sonra onu az qala tanış bir ətir vurdu. Bu, su ətri idi. Aman allah, sən demə, suyun təkcə səsi yox, həm də ətri olurmuş.
    O, əyilib bulağın suyundan acgözlüklə içməyə başladı; bulaqdan ona tanış, saç-saqqalı qarışmış, yaşlı, zəhmli bir adam baxırdı; qəfildən xatıtladı ki, o, bir zamanlar bu bulaqdan su içmişdi və onu da yadına saldı ki, o vaxt bu ayna sulardan ona cavan, gülərüz bir oğlan baxmışdı. Sular səssizcə, heç nəyə etina etmədən axıb gedirdi. Bulaq indi onu yaddan çıxartmışdı. Aman allah, sən demə, suyun səsiylə və ətriylə bərabər, həm də yaddaşı olurmuş.
    “Sən deyəsən məni tanımadın, bulaq. Sənin su yaddaşında artıq mən yoxam. Elə mən də səni unutmuşdum düzü. Yalnız indi xatırladım sənin mövcudluğunu.
    Sənin başının üstündə keşik çəkən bu ağac da tanımadı məni. O da unudub ötüb-keçənləri” elə ətrafdakı qayalar, o qayaların belınə dolaşan bulud da onun kimi. Bir yadlıq, ögeylik duyuram burada bu gün. Bulaq, mən bu unutqanlığa görə nə səni qınayıram, nə sənin keşiyini çəkən o ağacı, nə buludu, nə də qayanı... Axı bizim görüşlərimiz ötəri olub. Mən hələ yeniyetmə ikən bu yerləri tərk edib getmişəm. Eh, gör bir aradan neçə illər keçib...
    Mən bu yerləri tərk edib gedəndən sonra başqa bir ömür yaşamalı oldum, bulaq. İnsan cavan vaxtlarında hər şeyin çox maraqli, gözəl olduğunu düşünür. Hətta, bəzən ağır faciələr də ona əsrarəngiz bir gözəllik kimi təsir bağışlayır. Yalnız illər ötüb keçəndən, irəlidəki vaxtın arxada qalan vaxtdan az olduğunu dərk etməyə başladığın andan sonra həyata ayrı bir gözlə baxmalı olursan; bu vaxt ən gözəl anlar belə, sənin ürəyini ovuda bilmir. Sən insan həyatının başdan-başa faciələrdən ibarət olduğunu hiss etməyə başlayrsan. Hər bir şey sanki insanı ölümə hazırlayır. İnsanların uydurduğu şənliklər, ziyafətlər də onun özünü ovundurmaq üçün təşkil olumnuş təskinlik məclislərindən başqa bir şey deyildir.
    Mən uzun illər bu sulardan, bu ağaçlardan, bu qayalardan ayrı yaşadım. Göy üzündəki o buludlar da mənim sonralar gördüyüm buludlardan fərqlidir. Yox, mən deyə bilmərəm ki, insanın əzəl gördükləri sonra gördüklərindən gözəldir, cazibədardır. Mən sadəcə olaraq belə düşünürəm ki, insan hər bir yaş dövründə öz ətrafındakı şeyləri bir cür görür. Zaman çox şeyi, bəlkə də hər şeyi dəyişir.
    İndi hər şey mənə əvvəllər olduğundan daha müəmmalı görünür. Elə adamlar da. Məni ən çox yandıran odur ki, bu adamların çoxu cahildir və onlar nə üçün yaşadıqlarının mənasını dərk etməyə zərrə qədər də səy göstərmirlər. Bilirəm, onsuz da bu dünyada baş verən ən adi bir hadisəni belə dərk etmək mümkün deyildir, bu, öz yerində, bəs buna cəhd göstərməməyə nə deyəsən, bulaq?
    Mən həmişə sənin kimi təmiz olmaq, şəffaf olmaq istəmişəm, bulaq. Sənin nəğmələrin kimi mən də ürəklərə, beyinlərə axmaq istəmişəm, bulaq. Sən min illərdir ki, axıb təbiəti cana gətirirsən. Amma mənim ömrüm indiyəcən bəlkə də boş-boşuna axıb gedib, bulaq”.
    Göz yaşları kimi şəffaf sular, səssiz axan bulaq, sanki bu anlarda Cavadın səsini eşidib dilə gəldi: “Sənin də ömrün boş-boşuna axıb getməyib, Cavad. Sən də bizim sular kimi həmişə saf olmusan. Sənu bu yerlərə elə o saflıq çəkib gətirib. Mən səni həmişə gözləmişəm. Bu dağlar həmişə sənin intizarında olub. İllər uzunu sənin yuxularından boylanan bu dağlar sənə həmişə göz qoyub, səninlə bir ucalıb, səninlə fəxr edib. Sən dağlara söykənmisən, dağlar da sənə. Sən niyə dərdli gəzirsən, Cavad? Nə qədər ki, mən varam, nə qədər ki, o dağ, o zirvə var, sən də var olacaqsan. Qoy mənim nəğmələrim həmişə sənin içində zümzümə etsin. Sən bu nəğmələrdə yerlərin və göylərin əzəmətini, əbədiliyini duyacaqsan, Cavad. Eheyy, eşidirsən məni, Cavad?”
    Cavad bulağın, daha doğrusu çəmən boyu, yamyaşıl otların üstü ilə axıb gedən suyun, həzin səsini apaydın eşidirdi. O, əmin idi ki, bulaq da onun səsini eşidir. O, sanki illəri təzədən geri addımlamışdı.
    Cavadın ürəyi riqqətə gəldi. Sonra o, ağaclara, otlara, daşlara salam verdi, onların halını soruşdu. Ağaclar, otlar, daşlar Cavadın səsinə səs verdilər. O, təbiəti, təbiətsə onu dinləyirdi. O, təbiətlə birləşmiş, onunla tən olmuşdu.
    Cavad Əmirxanlı üzüyuxarı qalxdıqca Günəş də göyün ortasına doğru yüksəlirdi.
    ...Mağara yaxınlıqda olmalı idi. O, buna əmin idi. Uşaqlıq yaddaşı, eşitdikləri və bir müddət öncə Bəyazın dedikləri, çox gümün ki, onu birbaşa “hadisə yerinə” gətirməli idi.
    O, arabir vahimələnsə də, öz istəyindən zərrə qədər geri dönmək fikri yox idi.
    Göyün üzünə bulud gəlmişdi. Ağır bulud “tayaları” bir-birinin belinə aşaraq diyirlənə-diyirlənə sanki tələsib harayasa, hansı mənziləsə çatmağa çalışırdılar.
    Cavad Əmirxanlının içindən qaynaqlanan əsrarlı hisslər də bir-birini qovan o buludlar kimi onu qova-qova hənin mağaranın qənşərinə gətirib çıxartdı. Özü də bilmədi ki, dolambac yollardan keçib təhlükəli sıldırımları necə dırmaşdı. Dağın zirvəsi hündür-sərt qayalarla əhatə edilmişdi. Bu o mağara idi ki, son vaxtlar onun yuxysunu ərşə çıxarmışdı. Buzlaq həmin mağaranın dərinliyində idi.
    Hər tərəf sirli bir sakitliyə bürünmüşdü.
    Cavad Əmirxanlı səssizliyin səsini dinləyirdi. Arabar bomboz daşların üstü ilə qaçan kərtənklələr və o daşların arxasından pırıltı ilə qalxıb uçan quşlar onu sanki qərq olduğu sükut dəryasından çıxarıb səs-küylü bir aləmin sahilinə atırdı.
    Cavad Əmirxanlı şiş qayalardan birinin üstündə əyləşib ətrafa göz gəzdirməyə başladı. Bura kənd-kəsəkdən uzaq bir yerdi. Gozə ins-cins dəymirdi. Aşağıdakı yaşıllıq qalın meşənin ayağı altına xalı kimi sərilmişdi. Sonra geniş vadi başlayırdı. Daha sonra yenə tutqun meşə qurşağı və geniş çəmənlik gəlirdi. Yuxarıda isə mavi göyün açıq, əngin mənzərəsi sonsuzluğa qədər uzanırdı.
    Günəş hələ batmamışdı.
    Cavad Əmirxanlı əyilib, heç özü də bilmədi ki, nə üçünsə, qulağını üstündə əyləşdiyi soyuq, mamırlı-boz qayaya söykədi. İndi sanki o, izdihamlı bir şəhərin uğultusunu dinləməyə başlamışdı. Qayanın altında əcaib, qarışıq, həm də əsəbi bir səs-küy vardı.
    Bəlkə burada da onun qulağı səsə düşmüşdü?
    Cavad Əmirxanlı uzun müddət bu vəziyyətdə qaldı; ağır-soyuq daşların altından süzülüb gələn uğultu get-gedə qədim, doğma bir musiqinin sədalarına çevrilirdi və dinlədiyi o qədim, doğma musiqinin sədaları onu daş kimi ağır bir yuxunun ağuşuna çəkib aparırdı. O, yuxuda da bu musiqinin sədalarını eşidirdi; uzaqdan gələn səslərin ağır-ləngərli ritmi altında alınlarında tər puçurlayan, dəriləri mis rənginə çalan adamlar güclü kəlləri təzə əkilən tarlalara, şum yerlərinə doğru haylayıb aparırdılar. Cavad Əmirxanlı həmin mənzərəni uşaqlıqda görmüşdü, elə eşitdiyi musiqi də o vaxtdan yaddaşına hopmuşdu. Bir azdan kəllər dal ayaqları üstə qalxıb adamlar kimi rəqs etməyə başladılar; onların biynuzları bir-birinə toxunduqca ətrafa qığılcım saçılırdı.
    O, gözlərini açanda havanın artıq qaraldığını hiss etdi. Günəşin necə endiyindən, qürubun necə düşdüyündən xəbəri olmamışdı. Hava soyumuşdu. Uzaqda ildırım çaxırdı; arabir göy üzündə yanıb parıldayan odlu, çarpaz xətlət ətrafa işıq saçırdı. Bayaq yuxuda gördüyü mənzərəni xatırladı; buynuzlaşan kəllərin rəqsi, ətrafa səpələnən qığılcımlar indi sanki göyə köçmüşdü. Üşürgələndi. Ayağa durub bir xeyli gəzişdi. Kəndə enməyi qərara aldı. Hələ uşaqlıqdan eşitmişdi ki, bu yerlərdə yırtıcı heyvanlar olur. Bir azdan yol-izi görmək də çətinləşəcəkdi.
    Diqqət kəsilib ətrafı dinşədi.
    Uzaqdan çay səsi eşidilirdi.



    Yaxınlıqdakı mağara indi dişlərini qıcayan əjdahaya bənzəyirdi. Elə bil ki, həmin əjdaha bu qayalıqların arasına qorxulu nağıllar aləmindən qopub gəlmişdi.
    Bir azdan onun qulağına səslər gəlməyə başladı. Ayaq saxlayıb dinlədi. İndi o, öz adının çəkildiyini apaydın eşidirdi. Kimsə onu səsləyirdi; buna şəkk-şübhə ola bilməzdi. Get-gedə bu səs daha da yaxınlaşmağa başladı.
    Əvvəlcə uğultu eşidildi. Sonra yaxınlıqdan şax-şəvəl xışıltısı və yüngül ayaq tappıltısı gəldi. Qaranlıqda nəsə ani olaraq işıldaböcək kimi yanıb-sondü.
    Artıq Ay doğmuşdu. Sanki Ayın bir parcası qopub bir andaca yerə düşdü. Cavad Əmirxanlı qeyri-ixtiyari gözlərini yumdu. O, bəlkə hələ heç yuxudan oyanmamışdı, olsun ki, bayaqdan gördükləri isə yuxunun içində gördüyü bir yuxu idi. Amma Ayın döqmasına heç kəsin şəkk-şübhəsi ola bilməzdi.


    Gözlərini açanda heyrətdən qışqırmaq istədi: Bəyaz ağ bir heykəl kimi Cavad Əmirxanlının qarşısında dayanıb diqqətlə onu süzürdü. Onun üzündə Ay işığında aydın sezilən sirli-sehrli bir ifadə vardı.
    Qız yenə də həmişəki kimi qəfildən haradansa zühür etmişdi. Amma o, indi Cavad Əmirxanlının eyvanına yox, dağın zirvəsindəki qayaya qonmuşdu. Qızın əlində gümüşü rəngli bir ağac vardı.
    - Salam, Cavad bəy...
    - Salam...
    - Mən bildim ki, sən gec-tez buraya gələcəksən. Yorulmamısan ki?
    - Yox...
    Hər ikisi uzun müddət bir-birinin üzünə baxıb susdu. Qız öz müəmmalı baxışları ilə sanki onu sual-cavaba tutmuşdu. Cavad Əmirxanlı sössüz suallara elə sükutun “dili” ilə cavab verməyə çalışırdı. O, hiss edirdi ki, qarşıda onu çox sirli bir aləmlə tanışlıq gözləyir. O, burada görəcəklərini heç kəsə danışmamalı idi. Gözün gördüyü hər şeyi dil aləmə faş etməli deyil ki. Doğrudur, dil insana həqiqəti demək üçün verilib. Amma çox vaxt faciələr yalanın deyil, həqiqətin üzə çıxmağından doğur. Həqiqət, yalnız zamanı gələndə faş olmalıdır. Zamanında deyilməyən həqiqət vaxtsız banlayan xoruz kimidir. Vaxtsız banlayan xoruzunsa aqibəti hər kəsə məlumdur... Tələsmək lazım deyil, gərək səbrlə gözləyəsən həqiqəti söyləmək üçün yetişəcək anı.
    Təbiətən hövsələsiz adam kimi tanınan Cavad Əmirxanlı, indi qızın əsrarlı və davamlı baxışları altında susmağa üstünlük vermişdi. O, inadla susurdu. Bu təmkinli jest sanki qıza heç bir sual verməyəcəyinə işarə idi. Deyəsən, Bəyaz da onu yaxşı başa düşürdü. Get-gedə qızın ciddi sifətınə işıqlı bir təbəssüm yayıldı.
    Hava tutqun idi, səhər və ya axşam alatoranlığının düşdüyünü bilmək çətin idi. Yaxınlıqda atılıb-düşən çəyirtkələr və quşlar səs-səsə verib civildəşirdi.
    Qız baxişları ilə ona “arxamca gəl” işarəsi verib inamlı addımlarla irəli yeridi. Cavad Əmirxanlı qızın arxasınca addımlamağa başladı. Onlar indi bir-birini səssiz belə, yaxşı anlayırdılar.
    Qarşıdakı iri mağara ağzını əjdaha kimi açmışdı.
    Bəyaz əvvəlcə mağaranın ağzında bir müddət ayaq saxlayıb diqqətlə ətrafa boylandı, üzünü tutqun səmaya sarı tutub dua edirmiş kimi dodaqalti nəsə pıçıldamağa başladı, sonra mağaranın içinə sarı yönəldi. Cavad Əmirxanlı daş kimi donub yerində qalmışdı. Qız sanki bunu hiss elədi; o, geri qanrılıb donuq, qətiyyətli baxışları ilə “gəl!”-əmrini verdi. Cavad Əmirxanlının bu səssiz əmrə əməl etməkdən başqa çarəsi qalmadı.
    Qızın əlindəki budaq əvvəlcə şam kimi zəif işıq salmağa başladı. Sonra bu işıq get-gedə parlaq bir qəndilə çevrilib bütün ətrafı işıqlandırdı.
    Amma bu işıq nə qədər gur olsa da irəlidə onları qorxunc uçurum, daha doğrusu, dibsiz yarğan gözləyirdi. Yarğanın ağzı dairəvi idi, elə bil nəhəng bir qazanın qapağını harasa bir kənara atıb onun ağzını açıq qoymuşdular, bu “daş qazanın” ağzından eyni vaxtda bir neçə adam içəri keçib çölə çıxa bilərdı.
    -Biz indi üzüaşağı enməliyik, Cavad bəy. Buzlaq deyilən yer orada, bu yarğanın dibindədir. Amma ehtiyatlı olmaq lazımdır.
    Cavad Əmirxanlı susdu.
    Deməli, belə çıxırdı ki, buz gətirməyə gedən adamlar bir vaxt həmin yarğana buradan eniblər.
    Yaxınlıqda buz salxımlarına bənzəyən iri qaya çıxıntılardan birinin belinə kəndir dolanmışdı.
    -Cavad bəy, bax, ucu qayaya bərkimiş o uzun kəndirin ucunu belinə dolamalısan. Yoxsa mağaraya enmək mümkün deyil.
    Bəs görəsən qız özü necə, hansı yolla enəcəkdi ora, o dərin mağaraya?
    Qız onun ürəyindən keçənləri üzündən oxuyubmuş kimi astadan dedi:
    -Mənə görə narahat olma, Cavad bəy. Sən kəndiri belınə dolayıb yavaş-yavaş üzüaşağı en. Amma ayaqlarını divarlardakı çıxıntılara qoymağı da unutma. Aşağı endikcə, qollarını yana aç, bu, müvazinəti düzgün saxlamaq üçündür.
    İndi o, nə etməli idi? Kəndiri belinə dolayıb üzüaşağı yuvarlana bilməzdi ki...
    Qız yenə köməyə gəldi:
    -Kəndirin ucu qayaya bağlansa da həlqələr mənim əlimdə olacaq, mən onu yavaş-yavaş boşlayacam, sən addım-addım aşağıya doğru enəcəksən, mən kəndirin əlimdə qalan parçasının ölçüsündən biləcəyəm ki, sən yolun hansı hissəsindəsən; elə mənzilə çatmağını da mən özüm əvvəlcədən biləcəyəm. Sonra nə etmək lazım olacağını mən orada deyəcəm sənə. Hə, di cəld ol, Cavad bəy.
    Cavad Əmirxanlı bir ucu qayaya bərkidilmiş möhkəm, qaba kəndirin o biri ucunu öz belinə doladı, mağaranın ağzına yaxınlaşıb aşağı boylandı, başı hərləndi, gözləri alacalandı.
    Sonra ayaqlarını aşağı sallayıb əlini yuxarıya, qıza sarı uzadıb yellədi, elə bil ki, bu təhlükəli səfərdən ağlı bir şey kəsmədiyi üşün qızla vidalaşırdı.
    Qız əyilərək onun əlini bərk-bərk sıxıb kənara çəkildi, baxışlaı ilə işarə etdi ki, hələlik kəndirdən yapışsın və o, qızın işarəsinə uyğun olaraq belinə doladığı kəndirdən ikiəlli, bərk-bərk yapışdı.
    Qız kəndiri boşaltdı. O, bayaq verilən təlimata uyğun olaraq əllərini kəndirdən çəkib qollarını qanad kimi yana açdı, ayaqlarının ucu ilə yarğanın divarlarındakı çıxıntıları yoxlamağa başladı. O, arabir kiçik yuvacıqlara rast gələndə ayaqlarının ucunu ehtiyatla oraya ilişdirib bir qədər dincəlir, nəfəs dərirdi. Yana açılmış qollarından su damçılayır, əlləri tez-tez buz parşalarına toxunurdu. O, hətta, bir-iki dəfə ovcunda qalan buz salxımlarını susamış ağzına təpməkdən də çəkinmədi. Dizi, dirsəyi bir neçə dəfə yarğanın divarlarına dəyib sızıldadı.
    Ayaqlarının yerə dəydiyini hiss edəndə daxilən az da olsa toxtadı.
    Amma sanki haradansa onu izləyən qızın səsi boşluqda əks-səda verdi:
    -Kəndiri açma hələ, Cavad bəy. Sağa tərəf dön. Hə, bax belə. İndi pillələri bir az da en.
    Amma qızın bu “bir az” dediyi yol elə də qısa deyilmiş.
    Cavad Əmirxanlı nə qədər məsafə qət etdiyini bilmədi. Bir də hiss etdi ki, ayağı möhkəm, sərt döşəməyə pərçimlənib. Sanki onu kimsə tutub yerə mıxlamışdı. Elə bu dəm qız da onun yanında peyda oldu. Cavad Əmirxanlının matı-qutu qurudu. Qız sanki buraya başqa, həm də çox qısa bir yolla gəlmişdi.
    Ayağının altındakı döşəmənin qranit, yoxsa buz layı olduğunu müəyyən etmək indi Cavad Əmirxanlı üçün çətin idi.
    Divarlarda bərq vuran işıq zərrələri işıldaböcəklər kimi yanıb-sönürdü.
    “Bu qız mənu buraya nə üçün çəkib gətirdi, onun məqsədi nədir? Yaxşı, tutaq ki, qız burada, bu soyuq mağarada yaşayır, bəs mənim nə itim azıb burada? Bunun qırımından belə anlaşılır ki, hələ lazım olan mənzilə yetişməmişik; çünki bayaq bir söz dedi: “Sonra nə etmək lazım olacağını orada deyəcəm sənə”. Nə vaxt deyəcək, nə deyəcək mənə? Mən, deyəsən, burada ayrı, mənə məlum olmayan yad bir zamana düşmüşəm axı...”
    Qızın sifəti aydın seçilirdi. Görəsən, bu mağaraya haradan, hansı tərəfdən işıq düşürdü? Axı buralar sandıq kimi, qəbir kimi qapalı idi.
    Bəyaz əlini yuxarı uzadıb dilləndi:
    -Cavad bəy, sizin adamlar buzu bax oradan qırıb aparırlar xəstələrə. Orada il boyu, hətta, yayın ortasında da buz olur. Ora buzlağın üst qatıdır.
    Cavad Əmirxanlı biixtiyar soruşdu:
    -Bəs bura?..
    Qız gülümsədi:
    -Hazırda biz orta qatdayıq.
    -Bəs aşağıda?..
    -Bəli, aşağı qat da var hələ. Darıxma, biz oraya da enəcəyik.
    Cavad Əmirxanlının canından üşütmə keçdi, sanki içində sazaq əsdi.
    -Bir az irəli getmək lazımdır.
    Qızın ucadan dediyi bu sözlər hökm kimi səsləndı.
    Cavad Əmirxanlı dinmədi. Bəyazın ardınca addımladı. Bayaqdan projektor kimi qızın üzünə düşən işıq qeybə çəkildi.
    İndi hər tərəf zülmətə qərq olmuşdu. Cavad Əmirxanlı irəli addım atmağa cürət etmirdı.
    Qızın səsi qaranlığı çiliklədi:
    -Cavad bəy, hələlik yerindən tərpənmə, indi belınə kəndir dolanacaq.
    -Mən heç nə görmürəm.
    -Eybi yoxdur. Mən səni görürəm. Sən əllərini yuxarı qaldır.
    Cavad Əmirxanlı qeyri-ixtayari qollarını yana açıb sonra yuxarı
    qaldırdı.
    Qız sanki kimisə səsləyirmiş kimi ucadan fit çaldı; əslində, qızın çıxardığı səs vəhşi quşların cəhcəhinə bənzəyirdi.
    Yaxınlıqda nəsə xışıldadı.
    O, belınə dolanan yoğun kəndirin soyuq təmasını aydın hisss etsə də qızdan nəsə soruşmağa cürət etmədi. Qaranlıqda kəndir aydın görünməsə də onun üstündəki parıltılar arabir bərq vururdu, elə bil ki, kəndirin üstünə fosfor çəkmişdilər. Arabir onun gözünün önündən qıvrılıb keçən ipin soyuq işartısı zəif şam yanıb-sönürdü; olsun ki, bu möhkəm, elastik kəndir ağır yükləri uzaq məsafələrə daşıyib aparmaq üçün hesablanmışdı.
    Cavad Əmirxanlının belınə öz-özünə dolanan kəndir az sonra, üfürülən yoğun heyvan bağırsağı kimi tədricən şişməyə başları. Kəndir onun belını get-gedə daha möhkəm sıxmaqda idi. İndi onun tərpənib irəli hərəkət etmək imkanı da qalmamışdı; əvvəlcə belinə dolanan ip, sonra ayağından ta sinəsinə qədər çarpaz şəkildə sarındı. Cavad Əmirxanlı əmin idi ki, bu ipi onun gövdəsinə qız sarımır. Sanki kiminsə görünməz əlləri onun bütün bədənini bu soyuq, parıltılı, möhkəm iplə sarıyaraq indicə ağac kimi dartıb kökündən qoparacaq, sonra harayasa sürüyüb aparacaqdı.
    Qaranlıqda vəhşi fit səsi eşidildi. Şübhəsiz ki, bu, Bəyazın kiməsə verdiyi növbəti işarə idi.
    Kəndir topası hərəkətə gəldi, qıvrılıb açıldı, onu harasa, zülmətin qoynuna doğru çəkib aparmağa başladı. Cavad Əmirxanlının indi nəyisə mühakimə etməyə, kiməsə müqavimət göstərməyə nə heyı vardı, nə də belə bir istəyi.
    Az sonra vücuduna dolanmış yoğun kəndir tədricən boşalıb hissə-hissə, buğum-buğum açılmağa başladı. O, havada, çəkisizlikdə olsa da, kəndirin necə burulub açıldığını sövq-təbii hiss edirdi.
    Cavad Əmirxanlı üzüaşağı hərəkət edirdi. Sanki belinə dolanan kəndirlə onu darta-darta dibsiz uçuruma yuvarlayır, sonu görünməyən qorxunc quyuya sallayırdılar. O, üzüaşağı yuvarlandıqca kəndir tarım çəkilir, yay kimi gərilib açılırdı.
    Kəndirin dolaqları açılan zaman Cavad Əmirxanlı daxilən bir qədər rahatlansa da, yenə həyəcanlı hisslər keçirirdi. O, qorxurdu ki, indi belinə dolanan ipin ucu qəfildən qurtarar, və o, hələ mənzil başına çatmamış, elə havadaca kəllə-mayallaq aşıb sonu ona məlum olmayan quyuyunun dibinə düşər; kim idi onu bu cəhənnəm zülmətinin girdabından qurtaran? Bir də ki, o müdhiş girdaba düşənin sağ tikəsinin ələ keçəcəyi də sual altında idi.
    Nəsə Bəyazdan da bir xəbər yox idi.
    Kəndır burumlarının sayı azaldıqca onu qorxu hissi bürüyürdü. İndi hər şeyin sonu ola bilərdi. O, qeyri-ixtiyari əlini irəli atıb kəndirdən bərk-bərk yapışdı. Barmaqlarının altında canlı bir varlığın nəbz kimi vurduğunu hiss etdi; bayaqdan tarım çəkilmiş möhkəm kəndir, indi sanki yumşalıb piləyə dönmüşdü. Cavad Əmirxanlı əlini kəndirin üstündə gəzdirdi. Kəndir təzədən tarım çəkilib şişdi, canlı, uzun, sərt, burulmuş bir ağaca çevrildi.
    -Cavad bəy, darıxma, indi çatırıq.
    Bu, yenə Bəyazın səsi idi. Amma qaranlıqda qızın üzü görünmürdü. Səs boğuq olsa da əks-səda verirdi. Belə çıxırdı ki, Cavad Əmirxanlı qızın üzünü görməsə də, özü kənardan müşahidə olunmaqdadır.
    “İndi çatırıq...”
    Görəsən, qız onu haraya, hansı ünvana çatdırmaq niyyətində idi?
    Cavad Əmirxanlının susurdu. Bir də ki, indi əlavə sual verməyə nə ehtiyac vardı ki?
    O, gözlərini yumub xəyala getmişdi. Burada o, nə axtarırdı? Bütün bu baş verənlər həqiqət idi, yoxsa onun fantaziyasının məhsulu? Bəlkə bu dünyada, həqiqətən, qulyabani, cin-əcinnə, şeytan deyilən sirli məxluqlar vardı və Cavad Əmirxanlı o gözəgörünməz məxluqların fitnəsinə tuş olmuşdu? Axı onun günahı nə idi? Bəlkə təbiət ondan intiqam alırdı? Bəs bu intiqam nədən ötrü idi? Bəlkə o, insanlara hələ heç nə vəd etməyən şübhəli elmi axtarışlarına görə düçar olmuşdu bu cəzaya?
    Axı o, son illərdə insan şüurunun köçürülməsi, fikir və ideyaların insan orqanizmi kimi transplantasiyası üzərində çox düşünür, hətta, bu istiqamətdə təcrubələr aparırdı. Bu cür təcrübələrin xoşbəxt sonluqla bitəcəyinə onun özü də daxilən inanmırdı.
    Alimlər insan beyninə çoxadan bəri müdaxilə etməyə başlamışdılar. Hətta, beyin köçürmələri də sınaqdan keçirilmişdi. Amma şüur, yaddaş köçürmələri... Bu barədə indiyəcən yalnız fantastık əsərlərdə söhbət açılmışdı. Məsələnin gerçək elmi mahiyyətinə ilk dəfə Cavad Əmirxanlının əsərlərində toxunulurdu. Onunla birgə işləyən mütəxəssislərin əksəriyyəti ən yaxşı halda, irəli sürülən bu fərziyyələri hipotez kimi qəbul edirdi. Amma arxada onun sayıqladığını, ağlının çaşdığını iddia edən həmkarları da vardı.
    Cavad Əmirxanlı öz son tədqiqatlarından belə bir qənaətə gəlmişdi ki, insan beynindəki neyronlar öz konkret məkanında xaotik şəkildə fəaliyyət göstərmir; burada mütləq bir sistem mövcud olmalıdır. Başqa sözlə, neyronların sisteminin pozulması beynin funksiyasının, daha doğrusu, insan şüurunun pozulması ilə nəticələnə bilər və çox vaxt elə bu cür də nəticələnir. Bunun elmi-nəzəri tərəfi bir yana, son illərdə Cavad Əmirxanlının elə öz gözünün qabağındaca nə qədər adamın ağlında kəskin dəyişikliklər baş vermişdi? Ağlında, mühakiməsində dəyişiklik baş verənlər arasında elmlə məşğul olan insanların sayının çoxluğu xüsusilə diqqəti çəkirdi.
    Adamların əksəriyyəti bu cür düşünənləri dəli və ya ağıldankəm kimi qələmə verməyə çalışırdılar; halbu ki, heç kəsə zərəri dəyməyən, əksəriyyəti susub öz hücrəsinə çəkilən bu adamları dəli adlandırmaq, Cavad Əmirxanlıya görə tərbiyəsizlik, səviyyəsizlik nümunəsi idi.
    Həmin adamların, sadəcə olaraq, düşüncə kompasının istiqaməti başqa səmtə dəyişmişdi; onlar hamı kimi düşünə bilmirdilər. Onların düşüncə və mühakimə əqrəbi yeni bir qütbə istiqamətlənmişdi. Nədənsə, hər bir cəmiyyətdə çox vaxt adamların əksəriyyəti başqa cür düşünənləri qəbul və həzm edə bilmirlər; belələrinə görə, hamı eyni cür düşünməli, hamı eyni şeylər haqqında eyni cür danışmalıdır. Basmaqəlib, şablon düşüncə sahibləri Cavad Əmirxanlıda həmişə ikrah hissi oyadırdı.
    Bu zülmət səltənətində bu düşüncələr aləmində vurnuxan Cavad Əmirxanlının sanki birdən-birə beynindən bir işıq zolağı ötüb keçdi; yox, o işıq zolağı harasa ötüb getmədi, onun içini nura qərq etdi və o, çoxdan bəri başını yoran suala sanki indi qəfildən cavab tapdı.
    Məsələ burasında idi ki, o, Bəyazla hər görüşdən sonra heyrətə gəlir, şoka düşürdü: qızın hər gedişindən, yəni qəfil “uçuşundan” sonra sanki “üçüş meydançasında” bir müddət nəsə qalırdı; düzdür, bir müddət sonra o “nəsə” də qızın özü kimi çəkilib gedirdi. Bunlar öz yerində. Məsələ burasında idi ki, həmin anlarda Cavad Əmirxanlının yaddaşında birdən-birə Bəyazın gedişi kimi gəlişi də canlandı. Qız hər dəfə qəfil burulğan kimi zühur edirdi; bu anlarda sanki xırdaca qum zərrələri bir göz qırpımında üst-üstə qalanır, kiçicik təpəcik sürətlə ətə-qana dolaraq canlanır, adama “çevrilirdi”. Deməli, belə çıxırdı ki, Bəyaz əslində bir yerdən başqa yerə zərrələr kimi uçub gedir, sonra hansısa sehrli qüvvənin səyi sayəsində o zərrələr anındaca birləşərək bütöv bir varlığa, canlı insana çevrilirdi. Zərrənin küllə və küllün zərrəyə çevrilməsi az qala göz önündə baş verirdi. Buna heç bir şəkk-şübhə ola bilməzdi.
    -Çatdıq...
    Şübhəsiz ki, bu, səsin sahibi Bəyaz idi. Cavad Əmirxanlı qeyri-ixtiyari gözlərini açdi. İndi onun ayaqları möhkəm kütlənin üstündə idi.
    Tərəddüdlə ətrafa göz gəzdirdi, ayağının altında xalı boyda bir işıq talası açılmışdı.
    Qızın özü hələlik gözə dəymirdi.
    Amma az keçmiş onun bayaqdan bəri beynindən keçən fikirlər möcüzə kimi gözlərinin önündə canlandı: sanki çovğunun gətirdiyi qum zərrələru bir parça işıq talasının üstündə burum-burum buruldu, əyilib-düzəldi, cana gəlib dikəldi və... bəyaz bir varlığa, daha doğrusu, Bəyaza çevrildi. Bütün bunlar bir anın içində, az qala bir göz qırpımında baş verdi.
    Cavad Əmirxanlı sanki yerindəcə quruyub daşa dönmüşdü. İndi onun tərpənməyə halı yox idi. Hətta, bu müddət ərzində bayaqdan bəri bədəninə dolanan kəndirin necə boşalıb açıldığından da xəbəri olmadı.
    Qız ona baxıb gülümsəyirdi.
    Onunsa dillənməyə heyi yox idi, matdım-matdım qıza baxıb susurdu.
    Deyəsən, çoxdan aradığı bir sirli sualın cavabını tapmaq üzrə idi: insan orqanizmindəki maddələr hansı bir qüvvəninsə təsiri altinda molekkullar, neyronlar, hüceyrələr şəklində zərrələrə çevrilərək bir məkandan digərinə axır, “ötürülür”, sonra yenidən birləşərək öz əzəlki formasını alır. Olsun ki, bu qayda heyvanlardan tutmuş ta bitkilərə qədər bütün canlılara tətbiq oluna bilər. Bəlkə bu sirrin mahiyyəti heç qızın özünə də məlum deyildi. Əgər canlı orqanızm bir məkandan digərinə kiçik zərrələr şəklində ötürülürsə, bu “ötürmə” niyə beyindəki düşüncəyə tətbiq edilməsin, yəni fikrin sürətinin çıxarılmasına tətbiq olunmasın? Nə üçün insan düşüncəsi, insan fikri oxunmasın?
    Qız əlindəki tanış gümüşü ağac budağını havada yellədərək irəli yeridi. İrəlidə alaqaranlıq bir tunel vardı.
    -Getdik.
    Bu sözləri də qız dedi.
    Cavad Əmirxanlı dinməz-söyləməz ətrafa göz gəzdirdi. Ayaqları sanki qıc olmuşdu. Özünü ələ alıb ayağının birini irəli atdı. Onun belindən açılıb yerə düşmüş “kəndir” birdən tərpəndi. Aman allah, bu ki, heybətli, yoğun bir ilan imiş! İlan fısıldayıb yerində qıvrıldı, sora nəhəng oxlov kimi düzəlib ağzını açdı, onun haça dili havada iti, gümüş ox kimi parıldadı.
    Cavad Əmirxanlı qışqırmaqdan özünü zorla saxladı. Özünü ələ alıb iti addımlarla qızın arxasınca irəlilədi. Bəyaz sanki ilanın burada olduğunu ya görmür, ya da bilərəkdən bunun fərqinə varmırdı.
    Onlar qarşıdakı tunelə çatıb ayaq saxladılar. Qız dönüb onun üzünə baxdı. Görəsən, bununla Bəyaz nə demək istəyirdi?
    Cavad Əmirxanlı yenə susurdu.
    Bəyaz irəliyə keçib tunalə daxil oldu. O da asta addımlarla irəliyeridi.
    Tunel geniş idi.
    Yerə pillələr düzülmüşdü. Mərmər kimi par-par yanan bu pillələr irili-xırdalı buz parçalarından düzəldilmişdi. Allah bilir, bəlkə də bu pillələri kimlərsə nə vaxtsa daşlardan yonmuşdu və olsun ki, həmin o daş pillələri indi qalın buz qatları örtmüşdü. Cavad Əmirxanlı hər an sürüşüb üzü üstə düşəcəyini fikirləşirdi. Elə buna görə də indi addımlarını ehtiyatla atırdı. Arabir büdrəyib az qala müvazinətini itirirdi. Belə anlarda qeyri-ixtiyari əlini irəli uzadıb ehmalca qızın qoluna toxunurdu. Qızın qolu da bu buz səltənətinin pillələri kimi hamar və sürüşkən idi. Və ən təəccüblüsü bu idi ki, onun əli qızın qoluna toxunarkən sanki bədənindən elektrik cərəyanı keçirdi. Bundan heç də az təəccüblü olmayan isə o idi ki, qızın bəyaz buz salxımına bənzəyən yaraşıqlı qolu soyuq deyildi; hətta, demək olar ki, hərarətli idi.
    Bütün bu müddət ərzində Cavad Əmirxanlı özü üçün bir şeyi heç cür müəyyən edə bilmədi: onlar pillələri üzüaşağı enir, yoxsa yuxarıya doğru qalxırlar?
    Buz pillələri onları çox geniş bir salona gətirib çıxartdı.
    Bəyaz inamlı addımlarla irəli keçib əlindəki parlaq çubuğu divardan asılmış buz salxımlarına yaxınlaşdırdı. Sən demə, bu buz “salxımlar”ı əsl çilçıraq imiş; bir anda hər tərəf nura qərq oldu.
    Cavad Əmirxanlının ilk diqqətini cəlb edən buzlaq səltənətindəki ağaclar oldu. O, həmin bitkiləri anındaca tanıdı; bu ağaclardan biri də onların şəhərdəki mənzillərinin eyvanında böyüyürdü.
    Altdan-altdan ətrafa göz gəzdirməyə başladı.
    Buzlaq nəhəng bir saraya bənzəyirdi. Sanki tavana, döşəməyə və divarlara ağ-parlaq mərmər üzlüklər döşənmişdi. Cavad Əmirxanlı yalnız indi gördü ki, divarlar boyu buz kreslolar düzülüb və həmin kreslolarda buz heykəllərə bənzəyən adamlar hərəkətsiz vəziyyətdə əyləşiblər. Nə bir səs vardı, nə də səmir. Çox güman ki, buz salonun kreslolara çökmüş buz sakinləri ya yuxuya getmiş, ya da həyatla çoxdan vidalaşmış adamlar idi.
    O, xoflandı. Boğazının gicişdiyini hiss etdi.
    Qız ayaq saxlayıb gülümsəyərək onun üzünə baxdı. Cavad Əmirxanlı çaşıb qalmışdı. Görəsən onu buraya dəvət etməkdə qızın məqsədi nə idi? Görəsən bura doğrudanmı qar adamların məskəni idi? Buralar nə vaxtdan yaranmışdı belə? Bu qar sarayın, buz səltənətinin bir başçısı, bir sahibi vardımı görəsən?
    Şübhəsiz ki, bütün bunlar bir yuxu idi. Bu yuxu son zamanlar Cavad Əmirxanlıya yeni-yeni sürprizlər bəxş etməkdə idi. Bu da növbəti sürprizlərdn biri... Yox, bütün bunlar həm də həqiqətə oxşayırdı.
    -Üşüyürsən?
    Bu sualı qız verdi.
    O, heç özü də düz-əməlli bilmirdi ki, üşüyür, ya yox.
    Qeyri-ixtiyari dilləndi:
    -Yox... Üşümürəm.
    Uzaqdan nəçə yeknəsək bir uğultu eşidilməyə başladı. Elə bil ki, mişarla ağac doğrayırdılar.
    Qız onun səsə diqqət kəsildiyini duyub qısa məlumat verdi:
    - Bayırda tufan başlayıb.
    “Deməli, bunlar üçün mağaradan kənardakı aləm “bayır” hesab olunur... “Tufan başlayıb”. Bəs burada necə, görəsən tufan olurmu? Buraya da qar yağırmı? İnanmıram. Bura qapalı yerdir. Yaxşı bəs onda buradakı buzlaq necə yaranıb?.. “Tufan başlayıb”. Qoy başlasın...”
    Əyilib buz döşəməyə baxdı. Gözü istər-istəməz şalvarının balağına sataşdı; sonra əynindəki pencəyə nəzər saldı. Sanki onu ağ kəfənə bürümüşdülər. Artıq Cavad Əmirxanlının pal-paltarını qırov örtməkdə idi. Ona elə gəldi ki, bu “yuxu” bir azacıq davam etsə, tezliklə onun özü də kreslolardakı buz heykəllərdən birinə çevriləcək. Daxili bir həyəcan onun ürəyini təlatümə gətirdi. Sual və qorxu dolu baxışlarını qızın üzünə dikdi. Deyəsən, qiz onun ürəyindən keçənləri oxuyurdu.
    Bəyaz, dəcəl uşaq kimi yerində fırlanıb qəhqəhə çəkdi.
    Cavad Əmirxanlı təəəccübləndi: “Buna nə olub belə? Ağlı çaşmayıb ki?”
    Deyəsən, qız həqiqətən onun ürəyindən keçənləri oxumuşdu; çünki o, tez ciddiləşib qaşlarını çatdı, inamlı addımlarla irəliyə, mağaranın dərinliyinə doğru yeridi. Cavad Əmirxanlının qızın arxasınca addımlamaqdan savayı əlacı qalmadı.
    Buz dəhliz uzandıqca uzanırdı. Daha bayaqkı uğultu eşidilmirdi. Sükutu onların yumşaq ayaq səsləri pozurdu. Bəyaz irəlidə gedirdi. Cavad Əmirxanlı asta addımlarla onun arxasınca yeriyirdi. Qız aradabir addımlarını yavaşıdıb geri boylanırdı. Sanki bununla onun yorulub-yorulmadığını öyrənmək istəyirdi. Cavad Əmirxanlı yorulmamışdı. Amma indi onu daxili bir səksəkə hissi narahat edirdi. Görəsən, qız onu haraya çəkib aparırdı? Görəsən, bu “büllur” dəhlizin bir sonu vardı ya yox?
    Onun ürəyindən keçənləri oxuyubmuş kimi, qız ayaq saxladı. Astaca gerı qanrılıb əlini irəli uzatdı. Onlar əl-ələ tutdular. Aman allah, bu “buz heykəl”in əli od kimi alışıb-yanırmış ki... Sanki bu istilik Cavad Əmirxanlının canına-qanına hopdu. Onun dizinə yeni güc gəlmişdi. Bu anlarda ona elə gəldi ki, qızla əbədiyyətə qədər addımlaya bilər.
    -Biz hara gedirik belə?
    Deyəsən, qız Cavad Əmirxanlının verdiyi sualı eşitmədi.
    Amma az sonra Bəyaz geri qanrılıb asta səslə:
    -İndi özün görəcəksən hara gedirik,-deyə, dilləndi.
    Deməli, bu hiyləgər xanım onun dediklərini eşidibmiş.
    Qəfildən onların qarşısında yeni, qeyri-adi bir mənzərə canlandı. Bayaqdan divarlarının arası ilə addımladıqları buz dəhliz indi mavi bir geniıliyə açılırdı. Amma bu genişlik heç də “bayıra”-boşluğa, intəhasız aləmə açılan genişlik deyildi; məsələ burasında idi ki, buz dəhlizin bitdiyi yerdən yeraltı göl başlayırdı. Allah bilir, bu, bəlkə də kiçik bir göl yox, nəhəng dəniz idi. Di gəl ki, indi bu yeraltı dünyada uyuyan sakit suların həcmini müəyyən etmək Cavad Əmirxanlı üçün çətin idi. Qız onun əlini buraxıb irəli addımladı. Burada sahil başa çatır, mavi suların intəhasızlığı başlayırdı. “Görəsən, çaparlılar yeraltı suların üstündə yaşadıqlarını bilsələr nə düşünərlər? Çox güman ki, köçüb başqa yerə gedərlər. Axı günlərin bir günü bu gölün üstündəki torpağın daş-ağac, dağ-təpə qarışıq çöküb gölə tökülməsi ehtimalı var”. O, bu düşüncələrlə qızın arxasınca yeriməkdə idi. Başını qaldırıb ətrafa göz gəzdirəndə təzədən heyrətlənməli oldu; sahildə kimsəsiz bir qayıq vardı. Onlar qayığa yaxınlaşdılar. Qız qayığı itələyib suya sarı istiqamətləndirdi, quş cəldliyi ilə atılıb qayığa tullandı. İstər-istəməz Cavad Əmirxanlı da qayığa mindi. Qız əlindəki gümüşü budağı ehtiyatla böyrünə qoyub avarları ehmalca tərpətdi. Qayıq asta-asta yırğalanıb yerindən tərpəndi.
    Qayığın sürəti get-gedə artmaqda idi. Sahil boyu dikələn boy-buxunlu ağacların əksi dalğaların qoynunda yığılıb-açılırdı. Qız da susurdu, kişi də. Yalnız avarların xışıltısı eşidilirdi. Su hövzəsinin bir-birindən aralı düşmüş sahilləri get-gedə daralmağa başladı. Onlar dar bir boğaza yetişdilər. Qayıq sanki böyük sulardan kiçik bir körfəzə adlamışdı. Az sonra onlar qıjıltı ilə axan ensiz çayın məcrasına düşdülər. İndi avarı çəkməyə ehtiyac yox idi. Qayıq çayın axarı ilə, ensiz tunellə irəliləyirdi. Olsun ki, bu tunel geniş dünyaya açılırdı. Qranit tunelin divarları sanki mahir bir rəssamın əli ilə bəzədilmişdi; divarlarda bütün fəsillərə xas lövhələr həkk olunmuşdu; burada qış öz bəyaz, payız qızılı, bahar yaşıl, yaysa mavı rənglərin duru çalarları ilə nəqş edilmişdi. Elə bil ilin dörd fəsli bu yeraltı dünyada görüşüb bir araya gəlmişdi. Cavad Əmirxanlı gözünü bu şəkil-mənzərələrdən çəkə bilmirdi. Görəsən, bu şəkilləri doğrudanmı təbiət öz “fırçası” ilə çəkmişdi? Buna inanmaq çətin idi. Bu mənzərələr daha çox usta, peşəkar rəssam və ya heykəltəraşın əl işlərinə bənzəyirdi.
    Qayıq yırğalandıqca Cavad Əmirxanlı səksəkəyə düşür, istər-istəməz müvazinətini saxlamağa çalışırdı. O, hətta, arada, qayıq ləngər vuranda əl atıb qızın çiynindən yapışmaq istəsə də bundan bir nəticə hasil olmamışdı. Qızın çılpaq çiyinləri buz kimi sürüşkən idi. Belə olanda Cavad Əmirxanlıya başını yellətməkdən savayı bir şey qalmamışdı.
    Nəhayət, qayığın burnu çayın sahilindəki yumşaq çeyilliyə ilişdi. İrəlidə yaşıl vadi görünürdü. Qız avarları buraxıb gümüşü ağacı qaparaq qayıqdan düşdü, cəld əlini Cavad Əmirxanlıya uzatdı.
    Onlar bir xeyli çayın sahili boyu irəliləyəndən sonra yaşıl vadiyə çıxdılar. Burada hər tərəf işıqlı bir yaşıllığa qərq olmuşdu. Yuxarıda parlaq zərrəciklər alışıb-yanırdı. Yamyaşıl otların və pöhrələrin arası ilə süd kimi bəmbəyaz bir çay axıb gedirdi. Deyəsən, bu çay göldən ayrılmışdı. Çayın sahilində budaqları çətir kimi açılmış bir ağac da vardı. Ağacın yarpaqlarının arasından zərif çiçəkər boylanırdı. Onlar əl-ələ tutub sahildəki ağaca yaxınlaşdılar. Ətrafa bihuşedici bir ətir yayılmışdı. Bu, yəqin ki, ağacdakı yarpaqların arasından boy verən zərif çiçəklərin ətri idi.
    Qız əlindəki gümüşü budağı yerə qoydu, əyilib sahildəki ağacın dibindəki uzun, yaşıl otlara sığal şəkdi. İri, parlaq gözlərini yerə dikib dodaqaltı nəsə pıçıldadı. Sanki yenə dua oxuyurdu. Amma qızın baxışları indi səmaya yox, torpağa dikilmişdi. Cavad Əmirxanlı həmin anlarda öz düşüncələrinə görə özünü qınadı; bəyəm burada səma vardı ki? Axı onlar hələ mağaradan çıxmamışdılar. Yer altında səma ola bilməzdi. Olsun ki, heç onların ayağının altındakı bu əsrarəngiz yaşıllıq da torpağın yox, elə buzlağın üstündə idi.
    -Doğru fikirləşirsən, Cavad bəy...
    Cavad Əmirxanlı çaşdı. Belə şıxırdı ki, qız onun ürəyindən keçənləri oxuyurdu.
    -Həqiqətən, bu yaşıllıq buz laylarının üstündədir. Doğru fikirləşirsən, Cavad bəy...
    Cavad Əmirxanlı susub ətrafa nəzər saldı. Burada səma ilə torpaq bir-birinə qovuşmuşdu. Elə bil onun baxışlarına hopan bu qeyri-qdi mənzərəni rəssam əli şəkmişdi. Qızın dediyindən belə çıxırdı ki, onun gördüyü mənzərə buz qatının üstünə “həkk olunub”. Deməli, burada Buzlaq ağ kətan rolunu oynayırdı və indi onlar o “kətanın” üstundə dayanmışdılar.
    Qız bayaq sığal çəkdiyi uzun otları indi zərif barmaqları ilə saç kimi yana “darayıb” yerə uzandı, yerini rahatlayıb həmin otları yorğan kimi üstünə çəkdi.
    -Cavad bəy, gəl sən də uzan yaxınlıqda, mənim yanımda...
    Cavad Əmirxanlı hələ də çaşqınlıq içində idi; indi o, hansı addımı atacağını özü də müəyyən edə bilmirdi. Qız əlini uzadıb onun əlindən tutdu. Sanki kişinin bədəninə elektrik cərəyanı buraxdılar.
    Onlar uzun müddət yan-yana uzandılar. Yox, bəlkə də bu görüşün ömrü Cavad Əmirxanlıya belə uzun görünürdü; olsun ki, bu sehrli dünyada zamanın ölçüsü dəyişmişdi; burada indi günün hansı vaxtı olduğunu müəyyən etmək də müşkül məsələ idi.
    Cavad Əmirxanlının fikri uzaqlarda gəzib-dolaşır, düşdüyü dolanbac labirintlərdən çıxış yolu axtarırdı. O, son vaxtlar Bəyazla hər görüşdən sonra çətin suallar qarşısında qalırdı. Hiss edirdi ki, qızın onunla xudahafizləşib bir göz qırpımında qeyb olması heç də ani bir vaxtda baş vermir; yəni qız “uçub” getsə də, əvvəl dayandığı yerdə bir müddət onun izləri qalır; yox, buna heç “iz” də demək olmazdı; bu, qəfil qopan küləyin qum, toz, kül və ya un topasını sovurub havaya qaldırmasına bənzəyirdi; küləyin sovurduğu topanın qalığı ani vaxt ərzində yerdə qalsa da, son məqamda güclü qasırğa onu da havaya dağıdır.
    Cavad Əmirxanlı son vaxtlar göz qoyub müşahidə etdiyi səhnələri bir daha özü üçün müəyyənləşdirməyə çalışırdı. Bəyazın təkcə gedişi deyil, elə qəfildən peyda olması da ona elə həmin qum dənələrini xatırladırdı; amma bu halda, yəni qız gələn zaman əks proses baş verir, sanki qum dənələri üst-üstə qalanıb bir yerə topalanırdı. Bir sözlə, qızın gəlişi və gedişi kiçik zərrələrin qısa zamanda səpələnməsi və toplanması kimi qiymətləmdirilə bilərdi.
    Müşahidələr nəticəsində ağlına gələn fikirlərin dəqiqliyini və səhihliyini yoxlamaq belə bir mühitdə onun imkanı xaricində idi.
    Cavad Əmirxanlı hələ gənclik çağlarından elektromaqnit dalğaları vasitəsi ilə ötürmələrin gələcəkdə yeni keyfiyyət halına keçəcəyinə inanırdı. Bunun ən yaxşı nümunəsi kimi foto və tele təsvirlərin ən uzaq məsafələrə, hətta kosmosdan yerə ötürülməsidir.
    Həmin təsvirlər ən kiçik zərrələr şəklində bir məkandan digərinə ötürülür və lazım olanda bərpa edilərək əvvəlki, ilkin vəziyyətinə qaytarılır. Bəs insan orqanizmi nə üçün həmin təsvirlər kimi hüceyrələrə bölünərək bir yerdən başqa yerə ötürülməsin? Sonra həmin hüceyrələr nə üçün təzədən eyni qaydada “toplanıb” bərpa edilərək öz əzəlki vəziyyətinə qaytarılmasın? O, bu suallara kimdən cavab ala bilərdi?
    Cavad Əmirxanlı, adətən, qıza artıq-əskik suallar vermək istəmir, daha çox onu, onun hərəkətlərini sakitcə müşahidə etməyə üstünlük verirdi.
    O, deyəsən axtardığı bəzi suallarına cavabını tapmaq ərəfəsində idi. Bəs görəsən bu anlarda Bəyaz nə barədə düşünürdü?
    Sanki kipriklərindən daş asılmışdı, yuxu dənizi Cavad Əmirxanlını öz qoynuna çəkirdi.


    O, güzgüdə öz əksi ilə üzbəüz dayansa da fikri uzaqlarda idi. Mağaradan necə çıxdığını hələ özü üçün tam aydınlaşdıra bilmirdi. Bir yandan da bütün bu baş verənlərin həqiqət olmağına olan inamı sarsılmaqda idi. “Bu, nə yuxu təki yuxudur, nə də... Yox, bu, heç doğruya, həqiqətə də oxşamırdı. Bəlkə mənim başım pozulub, bəlkə ağlım azalıb. Mən yerin altindan necə çıxdım axı? Əvvəlcə Bəyazla əl-ələ tutub vadiyə çıxdıq. Sonra... Sonra otların üstündə yanaşı uzandıq. O, mənim əlimdən tutdu. Sanki bədənimi eliktrikə caladılar. Sonra... Yox, sonrasını xatırlamıram. Yadımda qalan təkcə odur ki, o mağaraya girəndə də, oradan çıxanda da ilanların arasında idim. Hələ belimə dolanan nəhəng haçadil... Əgər gördüklərim yuxu idisə, bəs onda indiyəcən sızıldayan dizim-dirsəyim harada cızılıb? Yox, mən mağarada olmuşam... Amma indi evdəyəm. Buna şübhə ola bilməz. Bax, güzgüdən mənim üzümə arsız-arsız baxan da mən özüməm”.
    Kənddə yaşadığı müddət ərzində Cavad Əmirxanlının solğun bənizinə sanki təzədən qan gəlmişdi. Ürəyinin ağrıları ötüb kecmişdi. O, hiss edirdi ki, zəif bədəni günü-gündən möhkəmlnməkdədir.
    Havalar get-gedə isinirdi.
    Kənddə yaşayan qohumlarından ona baş çəkməyə gələnlərin sayı da get-gedə azalmağa başladı. Son günlər isə, ümumiyyətlə, onun qapısını döyüb kef-əhvalını soruşan bir adam da yox idi. Buraya gəldiyi ilk vaxtlar görüşünə can atanlar, deyəsən, indi ondan uzaq gəzməyə çalışırdılar. Çox güman ki, təcrübəli, çoxbilmiş kənd əhli, həmyerlilərinin xeyrə-şərə yarayan adam olmadığını dəqiq öyrənib biləndən sonra, öz iş-gücləri ilə məşğul olmağa daha çox üstünlük vermişdilər.
    Həmyerliləri ilə söhbət əsnasında Cavad Əmitxanlı özü üçün bəzi mətləbləri aydınlaşdıra bilmişdi. Sən demə, həqiqətən bələdiyyə sədrindən heç bir şey asılı deyilmiş. Bu son illərdə kəndin bütün torpaq sahəsi rayon rəhbərlərinin nəzarəti altına keçibmiş. Rayondakı hər vəzifə adamına müəyyən bir ərazi payı ayrılıbmiş. Yəni bütün bu bölgə az qala başdan-başa özəlləşdirilmişdi. Yuxarıdan aparılan bölgü nəticəsində Çaparlının və bir neçə ətraf kəndin yararlı torpaq sahələri isə bu yerlərin hörmətli bir tayfasının payına düşüb; bu hörmətli tayfanınsa əsas nümayəndələri, deyilənə görə, Həmzə və Cəmşid Çaparlılar idi. Qəribə idi, burada Çaparlıların adı pıçıltı ilə çəkilirdi; sanki adamlar öz həmyerlilərinin adını dilə gətirməkdən ehtiyat edir, çəkinir, qorxurdular.
    Cavad Əmirxanlı, Cəmşidi düz-əməlli tanımırdı. Amma Cəmşidin atası Həmzə Çaparlı onun uşaqlıq və gənclik tanışı idi. Cavad hələ o illərdən Həmzəni daxilən xoşlamırdı. Elmi müəssisələrin birində çalışan, amma elmi fəaliyyətdən daha çox, vəzifəli adamların məclislərində tamadalıqla məşğul olan Həmzə Çaparlı bəlağətlə danışan, yeri gələndə mahnı oxuyan, rəqs edən, hər yerdə özünü gözə soxan nikbin ovqatlı bir adam idi. Bu ötən illər sanki Həmzə Çaparlıdan yan keçmişdi. O, günü-gündən cavanlaşmaqda idi.
    Cavad Əmirxanlı həmyerlisi Həmzə Çaparlını arabir şəhərdə keçirilən toy-yas məclislərində görür, lakin bütün hallarda heç özü də bilmədən nə üçünsə bu ünsiyyətcil adamdan uzaq qaçmağa çalışırdı. Onun Həmzədən daxilən zəhləsi gedirdi. Amma bunun səbəbi hələ Həmzə bir yana, heç Cavad Əmirxanlının özünə də məlum deyildi.
    Nəhayət, kənddəki uzaq qohumları onu dilə tutub Həmzə Çaparlının yanına getməyə, el ağsaqqalından məsləhət almağa razı saldılar. Deyilənə görə, bu tərəflərdə torpağın, meşənin, hətta bulaqların, yəni mineral və adi suların alış-satışı yalnız Həmzə Çaparlı ilə onun oğlunun xetir-duası, razılığı ilə həyata keçirilə bilərdi, buralarda bir iş görmək üşün başqa bir yol ağla belə gəlmirdi. Çaparlılar bu tərəflərin şəriksiz sahibləri idilər, onların sözünün üstə söz, əlinin üstə əl yox idi.
    İsti, günəşli havaların birində Cavad Əmirxanlı özlüyündə bir qədər götür-qoy edib Həmzə Çaparlı ilə görüşmək qərarına gəldi; bu görüş onun ürəyincə deyildi, amma yüz faiz əmin olandan sonra ki, onun istəyi yalnız ata-bala Çaparlıların razılığı ilə həyata keçirilə bilər, öz əzəlki fikrindən daşındı. Yaşadığı daxmadan çıxıb yola düzəldi, rastına çıxan adamlardan soruşa-soruşa el ağsaqqalının əyləşdiyi yerin, daha doğrusu, “qəbul otağının” səmtini öyrəndi.
    Sən demə, Həmzə Çaparlının öz şəxsi mülkünün düz qənşərində onun yaraşıqlı ofisi, qəbul otağı, köməkçisi, katibəsi, sürücüsü varmış. Qəbul otağında Cavad Əmirxanlını çox da gözlətmədilər. Başı qara şalla örtülu ucaboy qız, bu, yəqin ki, Həmzə Çaparlının katibəsi idi, içəri keçib tez də geri döndü, asta, həlim səslə:
    -Buyurun, keçin içəri, Həmzə müəllim sizi gözləyir,-dedi.
    ...Cavad Əmirxanlı canını dişinə tutub əlini irəli uzatdı. Həmzə Çaparlı onunla isti görüşsə də, üzündə oynayan saxta təbəssüm açıq-aydın hiss olunurdu.
    -Cavad, salam. Xoş gördük. Heç adam inanmaq istəmir... Sən də vətənə gələrmişsən.
    -Görünür, adam qocalanda doğulduğu torpaq onu özünə çəkir.
    Həmzə Çaparlının bir vaxtlar sifərinə səpələnmiş boz-qırmızı ləkələrdən indi əsər-əlamət qalmamışdı. Əzəlki batmış, çökək yanaqları yağlanıb tumarlanmışdı. Hələ üstəlik onun əvvəllər çallanmış saçları da sıxlaşıb qaralmışdı.
    Həmzə Caparlı üçün tarix elə bil ki, fırlanıb geri qayıtmışdı. O, sanki zamanı tərsinə addımlayaraq göz qabağındaca cavanlaşmışdı; üz-gözündən enerji və biclik tökülürdü.
    Cavad Əmirxanlı əmin idi ki, Həmzə Çaparlını gəncləşdirən təbiət yox, cəmiyyətdir. Daha doğrusu, düşdüyü münbit mühitdir onu belə dingildədən. Həmzə Çaparlının yuxarılar yanında öz şəxsı hörmət-izzəti bir yana, deyilənə görə, kimlərinsə himayəsi altında fəaliyyət göstərən oğlu Cəmşid Çaparlının bu yanlarda kəsdiyi başa sorğu-sual yox idi.
    - Stul çək, əyləş, Cavad.
    - Sağ ol...
    -Deyirsən səni torpaq çəkib gətirib bura, hə?
    - Yəqin ki...
    - İndi torpaq çoxlarını çəkib gətirir. İşlərin necə gedir, Cavad? İşləyirsən yenə?
    - İşləyirəm.
    - İşləsən yaxşıdır. Gərək adam son nəfəsinə qədər işləsin. Mən də işləyirəm. Elmi-pedaqoji fəaliyyətimi davam etdirirəm. Burada xalq üçün gördüyüm işlər də öz yerində...
    Onların arasında bir xeyli müddət bu sayaq söhbət getdi. Cavad Əmirxanlı verilən mənasız suallardan əsəbiləşsə də özünü birtəhər ələ almaq qərarına gəlmişdi.
    Həmzə Çaparlı asta səslə dilləndi:
    - Deməli, işlərin yaxşı gedir. Ölkəmiz günü-gündən inkişaf edir. Əvvəlki hakimiyyət xalqla hesablaşmırdı, hər şey, o cümlədən millətin varı-dövləti hərraca qoyulmuşdu. Biz indi tədrıcən hər şeyi məcraya salırıq. Çalışırıq ki, böyük vətənimiz kimi doğma el-obamız da çiçəklənsin. Sən də öz kəndinə gəlməkdə düz etmisən.
    Həmzə Çaparlının ətli dodaqları bir-birindən aralandı, gözləri qıyıldı; onun kalafa kimi açılmış ağzından kəskin bir qoxu gəlirdı. Sallaq dodaqlarının arasından iri protez dişləri, qırmızı damağı görsənirdi.
    Nəhayət, araya sükut çökdü.
    Həmzə Çaparlı diqqərlə onu süzüb handan-hana dedi:
    -Hə, Cavad, indi isə buyur, səni eşidirəm.
    Həmzə Çaparlının yekəxana tərzdə dediyi tikanlı sözlər onu açmadı. Amma hər halda gəlişinin məqsədini deməli idi, həmkəndliləri onu möhkəmcə inandırmışdılar ki, bu tərəflərin başbiləni Həmzə Çaparlıdır və onun, necə deyərlər, buralarda iki sözünü bir eləyən ola bilməz.
    Cavad Əmirxanlı birbaşa mətləbə keçdi:
    - Mənə kiçik bir torpaq sahəsi lazımdır.
    - Nəyinə lazımdır sənin o torpaq sahəsi?
    - Özümə xudmani, kiçik bir ev tikmək istəyirəm.
    - Gərək ki, sənin ata-baba evin var burada.
    - Var. Amma mən evi Buzlaq tərəfdə tikmək istəyirəm.
    Həmzə Çaparlı sanki müsahibinin sözünü yaxşı eşitmədi, əlini qulağının ardına tutub soruşdu:
    -Harada?
    - Buzlağın yaxınlığında, meşə ətəyində.
    Həmzə Çaparlı yenə diqqətlə onu süzdü.
    - Buzlaqda nə işin var sənin?- Çiyni atlana-atlana güldü:-Bəlkə orda nəsə tədqiqat işi-zad aparmaq istəyirsən, Cavad?
    - Hələ bu barədə dəqiq bir söz deyə bilmərəm.
    Həmzə Çaparlı əlini-əlinə vurub təzədən güldü. Sonra ciddi görkəm alıb içini arıtlayaraq qayğıkeşliklə dilləndi:
    - Cavad, öz kəndinə gəlməkdə ağıllı iş görmüsən. Biz çalışıb kömək edərik, köhnə evinizdə bir balaca təmir işi aparılar, sən də arabir gəlib burada dincələrsən. Sənin nəyinə lazımdır Buzlağın yanı? Rəhmətliyin oğlu, cammat o mağaraya tərəf günün günorta çağı zorla, özü də qorxa-qorxa gedir. Sənin nə itin azıb oralarda? Vaxtilə o tərəflərə gedirdilər ki, Günəş göydən şaxıyanda ürəyiyanana, xəstəyə, zahıya bir parça buz gətirsinlər. İndi ta buza ehtiyaç yoxdur, hər evdə soyuducu var. Lazımdırsa sənə bir maşın buz təşkil etdirim. Ev tikməyə düz-dünya başına qəhətdir- nədir sənin?
    Həmsöhbətini axıracan dinləməyə Cavad Əmirxanlının səbri-hövsələsi çatmadı, əlini irəli uzadıb əsəbi halda dilləndi:
    - Bura bax, sən gəl mənə məsləhət vermə.
    Həmzə Çaparlının dibsiz kalafaya oxşayan ağzı yenə açıldı; amma indi onun ətli dodaqları nədənsə səyriməyə başlamışdı. Bayaqdan qıyılmış gözləri qəfildən kip yumulmuşdu. İndi bu görkəmi ilə o, canlı adamdan daha çox, cəsədi uzaq əsrlərdən bu günə gəlib çıxan mümiyalanmış qorxunc fironlara bənzəyirdi.
    - Yaxşı, əgər sən məsləhətə qulaq asmaq istəmirsənsə, onda mənim yanıma niyə gəlmisən?
    - Mən sənə gəlişimin məqsədini bildirdim.
    - O yerlərin öz yiyəsi var, Cavad. Ora yaşayış yeri kimi nəzərdə tutulmayıb. Bildin?
    İndi Həmzə Çaparlı hiss olunacaq dərəcədə sakit, təmkinli danışmaq istəyirdi; o, əlini son zamanlar sıxlaşıb qaralan telinə çəkib sanki nəyəsə eyhamla dedi:
    - Bir də tutaq ki, o yerdən sənə bir paça torpaq sahəsi verildi, sən necə tikinti aparacaqsan orada? Oraya nəinki maşın yolu, heç araba yolu da yoxdur.
    - Bu, mənim öz problemimdir. Mən özüm bilərəm nə ilə tikəcəyəm...
    - Ta mənim sənə deyiləsi sözüm yoxdur.
    - Mən bilmirəm, sən o yerlərin ağası-zadsan bəyəm?
    - Bu sualı sən mənə nə üçün verirsən?
    - Çünki burada mənə dedilər ki, sən baxırsan o işlərə.
    - Cavad, mən də sənin kimi elmlə məşğul olan bir adamam... Torpaq alıb-satan deyiləm. O yerlərin öz sahibi var dedim sənə.
    - Bəs kimdir onun sahibi? Bəyəm torpaq xalqın deyil?
    Həmzə Çaparlı əlini-əlinə vurub çiyinləri atlana-atlana güldü:
    -Torpaq xalqındır? Əlbəttə bizdə hər şey xalqındır, Cavad. Elə biz də xalqa məxsusuq də. Get xalqdan soruş, əgər o, razı olsa istədiyin yerdən torpaq da götürə bilərsən, üstəlik orada özünə ev də tikərsən.
    -Kim razı olsa?
    -Xalq. Axı özün də dedin ki, torpağın sahibi xalqdır.
    Cavad Əmirxanlı bir xeyli susub astadan dilləndi:
    -Mən buraya xalq arasında referendum keçirməyə, sosial sorğu aparmağa gəlməmişəm.
    Həmzə Çaparlı əlini ətli sifətində gəzdirib sakit, məhrəmanə şəkildə soruşdu:
    -Cavad, bütün bunlar öz yerində. Düzünü deyə bilərsənmi, o mağara tərəfdə binə salmaqda sənin məqsədin nədir?
    Cavad Əmirxanlı susdu. O, bu kalafaağız heyvərəyə nə deyəydi ki?
    -Əlbəttə, mən yaxşı bilirəm, o tərəflər əhəmiyyətli sahədir. Həm tarixi-etnoqrafik, həm də arxeolji-geoloji baxımdan. Amma məsələ burasındadır ki, sən nə geoloqsan, nə tadixçi, nə də arxeoloq.
    Həmzə Çaparlı bu sözləri deyib bic-bic ona göz vurdu.
    -Bəlkə hələ gizli xəzinə də yatır o mağarada. Elə deyil, Cavad?
    Cavad Əmirxanlı yüz faiz, min faiz əmin idi ki, Mağara ilə bağlı dedikləri Həmzə Çaparlının ağlına indicə, bu anlarda gələn fikirlərdır.
    Həmzə Çaparlı sanki sözləri övkələyə-övkələyə, yastı-yastı danışırdı.
    -Bura bax, Cavad, bəlkə də xalq oranı qoruq elan elədi. Biz bu barədə yuxarılara da mürciət edəcəyik, qoy tutarlı bir qanun və ya sərəncam hazırlasınlar. Biz xalqın sərvətinə xor baxa bilmərik. Bizdə hər şey xalq üçündür. Biz bütün canımız-qanımızla xalqın qulluğundayıq. Bilirəm ki, sən də bir vətəndaş kimi mənim dediklərimə şərik olacaqsan. Elə deyilmi?
    Cavad Əmirxanlı ani olaraq nəsə fikirləşib sanki sevincək tərzdə:
    -Əlbəttə, əgər belə bir təşəbbüs olarsa mən də onu dəstəkləyərəm,-deyə, dilləndi.
    Həmzə Çaparlının ətli dodaqları sifətinə yayıldı, ağ dişləri, qırmızı damağı göründü; o, məmnun halda əlini-əlinə sürtdü, sanki öz istəyinə nail olmuşdu.
    Cavad Əmirxanlının gözü müsahibinin üzündə idi.
    Həmzə Çaparlı əlinin altındakı düyməni basdı. Başı örtüklü katıbə qız qapıda göründü.
    - Bizə çay gətir,-deyə, Həmzə Çaparlı hökmlə dilləndi və müsahibinə baxıb əlavə etdi:- Hə, bax, bu, oldu əsl səmərəli iş.
    Həmzə Çaparlının katibəsi məcməyidə gətirdyi iki stəkan pürrəngi çayı iri meşin mizin üstünə qoydu.
    Cavad Əmirxanlı başını qaldırıb kişilərə məxsus sövq-təbii bir hisslə çay gətirən qıza ötəri bir nəzər saldı: gözlərindən görünürdü ki, bu cavan bir xanımdır; qara örtüyün altından üzü aydın görünmürdü; onların, yəni qızla qonağın, baxışları ani olaraq kəsiışdi; qız iri gözləri ilə qonağı süzüb təzədən qonşu otağa, öz yerinə qayıtdı.
    Bu gözlər Cavad Əmirxanlıya çox tanış gəldi. Amma indi bu dar macalda onun bu tanış gözlərin sahibinin kimliyini fikirləşib yadına salmaq imkanı yox idi.
    Həmzə Çaparlının hökmlü səsi araya çökən qısa sükutu pozdu:
    - Cavad Əmirxanlı, məncə, hər şey yaxşı olacaq. Çayını iç. Vaxtımız azdır. Mən bir azdan rayona gələn xarıcı qonaqları qarşılamağa gedəcəyəm. İşim başımdan aşır. Amma neyləməli, gərək bu xalq, bu millət üçün əlmizdən gələni əsirgəməyək. Bu, şəxsən mənim vətəndaşlıq borcumdur. Çayını iç, Cavad...
    Cavad Əmirxanlı qarşısındakı dolu stəkanı qabağa itələdi. Bu, o demək idi ki, sənin çayını içmirəm.
    Əlbəttə, həmyerlisinin heç bir hərəkəti Həmzə Çaparlının diqqətindən yayınmırdı.
    Onların hər ikisi xeyli müddət bir-birini sınayıcı baxışlarla süzdülər.
    Əvvəlcə Həmzə Çaparlı qalxdı. Bu, onun həmsöhbətinə bir işarə idi, yəni o demək idi ki, səninlə boş-boşuna oturub mənasız yerə vaxt keçirməyə vaxtım yoxdur, durub gedə bilərsən öz dərd-azarının arxasınca.
    Cavad Əmirxanlı ayağa durub qapıya sarı yönəldi, iti addımlarla otaqdan çıxdı.
    Həmzə Çaparlı bir qədər otaqda var-gəl edıb pəncərəyə yaxınlaşdı, çölə baxdı, nəsə fikirləşib geri döndü, kresloya yayxınıb, əlini telefona atdı. Harasa zəng vurdu. Bir cavab gəlmədiyini görüb mizin üstündən mobil telefonu götürdü, qulağına yaxınlaşdırdı.
    - Şeytanapapıştikən, de görüm, oralarda nə var, nə yox?
    O, telefonda bir qədər dinləyib, əsəbi halda dilləndi:
    -Əşi, o, gicin biridir. Başı xarab olub onun. Bir də artıq-əskik danışsa basdıracam onu dəlixanaya. Zarafat eləmirəm, doğru sözümdür. Mənim alimimə bax bir, ilin-günün bu vədəsində mağara dövrünə qayıtmaq istəyir. Beləsınin boynununa kəndir bağlayıb qabağına da bir çəngə ot atasan, bütün günü gövşəyə-gövşəyə dura. Fikir vermə ona... Gəl bir saunanı işə sal görüm. Bu həftə nə ağ vannadan qəbul eləmişəm, nə də qırmızı. Bura bax, yaxı yadıma düşdü, bəlkə bu dəfə kokteyl vanna təşkil edək, necə fikirləşirsən? Qaydasını özün yaxşı bilirsən də. Ta izaha nə ehtiyac? Hə, onda lazım olan nemətləri al qoy maşına, indidən hazırlıq işləri gör. İstəyirsən gəl bir az pul-para da verim, qoy səviyyəli iş alınsın.
    Həmzə Çaparlı ayağa durub fit çala-çala geniş otaqda var-gəl eləməyə başladı. Gedib qapını açdı, qəbul otağında əyləşən qızı uzun-uzadı süzüb ona nəsə demək istədi, amma sonra nədənsə fikrindən daşınıb qapını təzədən örtdü, geri qayıdıb yumşaq kresloya çökdü. Sanki kiməsə eşitdirirmiş kimi ucadan dilləndi:
    -Hər şeyin öz vaxtı var. Yetişməmiş meyvəni yemək olmaz.
    Az keçmiş Mövlud göründü. Qapının ağzında durub boynunu bükərək dişlərini ağarda-ağarda Həmzə Çaparlının üzünə baxdı; bu, Mövludun illər uzunu cilalanmış xasiyyəti idi; bu cür yazıq görkəmi nümayişkəranə şəkildə gözə soxmaqla o, öz aləmində vəzifəli adamlarla arada məsafə saxladığını bildirmək istəyirdi. Həmzə Çaparlı toyda-yasda, bir sözlə hər yerdə Mövludla dost olduğunu bildirirdi; Mövlud da öz növbəsində dostunun hörmətini bildiyi qaydada saxlayır, Həmzə Çaparlını bütün xeyir-şər məclislərində tərifləyib göyə qaldırır, onu kəndlərinin tarix boyu yaratdığı ən dahi şəxsiyyət adlandırırdı. Həmzə Çaparlı da öz növbəsində ona həmişə əl tuturdu; oğlunu rayon mərkəzində işə düzəltmişdi, onun oğlunun arvadını, yəni Mövludun gəlinini isə öz yanında işlə təmin eləmişdi; gənc qadın Həmzə Çaparlının kənddəki ofisində bir növ katibə vəzifəsini icra edirdi; çay dəmləyir, telefona cavab verir, gələn qonaqları qarşılayırdı. Aydınca hiss olunurdu ki, Həmzə Çaparlı gəlinin xətrini çox istəyir. Yolu tez-tez şəhərə düşən ağsaqqal katibəsinə oradan hədiyyələr almağı da unurmurdu. Hətta, bu yaxınlarda ona bir üzük də bağışlamışdı. Qız hədiyyəni qəbul etmək istəməyəndə Həmzə Çaparlı nəsə yalandanmı-doğrudanmı əsəbiləşib özündən çıxmışdı:
    -Ağca, götürmək istəmirsən mənim hədiyyəmi? İnciyərəm ha...
    Ta bu sözlərdən sonra Ağcanın hədiyyəni qəbul etməkdən savayı bir əlacı qalmamışdı. Həmzə Çaparlı qaşı bərq vuran üzüyü Ağcanın ilik kimi ağ, uzun barmağına keçirəndən sonra boğazını ördək kimi irəli uzadıb qızın zərif yanağından öpməyi də unutmamışdı. Qız qıpqırmızı qızarsa da susub geri çəkilmiş, üzünü yana çevirmişdi.
    Həmzə Çaparlı Mövludla zarafatlaşmağı xoşlayırdı. Hətta, dostuna ayama da qoymuşdu: əvvəllər ona “şeytan” deyərdi, amma bu sözün dostu tərəfindən soyuq qarşılandığını görüb əzəlki ifadəni bir qədər ətə-qana gətirmişdi, son vaxtlar ona “şeytanapapıştikən” deyirdi və hiss edirdi ki, bu ayama Mövludun lap ürəyindəndir.
    Hətta, bir dəfə Mövlud öz adının ləzzətindən elə feyziyab olmuşdu ki, öz dostunun üzünə irişə-irişə əlini dizinə vurub qəşş eləmişdi:
    -“Şeytanapapıştikən”! Bəh-bəh... Nə gözəldir! And olsun allaha, mənə bundan yaxşı yaraşan ad yoxdur. Amma səndən başqa heç kəsə icazə vermirəm məni bu adla çağırsın. Gül kimi adı urvatdan salarlar birdən.
    Həmzə Çaparlı dostnu müdafiə etmişdi:
    -Düz eləyirsən. Hər it-qurdun səni Həmzə Çaparlının verdiyi adla çağırmağa ixtiyarı ola bilməz ki...
    İndi budur, Həmzə Çaparlının dostu boynunu burub qapının ağzında dayanmışdı.
    -Bir yeşik şampan şərabı...
    “Şeytanapapıştikən” tez dilləndi:
    -Baş üstə.
    - Bir pud bal.
    -Oldu.
    - Beş vedrə inək südü. Amma təmiz süd olsun ha, burada bəziləri südə su qatır, diqqətli ol. Gərək əsl kokteyl hazırlayasan.
    “Şeytanapapıştikən” cəsarətlənib mötəbər dostu ilə zarafat eləmək fikrinə düşdü, göz vurub dişlərini göstərdi:
    -Özgə bir şey lazım deyil ki, Həmzə müəllim.
    -Məsələn, nə, a şeytanapapıştikən?
    -Məsələn, ceyran, maral, ördək, qaz... O boyda hovuzda təkmi çiməcəksən, a sağolmuş?
    Həmzə Çaparlının mumuyalanmış firon sifətinə bənzər bozarmış bənizindən xəfif bir dalğa kecdi.
    -Sən işində ol, bu, sənlik deyil. Yuxarıdan qonaqlarım olacaq. Sən saunanı işə sal, hovuzu “kokteyllə” doldur, sonra çıx get öz iş-gücünün dalısıyca. Oldu?
    -Bəli. Baş üstə...
    Az sonra həyətdə “Şeytanapapıştikən”in maşınının boğuq səsi eşidildi. Mövlud “kokteyl” üçün lazım olan “məmulatların” ardınca getdi.
    Həmzə Çaparlının saunası uzaqda deyildi, arabir adamları qəbul etdiyi ofisin arxasında idi. “Şeytanapapıştikən” yaxşı bilirdi ki, sauna qızdırılandan sonra onun burada qalmasına ehtiyac olmayacaqdı. Qayda belə idi. O, bu yazılmamış qaydaya əməl edir, öz üzərinə düşən vəzifəni layiqincə yerinə yetirməyə çalışırdı. Amma “sauna hazırlığına” başlayarkən “Şeytanapapıştikən” Həmzə Çaparlıya az qala hər dəfə eyni sualla müraciət etməyi bir növ özünə borc hesab edirdi: “Həmzə müəllim, ta özgə bir şey lazım deyil ki?” Və hər dəfə də həmin sual eyni sualla qarşılanardı: “Məsələn, sən nəyi nə təklif edirsən, a şeytanapapıştikən?” Bu yerdə adətən Mövludun dodaqları çərmənər, iri dişləri görünərdi: “Məsələn, ceyran, maral, ördək, qaz, Qaçandan, yeriyəndən, üzəndən-zaddan bir şey... Təkmi çiməcəksən o bayda hovuzda?” Həmzə Çaparlı həmişə söhbətin bu yerində “yuxarılardan” qonağı olduğunu bildirər, Mövludsa verilən tapşırığı icra etməyə girişərdi.
    Adətən, sauna qızdırılan günlər şər qarışandan sonra bu tərəflərdə yad adamların görünməsi adi hal alırdı. Gecənin gird yarısı haradansa peyda olan adamların elə təkcə maşınlarına baxıb onlar haqda müəyyən təsəvvür yürütmək olardı; nəhəng, bahalı maşınlardan düşənlərin əksəriyyəti Həmzə Çaparlının yanına məsləhət almağa gələn adamlar idi; əslində gələnlər “el ağsaqqalına” hədiyyələr gətirir, çox vaxt onun xeyir-duası ilə vəzifə başına çəkilirdilər. Mövlud hədiyyələrin nədən ibarət olduğunu təxminən bilirdi, çünki bəzən o “hədiyyələrdən” onun özünə də pay düşürdü.
    Aradan bir müddət keçəndən sonra Mövludun başı yenə qapının ağzında göründü. Mövlud Həmzə Çaparlının yanına gələn az adamlardan biri idi ki, kabinetə birbaşa keçirdi. Hər necə olsa da kabinetin sahibi öz dostu, dostunun katibəsi isə öz gəlini idi.
    -Hazırdı?-deyə, Həmzə Çaparlı başını azacıq qaldırıb soruşdu.
    Mövludun da cavabı qısa oldu:
    -Hazırdı.
    -Gedə bilərsən... Evə get. Ta buralarda sənlik bir iş yoxdur.
    -Məən...
    Mövlud nəsə demək istəsə də, nədənsə udqunub susdu. Bir söz demədən geri dönüb qapıdan çıxdı.
    Həmzə Çaparlı ayağa durub otaqda gəzişməyə başladı. Ayda bir neçə dəfə saunaya getmək onun şakərinə çevrilmişdi. Adətən, saunanı Mövlud qızdırardı. Çox vaxt gecələr şəhərdən Həmzə Çaparlının qonaqları da gələrdi. Kişi qonaqlarla yanaşı “masajçı” qadınlar da gələrdi arabir. Bu qonaqlarla əlaqədar kənd arasında gizli bir “pıçhapıç” dolaşsa da, ucadan danışmağa cürət edənlər yox idi.
    Həmzə Çaparlı otaqda bir neçə dəfə obaş-bubaşa var-gəl edəndən sonra qəbul otağının qapısına yaxınlaşdı, ehmalca qapını açdı. Ağca mürgüləyirdi. Qız nəsə hissedibmiş kimi, yarımqapalı gözlərini açdı. Sifətinin açılmış hissəsini örtmək üçün yaylığın uclarını bərk-bərk çəkib düyünlədi. Həmzə Çaparlının bildiyinə görə, qız şəriət əhli deyildi və bu yaylığı yalnız öz ərinin təhriki ilə başına örtmüşdü. Ötən il Ağcanın toyunda ağsaqqallıq edən Həmzə Çaparlının özü olmuşdu. O, elə toy günü qızın gözəlliyinə heyran olmuşdu. Mövludun çəlimsiz, qaraşın oğlu ilə yanaşı oturan gəlinin dumağ sifəti, ala gözləri sanki ətrafa şəfəq yayırdı. Adətən, bu cür qənirsiz gözəllərə çaparlılar “Ay parçası” və ya “su sonası” deyərdilər. Toydan bir neçə gün keçəndən sonra Həmzə Çaparlının qulağına bəzi söz-söhbətlər çatmışdı. Yaşıdlarından biri söhbət əsnasında demişdi ki, toy gecəsi bəy öz bəyliyini göstərə bilməyib. Deyilənə görə, heç sonrakı günlər də bir şey hasil olmamış və bundan möhkəmcə şübhələnən “Şeytabapapıştikən”, yəni Mövlud, həm öz oğlunu, həm də gəlini həkimə göstərməli olmuşdu. Həkim lazımı analizlər aparandan sonra bildirmişdi ki, gəlinə indiyəcən naməhrəm əli dəyməyib, sadəcə olaraq bəyin kişiliyi zəifdir. Kənddə diribaşlığı və yekəxanalığı ilə seçilən, böyüklər yanında sözü keçən, şəxsən Həmzə Çaparlı ilə yaxın dost olan Mövlud, bu hadisədən sonra xeyli müddət adamların üzünə çıxmağa ürək eləməmişdi. Deyəsən, bu mühüm məsələ heç sonrakı müddətdə də öz müsbət həllini tapmamışdı. Amma “Şeytabapapıştikən” biabır olmamaqdanmı, ya digər bir səbəbdənmi, xülasə, hər nədənsə gəlini boşatdırmamışdı. Həmzə Çaparlı Mövludun oğlunu rayon mərkəzində işə düzəltmiş, gəlinini isə öz yanına katibə götürmüşdü.
    -Deyəsən, yuxun gəlir, yatmaq istəyirsən, hə?
    Gəlin başını azacıq aşağı əyib:
    -Yox, yatmıram,- deyə, astadan dilləndi.
    Deyəsən, Həmzə Çaparlının hələlik öz qəbul otağından çıxmaq fikri yox idi. O, ani sükutdan sonra:
    -Ev-eşikdə səni incidən-zad olmur ki?- deyə, soruşdu; onun sözündəki və səsindəki təəssübkeşlık hissini duymamaq mümkün deyildi.
    Qız qısaca, yenə astadan:
    -Yox,- dedi.
    -Deyəsən, hələ dünyaya uşaq gətirməyibsiniz...
    İndi isə Həmzə Çaparlının sözündə gizli bir eyham vardı.
    Ağca yenə:
    -Yox,-deyə, dilləndi.
    Aşkarca hiss olunurdu ki, kişi onu söhbətə cəlb etmək istəyir.
    Həmzə Çaparlı əyilib qızın alnından öpdü:
    -Bal kimi şirinsən,-dedi.
    Qız diksinib geri dartındı.
    -Burada ol, bir azdan sənə zəng vuracağam,-deyə, Həmzə Çaparlı qapıya yaxınlaşdı, iti addımlarla eşiyə çıxdı.
    Qız təəccüblə onun arxasınca boylandı.
    Artıq hava qaralmışdı.
    Həmzə Çaparlı ətrafa göz gəzdirib, binanın arxa qapısından geniş zala daxil oldu. Bura saunanın “gözləmə zalı”, daha doğrusu, Həmzə Çaparlının yeyib-içdiyi otaq idi. Adətən, o, yanına yaxından-uzaqdan gələn qonaqları əvvəlcə Mövludun yeməkxanasına aparar, özü demışkən “toqqanın altını bərkidəndən sonra” buraya, saunaya gətirərdi. Kənd camaatının pıçhapıçla deməsinə görə, arabir Həmzə Çaparlının gecələr qadın qonqları da olurdu və Mövludun yeməkxanasından başlanan qonaqlıq bu saunada yekunlaşırdı. Bunun nə qədər doğru olduğunu yalnız Mövlud bilərdi; di gəl ki, “Şeytabapapıştikən” bütün məclislərdə Həmzə Çaparlının ünvanına tərif yağdırmaqla kifayətlənər, hətta, arada adamların gur yerində “Həmzə Çaparlının düşməni mənim düşmənimdi” deyərək, əyilmiş qəddini düzəldərək sinəsini qabardardı.
    Son zamanlar Mövlud təkcə öz kəndlərinin dahi bir alımini- Həmzə Çaparlını tərifləməklə kifayətlənmir, əslən bu yanlardan olan digər bir alimi- Cavad Əmirxanlını pisləyib gözdən salmaqla da məşğul olurdu: “Camaat geniş dünyaya üz tutur, bu isə mağaraya... Bunu necə başa düşmək olar? Bu adam mağara ağlı ilə yaşayır hələ. Bunun başqa bir adı yoxdur ki... Vallah, adamın yazığı da gəlir buna. Uşaq deyil ki, çağırıb danlayasan, ya bir-iki kötək vurasan yanına. Saç-saqqalı ağarmış adamdır. Söz deyirsən qanmır. Belələrini görəndən sonra adamın Həmzə Çaparlıya heykəl qoymağı tutur. İnşallah, o kişiyə elə sağlığında heykəl qoyulacaq da. Canım, bir özünüz deyin, Çaparlı hara, Əmirxanlı hara? Biri bizim fəxrimiz, iftixarımız, o biri isə üzqaralığımız, başqaxıncımızdır”. “Şeytabapapıştikən” yaxşı bilirdi ki, onun dediklərini dostunun qulağına çatdıran adamlar var...
    Həmzə Çaparlı “ofisin” arxa qapısından işıqlı, geniş zala daxil oldu. Oradan saunaya keçdi. İçəri isti idi.
    Ağ mərmər vannanın içi sarımtıl qatı maye ilə doldurulmuşdu. Bu, Həmzə Çaparlının öz resepti ilə hazırlanmış “kokteyl vanna” idi; “kokteyli” hazırlamaq üçün beş vedrə inək südü, bir pud bal, bir yeşik şampan şərabı vannanın içində qarışdırılmışdı. Bu, onun özünün fikirləşıb kəşf etdiyi, yazib Mövluda verdiyi sağlamlıq resepti idi.
    Həmzə Çaparlının soyunub vannaya girdi.
    Şampan şərabının köpükləndirdiyi qatı, ətirli məhlulda bir xeyli çabalayaıb ağnayandan sonra ayağa durub əlini divardakı telefona atdı. Nömrəni yığıb ucadan dedi:
    -Ağca, mənim stolumun üstündə şampun var, onu götürüb gələrsən buraya, mənim yanıma. Mən harada olacağam ki?.. Saundayam. Daxili qapıdan birbaşa “gözləmə zalına” gələrsən... Utanma, niyə utanırsan ki?
    Saunaya iki giriş var idi. Biri bayırdan, o birisi qəbul otağından. Həmin giriş qapılarının mövcüdluğunu bir Həmzə Çaparlının özü bilirdi, bir də Ağca. Gəlin indiyəcən üç-dörd dəfə saunanın girişindəki “gözləmə zalına” daxil olsa da, içəriyə keçməmişdi. Bu gün qayınatasının ciddi-cəhdlə Həmzə Çaparlı üçün “hamam tədarükü” görməsi onu daxilən o qədər açmasa da, verilən tapşırıqları yerinə yetirməkdən savayı bir əlacı yox idi.
    Həmzə Çaparlı mərmər vannanın içindəki ətirli məhlulun içində uzanıb sinəsini ovxalaya-ovxalaya Ağcanın gəlişini gözləməyə başladı.
    “Axmaq qız, hər dəfə “gözləmə zalına” girib, tez dabanı üstə geri qayıdır. Deyəsən, o mənim nə istədiyimi anlamır. Ya da anlayır, özünü sadəlövhlüyə, daha doğrusu, gicliyə qoyur. Yox, bu dəfə onun nömrəsi keçməyəcək. Düz buraya, öz yanıma çağıracağan. Mən də ona əfəl əri deyiləm ki... Bütün ailə üzvlərinə çörək verirəm. Bir balaca mərifəti olsaydı, özü öz ayağı ilə çoxdan gələrdi yanıma. Hədiyyəmi alır, amma qucağıma gəlmir? Bu düzgün işdir bəyəm? Bu dəfə oynaya-oynaya gələr. Hələ mənim gücümə bələd deyil deyəsən. Ərini də, qayınatasını da sürgün etdirərəm bu rayondan... Lap elə bu ölkədən. Lazım gəlsə özünə də təzədən toy çaldırıb başqa birisinə ərə verərəm. Nə çoxdur subay-salıq oğlanlar...”
    Yan qapının açıldığını eşidib özünü yığışdırdı. Yəqin ki, qız gətirdiyi şampunu qoyub geri qayıtmaq istəyirdi. O, vannanın içində dikəlib ucadan qışqırdı:
    -Ağca, haradasan, içəri keç. Utanma, bəri gəl.
    Yarıaçıq qapıdan Ağcanın başı göründü...


    Mağaranın o üzü qonşu dövlətin nəzarəti altında idi. Oradakı əkin-səpin yeri, qalın meşə zolaqları, biçənəklər və boz təpələr çoxdan bəri sahibsiz qalmışdı. Uzun illər müharibə vəziyyətində olan iki dövlətin ərazisi arasındakı hektarlarla yararlı və yararsız torpaq sahəsi ağzıgünə yatırdı. İllərdən bəri insan ayağı dəyməyən torpaqlarda bitki və meşə aləmi də buraların heyvanat aləmi kimi yabanılaşmışdı. Arabir öz yaşayış yerlərindən tapıb yediklərinə qane olmayıb acıxan vəhşi heyvanlar dəstə ilə yaxınlıqdakı kəndlərə, yaşayış sahələrinə hücum edirdilər. Qapısında davarı, mal-qoyunu olan adamlar səksəkə içində yaşayırdılar, amma onlar yırtıcıların hər hücumuna hazır vəziyyətdə idilər, silahlarını əldən yerə qoymurdular. Bəzən gecələr uzaqlardan canavar və çaqqal ulaşması eşidilirdi. Adamların dediyinə görə, sahibsiz-nəzarətsiz qalmış yerlərdə, xüsusən, iki dövlətin arasında yerləşən neytral ərazidə, indi ilanlar mələyşrdı.
    Həmin gecə qaranlıq düşsə də, göydə ulduzlar görünmürdü. Qaranlığın qanadları yerə zülmət rəngi ilə yanaşı bir səssizlik pərdəsi də çəkmişdi. Qu desən qulaq tutulardı.
    Gecənin bir aləmində uzaq üfüqlərdə işartılar görünməyə başladı: sanki qara qanadlarını gen-gen açıb hər tərəfi öz zülmət əsarətində saxlamaq istəyən nəhəng bir quşun tutqun lələklərinə od vurmuşdular. Odlu zərrələr qaranlığı üstələməkdə idi. İşartılar get-gedə böyüyərək qızaran tonqallara çevrilməkdə idi. Bu tonqalların gur şöləsi qaranlıq səmada işıq sütunları kimi ucalırdı. Səhərin açılmasına hələ çox qalırdı, amma uzaq üfüqlər açılan dan yerini andırırdı.
    Yanğın baş vermişdi.
    Alov hər yeri bürümüşdü.
    Yanğının gur şöləsi zülmətin qanadlarını əridərək irəliləməkdə idi. Qaranlıqda tüstü-duman görünməsə də üfüqdə göyə bülənd olan alovun dilləri get-gedə yaxınlaşmaqda idi. İllərdən bəri insan ayağı dəyməyən, vəhşiləşmiş yerlərin daşı-ağacı, otu-qanqalı çarthaçart yandıqca budaqların üstündəcə yuxuya getmiş quşlar, yuvalarına şəkilib dincələn heyvanlar qorxuya düşürdülər; onlar çaşıb qalmışdılar; görəsən gecənin yarısı sürünə-sürünə, od püskürə-püskürə üzü bəri gələn bu nə od-alovdu belə?
    Deyəsən, bu yanğının necə təhlükəli olduğunu əvvəlcə ilanlar duydular. Gündüz yaz Günəşinin istisindən meyxoş olub öz sərin yuvalarına çəkilmiş ilanların qəfil fişiltısı eşidiləndə vəhşi kolların arasında mürgüləyən başqa vəhşı heyvanlar da xofa düşdülər. Çoxbilmiş, həssas ilanlar, çox güman ki, hansısa təhlükənin yaxınlaşdığınından xəbərdar idilər.
    Mağaranın o üzündəki ərazidə, dərənin dibində və təpənin başında məskunlaşmış vəhşilərin hamısı illərdən bəri bu yerlərdə qorxu-hürküsüz yaşayırdılar. İns-cinsin gözə dəymədiyi ərazidə yaşamaq onlar üçün daha rahat idi. Burada onlar qorxu-hürküdən çox uzaq idilər. Burada illərdən bəri hərə öz ərazisinin, öz yuvasının toxunulmaz sahibi idi. Amma onlar daim hiss edirdilər ki, bu dünyada insanlarla qonşu olmaqdan təhlükəli heç nə ola bilməzdi. İndi bu yanğını da yəqin ki, gizli pusquda durmuş, bu heyvanlara qənim kəsilmiş o alçaq və qorxulu insanlar törətmişdilər.
    ...Artıq öz yuvalarını tərk edib boz təpəciklərdən birinin ətəyinə toplaşan irili-xırdalı ilanların qəzəbli fışıltısı get-gedə artıb güyültüyə çevrilməkdə idi. Bir azdan heyvanların, quşların səsi də bu güyültüyə qarışdı.
    Yanğının isti, qarsıdıcı dalğası get-gedə yaxınlaşmaqda idi. Qorxuya düşmüş qəzəbli vəhşi heyvanların nəriltisi dərələrdə əks-səda verirdi. İndi gecikmək hər an təhlükəli ola bilərdi. Harasa baş götürüb getmək lazım idi. Amma hara? Buralarda gizlənib daldalanmağa etibarlı bir yer yox idi. Arxadan gələn alovun dilləri onları yalnız irəli getməyə məcbur edirdi. Qarşı tərəfdə isə dördayaqlıların qorxulu düşmənləri olan ikiayaqlılar, yəni insanlar yaşayırdı. İndi vəhşiləri bir yandan odlu mühasirə, digər tərəfdənsə ikiayaqlıların hiylə dolu cəza fəndləri qorxuzurdu. O yandan da vurnuxan heyvanların sürünən düşmənləri-zəhərli ilanlar...
    Vəhşi heyvanlar əvvəllər də bir neçə dəfə insanların yaşadıqları yerə gizli və aşkar şəkildə baş vurmuşdular. Amma onların hər hücumu itkilərlə başa çatmışdı; ikiayaqlılar onların bir qismini amansızcasına məhv etmiş, yerdə qalanlarınısa yaralamışdılar. Canavarlar, çaqqallar, porsuqlar, hətta, bu vəhşiləşmiş yerdə digər canlılara göz verib işıq verməyən nəhəng ayı, kaftar və şirlər arasında belə, gülləyə tuş gələn, indiyəcən yarası tam sağalmayan, ayağını çəkən heyvanlar vardı. Əslində ən qorxulu düşmənlər elə dağların o üzündəki ikiayaqlılar idi.
    Tüstü-duman qarışıq alov dalğaları anbaan yaxınlaşmaqda idi. Quşlar cividəşib yuvalarından şıxmağa məcbur olsalar da, gələn qovğadan bixəbər ətcəbalalar hələ öz quş yuxularını bişirməkdə idilər.
    Alovun dilləri yeri-göyü qarsıyırdı.
    Nəriltisi aləmi başına götürmüş heyvanlar canlarını gələn təhlükədən xilas etmək üçün özlərini uçurumların yaxası ilə uzanıb gedən dərələrə təpirdilər. Başqa bir çıxış yolu yox idi. Onları harasa uzaq yerlərə baş alıb gedən bu dərin dərələr xilas edə bilərdi; olsun ki, o yerlər buralara nisbətən təhlükəsiz, qorxusuz idi. Yaranışından bir-birinə qənim kəsilən vəhşi heyvanlar indi dərə boyu birgə, vahid bir sürünün tərkibində daban-dabana, yan-yana irəliləyirdi. Sanki bu anlarda onların daim bir-birinə hücum edib parçalamaq instinkti də yox olmuşdu. Baş verən fəlakət heyvanların hamısını bir araya gətirmişdi. Dünyanın düz vaxtı hər biri öz ərazisində ağalıq edən vəhşilər indi bir-birinə yol verərək irəliləyirdilər. Birinin başqasına mane olmağına nə ehtiyac vardı ki? Bəlkə irəliyə can atan heyvanlardan hansısa biri bu qorxulu, təhlükəli yollara bir başqasından daha yaxşı bələd idi?..
    İlanlar digər vəhşi heyvanlardan fərqli olaraq əks istiqamətə üz tutmuşdular. Onlar hər tərəfi qarsıyan alov dillərinin arası ilə sürünərək boz təpələrlərin boynuna dırmaşırdılar. Bu keçəl təpələrdə kol-kos, ot-şəvəl seyrək bitdiyinə görə yanğının dilləri də buraya hələ çatmamışdı. Amma tüstünün acı nəfəsi bu yerlərdə də aydın duyulurdu.
    İlan sürüsü Buzlaq deyilən yerə sarı can atırdı. Buzlaq təpələrin o üzündəki mağaranın içindəydi. İlanların ən böyüyü, nəhəngı Haçadil həmin yerdə yaşayırdı. Bunu yaşlı ilanlar daha dəqiq bilirdilər. Mağarada məskunlaşan Haçadil son vaxtlar bir neçə dəfə, gecə yarısı, bu tərəflərə də gəlib çıxmışdı. Onun görünüşü, arın-arxayın ədası bu tərəflərdəki vəhşi heyvanların hamısını xofa salmışdı. Təkcə ilanlar bu nəhəngin gəlişindən məmnun qalmışdılar. Axı hər necə olsa da, gecə qaranlığında dərisi par-par yanan bu nəhəng, onların, yəni buradakı ilanların qohumları olmalı idi. Qoy bu, lap uzaq qohumluq olsun, nə fərqi var ki, əsas o idi ki, onların hamısı eyni kökdən idilər. İlanların əcdadları nə vaxtsa eyni olmuşdu. Haçadilin, xüsusən, gecələr bu yerlərdə tez-tez görünməsi ilanlara sanki qol-qanad verirdi. Vəhşi cəngəlliyin digər qorxmaz vəhşiləri bu yad nəhəngin, yəni Haçadilin yanından ehtiyatla ötüb keçir, onu tərs-tərs süzürdülər. O, bu yerlərdə görünəndən sonra ilanlardan ehtiyat edən vəhşilərin sayı da xeyli artmışdı. Buranın köhnə sakinləri olan yaşlı ilanlar da bir neçə dəfə girəvəyə salıb öz nəhəng qohumlarının yuvasına baş çəkmişdilər. Haçadil doğrudan da mağara deyilən yerin əsl sahiblərindən biri, bəlkə də birincisi idi. Onlar, indi yanğının baş verdiyi ərazidə məskunlaşmış ilanlar, özlərinin güclü bir dayaqlarını tapdıqları üçün daha inamlı idilər.
    İndi ilanlar alov dillərinin arası ilə sürünərək sürətlə öz nəhəng qohumlarının yuvasına sarı axışırdılar.
    Alov get –gedə güclənir, ətrafı qarsıyırdı. Hər tərəfi tüstü-duman bürümüşdü. Heyvanların, dar dərələrdən keçıb irəli qoşan dördayaqlıların heç biri üz tutub getdiyi yerin dəqiq “ünvanını” bilmirdi. Təkcə ilanlar, daha doğrusu, yaşlı ilanlar, əvvəlcədən tanıyıb bildikləri yerə doğru sürünməkdə idilər. Ana ilanlar artıq onları təqib etməkdə olan alov dillərinin arası ilə qıvrıla-qıvrıla hərəkət edir, qəribə səslər çıxararaq bala ilanları da öz arxalarınca səsləyib aparırdılar. İlanların bəziləri yumurtadan təzəcə çıxmışdılar, sürünüb öz analarına çata bilmirdilər, buna görə ana ilanların bir çoxu oz balalarının belınə dolanaraq onları da özləri ilə birlikdə sürüyüb aparırdılar.
    Onlar sərt, boz qayaların üstü ilə sürünür, mənzilə tez çatmağa tələsirdilər.
    Gecənin səssizliyini ilanların vahiməli, boğuq səsi pozurdu. Artıq dördayaqlıların ayağının tappıltısı eşidilmirdi. İndi onlar ikiayaqlılardan da uzaq idilər.
    Bir azdan göydəki ulduzlar çəkilib öz “yuvalarına” getdilər.


    Həmzə Çaparlını Buzlağa gətirən nəhəng “cip” yoxuşun yarısında dayandı. Sürücü nə illah elədisə irəli hərəkət edə bilmədi. Mühərrik nərildəyir, səsboğan uğuldayır, təkərlər yerində fırlanır, lülədən çıxan qatı tüstü ətrafa yayılırdı.
    Buzlağa hələ xeyli vardı. Həmzə Çaparlı maşından düşüb ətrafa boylandı. Bu yerlərdə uşaqlıq illərində olmuşdu. Onun həyatının çox hissəsi şəhərdə keşmişdi və əgər bu dünyanın axar-baxarı dəyişməsəydi yəqin ki, elə ömrünün sonunacan şəhərdə yaşayacaqdı. Belə ki, son illər cəmiyyətin bütün sahələrində baş verən yeniləşmə kəndlərdən də yan keşməmişdi. Ziddiyyətli proseslər gedirdi, bir yandan kəndlər boşalır, kəndlilər üz tutub kütləvi şəkildə böyük şəhərlərə gedir, digər tərəfdənsə, ayrı-ayrı adamların kəndlərə qayıdışı müşahidə olunurdu. Məsələ burasında idi ki, son illər kəndə dönənlərin əksəriyyəti iri şəhərlərin zəngin sakinləri idi. Bu zəngin adamlar kasıblamış kənd əhlinin dəyər-dəyməzinə satdığı ev-eşiyi, bağ-bağatı, mal-mülkü çox ucuz qiymətə ələ keçirirdilər.
    Son illərdə Çaparlı kəndində yerli əhalinin sayı sürətlə azalsa da, nəhəng tikililərin sayı xeyli artmışdı. Di gəl ki, bu iri mülklərin, villa və qəsrlərin çoxunda daimi yaşayış yox idi. Onların əksər sahibləri bu yerlərə yaydan-yaya gəlirdilər. Amma, demək olar ki, buradakı bütün yeni tikililərin xüsusi qaravul dəstələri, gözətçiləri vardı. Kənddə qalan qadın və kişilərin çoxu imkanlı adamların, kənddə təzə məskunlaşan varlı şəhərlilərin həyət-bacasında işləyir, çörəkpulu qazanırdılar.
    Həmzə Çaparlı gəlmələrdən deyildi, buranın köhnə, köklü-köməcli sakinlərindən idi. O, son illərdə kənddə özü üşün böyük mülk tikdirmişdi. Deyilənə görə, Həmzə Çaparlının özü və oğlu Cəmşid Çaparlı ölkənin yüksək çinli məmurları ilə xoş münasibətdə idi. Bu tərəflərdə kiminsə vəzifəyə təyin olunması və ya işdən uzaqlaşdırılması ata-oğul Çaparlılar üşün su içimi kimi bir şeydi.
    Son günlər Həmzə Çaparlını bir məsələ dilxor etməkdəydi. Cavad Əmirxanlının gəlib yer iddia etməsi, Buzlaq deyilən yerdə özünə “kiçik koma” tikmək arzusunda bulunması Həmzə Çaparlını xeyli düşünməyə sövq etmişdi. O, əvvəlcə Cavad Əmirxanlının başının xarab olduğunu zənn etmişdi. Amma son günlər kənardan qulağına çatan söz-söhbətlər onu sanki qəflət yuxusundan oyatmışdı. Rayon mərkəzində və kənddə danışırdılar ki, Cavad Əmirxanlı mağarada, daha doğrusu, oradakı Buzlaqda, böyük bir xəzinənin izinə düşüb. Allah bilir, bəlkə doğrudan da adi adamların dəfinə kimi qələmə verdiyi o yer, əslində hansısa qiymətli metal və ya qaş-daşın gizli bir məskəni idi. Yoxsa Cavad Əmirxanlının nə iti azmışdı ki, yaşının bu vədəsində Məcnun kimi dağa-daşa düşsün? Axı, insaf naminə demək lazım idi ki, Cavad Əmirxanlı ölkədə sayılıb-seçilən alimlərdən idi. Düzdür, Həmzə Çaparlı öz adlı-sanlı həmyerlisini elə ilk gəncliyindən xoşlamırdı. O, elə o vaxtlardan Cavad Əmirxanlının hərəkətlərində nəsə bir yekəxanalıq, özündənrazılıq görürdü. Həmzə Çaparlını Cavad Əmirxanlıdan uzaqlaşdıran təkcə bu cəhət deyildi. Əsas məsələlərdən biri, bəlkə də ən başlıcası bu idi ki, Həmzə Çaparlı doğulduğu kənddə özündən başqa hansısa tanınmış bir simanın olduğunu heç cür qəbul edə blmirdi. İndi onun əlinə xal qazanmaq üçün əlverişli fürsət düşmüşdü, öz yaxın adamlarının yanında eyhamla Cavad Əmirxanlının başının xarab olduğunu bildirirdi, həmin yaxın adamlar da öz növbələrində bəzən pıçhapıçla, bəzən də açıq-aşkar ağız-ağıza verıb, öz “ağsaqqallarının” dediyi fikirləri camaat arasında daha inandırıcı və tutarlı şəkildə yayırdılar...
    Ağzı yoxuşa dirənən maşının təkərləri çuxura düşüb fırlandı, ətrafa çınqıllar səpələndi; sanki maşın da sahibi kimi qeyzlənmişdi.
    Həmzə Çaparlı bir qədər kənara çəkilib sükan arxasındakı sürücünün üstünə təpindi:
    -Niyə sürmürsən maşını? Nə olub sənə?
    Sürücü əlinin arxası ilə alnının tərini silib dilləndi:
    -Mühərrik dartmır.
    -Mühərrikdə, maşında günah yoxdur, sən özün əfəlsən. Düş görüm yerə.
    Sürücü kabinəni açıb yerə atıldı. Həmzə Çaparlı cavan adam cəldliyi ilə hoppanıb sükan arxasına keçdi, hirslə ayağını qaza basdı. Maşın uğuldayıb yerindən tərpəndi. Sürücü maşının arxasınca götürüldü.
    Maşın Buzlağın qənşərində dayandı. Həmzə Çaparlı eyni cəldliklə maşından yerə düşüb tövşüyə-tövşüyə özünü yetirən sürücünün uzunə baxmadan hirsli-hirsli dilləndi:
    -Yaxın gəl. Təkərin arxasına daş qoy.
    Sürücü maşının təkərinin dalına iri bir daş parçası qoyub kənara çəkildi.
    Həmzə Çaparlı hökmlə əmr verdi:
    -İndi buzlağın ağzındakı o qayanın üstünə çıx.
    Sürücü dinməz-söyləməz cəld qayaya dırmaşdı.
    Həmzə Çaparlı ucadan soruşdu:
    -Orada nə görürsən?
    -Mağara,-deyə, sürücü cavab verdi.
    -Bax gör içəridə nəsə bir şey görünürmü.
    Sürücü əyilib ehtiyatla, çəkinə-çəkinə üzüaşağı, mağaranın içinə sarı boylandı.
    -İçəri qaranlıqdır, heç nə görünmür. Amma uzaqdan xışıltı gəlit. Elə bil ya külək əsir, ya da ki...
    -... ya da ki, nə?
    Sürücü sanki nəyisə dinşəyirmiş kimi bir az susub dilləndi:
    - İlan səsıdir elə bil...
    - Boş-boş danışma, ilan xışıldamaz, fısıldayar.
    -Mən uşaq vaxtı buralarda çox olmuşam. Buranın bir adı da ilanlı mağara idi. O vaxtlar...
    Həmzə Çaparlı ətrafa göz gəzdirib dedi:
    -Yaxşı, bir mənə de görüm, o mağaranın ağzını qapamaq üçün bizə neçə maşın beton lazım olar?
    Sürücü mağaranın ətrafında dövrə vurub tərəddüdlə dilləndi:
    -Ən azı on maşın... Bundan bağqa, bir maşın da armatur lazımdır.
    -Bəs yük maşınları buraya qalxa biləcəkmi?
    - Yola bir az əl gəzdirmək lazımdır.
    -Sabah Mövludu da götür get hərbi alaya, komandirə de ki, Həmzə Çaparlının tapşırığıdır, lazımi qədər texnika və canlı qüvvə versin, yolu təmizləyib mağaranı betonlamaq lazımdır. Oldu?
    -Oldu. Baş üstə.
    Həmzə Çaparlı keçib sükanın arxasında əyləşdi.
    -Təkərin arxasındakı daşı bir kənara at.
    Sürüçü onun əmrinə cəld əməl etdi.
    Mühərrikin uğultusu yaxın dərələrdə əks-səda verdi.


    Həmzə Çaparlı ilə aralarında olan söhbət Cavad Əmirxanlını qətiyyən açmadı. Burada qoruq yaratmaq barədə deyilənlər də onun ağlına batmırdı.
    Cavad Əmirxanlını əmin idi ki, “el ağsaqqalı” ona daxilən nifrət edir.
    Həmzə Çaparlı ilə görüşdən az sonra camaat arasında belə bir söz-söhbət yayıldı ki, mağara xəzinə yuvası imiş. Hətta, deyilənə görə, oraya qaravulçu dəstəsi də qoyulmuşdu. Əslində, belə bir fikrin gerçəkləşməsi Cavad Əmirxanlının Buzlağa gedən yolunun kəsilməsi, onun həmin ərazidə yuva qurmaq istəyinin üstündən xətt çəkilməsi demək idi.
    Yox, bu məsələni belə qoymaq olmazdı.
    O, gecəni səhərəcən yatmadı.
    Cavad Əmirxanlı yenə rayon mərkəzinə getmək qərarına gəldi. Səhər tezdən pencəyini çiyninə atıb mərkəzi kənd yoluna çıxdı.
    O, qarşıdan gələn maşına əl elədi.
    Yüngül minik maşınının gənc sürücüsü əyləci basdı.
    -Mən rayon mərkəzinə gedirəm.
    -Elə mən də oraya gedirəm.
    Keçib gənc sürücünün yanında əyləşdi.
    -Ya Allah...
    Cavad Əmirxanlının gözü yolda olsa da fikri uzaqlarda idi. Gözünün önünə Buzlaq, orada gördüyü mənzərələr gəlirdi.
    Handan-hana sürücünün səsi onu xəyaldan ayırdı:
    -Ağsaqqal, çatdıq.
    Cavad Əmirxanlı başını kabinədən çıxarıb ətrafa boylandı. Tanış mənzərə idi; o, çoxmərtəbəli, sarı rənglə boyanmış binanın qarşısında dayanmışdı.
    Sürücü soruşdu:
    -Məncə, düz gəlmişik, sizə bu bina lazımdır.
    Cavad Əmirxanlı bir az duruxub tərəddüd içində suala sualla cavab verdi:
    -Bəyəm rəhbərlik bu binada yerləşir?
    -Bəli, bütün rəhbərlər bu sarı binada əyləşir. Amma, ağsaqqal, inanmıram ki, bu gün qəbula düşə biləsən.
    -Nə üşün?
    -Əvvəla, burada qəbula düşmək üçün əvvəldən qəbula yazılmaq lazımdır...
    -Burasını bilirəm...
    -İkincisi isə, deyilənə görə, bu gün Buzlaq deyilən yerdə tədbir var.
    Elə bil Cavad Əmirxanlının dalağı sancdı:
    -Nə tədbir?
    -Düzü, dəqiq bimirəm. Hələ burada başqa bir tədbir də var, nəsə atla bağlı məsələdir deyəsən...
    -Nə at? At nədir?
    Oğlan çiynini çəkib:
    -Düzü, təfsilatı yadımdan çıxıb, amma eşitmişəm ki, atla bağlı bir məsələ var, onu bayram edəcəklər-deyə, dilləndi.
    -O, nə məsələdir elə?
    -Tədbir var nəsə...
    Cavad Əmirxanlı başını bulayıb sürücünün pulunu ödədi.
    “Buzlaqda nə ölümləri var bunların?.. Hə, o gün Həmzə orada qoruq yaratmaq istədiklərini demişdi. Amma bütün aləm bilir ki, Həmzə fırıldaqçının biridir. Allah bilir, hansı istəklə burnunu soxur bu işlərə.”
    Ağır addımlarla binanın qapısına yaxınlaşdı. İçəri keçdi. Qapının ağzındakı yorğun polis ona ötəri nəzər salıb təzədən mürgüləməyə başları.
    İçəridə adamlar qaynaşırdı.
    Ağır qum kisələri kimi yan-yana söykənib öz növbəsini gözləyən bu adamları sanki möhkəm daş kəndir-sapla bir-birinə bağlamışdılar. Bu “qum kisələrini” bir-birindən ayırmaq sanki heç mümkün də deyildi.
    Cavad Əmirxanlının “köhnə tanışı”, ötən dəfə gördüyü əli əsalı, gözü qalın eynəkli, qəddi oraq kimi əyilmiş ahıl kişi növbənin düz ortasında idi. Növbəsini əldən vermək istəməyən adamlar onun, bu eynəkli qocanın dediklərinə qulaq asmaq məcburiyyətində qalmışdılar:
    - Mən ötən əsrin əvvəllərindən burada növbədəyəm. Mən bura gəlib-gedən müddətdə üç dəfə sistem dağılıb, altı dəfə hakimiyyət dəyişib, doqquz dəfə dövlət çevrilişi olub. Mən yenə qəbula düşə bilmirəm. Mən dərdimi kimə deməliyəm? Bəlkə bu dünyada elə bir sirr var ki, onu məndən başqa bilən yoxdur, mən kimin qulağına və kimin qulluğuna ərz etməliyəm o sirri? Mən görürəm ki, burada, bu xarabada hamı qoyun kimi gözünü döyüb susur. Rəhbərlık də susur. Deməli, onlar da qoyundur. Tarix də bu yandan susur. Belə çıxır ki, elə tarix də qoyundur. Ax, susan qoyunlar, ax, susan tarix...
    Kişi monoloqunu təzəcə bitirmişdi ki, qara kəlağayılı bir qadın, bu, Aliyə idi, asta addımlarla yaxınlaşıb ötən dəfəki kimi, yenə zəndlə, uzun-uzadı baxışlarla onu süzərək handan-hana dilləndi:
    - Bura bax, sən...
    Cavad Əmirxanlı bu dəfə onu qabaqladi
    -Bəli, mənəm, Cavadam, Aliyə...
    -Hə, bildim. Biz səninlə tələbə yoldaşı olmuşuq.
    -Hə... Elədir. Yaxşı, de görüm sənin növbən çatdımı?
    -Yox... Haradan?.. Hələ gözləyirəm.
    -Bəlkə başqa adama, daha böyük təşkilata müraciət etmək lazımdır?
    -Ən böyük təşkilat buradır. Mən indiyəcən haraya müraciət etmişəmsə, hansı ünvana məktub-teleqram vurmuşamsa, yenə qayıdıb bu ünvana gəlir. Burada nəsə bir maqnit var, hər şeyi, hamını özünə doğru çəkir. Olsun ki, böyüklərimizin hamısı bu gün burada olacaq. Bizi Çaparlılar buradan idarə edirlər...
    -Kim?
    -Ata-oğul Çaparlılar. Bu gün onların bayramıdır.
    -Nə bayramdır elə?
    - Xürrəmin, yəni Həmzə Çaparlının atasının, yəni Cəmşid Çaparlının babasının ilk dəfə at minib ova getdiyi gündür. Deyirlər, bir azdan qapının ağzındakı o kəli götürüb onun yerinə at heykəli qoyacaqlar.
    - Bəs oradakı o bir çəngə otu necə, görəsən, saxlayacaqlarmı yerində?
    Qadın Cavad Əmirxanlının sualına tez cavab verdi:
    -Onsuz da o bir çəngə təzə biçilmiş otu hər gün dəyişirlər. Bir də ki, kəl də ot yeyir, at da... Eh, ay Cavad, otu dəyişməsələr bu dünyada nə dəyişəsidir ki?
    Birdən səs-küy qopdu, çaxnaşma düşdü.
    Az sonra bayaqdan mürgüləyən polis quş cəldliyi ilə kəl postamentinin üstünə atlanıb, şeir oxuyan təbli şairlərsayaq əl-qolunu ölçə-ölçə uca səslə mühüm bir məlumatı nəvbədə dayananların diqqətinə çatdırdı:
    -Camaat, bu gün Buzlaqda möhtəşəm tədbir olduğuna görə bütün rəhbərlik oraya yığışıb. Ata-oğul Çaparlılar da oradadır, ona görə sizi qəbul edə biməyəcəklər. Amma bu gün bizim üçün ikiqat bayramdır. Əvvəla, Xürrəmin, yəni Həmzə Çaparlının atasının, yəni Cəmşid Çaparlının babasının ilk dəfə at minib ova getdiyi gündür. İkincisi də, mağarada, yəni ki, Buzlaqda keçirilən tədbir... hə, yox... Bir də bu gün bax burada kəli at əvəz edəcək... Bu, tarixi bir gündür, tarixi bir hadisədir. Biz bu əlamətdar günü bütün şüurlu həyatımız boyu xatırlayacağıq...
    Polis monoloqunu deyib, cəld postamentdən yerə atıldı.
    Ani sükutdan sonra bir-iki yerdən adda-budda əl çaldılar, sonra əl çalanların sayı artdı, gurultulu alqış səslərindən divarlar titrədi.
    “Bəs görəsən atı buraya necə gətirəçəklər?”
    -Deyirlər, Buzlaqda xəzinə tapılıb, Cavad. Eşitməmisən ki?
    Bu sözləri deyən Aliyə idi.
    Cavad Əmirxanlının susdu.
    -Yoxsa eşitməmisən Buzlaq haqdadır? Rəhmətlik qayınanam deyərdi ki, o Buzlaq deyilən yer cənnətin qapısıdır, orada yayın cırhacırında da buz olur. Vallah, bu Çaparlılar gec-tez o cənnətməkanı da cəhənnəmə çevırəcəklər. Bunların ayağı dəyən yerdə tikandan başqa heç nə bitməz.
    Elə bil qarının sözləri Cavad Əmirxanlını qəfil yuxudan ayıltdı; axı o kimin yanına, nə üçün gəlmişdi? Bəyəm burada onu dinləyən, onun dərdinə əlac edən tapılacaqdımı?
    Aliyə onun üzünə diqqətlə baxıb qəflətən mövzunu dəyişdi:
    -Mən bilirəm səni buraya, vətənə gətirib çıxaran nədir.
    Cavad Əmirxanlı çaşıb gözlərini döydü. Handan-hana mızıldandı:
    -Nədir?
    -Bilirəm, amma demək istəmirəm. Vaxtı çatanda deyərəm.
    -Qəribə adamsan, vallah.
    Aliyə gənc qızlar kimi nazlanıb ürəkdən güldü:
    -Sən belə düşün. Qoy olsun. Mən öz sözümün yerini bilən adamam. Bir də ki, sənin xasiyyətinə bələdəm. Axı neçə il birlikdə oxumuşuq...
    -Hmmm.. Gör bir aradan neçə il keçib?
    -Keçən illər bəzən heç nəyi dəyişmir. Çox vaxt dəyişən insanın təkcə üzü olur, astarı yox... Səni zahir aldatmasın, batilə baş vur.
    “Bunun başı deyəsən doğrudan da xarab olub. Görəsən, nəyə işarə edir?”
    Cavad Əmirxanlı tələsik xudahafizləşib qadından ayrıldı.
    Nədənsə darıxır, sıxılırdı.
    O, təzədən kəndə qayıtmaq qərarına gəldi.
    Yola çıxdı.
    Nə qədər əl etsə də uzun müddət kənd tərəfə gedən maşınlardan heç biri saxlamırdı.
    Yalnız günün ikinci yarısı onun qarşısında bir maşın dayandı.
    -Ağsaqqal, bəri gəl, keç əyləş.
    Cavad Əmirxanlı gənc sürücünü tanıdı; bu, onu bu səhər rayon mərkəzinə gətirən gənc oğlan idi.
    -Tapa bildiniz?
    Cavad Əmirxanlı duruxub soruşdu:
    -Kimi?
    Oğlan güldü:
    -Axtardıqlarınızı...
    Cavad Əmirxanlı susdu.
    Sürücü oğlan onun üzünə baxıb başını buladı.
    Yol boyu heç biri dinib-danışmadı.
    Kəndə çatanda itlər hürüşürdü.
    Əfrayıl Cavad Əmirxanlını evlərinin həyətində qarşıladı.
    Salam-kəlamsız dilləndi:
    -Xəbərdən xəbərin var?
    Cavad Əmirxanlı təəccüblə soruşdu:
    -Nə xəbər? Qulaq gündə min xəbər eşidir.
    - Mağaranı dağıdırlar.
    - Hansı mağaranı?
    - Neçə mağara var bəyəm? Buzlağı deyirəm də. Bilmirsən Buzlaq nədir, haradır? O Buzlaq ki, sən onun yaxınlığında özünə ev tikmək, yuva qurmaq, yurd salmaq istəyirdin. O Buzlaq ki, orada minillərin tarixi yatır... İndi dağıtmaq istəyirlər o buzlağı. Hələlik onun ağzına qıfıl vururlar, amma sonra dağıdacaqlar.
    Cavad Əmirxanlını sanki ildırım vurdu. Həyəcanla Əfrayılın üzünə baxdı. Heysiz-heysiz dilləndi:
    -Sən bunu haradan eşitmisən?
    -Nə eşitməkbazlıqdır? Bunu hamı bilir. Az qala rayonun bütün ağır texnikasını indi Buzlaq tərəfə yeridiblər. Yəqin dünən gecə ağır yatıbsan. Buldozerlər, traktorlar, yerqazan aqreqatlar, xülasə, hər nə varsa Buzlaq tərəfə üz tutub. Hətta, deyilənə görə, hərbçləri də cəlb ediblər bu işə. Tırtıllı tankların uğultusu eşidilir... Əvvəlcə mağaranın ətrafındakı qayaları fitillə dağıdıblar, ağır maşınlara yol açıblar. Sonra mağaranın ağzını betonla surğuclatıblar. İndi o tərəfə heç kəsi buraxmırlar. Ora silahlıların nəzarəti altındadır.
    Cavad Əmirxanlı özünü saxlaya bilməyib soruşdu:
    -Bu, nə üçündür elə?
    Əfrayıl bic-bic gülüb dedi:
    -Deyilənə görə, oranı gələcək nəsil üçün saxlayırlar. Amma yalandır, lap ağ yalandır...
    Cavad Əmirxanlının qaraşın sifəti sanki daha da qaraldı, gözlərinə zülmət çökdü.
    -Axı nə axtarırlar orada o alçaqlar?
    -Yəqin ki, xəzinə, dəfinə. Sən də qəribə adamsan, Cavad. Orada onlar vicdan, namus, qeyrət axtarası deyillər ki... Dağıdacaqlar oranı...
    Cavad Əmirxanlının başında nəsə uğuldamağa başladı. O, içində nəyinsə qırılıb parçalandığını hiss etdi. Hiddətindən dişləri ilə dodağını gəmirərək, hirsli-hikkəli baxışlarla ətrafa göz gəzdirdi. Elə bil ki, balasını itirmiş qəzəbli canavar kimisə parçalamağa hazırlaşırdı.
    -Özünü ələ al.
    Gətirdiyi ağır xəbərin peşimançılığını çəkən Əfrayıl indi onu sakitləşdirmək istəyirdi.
    -Hazırda dövran bunlarındır, biz nə edə bilərik? Bunlar Allahla allahlıq etmək, daha doğrusu Allahın üstündə allahlıq etmək istəyirlər. Səbrli ol, Cavad. Bilirəm, sən orada yurd-yuva salmaq arzusundasan. Amma oralar artıq onların əlindədir, onların təpiyinin altındadır. Bilmək olmaz, bəlkə elə bu cür yaxşıdır, Allahın məsləhətinə min şükür, Cavad. Daha münasib bir yerdə koma qurarsan özünə, yaşayarsan ürəyin istəyən kimi.
    Cavad Əmirxanlı susmaqda idi.
    Əfrayıl qəfildən söhbətin mövzüsunu dəyişdi:
    -Mənim yazdıqlarımla tanış ola bildinmi?
    Cavad Əmirxanlı bir müddət fikrə gedib handan-hana dilləndi:
    -Bu gün oxuyacağam.
    ...Əfrayl çıxıb gedəndən sonra Cavad Əmirxanlı keçmiş rabitə işçisinin, uzaq qohumunun verdiyi varəqləri saralmış dəftəri götürüb əvvəlcə lampa işığında vərəqləməyə, sonra isə ucadan oxumağa başladı.


    MAĞARA

    Deyirlər orada, dağın döşündə
    qaranlıq, xəlvəti bir mağara var.
    Elə buna görə nə vaxtdan bəri
    oraya çıxmağa qorxur adamlar.
    Bəs sən özün kimsən?
    Canlı mağara.
    Zülmətlə doludur ürəyin, insan.
    Çalış ki, çıxasan sən öz içindən,
    çalış ki, zülmətdən azad olasan.
    Guya ki, sevirsən sən bu dünyanı,
    dünyanın özü də qorxunc bir quyu.
    Sənsə bu quyuda tənhasan elə,
    dünya özü boyda oyundur, oyun.
    Sən qaça bilməzsən özün özündən,
    qaçsan da qayıdıb dönərsən geri.
    Səni qaranlıqlar izləyər hər an,
    səni məhv eləyər zalımın biri.
    O zalım əyləşib sənin içində,
    o zalım gözündən boylanır sənin.
    Sən kimə arxayın olubsan, insan,
    sənin ürəyinin atəşi sönüb.
    Sənin qismətindir kədər, iztirab,
    içində yel əsib yengələr oynar.
    Sən özün özünə məğlub olmusan,
    sənin sifətində kölgələr oynar.
    Sənin içindəki sirli mağara
    səni əjdahatək çəkər içinə.
    Sən də qoşularsan, bir səfil kimi,
    tarixin qaranlıq, zülmət köçünə.
    Heçliyə qaçmaqdır özündən qaçmaq,
    özündən qaçmaq da heçlikdir elə.
    Dünyadan getməyə tələsmə çox da,
    bəlkə yol gəlirsən dünyaya hələ.


    Öz-özünə uzun götür-qoydan sonra Cavad Əmirxanlı səhərisi gün, sərindüşən vaxt Əfrayılın məsləhəti ilə təzədən Həmzə Çaparlının yanına getməyi qərara aldı.
    Əfrayıl:
    -Cavad, bir də get o iblisin yanına. Bəlkə bu dəfə yanında mələklər oldu. Onsuz da yuxarılar bu tərəflərin ağalığını ona həvalə ediblər. Ağız açmaqla sınin xəncərinin qaşı düşməz ki... Madam ki, ürəyində niyyətin var, gərək bir az da təpərli olasan, əziz qardaş. Zaman alçaqların zamanəsidir, Əfrayıl həqiqət divanəsidir. Amma Əfrayılın da ağzına daş basırlar, Buzlağın da... Get, olsun ki, mən də gəldim.
    Cavad Əmirxanlı susurdu.
    Əfrayıl:
    -Mən deyənə qulaq as, əziz qardaş. Elə günü bu gün get o iblisin yanına.
    “Yaxşı, gedərəm, Cavar. Bu, mənim onun yanına sonuncu gedişimdir. Əgər bu dəfə də müsbət cavab almasam... Onda nə olasıdır ki? Öldürəcəyəm onu? Hər halda qoy bir də ağız açım...” Amma o, indi Həmzə Çaparlının yanına təkcə torpaq üçün “saqqal tərpətməyə” getmirdi. Onun məqsədi həm də bu adamın qəbul otağındakı başı örtüklü qızı görməkdi. Axı kim idi o xanım?
    Əfrayıl:
    - İndi zanan dəyişib, Cavad. Sənin varolmağın sənin içində yaşadığın zaman deyil, sənin varolmağını sənin özünün içidə yaşayan zaman müəyyən edir. Sən zamana onun xaricindən yox, öz içindən baxa bilsən, onda özgə bir zamanda yaşadığını dərk edə bilərsən. Sən zamanı dərk etmək üçün əvvəlcə özünü dərk etməlisən; dünyanıdərk, özünüdərkdən başlayır. Mən həmişə hamıya deyirəm ki, primitiv olmayın, sadə olun. Mən daim arzu edirəm ki, adamlar, xüsusən vəzifəli adamlar qəliz olma, mürəkkəb olsunlar. Qəlizlik dayazlıqdır, mürəkkəblik-dərinlik. Axmaq və nadanlardan daha çox şey öyrənmək olar, ən azından onlara oxşamamaqla. Deyirlər ki, indi insanlığın yox, pulun zəmanəsidir. Burada bir az həqiqət də var. Güllə qabağından qaçmayan adamlar tanıyıram ki, pulun dalınca qaçırlar. Belələrinə nə deyəsən? Mən həmişə deyirəm ki, sən pulun qulu olsan, pul sənə ağa olacaq. Sən pulun ağası olsan, pul sənin qəsdinə duracaq, necə ki, hər bir nökər öz ağasının qəsdinə durmağa hazır olur; sən pulun nə dostu ol, nə də düşməni, sən onun tanışı ol; onsuz da indi biz tanışlarımızın çoxuna dost deyirik... Cavad, insan öz haqqını sonacan tələb etməlidir.
    Cavad Əmirxanlı bu dəfə həm də öz zənnində yanılmadığını sübut etmək üçün gedirdi Həmzə Çaparlının bərbəzəkli “qəbul evinə”.
    Onu yenə həmin xanım qarşıladı; o, Cavad Əmirxanlını gözaltı süzüb, heç bir şey soruşmadan sakitcə Həmzə Çaparlının əyləşdiyi otağa keçdi. Qızın geri dönməyi xeyli çəkdi; o, handan-hana öz yerinə qayıdıb, stulda əyləşəndən sonra dilucu:
    -Buyurun, keçin-deyə, astadan dilləndi.
    Həmzə Çaparlı bu dəfə onu çox soyuq qarşıladı. Əli ilə əyləşməyə yer göstərəndən sonra, qarşısındakı kağızları üst-üstə yığı-yığa birbaşa mətləbə keçdi:
    -Eşidirəm.
    -Mən yenə o məsələ üçün gəlmişəm.
    -Hansı məsələ üçün?
    -Torpaq məsələsi üçün.
    -Hmmm... Sən haradan torpaq istəyirsən, Cavad?
    -Həmzə, sən özün yaxşı bilirsən mən haradan torpaq istəyirəm.
    -Sənin nəyinə lazımdır torpaq? Bir də ki, indi yaşadığın evin qabağında torpaq sahəsi var axı...
    -Mən Mağara tərəfdən, Buzlağa yaxın yerdən istəyirəm.
    -Oralar dövlətin sərəncamındadır. Kiminsə o yerlərdən bir qarış satmağa icazəsi yoxdur.
    -Mənim bildiyimə görə, oranın icazəsini oğlunla sən verirsən.
    Cavad Əmirxanlının dediyi son cümlə, deyəsən, Həmzə Çaparlının lap ürəyindən oldu, ayağa durub kabinet boyu obaş-bubaşa gəzinməyə başladı. “Oranın icazəsini oğlunla sən verirsən...” Handan-hana ayaq saxlayıb diqqətlə Cavad Əmirxanlının üzünə baxdı.
    -Kim deyir bunu?
    -Hamı deyır.
    -“Hamı”? O “hamı” kimdir məsələn?
    Otağa sükut çökdü.
    Həmzə Çaparlı gülümsədi, onun sallaq dodaqları səyridi.
    -Bu, Əfrayılın fantaziyasıdır. Düz deyirəm?

    Bu əsnada Əfrayıl içəri girdi, salam-kalamsız irəli yeryib Həmzə Çaparlının qənşərində dayandı.

    Həmzə Çaparlı. Sənə kim icazə verdi ki, özünü icazəsiz-filansız içəri təpirsən?
    Əfrayıl. Mənə nə icazə?
    İcazəyə bax.
    Yoxsa icazəylə açılır səhər,
    Yoxsa icazəylə oyanır torpaq?
    Mənə nə icazə?
    İcazəliyəm.
    Həmzə Çaparlı. Sənə nə lazımdır?
    Əfrayıl. Yaşamaq lazımdır bilmək istəsən.
    Həmzə Çaparlı. Yaşa də. Kimdir sənə mane olan, kimdir sənin əl-qolunu bağlayan?
    Əfrayıl. Sənsən mane olan, bir də ki, oğlun.
    Hər yer özəlləşib ata malı tək.
    Hanı əkin yeri, otarğa yeri?
    Hanı biçənəklər, örüşlər hanı?
    Əl-qol aça bilmir camaat artıq,
    xirtdəyə yığılıb xalq əlinizdən.
    Bir qarış torpağa möhtac qalmışıq,
    daha bizim deyil bulaqlar, çaylar.
    Kimdir mane olan bizə? Sizsiniz.
    Əlinizdən kəndir çeynəyirik biz.

    Həmzə Çaparlı əsəbi şəkildə keçib stolun arxasında əyləşdi. Əlinin altındakı düyməni basdı. Qız qapıda göründü.

    Həmzə Çaparlı. Ağca, niyə bu adamı icazəsiz içəri buraxmısan?

    Qız dillənmədi, başını günahkarcasına aşağı dikdi. İndi Həmzə Çaparlı ilə Cavad Əmirxanlı üzbəüz əyləşmişdilər, Əfrayılla Ağca ayaq üstə idi. Cavad Əmirxanlının gözü Ağcanın üzündə idi.

    Cavad Əmirxanlı (öz-özünə) “Bu ki, Bəyazdır. Özüdür ki, var. Yox, zənnim məni aldada bilməz”.

    Birdən onların (Cavad Əmirxanlı ilə Ağcanın) baxışları toqquşdu. Ağca nəzərlərini ondan yayındırmaq istədi, amma bacarmadı, başına atdığı qara şalın uzun ətəyini ilik kimi dümağ barmaqları ilə didişdirməyə başladı.

    Həmzə Çaparlı. Yaxşı, gedə bilərsən.

    Həmzə Çaparlı bu sözləri, heç şübhəsiz ki, Ağcaya deyirdi. Amma qız hələ susmaqda idi.

    Əfrayıl. O qızın zərrəcə günahı yoxdur,
    Mən özüm iznsiz girmişəm bura.

    Sonra Əfrayıl üzünü Ağcaya sarı tutdu.

    Əfrayıl. Sən get, bala, burada sənlik bir iş yoxdur.

    Qız sakitcə otağı tərk etdi.

    Cavad Əmirxanlı. Guya kiminsə icazəsiz girməsi nəsə bir faciə-zad törədib. Bu, nə səviyyəsiz söhbətdir belə?
    Həmzə Çaparlı. Səviyyəsiz sən özünsən. Bildin? Deyəsən harada, kimin yanında olduğunu unutmusan. Hər ikiniz gedə bilərsiniz. Bir də mənim yanıma bu cür xahiş üçün gəlməyin.
    Əfrayıl. Xahişə, minnətə gəlməmişəm mən.
    Tələblə gəlmişəm sənin yanına.
    Həmzə Çaparlı. Mən sizə sözümü dedim. Bu ərazidə sizə veriləsi torpaq yoxdur. Ümumiyyətlə, bizdə boş, sahibsiz bir qarış da yer yoxdur. Sahibsiz torpaq sahəsi yoxdur bizdə.Vəssalam.
    Əfrayıl. Cavad Əmirxanlı, gəl gedək burdan,
    Kamala çatmayıb hələ bu insan.
    Heç insan deməyə dilim gəlməyir,
    Bu, xalq düşmənidir, bu, qaniçəndir.
    Alınıb-satılıb burada hər şey,
    Namus-ar satılıb, vicdan satılıb.
    Şəhərlər satılıb, kəndlər satılıb,
    Görəsən burada bizə nə qalıb?

    Həmzə Çaparlı. Alçaq adam, kəs səsini. İnan ki, sənin kökünü kəsərəm, nəslinin axırına çıxaram.
    Əfrayıl. İnanıram, bəli, elə bununçün
    “Qaniçən” deyirəm mən sənə, Həmzə.
    Hər cür pislik etmək gələr əlindən,
    Bunu yaxşı bilir, anlayıram mən.
    Həmzə Çaparlı. Madam ki, bunları bilirsən, onda susmağın, dilini qatlayıb qarnına qoymağın məsləhətdir.

    Həmzə Çaparlı fit çala-çala otaqda o baş-bu başa var-gəl etməyə başladı; o, sanki bu dəqiqələrdə yanındakı adamları görmürdü.
    Cavad Əmirxanlı ilə Əfrayıl onu tərs-tərs süzüb, otağı tərk etdilər. Onlar çayın sahilinə endilər.

    Cavad Əmirxanlı. Mən bu məsələni belə qoymayacağam.
    Əfrayıi. Hansı məsələni?
    Cavad Əmirxanlı.Torpaq məsələsini, yer məsələsini. Mən bu səhər Buzlağa baş çəkmək istədim, oradakı silahlı adamlar məni heç yaxına qoymadılar. Dedilər ki, artıq buralar qoruq-muzey kimi nəzarətdədir.
    Əfrayıi. Bir şey eşitmişəm mən bu günlərdə,
    Sənə də söyləyim, agah olasan.
    Deyirlər ki, Həmzə o mağarada
    Xəzinə axtarır, dəfinə gəzir.
    Cavad Əmirxanlı. Yaxşı, səndən bir şey soruşum; bilmirsən ki, Həmzənin yanındakı o qara örpəkli qız kimdir?
    Əfrayıi. Niyə bilmirəm ki? Bilirəm, bəli,
    Ağcadır o gözəl hurinin adı.
    Özü də Mövludun gəlinidir o,
    Amma başqasına yetişir dadı.
    Cavad Əmirxanlı. Heç nə anlamadım, bir az aydın danış.
    Əfrayıi. Mövludun oğlunun arvadıdır o,
    Amma deyirlər ki, Həmzə saxlayır.
    Cavad Əmirxanlı. Necə yəni “Həmzə saxlayır”?
    Əfrayıi. Ta bunun necəsi-filanı yox ki,
    Həmzə məşuqə tək saxlayır onu.
    Bu mahalda hamı danışır bunu.
    Çaparlı əxlaqsız, pozğun bir adam,
    Bişərəf, bihəya, arsız, riyakar,
    Ondan hər nə desən gözləmək olar.

    Hava yavaş-yavaş qaralırdı. Deyəsən, Əfrayıl harasa tələsirdı.

    Cavad Əmirxanlı. Əfrayıl, getmək istəyirsən?
    Əfrayıi. Daha axşam düşür, gedək deyirəm,
    Görək başaımıza nə gəlir bizim.
    Cavad Əmirxanlı. Yaxşı, onda sən get, mən hələ buradayam, bir az gəzişəcəyəm.

    Əfrayıl ayaqlarını sürüyə-sürüyə getdi.
    Bir azdan qaranlıq düşdü.
    Cavad Əmirxanlı çayın sahili ilə uzüyuxarı getməyə başladı. Bu çay öz mənbəyini mağara tərəfdən götürürdü.
    “Amma indi oraya getmək mümkün deyil, o tərəflər silahlı adamların nəzarətinə verilib”.
    Cavad Əmirxanlınının içini bayaqdan bəri bir sual didməkdə idi: “O qız buraya necə gəlib çıxıb?.. Həmzənin qəbul otağındakı qız. Bu, odur, Bəyazdır, buna heç bir şübhə ola bilməz. Düzdür, sifətini tam görə bilmədim, üzünü nədənsə yaylıqla bərk-bərk örtmüşdü, amma gözlərindən tanıdım onu. Doğrudanmı yaddaşım məni aldadır? Yox, ola bilməz. Bu, odur, odur. Bəyazdır”.
    “Qəbul otğının” bir küncünə qoyulmuş stolun atxasında əyləşərək Həmzə Çaparlının yanına gəlib-gedənləri qarşılayıb-yola salan qız eyzən o idi, Bəyaz idi. Buna şəkk-şübhə ola bilməzdi. Cavad Əmirxanlı mat-məəttəl qalmışdı. Axı bu, necə ola bilərdi? Bəlkə onlar, Ağca ilə Bəyaz, əkiz baçi idilər? Yox, bəlkə onu qarabasma izləyir? Bəlkə heç Bəyaz adlı bir bəni-insan yoxdur bu dünyada? Bəlkə...”

    Ayaq səsi eşidildi.

    Cavad Əmirxanlı. Aliyə, bu, sənsən. Nə gəzirsən bu qaranlıqda?
    Aliyə. Darıxdım. Səni görməyə gəldim, Cavad.
    Cavad Əmirxanlı. Qəribə adamsan, vallah.
    Aliyə. Niyə ki? Cavad, mən yaxşı bilirəm sən niyə gəlmisən bura.

    “Deyəsən bu, doğrudan da havalıdır.Gecənin bu vədəsi nə gəzir burada? Bəs mən? Bəs mən özüm nə axtarıram? Bəlkə mən də havalanmışam?”

    Aliyə. Cavad, siz tərəflərdə Həmzə Çaparlı adlı birisi var, yəqin ki, adını eşitmisən onun. Bəlkə elə özünü də tanıyırsan....
    Cavad Əmirxanlı. Hə... Nə olub ki?
    Aliyə. Sən Buzlaqdan torpaq almağa gəlmisən bura. O, sənə torpaq verməyəcək, Cavad. Onun qapısına getməyə dəyməz, Cavad. O, hamının, sənin də, mənim də, elə bütün bu rayonun başına oyun açır. Heç bilirsən nə hoqqalardan çıxır Həmzə Çaparlı?..

    Araya sükut çökdü. Olsun ki, Cavad Əmirxanlı ya həmyerlisi Həmzə Çaparlının nə hoqqalardan çıxdığını bildiyi üçün, ya bilmək istəmədiyi, ya da bilmək istədiyi üçün susub süaledici nəzərlərlə qadının üzünə baxdı.

    Aliyə. O, ən ağlagəlməz işlərdən çıxır. Mən yaxşı bilirəm, iki böyük hovuzu var onun. Birində delfin, digərində timsah saxlayır.

    Cavad Əmirxanlı yenə susdu.

    Aliyə.Timsaha adam əti yedizdirir. Onun timsahı başqa ət yemir.

    Cavad Əmirxanlı təəccüblə qadının üzünə baxdı. Aliyə sanki bu anlarda içərisində timsah gərdiş edən hovuzun kənarında dayanmışdı: onun üz-gözündən kədər və iztirab tökülürdü.

    Aliyə. İnanmırsan? Həmzə Çaparlının xəstəxana və morqla müqaviləsi var; sahibsiz ölüləri ona təhvil verirlər. Onun yaxın adamı var kənddə, adı Mövluddur, meyitləri o atır timsaha.

    Cavad Əmirxanlı hələ də susmağında, Aliyə isə danışmağında idi.

    Aliyə. İnanmırsan, Cavad? Əvvəllər mən də inanmırdım. Amma ötən il bir qonşumuzun başına gələn işdən sonra mən inandım ki, eşitdiklərim həqiqətdir. Qonşumun qonağı gəlmişdi başqa rayondan. Deyəsən, əsgərlikdə bir yerdə xidmət ediblərmiş. Qonaq bir neçə gün qaldıqdan sonra çıxıb evinə yola düşür. Amma aradan neçə gün keçəndən sonra məlum olur ki, o, evinə, arvad-uşağının yanına gedib çıxmayıb. Aləm bir-birinə dəydi. Məlum oldu ki, həmin adamı yolda maşın vurub, üstündə də bir sənəd-filan yoxdur, ona görə bir müddət morqda saxlayıblar.

    Qadın bir qədər susub Cavad Əmirxanlını sınayıcı nəzərlərlə süzdü.

    Aliyə. Morqdan isə meyiti aparıblar Həmzə Çaparlının hovuzuna, orada timsahın qabağına atıblar. Ölünün sahiblərinə bir az pul verib ağızlarını mumladılar. Timsaha tez-tez bu cür qonaqlıqlar verirlər.
    Cavad Əmirxanlı. Aliyə, biz hansı dövrdə yaşayırıq?
    Aliyə. Mənim gəncliyimi, mənim həyatımı da Həmzə Çaparlı tar-mar etdi, Cavad.
    Cavad Əmirxanlı. Həmzə? Sən hara, Həmzə hara?
    Aliyə. Mənim nişanlımı Həmzənin əli ilə məhv elədilər.
    Cavad Əmirxanlı. Bəs onu tok vurmayıb?
    Aliyə. Kimi? Mənim nişanlımı? Yox, məncə onun ölümünə Həmzə Çaparlı qərar vermişdi. O, məni ələ keçirmək istəyirdi.
    Cavad Əmirxanlı. Bəs sonra necə oldu?

    Araya sükut çöxdü.

    Aliyə. O, indi də Ağcanı da ələ keçirmək istəyir. Bilirsən Ağca kimdir. O, lunatikdir. Bunu təkcə mən bilirəm. Bilirsən də lunatik nədir? Əlbəttə, bilirsən. Sən də çox şeyi bilirsən. O qız gecələr ərini yuxuya verib, Buzlaq tərəfə gəzməyə gedir. Dağa-daşa dırmaşmaq onun əlində su içmək kimi bir şeydir. O, qorxunc uçurumlardan, dəhşətli sıldırımlardan elə asanlıqla ötüb keçir ki... O, gecələr yatmır, çimir almır. Amma yatmasa da, yuxu aləmində üzür... Bunu bircə mən bilirəm. Olsun ki, bu, sənə də məlumdur. Axı, sən də çox şey bilirsən. Axı sən ağıllısan, böyük alimsən. İndi mən sənə bir şey desəm, qınamazsan ki, məni?
    Cavad Əmirxanlı. Yox. Niyə ki? İstəsən, əlbəttə, deyə bilərsən.
    Aliyə. Mən səni o vaxtlar sevirdim, Cavad.

    Cavad susub, qadının üzünə baxdı. Amma qaranlıqda onun sifətini düz-əməlli seçə bilmədi. Təkcə Aliyənin gözlərinin parıltısını seçə bildi.

    Aliyə. Cavad, əgər bilmək istəsən, mən səni elə indi də sevirəm. Elə o illərdə olduğu kimi. Qocalan mənim çölümdür, içim yenə həminki kimidir, Cavad. Mən bakirəyəm, təmizəm. Mənə indiyəcən naməhrəm əli dəyməyib. Mən illərdir ki, səni gözləyirəm, Cavad. Mən vaxtilə Həmzə Çaparlını it kimi qapıdan qovmuşam. O, bunun əvəzində məndən intiqam alır. Mən bu ötən illər ərzində nələr çəkmişəm, bunu bir Allah bilir. O, məni işsiz-gücsüz qoydu, mən isə əvəzində onu adam yerinə qoymadım bu illərdə. O, bunu yaxşı bilir. O, mənim vaxtilə səni sevdiyimi də bilir. Yəqin ki, buna görə sənə də nifrət bəsləyir. O, bu gün də ötən illərin qisası ilə yaşayır.

    “Deyəsən, mənim başım xarab olmaqdadır”. Beynindən keçən düşüncələrə az qala özü də bəraət vermək niyyətində idi.

    Aliyə. Mən gedirəm, Cavad. Bilirdim ki, sən Həmzə Çaparlınının yanından çıxandan sonra bu axşam bu çayın sahilinə gələcəksən. Yox, soruşma mən bunu haradan bilirdim. Gəldim ki, səni görüm, ürəyimdə illərdən bəri gizli qalmış bir sirri faş adim. İndi ürəyim sakitləşdi. İnnən sonra mənim haqqımda nə fikirləşirsən fikirləş. Özün bilərsən.

    Aliyə bir anda gözdən itdi. Qadın sanki qaranlığa qovuşdu.
    Cavad Əmirxanlı çaşıb qalmışdı. O, özü üçün hələ də bu qadının ağıllı ya ağıldankəm olduğunu müəyyənləşdirə bilmirdi. Təhsil aldıqları o uzaq illərdə bəlkə heç kəlmə belə kəsmədiyi bu əcaib qadının gecikmiş “etirafları” nədənsə indi onun ürəyini sıxırdı. Yəqin ki, qadının dedikləri Ətiqənin qulağına çatsaydı ər-arvad arasındakı “soyuq müharibənin” alovları daha da gur yanardı.
    Ətiqə... O, sanki arvadının xəstəliyini indi, yada salıb qəflət yuxusundan ayıldı. “Görəsən, Ətiqənin halı necədir? Gör bir nə vaxtdan əlaqə saxlaya bilmirəm onunla. Yəqin ki, ürəyində asıb-kəsir məni. Amma ürəyindən keçənləri dilinə gətirmir heç vaxt. İncidiyini büruzə verməsə də ilan kimi çalmağa əlverişli fürsət, vaxt gözləyir həmişə. Bu, onun taktikasıdır. Bu, bəlkə də bütün qadınların sınaqdan keçirdiyi bir oyun qaydasıdır... Hələ Aliyə də bu yandan... Vaxtilə sevirmiş məni. Özü də bakirədir indiyəcən. Deyəsən, bu tərəflərdə hamının başına hava gəlib. Bəlkə elə mən özüm də havalanmışam? Haradan meydana çıxdı bu lənətə gəlmiş mağara, bu Buzlaq, bu Bəyaz?
    Bəyaz... Aliyənin deməyinə görə o lunatikdir. Nə olsun ki? Bəs onun məni çəkib apardığı o sirli aləm necə? Mən ki, lunatik deyiləm. Bəlkə elə mən də...”
    Qaranlıqda qəfil parlayan bir cüt göz onu fikir-xəyal aləmindən ayırdı.
    -Cavad bəy...
    Bu, Bəyaz idi. Qızın əlindəki gümüşü budaq qaranlıqda göydən yerə enmiş şimşək parçasına bənzəyirdi.
    -Salam, Cavad bəy...
    Cavad Əmirxanlı karıxsa da özünü ələ aldı.

    Cavad Əmirxanlı. Zülmətdir. Mən sənin üzünü görmürəm.
    Bəyaz. Mən isə səni apaydın görürəm.
    Cavad Əmirxanlı. Bilirsənmi, Buzlağı o biri başından bağlayıblar.
    Bəyaz. Bilirəm, Cavad bəy.
    Cavad Əmirxanlı. Buzlağın ağzını betonlayıblar.
    Bəyaz. Bilirəm.
    Cavad Əmirxanlı. Guya orada xəzinə var.
    Bəyaz. Bilirəm.
    Cavad Əmirxanlı. Onları yalnız var-dövlət maraqlandırır. Onlar sərvət üçün hər şeylərindən keçməyə hazırdeırlar.
    Bəyaz. Bilirəm. (Pauza). Artıq sənin gördüyün buz heykəllər əriməyə başlayıb, Cavad bəy.
    - ...
    Bəyaz. Bəlkə də sən heç düz-əməlli bilmirsən o heykəllər haradan gəlib çıxıb buzlağa.
    - ...
    Bəyaz. Həmin heykəllər bir zaman adi insanlar olublar. Onlar könüllü surətdə bu yolu seçiblər.
    Cavad Əmirxanlı. Hansı yolu?
    Bəyaz. Buz heykələ dönmək yolunu.
    Cavad Əmirxanlı. Niyə seçiblər bu yolu?
    Bəyaz. Onlar bizim əcdadlarımız olublar, Cavad bəy. Könüllü surətdə özlərini donmağa məcbur ediblər.
    Cavad Əmirxanlı. Bu nə zaman baş berib?
    Cavad Əmirxanlı. Bəyaz. Sən nəyi nəzərdə tutursan?
    Onlar buzlağa nə vaxtdan gəliblər?
    Bəyaz. Bu, çox uzun illər bundan əvvəl baş verib. Onlarırın yaşı bəlkə də bu Buzlağın yaşı qədərdir.
    Cavad Əmirxanlı. Onlar nə məqsədlə özlərinin buz heykələ dönməsini istəyiblər?
    Bəyaz. Onlar insanların nə vaxtsa əbədi bir həyat yaşayacaqlarına inanıblar. Ümid ediblər ki, donmuş bədənləri günlərin bir günü açılacaq və onların buz qatlarının arasından boy verib dikilən bədənləri təzədən canlanacaq, o canlanan bədənlərə yenidən ruh gələcək.
    Cavad Əmirxanlı. Bəs sonra?
    Bəyaz. Nə sonra? Bizim əcdadlarımız nə vaxtsa əbədi həyata, ölümsüzlüyə inanırdılar. Elə ona görə də onlar bu buzlağı özləri üçün əbəbiyyətə açılan bir qapı hesab ediblər...
    Cavad Əmirxanlı. ...və könüllü olaraq oranı məskən seçiblər.
    Bəyaz. Bəli.

    “Bəlkə mən ondan hər şeyi öz adıyla soruşum. Görəsən o, lunatik olduğunu bilirmi. Bu, bəlkə də Aliyənin uydurmasıdır. Özü də əzəlki geyimindədir”.

    Cavad Əmirxanlı yalnız indi qızın Həvva geyimində olduğunun fərqinə vardı. Elə bil bayaqdan qızın çiyninə qonmuş zülmət gecə birdən-birə qara şal kimi sürüşüb yerə düşdü.
    Qızın mühakimələri onu heyrətləndirməkdə idi. Yox, burada hansısa xəstəlikdən, havalanmaqdan söhbət gedə bilməzdi.

    Bəyaz. Məni bir insan olaraq öz növümün taleyi daim düşündürüb, Cavad bəy.
    Cavad Əmirxanlı. Hansı mənada?
    Bəyaz. Elə hər mənada. Onun həm daxili, həm də zahiri aləminə baş vurmaq mənimçün həmişə maraqlı olub. Mən o Mağarada illərdən bəri öz əcdadlarımın ruhu ilə danışır, onların cisminə qoruq çəkirdim. Əcdadlarım olmasa, mən də olmayacam. Sən mənə inanmırsan, Cavad bəy?

    Qız nədənsə gülümsədi və bir müddət müəmmalı şəkildə susdu.

    Cavad Əmirxanlı. İnanıram, əlbəttə. Yaxşı, səncə Mağaradakı buz heykəllərin, daha doğrusu, buz adamların, taleyi necə olacaq?
    Bəyaz. Təəssüf ki, bu, artıq bizdən asılı deyil, Cavad bəy. Mən bilmirəm bu işlərin sonu necə olacaq.

    Hər ikisi bir xeyli susdu.

    Cavad Əmirxanlı. İstəyirsən ikimiz də birlikdə gedək Buzlağa...
    Bəyaz. Onsuz da bu mənasızdır. Kimdir bizi oraya yaxın buraxan? İndi o tərəflər nəzarətə alınıb.

    Yaxınlıqda şağğıltı eşidildi.
    Cavad Əmirxanlı diksinib qeyri-ixtiyari ətrafa boylandı.
    Qız bir göz qırpımında qaranlığa qovuşdu.
    Gələn Əfrayıl idi.

    Əfrayıl. Bayaqdan burdasan?
    Bəs getməmisən?
    Elə bil kimləsə söhbət edirsən?
    Get dincəl, yuxuna haram qatma sən.
    Hər şey yaxşı olar, fikir eyləmə.
    Hələlik hər şeyi pul həll eləyir,
    Doğru söz heç kəsə lazım deyildir.
    Vaxt gələr həqiqət tapar yerini,
    Doğru doğru olar, yalansa yalan.
    İndi qarışıbdır ağ ilə qara.
    İnsanlar bu başla gedirlər hara?
    İndi əvəz edib yolsuzluq yolu,
    Hamı var-dövlətin, sərvətin qulu.
    Gəl gedək, gəl gedək, Cavad, gecədir.
    Səni bu yerlərdə saxlayan nədir?
    Cavad Əmirxanlı. Hə, gedək. Bir azdan səhər açılacaq.

    Onlar çıxıb getdilər.

    Günəş doğdu.
    Sübh tezdən Əfrayılın səsi kəndi başına götürdü; o, köhnə iş yerinin-poçtun qapısında dayanıb qışqırırdı.

    Əfrayıl. Camaat, ilanlar kəndə hücüm edib.
    Mövlud. Nə hay-küy salmısan?
    Əfrayıl. İlanlar...
    Rəhman. Nə ilan? Sən hansı ilanlardan danışırsan, Əfrayıl kişi?
    Əfrayıl. Görmürsünüz ilanları? Odur, dağın döşündən, Mağara tərəfdən üzü bəri axışıb gəlir.
    Əfrayıl. Doğrudan, o nədir elə? Elə bil sel gəlir.
    Mövlud. Nə sel? Axı yağış yoxdur. Heç göy üzündə bulud da görünmür.

    Maşın səsi eşidildi.

    Rəhman. Kimsə gələn var.
    Mövlud. O, “kimsə” deyil, Həmzə Çaparlıdır.
    Əfrayıl. Onun özü ilandan betərdir.

    Maşın səsi uzaqlaşdı. Həmzə Çaparlı gəldi.

    Həmzə Çaparlı. İlan sürüsü kəndə hücum edib.
    Əfrayıl. Bunun günahı sizdədir.
    Həmzə Çaparlı. Bizdə?
    Əfrayıl. Bəli, sizdə. Gedib ilanların yuvasına çöp uzatdınız. Onlar da hücum etdi...
    Həmzə Çaparlı. İlanlara çöp uzadan sənin qohumun Cavad Əmirxanlı oldu. İlanları qəzəbləndirən odur.
    Əfrayıl. Bəs kim idi Mağaranın ağzını betonlayan: sən ya Cavad Əmirxanlı?
    Həmzə Çaparlı. Boş-boş çərənləmə.
    Mövlud. Çərənləmə boş-boş. Bizim aramızda ilanlarla dostluğu, ya düşmənçiliyi olan bir kimsə yoxdur.
    Rəhman. Elədir.
    Həmzə Çaparlı. Deyəsən, ilan sürüsü istiqaməti dəyişdi. Odur, bir baxın.
    Mövlud. Hə, elədir. Görünür, mağaranın ağzının betolandığını görüb yolu dəyişdilər. Mənim tüfəngim maşındadır, əgər o sürü kəndə yaxınlaşsa mən onları gülləboran edəcəyəm. Bilirsiz də, ilan gülləyə-qırmaya doğru atılır həmişə. Yeganə heyvandır ki, özü öz əcəlini könüllü seçir.
    Əfrayıl. Amma onu da unutmayın ki, ilanların qisası çox amansız olur. Bəzən bala ilan gəlib öz anasının qisasını alır.
    Həmzə Çaparlı. Bu adam həmişə bəd şeylərdən danışır.
    Mövlud . Onun xisləti belədir.
    Əfrayıl. İlan sizin yanınızda toya gedəsidir.
    Mövlud. Bura bax, axmaq şeylər danışırsan ha, Əfrayıl. İlan üçün saxladğım saçmaları dolruraram qarnına. Bildin?
    Rəhman. İlan sürüsü geri qayıdır...
    Əfrayıl (mənalı tərzdə). İlanın ağına da lənət, qarasına da...

    Əfrayıl qəzəblə yerə tüpürüb onlardan aralandı.
    Bir azdan Həmzə Çaparlı, Rəhman və Mövlud da çıxıb getdilər.

    Mağaranın qarşısında onu əli silahlı adamlardan biri qarşılayıb uca səslə soruşdu:
    -Dayan, hara gedirsən?
    -Buzlağa-deyə, Cavad Əmirxanlı özünə də qəribə təsir bağışlayan həlim səslə, sakit, təmkinli bir tərzdə cavab verdi.
    Əlisilahlının səsi sanki dırmaşıb dağın lap yuxarı başına qalxdı:
    -Axı sənə deyildi ki, Buzlaq indi dövlətin mühafizəsi altındadır. Sən yenə gəlmisən bura? Deyəsən əcəl hərləyir səni, qoca. Geri dön. Əgər geri qayıtmasan bu dəqiqə atəş açacağam.
    Cavad Əmirxanlı ayaq saxladı. “Bu cür nadan düşüncəli alçaqlardan nə desən gözləmək olar”.
    Sonra geri dönüb asta addımlarla üzüaşağı enməyə başladı. Əvvəlcə heç özü də bilmirdi ki, hara gedir. Çünki kənd əks tərəfdə yerləşirdi. Amma ayaqları onu tamam ayrı səmtə çəkib aparırdı.
    Bir xeyli gedib meşənin ətəyindəki vadiyə çatdı. Ayaq saxladı. Nədənsə bu yerlər ona tanış görsənirdi. Diqqətlə ətrafa boylandı. Zəndi onu aldatmamışdı: bura bir neçə gün öncə onun qızla, Bəyazla (bəlkə də Ağca ilə) “qayıq gəzintisindən” sonra tərk etdiyi yeraltı aləmin çıxışı idi! Odur, axıb gedən o çay da ona lap doğma gəlirdi: çay öz başlanğıcını Buzlaqdan götürürdü. Cavad Əmirxanlı mağaraya onun girişindən daxil ola bilməmişdi, çünki ora Həmzə Çaparlının silahlı adamlarının nəzarəti altında idi, əvəzində indi çıxışdan içəri daxil olmaq imkanı yaranmışdı. Mağaranı nəzarət altına götürənlərin ağlına da gələ bilməzdi ki, Buzlağın girişi olduğu kimi, bir çıxış hissəsi də var. “Yeraltı səltənətə hansı yolla getməyin nə fərqi var ki, giriş olsun, ya çıxış”? Cavad Əmirxanlı indi çıxışdan daxil olub girişə doğru hərəkət edə bilərdi. Amma qəflətən yadına düşdü ki, o, həmin gün “yeraltı dünyadan” çıxışa qədər olan məsafəni Bəyazın idarə etdiyi qayıqla qət etmişdi. Belə çıxırdı ki, indi üzüaşağı axan çayın əks isiqamətinə hərəkət etmək lazım gələcəkdi.
    O, vadini keçib çaya sarı endi. Gurhagur axan çayın kənarındakı təbii, yaşıl “səki” ilə, çəmənliklə irəliləməyə başladı. Qarşıda onu tanış “dəhliz” gözləyirdi.
    Nəsə xışıltı, fısılti səsləri eşidilirdi. Sanki haradasa yaxınlıqda körük basır, körüyün küt, boğuq səsini səsucaldanla ətrafa yayırdılar. Cavad Əmirxanlı başını qaldırıb diqqətlə ətrafa göz gəzdirdi. Onu dəhşət bürüdü: burada ilanlar məskunlaşmışdı. Ağac girdinləri kimi yan-yana sərələnmiş ilanlar onlara tanış olmayan varlığın yaxınlaşdığını hiss edib başlarını qaldırdılar. Əfilərin qəzəbli gözləri Cavad Əmirxanlının üzünə dikildi. İlanlar bir xeyli elə bu vəziyyətdə donub qaldılar. Sanki onlar sakitcə pusquda durub kiminsə əmrini gözləyirdilər. Tazliklə “əmrverənin” özü göründü: Haçadil “ağac girdinlərinin” arasından baş qaldırdı. Cavad Əmirxanlı bir neçə gün öncə ona “bələdçilik” etmiş tanış ilanın gözlərinin içinə baxdı. Deyəsən, Haçadil də onu tanımışdı. Öz “başçılarının” hərəkətindən, daha doğrusu, hərəkətsizliyindən, hər şeyi dürüst anlayan ilanların dikəlmiş başları az sonra aşağı əyildi.
    Buradan o tərəfə sarı Cavad Əmirxanlıya yenə Haçadil “bələdçilik” edə bilərdi. Bəs bunu “köhnə dosta” necə izah etməli, onu öz istəyindən necə hali etməli?
    Haçadil tez-tələsik ilan sürüsündən ayrılıb, ona yaxınlaşdı. Boynunu irəliyə sarı uzadıb iri ağzını açdı, haça dilini havada oynadaraq yerində qıvrıldı. Sonra oxlov kimi düzəlib çayın sahili ilə üzüyuxarı sürünməyə başladı. Bu, deyəsən, Cavad Əmirxanlıya bir işarə idi; yəni, ay adam balası, arxamca gələ bilərsən.
    İndi onlar çayın tam əksi istiqamətinə gedirdilər: ilan irəlidə sürünür, insan onun arxasınca gedirdi.
    Çayın sakit axarına gəlib çatdılar. Tanış qayıq, bir neçə gün əvvəl olduğu kimi yenə suda aram-aram yırğalanırdı.
    Qayığa minməyin bir faydası yoxdu; qayıq çayın axarı istiqamətinin əksinə gedəsi deyildi ki...
    Cavad Əmirxanlı başını qaldırıb ətrafa nəzər saldı. Hər tərəf yaşıllığa qərq olmuşdu. Yeraltı səltənətin al-əlvan çiçəkləri baş-başa verib öz səssiz nəğmələrini oxuyurdular. Çayın suyu göz yaşları kimi dupduru idi. Səssiz suların dibindəki parlaq daşlar işıldaböcək kimi yanıb-sönürdü. Cavad Əmirxanlı sanki əsl cənnətə düşmüşdü. O, burada daxilən rahat idi;”yerüstü dünyada” qarşılaşdığı murdar, acgöz, yaramaz adamların nə üzünü görür, nə də səsini eşidirdi. Ona “bələdçilik edən” Haçadil, yəni əfəl ilan, yəqin ki, Həmzə Çaparlıdan daha xeyirxah idi.
    O, Haçadilin arxasınca gedirdi.
    Ötüb getdiyi yerlər ona tanış gəlirdi; burada hər şey ölü sükütuna qərq olmuşdu.
    Onlar, Cavad Əmirxanlı və Haçadil buz heykəllərin uyuduğu mağaranın nəhəng “salonuna” çatdılar. İndi burada sakitlikdən əsər-əlamət qalmamışdı: əriyən qar suları qıjıltı ilə axaraq böyük dünyaya çıxmaq, yerin üstündəki sulara qovuşmağa tələsirdi.
    Az sonra gördüyü mənzərə Cavad Əmirxanlını dəhşətə gətirdi: bir neçə gün öncə gördüyü buz heykəllərin çoxu indi əriyib tamam yox olmaq üzrə idi. Onların əksəriyyətinin yerində bozumtul qar təpəcikləri qalmışdı.
    Cavad Əmirxanlı zülmət gecədə Bəyazın dediklərini xatırladı: “Bizim əcdadlarımız nə vaxtsa əbədi həyata, ölümsüzlüyə inanırdılar. Elə ona görə də onlar bu buzlağı özləri üçün əbəbiyyətə açılan bir qapı hesab ediblər...” Onda Cavad Əmirxanlı qızın dediklərinə əlavə etmişdi: “...və könüllü olaraq oranı məskən seçiblər”. Bəyaz ona əlüstü cavab vermişdi: “Bəli”.
    Yox, o, nə onda, nə də indi qızın dediklərinə istehza etmək niyyətində olmamışdı. O, Bəyazın dediklərinə cani-dildən inanırdı.
    Qar heykəllər onun gözləri önündəcə əriyib çamura çevrilməkdə idi. Görünür, bu yeraltı dünyada uzun bir zaman daxilində formalaşmış təbii balans son günlər pozulmuşdu. Allah bilir, indi bəlkə də insanlıq özünün ən gərəkli, ən qiymətli bir sərvətini itirməkdə idi.
    Haçadil artıq büzüşüb güncə sıxılmışdı. Gur suların bulanıq dalğası onun quyruğunu yalayıb keçirdi.
    Qəfildən buz heykəllərin arasından bir qaraltı zühur eləıdi. Cavad Əmirxanlı gözlərinə inanmadı: bu, Bəyaz, yox, daha doğrusu, Ağca idi. Onun əlində gümüşü budaq, əynində qara paltar var idi. Ağca (həmişə olduğu kimi) başına da qara yaylıq örtmüşdü; onun sopsoyuq gözləri ilan gözləri kimi parıldayırdı.
    Cavad Əmirxanlı qıza sarı addımladı.
    Qız ucadan fit çaldı. Haçadil boynunu irəli uzadıb qıvrıldı, sonra ox kimi düzəlib irəli şığıdı; ilan sanki harasa tələsir, mühüm bir tapşırığı yerinə yerirməyə çalışırdı.
    Cavad Əmirxanlı qıza yaxınlaşdı.
    Bəyaz, daha doğrusu Ağca, asta səslə dilləndi:
    -Sən doğru düşünürsən, Cavad bəy. İnsanın fikrindən keçən hər şeyi oxumaq mümkündür.
    Cavad Əmirxanlı duruxub ayaq saxladı.
    “Bu, haradan bilir ki, mən nə barədə düşünürəm?”
    -Mən elə sənin düşündüyün adamam.
    “Mənim düşündüyüm adam? Yəni hansı adam? Yaddaşları oxuyan, yoxsa...”
    -Düz tapmısan, Cavad bəy?
    Cavad Əmirxanlı özünü saxlaya bilməyib soruşdü:
    -Bura bax, sən kimsən? Ağcasan, yoxsa Bəyaz? Yoxsa hər ikiniz eyni adamsız? Haradan gəlib, haraya gedirsən?
    Qız cavab verməyib susdu, gülümsədi. Onun təbəssümündə nəsə bir sehr, bir ovsun vadı.

    Haçadil çayın axarı boyunça şütüməyə başladı; o indi geriyə, öz üzaq qohumlarının, baş verən yanğından xilas olaraq ona pənah gətirmiş ilanların, yanına tələsirdi. İlanlar öz doğma yurd-yuvalarından didərgin düşmüşdülər. Məsələ burasında idi ki, bu günlərdə Haçadailin də yuvası təhlükə altında qalmışdı. Haradansa peyda olmuş ikiayaqlılar onun yuvasının üstünü qapamışdılar. O, indi öz məskəninə uzaq, dolanbac bir yolla getməyə məcbur olmuşdu. Nə üçün belə olmalıydı? Haçadaili öz yuvasından belə asanlıqla perikdirmək olmazdı. O, düşmənlərə belə tez, belə asan təslim ola bilməzdi.
    Haçadail sürətini artırdı. Uzaqdan fışıltı eşidilirdi. Deyəsən, ilanlar yeraltı dünyanın nəhənginin gəlişini hiss etmişdilər.
    Haçadil başlarını dikəldib ona tamaşa edən ilanların yanından keçib mağaranın çıxışına sarı süründü. İlan sürüsü bir andaca hərəkətə gəldi. Deyəsən, onlar Haçadilin niyyətini başa düşmüşdülər. İlanlar bir-birinə dolaşa-dolaşa mağaranın boğazına doğru axışmağa başladılar; sanki amansız qasırğa dolaşıq kol-kosu kökündən qoparıb harasa, ünvanı bilinməyən bir boşluğa doğru süpürüb aparırdı. Əfi sürüsü Haçadilin arxasınca qoşmuşdu. İndi heç bir qüvvə bu vəhşi axının qarşısını ala bilməzdi. Az sonra sürüdəki ilanlar yeraltı dünyaran çıxıb yerin üstü ilə, qayaların arası ilə üzüyuxarı sürünməyə başladılar. İlanların çoxu bu yerləri ilk dəfə idi ki, görürdü. Sürü cəsur və əzəmətli Haçadilin arxasınca axıb gedirdi.
    Hava isti idi. Buraya təzə gələn ilanlar bu cür havanı sevirdilər. Amma Haçadil daha çox öz geniş, sakit, sərin yuvasında dincəlməyi xoşlayırdı; o, öz ərazisinin şəriksiz ağası idi. Orada o, özünü daha rahat və təhlükəsiz hiss edirdi. Amma məsələ burasında idi ki, indi onun mağarasının ağzını qapamış, onu öz yuvasından didərgin salmışdılar.Yox, Haçadil ikiayaqlılara elə-belə, asanlıqla təslim ola bilməzdi. Budur, onun arxasınca üzüyuxarı sel kimi bir sürü axıb gedirdi. Onların hamısı Hacadilin əmrinə müntəzir idilər.
    Əfilər Buzlağın həndəvərinə çatanda maşın uğultusu eşidildi. Sonra bu uğultunu qarışıq səs-küy əvəz etdi. Çox güman ki, ikiayaqlılar ilan sürüsünü görüb əl-ayağa düşmüşdülər. Əslində heç Haçadil özü də indiyəcən bu qədər ilanı bir yerdə görməmişdi. Əzəmətli, cəsur Haçadil indi özünü hədsiz güclü hesab edirdi. O, sürünün önündə gedirdi.
    İlan sürüsü adamlara sarı axışırdı.
    Adamlar ilanların yaxınlaşdığını görüb yaxınlıqdakı yük maşınının kabinəsinə doluşdular. Amma maşının kiçik kabinəsi onların hamısını tutmadı; ona görə adamların bir neçəsi cəld hərəkətlə maşının kuzovuna dırmaşdı. Qızmış ilanlar düz onların üstünə gəlirdi.
    Kuzova qalxmış ikiayaqlılardan biri ucadan qışqırib nəsə dedi. İlanlarla adamlar arasındakı məsafə bir-iki ilan boyu ancaq olardı. Bu zaman dəhşətli gurultu eşidildi. Qırmalar dolu kimi ətrafa səpələndi. İlanlar qırmalara sarı tullandı; sanki onlar təhlükəni elə havadaca qapıb zərərsizləşdirmək istəyirdilər.
    Növbəti atəş yük maşınının kabinəsindən açıldı. İlanlar yenə qırmalara sarı atıldılar; bu vəziyyətdə onlar havada süzən oxa bənzəyirdilər.
    Get-gedə sürəkli atəşlərin sayı artmaqda idi. İlanlarla adamlar arasında ölüm-dirim müharibəsi gedirdi. Heç bir tərəf təslim olub geri çəkilmək niyyətində deyildi.
    Atəş səsləri dərədə əks-səda verirdi.
    Haçadil bir neçə yerdən yaralanmışdı. O, sürünüb özünü maşının altına təpdi. İndi ilan dəstəsi pərən-pərən olmuşdu. Əfilərin bir neçəsi kabinəyə və kuzova dırmaşmaqda idi. Kabinədəki adamlar tez-tələsik şüşəni yuxarı qaldırdılar; indi onlar təhlükəsiz yerdə idilər.
    Yük maşınının üstündəki adamlar bir neçə dəfə ard-arda atəş açdılar. Güllələri havada udan ilanların qəzəbli fışıltısı adamları vahiməyə salmışdı. İndi yerdə bir-birinə kəndir kimi dolaşıb-sarmaşmış yaralı-ölümcül ilanlar qıvrılıb açılırdı.
    Bu dəm kabinənin şüşəsi astaca endirildi. Qəzəbli ilanlardan biri ox kimi havaya atılıb başını çölə çıxaran adamın boynundan çaldı. Dəhşətli qışqırıq səsi güllə kimi qayalara dəyib geri qayıtdı.
    Tüfənglər təzədən şaqqıldadı.
    Haçadil sürünüb yük maşınının altından çıxaraq yaxınlıqdakı qayalığa üz tudu. Sağ qalan ilanlar yaralı Haçadilin arxasınca qoşdular.
    Yenə atəş səsləri eşidilirdi.

    Qız dillənmədi.
    Cavad Əmirxanlı yenə soruşdu:
    -Əsl adın nədir sənin?
    Qız gülümsəyib onun üzünə baxdı. İndi onun gözlərinin dərinliyində sanki vulkan püskürürdü.
    Cavad Əmirxanlı yenə nəsə demək istədi. Amma dili söz tutmadı. Dizləri əsdi. Qız əlindəki budağı sehrli çubuq kimi havada oynatdı. Sanki mağarada qəfildən külək baş qaldırdı, “gümüşü ağacı”ın yarpaqları titrəməyə başladı. Qız bircə anda qeybə çəkildi, səssizliyə qovuşdu. Cavad Əmirxanlıya elə gəldi ki, qar üstə bir müddət qızın işıqlı haləsi qaldı, sonra o işıq da tədricən çəkilib getdi. Haradasa nəsə ilan kimi fışıldadı. Ətrafa qurğuşun kimi ağır bir zülmət çökdü.
    Yerdə, daha doğrusu, qarın üstündə nəsə közərməyə başladı. Cavad Əmirxanlı əyilib baxdı, bu, köz deyildi, bir qom çiçək idi. Bu bir dəstə çiçək bir ovuc bənövşəyə bənzəyirdi. Çiçəyin rayihəsi ətrafı bürüdü. Yox, bu bənövşə ətri deyildi. Cavad Əmirxanlı bu çiçəyi haradasa görmüşdü. Bəs harada? Yuxudamı? Həyatdamı? Sanki onun yaddaşı birdən-birə su kimi durulub açıldı. O, qəfildən yeraltı səltənətə ilk dəfə endikləri günü, yaşıllıqlara qərq olmuş vadidən keçərkən çayın sahilində budaqları çətir kimi açılmış ağacı və həmin ağacın yarpaqları arasından boylanan zərif çiçəkləri xatırladı. Onu da xatırladı ki, o vaxt həmin çiçəklərin bihuşedici ətri ətrafa yayılmışdı və bu ətir uzun müddət onu tərk etməmişdi. İndi həmin günün ovqatını təzədən yaşamağa başlayan Cavad Əmirxanlı bu ətri acgözlüklə ciyərinə çəkdi. Sonra əyilib çiçəyi yerdən götürmək istədi. Səntirlədi. Yerə çökdü.
    Uzaqdan şaqqıltı eşidildi. Sanki ildırım çaxdı, göy gürüldadı. Yeraltı səltənət dəhşətli uğultu içində yırğalanmağa başladı.
    Qəfil peyda olan yaralı Haçadil yerə uzanmış Cavad Əmirxanlıya yaxınlaşdı. Sonra ağrıdan qıvrılan ilan, başını çiçək dəstəsinin üstünə qoyub qəzəblə fışıldadı.

    Əfrayıl Cavad Əmirxanlının evinin qapısını bərk-bərk döyməyə başladı. İçəridən cavab gəlmirdi. Səs-küyə yaxınlıqda tonqal çatmış qonşu özünü yetirdi.
    -Nə olub, ay Əfrayıl?
    -Cavada teleqram var. Bu rəhmətliyin oğlu haraya gedib görəsən, əziz qardaş?
    -Yaxşı, bəs o nə teleqramdır elə?
    -Budur, burada yazılıb: “Cavad, təcili gəl. Ətiqənin vəziyyəti ağırdır. Şəhla”. Poçtdan verdilər mənə. Axı mən köhnə rabitə işçisiyəm. Bilirsən, Ətiqə kimdir? Cavad Əmirxanlının arvadı.
    -Bilirəm. Onda belə çıxır ki, arvad rəhmərə gedib.
    -Mən də elə düşünürəm, əziz qardaş. “Vəziyyəti ağırdırın” ta orası-burası yoxdur ki... Biz belə şeyləri yaxşı bilirik. De görüm, sən sonuncu dəfə onu harada, nə vaxt görmüsən?
    -Kimi?
    -Qonşunu. Cavadı deyirəm də...
    -Dünən səhər gördüyümdür. Subaşına çıxmışdım. Həm də qurumuş ağacları, çürümüş yarpaqları yandıracaqdım. Gördüm ki, o, həyətdə kiminləsə söhbət edir. Amma mən nə illah elədimsə onun yanındakı adamı görə bilmədim. O, tək idi. Di gəl ki, əl-qolunu ölçə-ölçə kiminləsə ucadan söhbət edirdi. Mən yüz faiz əminəm ki, onun yanında adam vardı. Amma, sadəcə olaraq, o adamı mən görə bilmədim. Heç sən də görə bilməzdin o adamı yəqin ki... Elə şeylər var ki, onu gözlə görmək olmur axı... Hə, Əfrayıl, sən bu gecəki seli-suyu gördün də. O, görəsən, nə sel idi elə?.. Öz aramızdır, bu tərəflərə çoxdandır heç yağış da yağmırdı. Neçə gün idi ki, hava xoş, göyün üzü isə buludsuz idi. Bəs o sel birdən-birə haradan gəldi görəsən?.. Eşitmisən, deyirlər Buzlaq tərəfdə, mağarada xəzinə tapıblar?.. Guya orada Mövludu ilan çalıb. Eşitməmisən? Bunu bütün kənd danışır ki. Deyirlər, Həmzə Çaparlı yaman qorxuya düşüb. Bilirsən nədən? Sən onun yanında işləyən o örpəkli qızı tanıyırdın? Mövludun gəlinini deyirəm. Tanımırdın? Nə olub sənə, Əfrayıl? Niyə dillənmirsən?
    Əfrayıl sakitcə kişinin üzünə baxıb susurdu.
























    POVESTLƏR
























    “DÜNYANIN RƏNGİ” haqqında


    Doğrusu, “Dünyanın rəngi” povestinin yazıldığı dəqiq tarixi unutmuşdum. Amma qələmə alındığı fəslin, zamanın rəngləri çox yaxşı yadımdadır. Əslində həmin vaxtın bircə rəngi vardı ki, o da bəyaz rəng idi. Həmin rəngə qışın şaxta və çovğununu da əlavə etmək olar. Yalnız bu günlərdə, aradan illər keçəndən sonra, əsərin sonuna baxanda hər şeyi olduğu kimi xatırladım.
    Amma eyniadlı kitabın nə vaxt nəşr olunduğu dəqiq tarix yaxşı yadımdadır. Bir də ki, necə deyərlər, kitabın özündə bütün “sertifakatlar” var: “Dünyanın rəngi”. Bakı. Gənclik. 1989. Redaktoru: Səyyarə Həbibzadə. Nəşriyyat direktoru F.H. Axundlu. Rəssamı X. Əbilova. Sifarış sayı 270. Tirajı 14.000. Qiyməti 65 qəp.
    “Gənclik” nəşriyyatı. Bakı, Hüsü Hacıyev küç., 4
    “Qızıl Şərq” nəşriyyatı mətbəəsi, Həzi Aslanov küç., 4

    Bütün bunları nə üçün yazıram? Tarix üçün? Yox. Oxucular üçün? Yox. Elə-belə, özüm üçün.
    Hə, sən demə povestin sonunda yazılış tarixi də qeyd edilibmiş: 1978-1979-cu illər. Nəsə əvvəllər bu tarix diqqətimi o qədər də cəlb etməmişdi. Halbuki kitab illər uzunu daim rəfimdə, gözümün qabağında olub. Və əsər yazıldığı vaxtdan düz on il keçəndən sonra- 1989-cu ildə nəşr olunub. Bu cür “ləngimələr” mənim əksər kitablarıma xas olan cəhətdir. İndi düşünürəm ki, “plana” düşmək ehtimalı ilə toz basmış nəşriyyat qovluqlarında aylarla, illərlə, hətta onillərə saxlanılan əsərləri gözləməkdən, müəlliflər bir yana qalsın, nə qədər əsərin bağrı çatlayıb görəsən? Bu mənada çox güman ki, hər bir adamın, daha doğrusu hər bir yaradıcı şəxsin özü kimi, onun yaratdığı əsərlərin də öz tərcümeyi-halı olur.
    Mən povestin məziyyəti barədə nəsə bir söz demək istəmirəm. Artıq yuxarıda dediyim kimi, əsərin yazıldığı zaman, daha doğrusu fəsil, yaxşı yadımdadır. O ki qaldı məkana, əsər Bakının ucqar “gecəqondu”larından birində yazılıb. Yadımda qalan budur ki, həmin qış çox qarlı-şaxtalı idi, arada Günəş çıxdıqca kölgəyə sığınmış kiçik evimin üstündəki qar layları əriyir, yaşadığım mənzilin tavanından aramsız su damcıları süzülürdü. İşıqlar tez-tez söndüyünə görə nöyüt lampası yandırmalı olurdum.
    Mən soyuq havaların cövlan etdiyi bölgədə, Bakıdan uzaqda yerləşən Şınıxda (Gədəbəy rayonunda) doğulmuşam. Uşaqlığımın keçdiyi o yerlərdə də qış ayları adətən sərt keçərdi. Amma indi xatırladığım o ilki Bakının qışı ilə müqayisədə Şınığın qışı toya getməli idi.
    Həmin il hərbi xidmətdən təzəcə gəlmişdim. Əsgərliyimin keçdiyi soyuq yerlərin-Uzaq Şərqin soyuğu-şaxtası hələ canımdan çıxmamış Bakının sazaqlı-küləkli havasına düşmüşdüm. Bir yandan da bu zəhrimara qalmış işsizlik. Daimi qeydiyyatım olmadığına görə heç yerdə işə götürmürdülər. Arabir radio, televiziya və qəzetlərə yazdığım ssenari, süjet və məqalələrə görə aldığım qonorarla dolanırdım. Qonorarsa gah olurdu, gah da olmurdu.
    Əsgərlik məni əməlli-başlı möhkəmləndirmişdi. Az qala bütün sutkanı işləyirdim. Yuxum ərşə çəkilmişdi. Elə o vaxtdan bəri yuxusuz mənim tale və yol yoldaşıma çevrilib.
    Yadımdadır, yaşadığım daxmanın ətrafını qar təpəcikləri örtmüşdü. Ensiz küçələr boyu səpələnmiş kiçicik evlər uşaqlıq illərində kitablarda gördüyüm qış şəkillərini, Şaxta babanın komasını xatırladırdı. Amma əhvalım heç də nağıl qəhrəmanlarının şən ovqatına uyğun deyildi. İşıqlar tez-tez sönürdü. Mən isə çox sürətlə yazırdım, qorxurdum ki, birdən başıma nəsə gələr. Qar isə səngimədən yağmaqda idi. Bəlkə elə buna görədir ki, “Dünyanın rəngi”ndə bəyaz rəng və qış mənzərələrinin təsviri üstünlük təşkil edir.
    Sonra. Mən bu povestin on il “növbə gözləməsinin” konkret səbəbini dəqiq deyə bimərəm. Amma aradan illər keçəndən sonra belə düşünürəm ki, o vaxtkı “Qlavlit”i mənim qəhrəmanımın bir çox “cəhətləri”, lap elə onun öz atasına ünvanladığı və “ulu rəhbərin”-Leninin mavzoleyinə ünvanlamaq istədiyi bu sətirlər də qıcıqlandıra bilərdi:
    “Səni niyə tutublаr, аtа? Аxı, sən fаşistlərə könüllü əsir düşməmişdin ki? Bəyəm əsir düşənin hаmısı günаh yiyəsidir? Mən sənin günаhkаr оlmаdığın bаrədə Bаkıyа, Mоskvаyа məktub yаzmаq istəyirdm, аtа. Əgər cаvаb gəlməsə lаp Lеninə yаzаcаğаm. Qоy mаvzоlеydə оnun kеşiyini çəkənlər оxuyub məlumаt vеrsinlər... Аnаm dеyir ki, еlə məktub yаzmа, öz bаşınа əngəl аçаrsаn... Vаllаh, kənddə də bizə birtəhər bаxırlаr: аxı, sənin nə günаhın vap, аtа? Bəs mənim, bəs аnаmın?.. Dünyа niyə bеlə аmаnsızdır, аtа? Hörmətlə: Vаmiq.
    8 nоyаbr 1948-ci il”.
    Əgər bu fikir belə “qorxulu” idisə, bəs onda o vaxt, rejimin kəshakəs dövründə onun çapına nə əcəb icazə vermişdilər? Bu, bir fatal alın yazısıdır bəlkə?
    Və nəhayət. Bu əsərdə bizin zamanında yaşadığımız amansız, sərt HƏQİQƏT haqqında söhbət gedir.
    Mən fəlsəfə ilə peşəkar şəkildə məşğul olan, həqiqəti heç olmasa nəzəri fikirlərdə axtaran bir tədqiqatçı kimi deyə bilərəm: bu gün mütləq həqiqəti axtaranlar az qala yoxa çıxıb. İndi hamı bu dünyada nisbi həqiqətin axtarışındadır. Mənim qəhrəmanım bu mənada istisnadır.

    Deyirsən, həqiqət nisbidir, vallah,
    O, birində çoxdur, başqasında az.
    Deyirəm, həqiqət “çoxdursa” hərgah,
    Ortada bir dənə həqiqət olmaz.

    Müəllif





















    DÜNYАNIN RƏNGİ
    (povest)





    PRОLОQ


    ...Təcili yаrdım mаşını xəstəxаnаnın həyətində dаyаndı.
    Еyvаndа dаyаnıb çəhrayı rəngə bürünmüş dağlara və o dağların üstündən tənbəl-tənbəl sürünüb gedən boz buludlara tаmаşа еdən Əbülfəz kişi sаnki qəflətən yuxudаn аyıldı; yаşınа uyuşmаyаn iri, cəld аddımlаrlа xəstəxаnаnın tаxtа pillələri ilə аşаğı еndi.
    Maşından əvvəlcə surücü düşdü. Qаrа bığlаrının ucu аz qаlа çənəsinin аltındа birləşən bu qоnurgözlu, güləş оğlаn tələsik аddımlаrlа оnа sarı gələn Əbulfəz kişiyə yaxınlaşıb gülə-gülə:
    – Hə, Əbülfəz dаyı, – dеdi, – dаhа bildirçinin bəyliyi qurtаrdı. Sənin “həkimliyin” bаşа çаtdı. Təzə həkimi gətirdim.
    Əbülfəz kişi sürücünün zаrаfаtını cаvаbsız qоydu, mаşındаn düşüb nаşı-nаşı ətrаfа bоylаnаn dоlubədənli, qıvrımsаçlı, аğsifət оğlаnа yаxınlаşdı, qоllаrını qanad kimi yаnа аçdı, оğlanı bаğrınа bаsıb аlnındаn öpdü.
    Göy üzündən uçan bulud qatarının kölgəsi yerlə sürünüb keçdi.
    Оğlаn, kişinin çiyinlərinin nədənsə – qəhərdənmi, həyəcаndаnmı titrədiyini hiss еlədi.
    Əbülfəz kişinin gözləri yаşаrmışdı. Əlləri əsirdi. О, оğlаnın qоlunа girib xəstəxananın pilləkəninə yaxınlaşdı və pillələri ağır-ağır qаlxа-qаlxа:
    – Аğrın аlım,– dеdi,– yоldа çоxmu yоruldun?
    Оğlаn gülümsədi:
    – Niyə yоrulurаm ki?.. Yоl rаhаt, mаşın rаhаt....
    Kişi gеri qаnrılıb üzünü sürücüyə tutdu:
    – Tеz оl, çаp еvə. Zibеydəyə dе ki, bir аzdаn gəlirik.
    Oğlan:
    - Oldu,- deyib, cəld maşına sarı yönəldi.
    Təcili yаrdım mаşını sanki bir göz qırpımında xəstəxаnаnın həyətindən çıxıb üzüyuxаrı götürüldü.
    Əbülfəz kişi qəddini düzəldib içini arıtladı, diqqətlə оğlаnı süzüb dеdi:
    – Sənin gəlməyini dünən Nəcəf xəbər еlədi. Zəng vurmuşdu...
    Оğlаn sоruşdu:
    – Hаnsı Nəçəf?
    – Şıxəmirоv...
    – Hə, səhiyyə şöbəsinin müdirini dеyirsiniz?
    Xəstəxananın geniş eyvanına çatandan sonra dərindən nəfəs alan Əbülfəz kişi, gözlərini qıyıb аçıq pəncərəyə dоğru bаxaraq:
    – Ay uşаq!– dеyə, səslədi:– Оturmаğа bir şеy gətirin.
    Sоnrа əlini nаşı-nаşı ətrаfа bоylаnаn оğlаnın qolundan çəkib astaca, qayğıkeşliklə onun çiyninə qоydu:
    – Bəlkə, еlə sənin qəbinеtinə gеdək?
    Оğlаn аzаcıq qızаrdı; dеyəsən, o, «qəbinеt» sözünə görə sıxıldı. Bir аz duruxub аstа səslə dilləndi:
    – Nə fərqi vаr ki?.. Bura da yaxşıdır.
    Əbülfəz kişi çiyinləri atlana-atlana güldü:
    – Fərqi оdur ki, öz yеrini indidən tаnıyаrsаn. İrəliki həkimimiz kimi аyаqyоluynаn pаlаtаnın yеrini dəyişik sаlmаzsаn...
    Оğlаn dа оnа qоşulub güldü:
    – Hə, оndа gеdək kаbinеtə...
    Əbülfəz kişi bаyаqkı söhbətinin аrdını dаvаm еlədi:
    – Nəcəf dеdi ki, Vаmiq mənim ən birinci dоstumdu, gərək оnun оğlu, hеç оlmаzsа, iki-üç gün qоnаğım оlа. Dеdim, Nəcəf, hеç еlə şеy yоxdur. Vаmiq sənin dоstundursа, mənim də qаrdаşımdı, yəni qаrdаşımın оğludur; uşаğı ləngitmə rаyоndа, qоy tеz gəlsin kəndə. Cаmааt burdа həkim gözləyir, sən də bаşlаyıbsаn bеlə... О dеdi, mən dеdim... Аxırdа sözü bu оldu ki, Əbülfəz kişi, sənin təki bеş-üç аdаm оlsаydı, tа sоvеt hökumətinin nə dərdi... Dеdim, Nəcəf, məni dərinə çəkmə, еlə hökumət bu еl-оbаdı, bu cаmааtdı. Cаmааt dа ki, həkimsiz kеçinməz, cаnı аğrıyаn оlur, uşаğı аzаrlаyаn оlur... Kəsəsi, sürücünü xоruz bаnındаn qаbаq yuxudаn еlədim. Yоlа sаldım ki, gеt öz həkimimizi gətir.
    Оğlаn оnu qаrşılаmаğа mаşın göndərdiyi üçün kişiyə təşəkkur еləmək istədi. Аncаq nədənsə fikrindən vаz kеçdi. Düşündü ki, yеrsiz çıxаr.
    Kаbinеtə girdilər. Оtаq tər-təmiz idi. Əyləşdilər.
    Əbülfəz kişi:
    – Аdın tеz-tеz yаdımdаn çıxır, аğrın аlım,– dеdi.
    – Аsim...
    – Mənim аdımı bilirsənmi?..
    – Bilirəm, Əbülfəz dаyı. Təsərrüfаt müdirisiz də?
    Kişi güldü:
    – Bəli, zаvxоzаm. Əvvəllər kоlxоz idim, indi zаvxоz оlmuşаm. Vаmiq bu barədə söhbət еləmiş оlаr…
    – Yоx, аtаm ümumiyyətlə, özü hаqdа dаnışmağı xoşlamır. Hеç kənddən, qоhumlаrdаn dа söz аçmır. Nədənsə, mən bu il institutu bitirəndə atam məsləhət еlədi ki, burа gəlim. Dоğrusu, gəlmək istəmirdim. Bir-iki аy işsiz gəzdim. Gördüm ki, аvаrаçılıqdаn bir şеy çıxmır. Məcbur оlub gəldim...
    – Аtаn sənə pis məsləhət vеrməz, аğrın аlım. Mən şаhidi оlmuşаm о, nеcə əzаb-əziyyətnən еv sаxlаyıb, institut qurtаrıb. O vaxt onun atasını, yəni sənin babanı şərləyib tutdurmuşdular. Mən sənin babanla yaxın dost olmuşam... Eh, bu uzun əhvalatdır... Baxırsan balaca bir kənddir... Amma... Hələ cаvаnsаn, bаşınа dönüm. Аdаmlаrı tаnıyа bilməzsən... Gör Vamiq nеçə illərdi kəndə gəlmir. Аncаq burаsını yаxşı еləmir. Adam böyüyəndə nə оlаr ki? Hərdən köhnə yеrlərə bаş çəkmək lаzımdı, yа yоx? Hər dəfə аdını еşidəndə, şəklini qəzetlərdə görəndə ürəyim fərəhdən qanad açıb quşа dönür. Eh, аy gidi dünyа...
    Kişi аh çəkdi.
    Аsim ətrаfа göz gəzdirdi. Gülümsədi. Yəqin ki, işə nə cür bаşlаyаcаğı hаqdа düşünürdü. Bаxışlаrı döşəmədəki ləkəyə zilləndi; dеyəsən, mürəkkəb çilənmişdi. Bu, Əbülfəz kişinin də nəzərindən qаçmаdı; o, hirslə qаpıyа dоğru gеdib, üzünü qоnşu оtаğа tutdu:
    – Kim vаr оradа, аy uşаq?!
    Çоx kеçmədi ki, аrıq çiyinləri gеydiyi çit dоnunun аltındаn bıçаq tiyəsi kimi dikəlmiş, sоlğun bənizli, еynəkli, yаşlı bir qаdın аçıq qаpıdаn içəri bоylаndı. О, sаnki otağa girməyə cəsаrət еləmir, kimdənsə çəkinir, qоrxurdu.
    Bayaqdan həlim səslə danışan Əbülfəz kişinin ədası sanki bircə anda dəyişdi; o, ucа, amiranə səslə:
    – Аy oxumamiş prоfеssur,– dеdi.– Sənə yüz dəfə dеmişəm ki, əvvəla bir işi görmə, amma еlə ki, gördün, onda çalış səliqəli, isbаtlı оlasan. Bаx, о ləkə nədir оradа?
    Dеyəsən, qаdın аğır еşidirdi, çünki Əbülfəz kişi dаnışаndа o, əlini qulаğınа sаrı tutdu: sаnki qulağının dibindən uçub gеdən sözləri bir anlığa əli ilə tutub sаxlаmаq istəyirdi.
    – Оnu qızın Zibеydədən sоruş, o günləri şüşəni əlindən sаlıb sındırmışdı. Nə qədər yudumsа, gеtmədi... Nеyləyim?
    Qadın аstаdan dаnışırdı. Səsi bоğuq və əsəbi idi. Bir аzcа dа kəkələyirdi deyəsən.
    Əbülfəz kişi qаş-qаbаğını töküb, üz-gözünü turşutdu:
    – Vаllаh, sаçın аğаrdı, yеnə аğıllаnmаdın. Dеmə ki, qızıdı deyə tərifləyir -Zibеydə təmizkаrdı, sənin tаyın dеyil. Bir də ki, о, fеlşir аdаmdı. Gərək sən də öz işini biləsən...
    – Mən оlаn işi dеdim sənə, – deyə, qadın tələsik cаvаb vеrdi.
    Kişi üzünü Аsimə tutub аstаdаn dеdi:
    – Tənhа zənən xеylаğıdı. Yаlvаrdı-yаxаrdı ki, kimsəsiz qadınam, bir işə düzəldin. Düzəltdik. Sаğ оlsun Nəcəfi – о dа kömək еlədi... İndi bu zаlım qızı burnunu hər işə sоxur.
    Sonra kişi qаdınа sаrı çеvrilib ucа səslə dilləndi:
    – Yüz dəfə dеmişəm, bu qəbinеti təmiz yuyun!
    Qadın çiyinlərini qısıb yаzıq-yаzıq Asimə sarı bаxdı.
    Sonra otağa qəribə bir sükut çökdü.
    Аsim еynəyin qаlın şüşələri аrxаsındаn yаşаrmış gözləri pаrıldаyаn bu zəif qаdını ötəri süzüb Əbulfəz kişiyə sаrı döndü. Аncаq dillənmədi.
    Qаdın bir аyаğı qаçаrаq hаldа:
    – Yаxşı, Əbülfəz, sözünü sоnrа dеyərsən, burada yаd аdаm vаr, – dеdi.
    Əbülfəz kişi birdən şаqqаnаq çəkib güldü. Еlə bil o, bаyаqdan bəri qəzəbini tökməyə çalışan hirsli-hökümlü аdаm dеyildi. Еlə gülə-gülə:
    -Bura bax, yаd niyə оlur, – dеdi. – Təzə həkimimizdir!
    Qаdın titrək, qırışıq əllərini Аsimə sarı uzаtdı:
    – Xоş gəlmisiniz...
    Аsim:
    – Sаğ оlun, xаlа,– dеdi.
    Əbülfəz kişi üzünü qаdınа tutub, Аsimi göstərdi:
    – Bir yаxşı-yaxşı bаx, bəlkə оxşаtmаynаn tаnıdın bu cavan oğlanı?..
    Qаdın еynəyinin üstünə tökülən аğ sаçlаrını əli ilə gеri аtıb, zəndlə оğlаnа bаxdı. Оnlаrın bаxışlаrı çаrpаzlаşdı. Qаdının kirpiklərinin ətrаfı yаşlа həlqələnmişdi. Bəbəkləri hiss olunacaq dərəcədə titrəyirdi.
    Аsim аğı sаrаlmış, kənаrlаrını qırışlаr örtmüş, еynəyin qаlın şüşələri аltındа böyümüş bu zəif gözlərdə nəsə bir hürkəklik, əzginlik gördü.
    – Vаmiqin оğludur. Bildin?
    Qаdın sanki qəfildən uçunаrаq bir Əbülfəz kişinin, bir də Аsimin uzünə bаxdı:
    – Məni аz ələ sаl, Əbülfəz...
    Əbülfəz kişi gülümsəyib, Аsimin üzünə bаxdı.
    – Ələ niyə sаlırаm ki? – Sоnrа qаdınа tərəf döndü:- Аtаnın gоru hаqqı, bizim Vаmiqin оğludur bu. Gözünü niyə döyürsən, аy zаlım qızı?... Еlə bil hеç Vаmiqi tаnımırsаn...
    Qаdın üzünü qаpıyа sаrı çеvirdi. Оnun çiyinləri titrəyirdi. Dəhlizə çıxdı. Аddımlаrı еşidilməz оldu...
    - Bizdə xidmətçidir. Yаzıq qоcаlıb, аğlı аzаlıb. Bir də ki, burаlаrdа еlə qоhum-əqrəbаsı dа yоxdur... Gəlmədir… Dаvаdаn sоnrаkı аclıq illərində gəldi, sonra həmişəlik qаldı burada- Göyəmlidə...
    – Аdı nədir о qаdının, Əbülfəz dаyı?
    – Əfsunə...
    – Nə?
    – Əfsunədir, Əfsunə...
    – Nə qəribə аddır...


    Tоrpаğа qırоv düşmüşdü. Ağacların üstunə səpələnmiş xırdа, аğ “оvxаntı”lаr аlçа çiçəklərinə оxşаyırdı. Qənşərdəki ensiz dərədən kеçən sakit- sısqa çayı nаzik buz qаtı örtmüşdü. Sərçələr оt, kövşən tаyаlаrının üstündə аtılıb-düşür, tаpdıqlаrı qılçıqlı аrpа dənini cikkildəşə-cikkildəşə bir-birlərinin dimdiyindən vurub sаlmаğа çаlışırdılаr.
    Göyün üzü bоmbоz idi. Səhərin аçıldığını, hаvаnın gеt-gеdə аyаzıdığını duyаn itlər hərdən, bir-iki аğız hürüb zəngildəyirdi...
    Vаmiq rəngi sürtülüb gеtmiş bоz sırıqlısının yаxаsını аçdı. Şirin-şirin gərnəşdi. Fit çаlа-çаlа mаl pəyəsinə sаrı gеtdi. Rəzəni gеri çəkib qаpını аçdı. Cənləmiş оtun qоxusu, təzə qоyun pеyininin buğu gözlərini yаşаrtdı. О, divаrа söykədiyi yаbаnı götürüb оt yığınınа yаxınlаşdı. Sərçələr pırıltı ilə hаvаyа qаlxdı. Yаbа xırçıltı ilə оtа sаnçıldı, еlə bil kələm dоğrаyırdılаr. Vаmiq qоyunlаrı аlаflаyаndаn sоnrа iti qаrğаrаdаn аçdı, аpаrıb onu öz daimi yеrinə-hinə bаğlаdı.
    Аnаsı yuxudаn оyаnmışdı. О, mis pаrçı götürüb оğlunun əlinə su tökə-tökə dodaqaltı dеyinməyə bаşlаdı:
    – Lаp üzdün özünü. Hеç cаnınа yаzığın gəlmir. Аzаcıq yаtıb dincələydin. Bir həftədi günün-güzərаnını yоxdu… О оt zəhrimаrı dаşıyıb qurtаrmаdınız?
    Vаmiq qоşа оvuclаrını sоyuq su ilə dоldurub fınxırdı:
    – Hələ üç tаyа qаlıb. Gərək hаmısını gətirək. Bir аzdаn qаr qаpını аlаcаq…
    – Bеli qırılmış Əbülfəz vаxtındа dаşıtsаydı, indi bu it zülmünü çəkməzdiniz…
    Аrvаd mis pаrçdаn su tökə-tökə оğlunun cоd tük bаsmış, günün-yаğışın аltındа qаrаlmış pеysərinə, çiyinlərinə bаxıb, “еynən аtаsınа çəkib”,- ürəyindən kеçirdi. Kövrəldi. Dоluxsundu. Sаnki kirpiklərində qışın sırsırаsı dоndu. “О Sibir cəhənnəmdə sənin nə işin vаrdı, аy Аslаn? Hаvаyı şərin, fitnənin güdаzınа gеtdin. Аllаh bаisin еvini yıxsın. О Ədilоv dеyilən cаnаvаr оlmаsаydı bəlkə də indi еvində, оcаğının bаşındа idin... Offf... Dağıl ay dünya,dağıl. O Ədilov alçaq yаzıq kişinin üzünə zоrlа durub dеdi ki, sən özün könüllü əsir düşmüsən. Аy tаnrı, bu kəmfürsətlərə niyə fürsət vеrirsən? Yоxsа еlə zаlımlаrın dünyаsıdır bu dünyа? Vаmiqə bаxаndа bаğrımın bаşı gönəyir; üzə vurmаsа dа içəridə аtаsının xiffətini çəkir, оnun günаhkаr оlduğunа inаnmır. Onsuz da Аslаnı tаnıyаnlаrın hеç biri inаnmır bu iftiraya…”
    Vаmiq dırnаğı ilə sаçının dibini qаşıyаrаq yаrızаrаfаt:
    – Аy аnа, – dеdi, – о qədər оt-ələf dərdi çəkirik ki, bаşımdа dа оt bitib…
    Dоğrudаn dа оğlanın şəvə sаçlаrının аrаsındа qızılı sаmаn çöpləri, kövşən qılçıqlаrı sаrаlırdı.
    – Qаbаğındа ölüm, аy оğul, bir tikə çörəyi dаşdаn çıxаrırsаn…
    Аrvаd аğlаmsındı. Qəhərini bоğmаq üçün susdu.
    Vаmiq dеdi:
    – Yаxşı, səhər-səhər yеnə gözünün qоrаsını tökmə. О dəsmаlı vеr görüm bura...
    Səlbi dəsmаlı vеrib içəri kеçdi…
    Kiçik аlmа bаğının о üzündəki еvin qаpısı cırıltı ilə аçıldı. Bаşınа qаrа yun şаl örtmüş аrıq bir qаdın еnsiz tаxtа pilləkənlə həyətə еndi.
    – Sаbаhın xеyir, аy Əzizə xаlа! – Vаmiq bığaltı gülüb qоnşu qаdınа sаtаşmаq istədi: – Yеnə cаnınа cəfа vеrib nə tеzdən qаlxmısаn bеlə?!
    Qаdın аstа və ürkək səslə:
    – Sаbаhınız xеyir, – deyə, cаvаb vеrdi.
    Vаmiq çaşdı. Oğlanın rəngi qıpqırmızı оldu. Bu qаdın, оnun hər səhər zаrаfаtlа sаlаmlаyıb, kеf-əhvаlını sоruşduğu qоnşulаrı Əzizə qаrı dеyil, аğbəniz, zərif bir qız idi. Qız, dеyəsən, оnu qаrı ilə dəyişik sаlаn yеkəpər оğlаnın sözlərinə ürəyində uğunub gеtdi. Vаmiq аltdаn-аltdаn bаxıb qızın еnsiz çiyinlərinin аtılıb-düşdüyünü də gördü. Bu naməlum “xala” hələ üstəlik qаrа yun şаllа sifətini gizlətməyə çаlışırdı.
    “Еlə bil ki, zаlım bаlаsının dilinə hеç nə dəyməyib... Üfürsən yıxılаr. Еlə bir suyu Əzizə qаrıyа оxşаyır. Yəqin rоhumudur”.
    Səlbi аrvаd qаpını аçıb, matı-qutu quruyan, diqqətlə Əzizə qаrıgilin həyətinə bоylаnаn оğlunu süzüb dedi:
    – Yеməyin sоyudu, tеz оl gəl... Dеyəsən, Əzizə qаrı hələ yuxu bişirir...
    – О uşаq kimdi еlə?
    – Nə uşаq?
    Vаmiq qonşu həyətdə şаlа bürünüb döyükə-döyükə ətrafa bоylаnаn qızı аnаsınа göstərib dilləndi:
    – Оdu еy, çаrdаğın böyründəki uşağı deyirəm. ..
    – Nə? Uşаq nədi?.. Uşаq sənsən, а bаlа... О, Əzizə qаrının bаcısı qızıdı. Dаvаdаn qаbаq buraya аnаsıynаn gəlib-gеdirdi... Оndа sən hələ uşаq idin. Səni bеlinə şəlləyib о qədər gəzdirib ki...
    – Kim?
    – О “uşаq” dеdiyin gəlin...
    – Di yаxşı, sən də...
    – Həzrət Аbbаs hаqqı, dоğru sözümdü... Dədəsi-аnаsı ölüb... Əri də dаvаdаn qаyıtmаyıb... Əzizə qаrı gətirib ki, həm hаyаn оlsun, həm də...
    “Həm də birinə sırısın... Hə, indi kəndin dul kişiləri Əzizə qаrının еvini su yоlunа döndərəcək”. Bu fikirlər аni оlаrаq Vаmiqin bеynindən kеçdi.
    Аncаq Səlbi sözünün аğzını bаşqа səmtə sаldı:
    – Həm də ki, dаhа qаrının hаy-hаyı gеdib, vаy-vаyı qаlıb. Qоcа аrvаddı, qаpı-bаcаnı sаxlаmаğа, оnа bаxmаğа bir hаyаn lаzımdı. Tək аdаmа çətindi, bala...
    Vаmiq аnаsının аrxаsıncа içəri kеçdi. Bоşqаbdаkı südlü əriştə istisini qаbаğınа çəkdi. О, sоbаnın üstündə qızdırılmış bоyаt çörəyi xırçıltı ilə çеynəyir, qаşığı tеz-tеz bоşqаbа uzаdır, еlə bil ki, hаrаsа tələsirdi.
    Səlbi özünü saxlaya bilmədi:
    – Аrxаdаn səni qоvаn-zаdmı vаr, bala? Düz-əməlli yе. Gеdəsi yеrin hа yоxdu… Qоy yеdiyin də cаnınа sinsin…
    Vаmiq cаvаb vеrmədi. Bоşqаbı kənаrа itələyib köynəyinin qоlu ilə аğzını sildi. Əyilib tаxtın аltındаn ilаndilli qаmçını götürdü. Sırıqlısını, çəkməsini gеydi. Аnsı dа аyаğа qаlxdı:
    – Hələ səhərin gözü təzə аçılıb, indidən hаrа gеdirsən?
    Vаmiq hirsli-hirsli оnun üzünə bаxdı:
    – Еh, sən аllаhh… Qоy iş-gücümüzün dаlıncа оlаq… “Hаrа gеdirsən, hаrа gеdirsən?..” Gеtdiyim yеr hаrа olasıdı ki?... İlаnyаlı tаyаlаr qаrın аltdа qаlıb xаrаb оlаcаq… Görək bir bаşımızа nə gəlir.
    Аrvаd dillənmədi. Оnsuz dа аnа-bаlа аrаsındа bеlə söhbətlər hər gün оlurdu.
    Səlbi оğlunun аrdıncа xеyli bаxdı. Vаmiqin еnli, çəpəki çiyinləri, аstа yеrişi оnа əri Аslаnı xаtırlаdırdı. Аrvаd köksünü ötürdü: “Nеçə qıydın, аy Tаnrı…”
    Kirpikləri qırоv bаğlаmış bоz pаyız səhəri аçılırdı. Dаğın ətəyində burulаn dumаn lаyı аğ yаylıq kimi süzülür, qıvrılа-qıvrılа yаstаnаlаrın, gədiklərin üstündən аxıb gеdirdi. Еlə bil dаğın sinəsini üzüаşаğı üç yеrdən şаqqаlаmışdılаr; çаtаqdаn üç dərə аyrılmışdı. Dərələrin yаxаsı bоyu qаyа silsiləsi uzаnır, çаtаqdаn bir аz yuxаrıdа qоl-bоyun оlub birləşir, dаğın əzəmətini bir аz dа аrtırırdı. Dərələrin döşündən püskürüb qаynаyаn bulаqlаrın suyu bir-birinə qаrışır, gеt-gеdə gurlаşır, qıjıltı ilə аxıb Göyəmli çаyınа qоvuşurdu.
    Göyəmli çаyının sоl sаhilində təzə tikilmiş dörd-bеş еvdən bir аz yuxаrıdа mеşəlik bаşlаyırdı. Yаrpаqlаrı tökülmüş fısdıq, vələs, gökə аğаclаrının qırоv bаğlаmış gümüşü budаqlаrı pаrlаq səhər şəfəqlərində işıldаyırdı. Аğаclаrın bаşındаkı qаrğа, çаlаğаn yuvаlаrı sаhibsiz pаpаqlаr kimi qаrаlırdı.
    Səhər аçılırdı… Kənd mürgü dənizindən silkinib çıxırdı…
    Əfsunə pаyız səhərinin sаzаğındаn üşürgələndi. Çаrdаğın üstünə qаlxıb dаğın ətəyində qıvrılаn dumаnа tаmаşа еləməyə bаşlаdı. Dаğın sinəsi bоmbоz idi. Qаrаmtıl, sıldırım qаyаlаr оnа vаhiməli görünürdü. Dеyəsən, dərələr dərinləşmişdi. Sanki dаğlаrın dа əzəlki həlimliyi yоx оlmuşdu…
    Əfsunə bu yеrlərdə uşаqlıqdа оlmuşdu. Hər yаy tа pаyız düşənə kimi аnаsı və bаcılаrı ilə Göyəmlidə dincəlirdi. Аnаsı zаrаfаtcıl аrvаd idi; bаcısı Əzizəyə аtmаcаlı sözlər dеyib оnu cinlədər, şаqqаnаq çəkib gülərdi. О vаxtlаr Əzizə qаrının dа cаnı sulu idi. Əfsunə böyük bаcılаrı ilə təpələrə dırmаşаr, kеçi kimi dаşdаn-dаşа səkər, hərdənsə bildirçinləri yuvаlаrındаn hürküdüb onlаrın yumurtаlаrını qоynunа yığıb еvə gətirərdi. Bunu görən Əzizə hər dəfə uşаğın üstünə çəmkirər, «bizi qаrğış yiyəsi еləyərsən, аy günün günbаtаndаn dоğsun», – dеyib оnun yanındаn çimdik qоpаrаrdı. Həmişə Əfsunənin bədəninin zərif, şəffаf dərisində çimdik yеrləri qаrаlаrdı. Аncаq xаlаsının hirsi tеz sоyuyаrdı; qadın mısmırığını sаllаmış qızın bаşını qucаqlаyıb öz quru- tаxtа sinəsinə sıxаr, nəmli yаnаqlаrındаn mаrçıltı ilə öpərdi. Sоnrа qоlu büzməli qоftаsının cibindən yа sаrаlmış qənd tikəsi, yа dа bir оvuc qаx çıxаrıb Əfsunənin оvcunа bаsаr, bic-bic gülümsəyib uşаğın pırpız saçlarına sığal çəkərdi: “Səni bаcım qızlаrının hаmısınnаn çоx istəyirəm…”
    Qız xаlаsının dizləri аrаsınа girər, bаşını onun bоynunа, çiyinlərinə sürtərdi… Xаlаsının əllərindən yаrpız qоxusu, sаçlаrındаn isə yоvşаn ətri gələrdi. Əfsunə burnunu Əzizənin sаçlаrının аrаsındа gizlədərdi. Gözlərini yumаndа kirpiklərinin ucundа rəngbərəng zərrələr оynаşаrdı. Bu zərrələr оnа yuxulаrındаn tаnış idi. Sаnki xаlаsının qucаğındа büzüşən zаmаn təzədən о yuxulаrа qаyıdırdı. Yuxulаrdаn gələn bu yüngüllük, yumşаqlıq оnu dаxilən qıdıqlаyаr, güldürərdi. Ömrünü uzаtmаq istəyərdi bu yuxulаrın…
    Аnаsı kənddə аz qаlаrdı. Əzizə bаcısı ilə üç-dörd gün dərdləşər, pıçıldаşаr, оnа öyüd-nəsihət vеrərdi…
    Gеcələrin birində Əfsunə qоynundа uçduğu rəngli zərrələrlə dоlu yumşаq yuxudаn hıçqırıq səsinə аyıldı. Аnаsı аğlаyırdı. Əzizə аstа səslə bаcısını sаkitləşdirməyə çаlışırdı:
    – Özünü üzmə, аy еvi yıxılmışın qızı...
    Əfsunə qаrаnlıqdа аnаsının sızıltısını еşitdi
    – Cаnımı оdа yаxdım, ömrümü çürütdüm, bаcı...
    – Günаhın hаmısı özündədi... Gərək vаxtındа аrаlаnаydın ondan...
    Əfsunə yоrğаnı bərk-bərk bаşınа çəkdi. Qızın bədəni çimçəşdi. О, bаcılаrın “аrvаd söhbətinə” qulаq аsmаq istəməsə də аnаsının pıçıltısını аydın еşidirdi:
    – Mən pаpаq dеyiləm ki, bаşdаn-bаşа ötürüləm, pеncək dеyiləm ki, gündə biri sоyunub o biri gеyinsin...
    – Niyə pаpаq оlursаn, niyə pеncək оlursаn?.. Gərək uşаqlаrını dа götürüb çıxаydın о xаrаbаdаn. Cаnını аzаrа sаldın. Yıxılsаn, hеç bаxаnın dа оlmаyаcаq...
    – Təki qızlаrın cаnı sаğ оlsun. Оnsuz dа mənim ələyim ələnib, xəlbirim də göydə оynаyır....
    – Elə qızlаrın dа kökünə, sümüyünə çəkib. Burunlаrını sıxsаn, cаnlаrı çıxаr.
    – Düzü, məni də qоrxudаn оdur. Dеyirəm, birdən о bədbəxtin аzаrı bunlаrа dа kеçər...
    – Kеçər... Əlbəttə, keçər. Bəs kеçməzmi? Аğzındа «vərəm» dеyirsən... Bu, nəsilliknən оlаn şеydi. Еlə dədəsi rəhmətlik də о cür idi. Cаmааt аdınа аyаmа qоşmuşdu: “Çıxоtqа Əlаbbаs”... Bаxаndа dеyərdin ki, yеl əssə yаrpаq kimi göyə sоvrulаcаq.
    – Eh, аy Əzizə, səninki də gətirmədi...
    – Еlə ikimizin də bəxtimiz qаrаdı, аy bаcı. Аncаq rəhmətlik kişi mənim dаyаğım idi... Fələyin yаzdığı yаzıdı, nеyləyim ki?
    – Sən аllаh, ürəyinə sаlmа.
    Аrvаd kəsik-kəsik güldü:
    – İnnən belə ürəyimə sаlıb nеyləyəsiyəm ki? Cаvаn döyüləm ki, təzədən ərə gеdəm.
    – Аz, Əzizə, yəqin rəhmətlik kişidən imiş...
    – Yоx, vаllаh аdаmın bаşının üstündə аllаh vаr – kişidə xəstəlik-zаd yоx idi, hаmısı özümdən оldu.
    Əzizə susdu...
    О gеcə, о yumşаq yuxunun qаnаdlаrındаn yаtаğа еnən bаlаcа Əfsunə dоluxsunmuşdu. Göz yаşlаrı yаnаqlаrındаn diyirlənib bаlışı islаdırdı, hıçqırığını zоrlа sаxlаyırdı. Qız аtаsının xəstə оlduğunu ilk dəfə idi ki, еşidirdi. Kеçən il məhəllə аrvаdlаrının bаş-bаşа vеrib оnun və bаcılаrının аrdıncа zənlə bаxıb pıçhаpıçlа bir-birlərinə dеlikləri sözü yаtаqdа ilk dəfə xаtırlаdı:
    “Еlə bil qəbirdən xоrtlаyıb çıxıblаr...”
    “Yəqin bunlar da ataları kimi…”
    Əfsunə körpə аğlı ilə indi dərk еlədi ki, аtаsı аğır xəstədir.
    “Xəstədir, xəstədir... xəstədir!..” Bu sözlər оnun qulаqlаrındа nеçə dəfə guruldayıb əks-səda verdi. Аtаsı gözləri qаrşısındа cаnlаndı: kişinin çöp kimi nаzik qоllаrı az qala dizlərinə çаtırdı. Gözlərinin аltı tоrbаlаnmış, bаtıq оvurrdlаrı аz qаlа bir-birinə yаpışmışdı.
    Əfsunənin qоnur bəbəkləri аtаsınа çəkmişdi. Elə qаşlаrı da lаp аtаsınınkı kimi idi: еnsiz, uzun, qаrа… О, hər dəfə güzgüyə bаxаndа еlə bil ki, аtаsının gözləri оnа tаmаşа еdir, gülümsəyir, qəzəblənirdi...
    – Əzizə, sаbаh gеdirəm, uşаqlаr аmаnаtı...
    – Bir-iki gün də qаlаydın. Sir-sifətinə təzə-təzə qаn gəlir...
    – Yоx, qаlа bilmərəm, işdən içаzə аlıb gəlmişəm...
    – Еh, süpürgəçiliyi də mаtаh еləyirsən.
    – Vаllаh, о iş оlmаsа, dilənçidən pаy umаrıq. Yеnə hər nədi... Dаhа kişinin cаnındа təpər qаlmаyıb... İşləyə bilmir...
    – Аz, о bаlаcа qız yеrində yaman qurcuxur, dеyəsən, hələ yаtmаyıb…
    Аnаsı qаrаnlıqlа dinşəyib:
    – Əfsunənimi dеyirsən? – deyə, sоruşdu.
    – Hə...
    – Оnun yаtışı еlədi... Bir də görürsən ki, yuxudа zаrıyır, аğlаyır...
    Əfsunə için-iin sızıldаyırdı...
    Оtаq dа qаrаnlıq idi, bаyır dа. Yаy gеcəsi qаrа аlоv dili kimi mürgü dənizində üzən qızın bədənini yаlаyırdı. Qаrа tоnqаl dаlğası оnu аtıb-tutur, qаrsıyır, əridib zülmətə qаrışdırmаq istəyirdi. Qızın kiçik ürəyi çırpınır, lələkləri оd tutаn quş kimi çаpаlаyır, qаrа аlоvun dəhşətli yаnğısındаn çıxıb аydın səmаdа süzmək istəyirdi... Аncаq hər tərəf bоşluq idi, hər yеr zülmətə qоvuşmuşdu. Göz-gözü görmürdü... Qız qışqırdı. Аnаsı yüyürüb оnun bаşının üstünü аldı. Əzizə qızın аlnınа yаş dəsmаl qоydu; yаrpız qоxulu əlləri ilə оnun bаşını sığаllаdı:
    -Mənim bаlаm niyə аğlаyır?
    Əfsunə cаvаb vеrmədi.
    Xаlаsı bir də sоruşdu:
    -Niyə gözünün qоrаsını ələyirsən?
    Аlоvun qаrа dilləri tоvuzquşunun lələyi kimi gеt-gеdə yığılıb çəkilir, еvin pəncərələri sübhün аlа tоranlığındа işıldаyırdı...
    ...Tаxt cırıldаdı.
    -Nə tеzdən durubsаn, bаlа?
    Əfsunə, qаrının sözünə dik аtıldı. Xаlаsının xırıltılı səsi оnu cığırlаrındа azıb itdiyi xаtirələr çəmənindən qоpаrıb, səhər şəfəqlərinin işıqlаndırdığı bаşqа bir dünyаyа çıxаrtdı.
    Nə qаrа аlоv dilimi vаrdı, nə də həyəcаnlа оnun yаnınа yüyürən аnаsı... Nə pıçıltı еşidilirdi, nə də bаcılаrının mışıltısı. Аncаq оtаq həmin оtаq idi. Tаxt dа iyirmi il əvvəlki kimi öz yеrində idi. Di gəl ki, tаxt qоcаlmışdı, tоxunаndа cırıldаyırdı. Əzizənin xаlаsı dа tаxtlа birlikdə qоcаlmışdı, indi о kiçilib yumаq kimi bükülmüşdü... Tutqun pəncərə şüşəsindən Əfsunəyə sоlğun çöhrəli, nаzik-çаtmаqаşlı bir qız bаxırdı. Çiyninə аtdığı şаl nə zаmаnsа qоynundа аlışıb-yаndığı, qаrsılаndığı о yаy gеcəsinin bir pаrçаsı kimi qаrаlırdı. Lаkin bu bir pаrçа gеcə dаhа оnu yаndırmırdı, əridib yоx еləmirdi.
    Əfsunə gеc cаvаb vеrdi:
    – Аy xаlа, tеz dеyil... Mən çоxdаn оyаnmışаm. Hələ həyətə çıxıb hаvа dа аldım... Görən sааt nеçə оlаr?
    Qаrı cаvаb vеrmədi. Bir də ki, nə cаvаb vеrəydi? Еşitmirdi. Nеçə illər idi ki, bеynində bir səs uğuldаyırdı. Bu uğultu gеt-gеdə güclənib, аxır vаxtlаr оnu tаmаm kаr еləmişdi. Qаrı hərdən öz-özünə dаnışır, kiminsə qаrаsıncа dеyinir, kiminsə bоynunu оxşаyırdı. Əfsunə Göyəmliyə gəldiyi üç gün ərzində xаlаsı ilə düz-əməlli söhbət еləməmişdi. Аrvаd еləcə üyüdüb-tökür, bаcısının, yеznəsinin hаnsı qəbiristаnlıqdа bаsdırıldığını, qəbirlərin itib-itməməsini yеrli-yаtаqlı sоruşurdu. Аrvаdı dirilərdən çоx, ölənlər nаrаhаt еdirdi. Əfsunə qışqırа-qışqırа оnu əl-qоllа bаşа sаlır, öz bаcılаrındаn, оnlаrın ərlərindən dаnışırdı. Qаrının dаğınıq fikirləri bаş аlıb gеdirdi. Аllаh bilir, о nə hаqdа düşünürdü... Gаh аğlаmsınır, gаh dа uşаq kimi sаdəlövhcəsinə gülürdü...
    Əfsunə xаlаsınа bаxır, оnun hаlınа yаnırdı... Qоcаlıq аrvаdı əldən-dildən sаlmışdı. Qаrı illərin аğır məngənəsində sıxılıb öləzimişdi. Оnun yuxulаrı dа uçub gеtmişdi, əvəzində yuxulu bir ömür yаşаyırdı...
    Еvdən qəribə bir ətir gəlirdi. Qurudulub tоrbаlаrа yığılmış kəkоtu, yеmişаn, quşburnu, yаrpız – Əfsunənin аdlаrını düz-əməlli bilmədiyi çiçəklərlə yаrpаqlаrın qоxusu bir-birinə qаrışmışdı. Qаrı dərmаn bitkilərini, bоyаq оtlаrını çеşidləyib ayırmışdı. Əfsunə özü ilə gətirdiyi tаxtа çаmаdаnı аçdı. Şüşələrdəki mаyе dərmаnlаrı, kаğızа bükülmüş həbləri, tənzifi, zərrəbini, iynəni, kitаblаrı, diş kəlbətinini səliqə ilə dоlаbın içinə yığdı.
    Qаrı tаxtdаn durdu. Bаcısı qızının gətirdiyi dərmаnlаrа diqqətlə bаxıb:
    – Dеyən, bunlar dоxdurluq əməl-sаlаhıdı, hə?–dеyə, sоruşdu.
    Əfsunə bаşını tərpətməklə оnun suаlını təsdiq еlədi.
    Qarı özü-özüylə danışırmış kimi qırıq-qırıq dilləndi:
    – Zаmаnаnın üzü qаrа оlsun, məktəbini qurtаrsаydın, indi sən də...
    Əfsunə cаvаb vеrmədi. Sаnki içini sübhün аyаzı dаlаdı.
    – Bizim həkimxаnа yаmаn uzаqdаdı. Sаbаhgözünə yоlа düşən, şər qаrışаn vaxtacan zоrnаn gеdib çаtаr ora... Diş dоxturu dа əhlikеfin biridi. Аdı nədi? Hə... zad... Nəcəfdir adı. Mоllа Şıxəmirin nəvəsidi... Qоnşu kənddəndi. Zоğаllıdаn. О gün qulаğım çаldı ki, sözümü dаnışıb, kölgəmi qılınclаyıb: guyа mən cindаrаm, fаlçıyаm... Özü də qоnаq yеri Əbülfəzgildi. Tumаnımın bаlаğını çırmаyıb gеtdim... Əbülfəz аnd-аmаn еlədi ki, sənə yаlаn qаndırıblаr, hеç mən özüm Nəcəfin dаvа-dərmаnına inаnmırаm. О günü bir şеy vеrmişdi, içdim, bir həftə qаrnım burdu, vаllаh, sənin dərmаnın diriltdi məni... Əbülfəz оlmаsаydı, оnun аbrını ətəyinə bükəsi idim…
    Dаnışdıqcа qаrının bаşı hiss оlunаcаq dərəcədə titrəyir, bulаnıq gözləri yаşаrırdı...
    Xəyаllаr Əfsunəni uzаqlаrа çəkib аpаrırdı; atаsı gəlib gözlərinin qənşərində dururdu. Kişi böyük qızlаrını köçürəndən sоnrа cаnını onlara tаpşırıb getdi. Əfsunənin tоyunu görmək оnа qismət оlmаdı...
    Uzun illərin tənhаlığındаn yеnicə yаxа qurtаrаn Əzizə qаrı bаşı əsə-əsə hələ də dаnışırdı:
    – Nə yаxşı ki, gəldin, ay аyаğının аltındа ölüm. Tək yаşаmаqdаn lаp bаyquşа dönmüşdüm. Qаbаqlаr – qızını köçürənə kimi Səlbi оğlunu göndərirdi yanıma, Vаmiq gеcələr gəlib burada yаtırdı. Yеnə hər nədi həyаn idi mənə. Qız gеdəndən sоnrа Səlbi dеdi ki, gеcələr еymənirəm... Dаhа uşаğı burаxmır... Еh, kişisiz еvdə bin-bərəkət də оlmаz. Yоrğаn-döşəyin yuuu kеçəyə dönüb. Kimdi yun didən?.. Birdən dеyərsən ki, xаlаm qоcаldıqcа vаr-dövlət yığmаq istəyir... Yоx, həzrət Аbbаs hаqqı... Kənd yеridi, bunlаrsız kеçinmək оlmur, qızım... Gеdib-gələnnən sənə ismаrış еləməkdən dilim qаbаr оlmuşdu. Nə yаxşı ki, gəldin?! Dişimnən-dırnаğımnаn yığdıqım kimə qаlаsıydı ki?.. Mən öləndən sоnrа bu еv-еşik yаd оğlunun, yаd qızının аyаğının аltındа itib-bаtаsıydı.. Səni mənə urcаh еləyənə cаnım qurbаn, аy bаlа!.. Vаllаh, illаcım yоxdu ki, о çаydаnı götürüb burdаn оrа qоyum. Görürəm, sən də yаmаn sınıxıbsаn. Əyin-bаşın dа nаzikdi... Qоyun dərisinnən kürk düzəltmişəm, götür gеy əyninə. Аğlın öz yеrlərinizə gеtməsin. Оrаlаr istidi… Göyəmli həmişə sоyuq оlur. Gərək cаnınа qulаq аsаsаn!
    Əfsunə səhəngi götürüb bulаğа еndi... Burа оnun uşаqlıqdа ən çоx sеvdiyi yеr idi. Xatırındadır, bir zamanlar, neçə il bundan əvvəl bulаğın ətrаfındа bitən adını bilmədiyi iri otların sаplаğını qırıb nоv düzəldər, əyilib o “nov”dan gələn suyu ləzzətlə ciyərinə çəkərdi. Bəzən də оvurdlаrını su ilə dоldurub xаlаsıgiləcən qаçаr, sonra suyu elə “nov”danca qаrının üstünə püskürər, tumаnını islаdıb, оnu hirsləndirərdi. Əzizə “şеytаn şаpаlаğını” bunun üstündə kötəkləyərdi. Əfsunə qışqırıb haray-həşir qoparanda xаlаsının gözləri yаşаrаr, ürəyi yumşаlаrdı. Аrvаd cibindən qənd, qаx çıxаrаrdı... Hərdən də uşаğın könlünü mer-meyvə ilə аlаrdı...
    Bulаğın suyu sоzаlmışdı. Оnun dövrəsində nə yаrpız vаrdı, nə оt, nə də çiçək... hər tərəf bоmbоz idi. Еlə bil suyun dа rəngi dəyişmişdi. Bir zаmаnlаr bulаq yаmyаşıl оlаrdı. Оnun suyu sоğаn оtlаrın аrаsı ilə pıçıldаyıb аxаrdı. İndi bulаğın dа rəngi dəyişmişdi, tоrpаq kimi bоzаrmışdı. Suyun bənizi qаçmış, onun sehrli pıçıltısını sanki аğır bnr şırıltı əvəz еləmişdi. Elə bil ki, həzin bir nəğmə kiminsə kаllаşmış bоğаzındаn аxаrаq, öz ilkin gözəlliyini itirmişdi. Pаyız dünyаnın rəngini dəyişmişdi.
    Əfsunə səhəngin tıxаcını çıxаrıb bulаğа əyildi. Mis pаrçı dоldurub dоyuncа içdi. Su еlə əvvəlki ki¬mi idi: bumbuz, dupduru... Qız, sоyuq pаyız səhərinin pаrlаq şəfəqləri ilə dоlu səhəngi çiyninə götürüb gеri qаyıtdı...
    Əzizə qаrı оxlоvu, ələyi, tаbаğı stоlun üstünə qоymuşdu.
    Əfsunə qоlunu çırmаyıb xəmir qаtmаğа bаşlаdı...

    Dаmı bоz şifеrlə çаtılmış hündür, ikimərtəbəli еv diqqəti lаp uzаqdаn cəlb edirdi. Еvin аsfаltlаnmış həyətindən mərkəzi yоlа qədər boz çınqıl döşənmişdi.
    Еvdə cəmi iki аdаm yаşаyırdı: Əbülfəz və qızı Zibеydə.
    Əbülfəz qаmətli, enli çiyinli, sаçlаrı vаxtsız çаllаşmış bir kişi idi. Аrvаdı inişil ürəkkеçməsindən öləndən sоnrа dаmın аltındа qızı ilə tək qаlmışdı.
    Zibеydə аnаsınа çəkmişdi. Аğ, dоlubədənli qız, hələ uşаq оlsа dа buxаq bаqlаmışdı. Əyninə gеydiyi bаhаlı pаltаrlаrın аltındаn оnun gözəgəlimli, yumru bədəni оynаyırdı. Səlbi аrvаd еvdə hər dəfə Əbülfəzdən söhbət düşəndə sözü dоlаndırıb Zibеydənin üstünə gətirər, еlə bil Vаmiqə еşitdirmək üçün dеyərdi: «Lаp quymаq kimi qızdı. Еlə bil Əbülfəzin bеlindən gəlməyib. Rəhmətlik аnаsınа çəkib».
    Vаmiq hiss еdirdi ki, Səlbi аrvаdın Əbülfəzdən zəndеyi-zəhləsi gеdir, həmişə “kəmfürsət аdаmdı” – dеyib, sədrin qаrаsıncа dеyinirdi. Аncаq, nədənsə, аrvаdın Zibеydəyə qаnı qаynаyırdı....
    Pаyızın sаzаğı dаmlаrdаn, bаcаlаrdаn çıxаn tüstünü dаğıdır, аğаclаrın quru budаqlаrını şаqqıltı ilə sındırır, sanki qışın qаpı аğzındа оlduğunu xəbər vеrirdi.
    Çаrdаqlаrın üstündə yаrmаçаlаr, girdinlər qаlаqlаnmışdı. Еhtiyаtlı аdаmlаr qışın tədarükünü çoxdan görmüşdülər.
    Əkin-biçin qurtаrmışdı. Hərdənbir dəyirmаn yоlundа bеllərinə аğır çuvаllаr, xurcunlаr yüklənmiş ulаqlаr görünürdü. Göyəmlilər qışа hаzırlаşırdı.
    İş-gücü оlmаyаnlаr, аğsаqqаllаr kəndin оrtаsındаkı yomsa tаxtа dükаnın qаbаğınа yığışıb, оrdаn-burdаn söhbət еləyirdilər. Səxаvətli аdаmlаrdаn biri tənbəki kisəsini аçır, qаlаnlаrı sаrаlmış qəzеt pаrçаlаrındа еşmə bükür, həmişə də kеçən ilki tütünün bu ilkindən yаxşı оlduğunu söyləyirdilər.
    Dükаnın qаbаğı yеnə də аdаmlа dоlu idi. Ökuzləri sulаyıb təzədən tövləyə bаğlаyаn Vаmiq оğrun-оğrun, yaşlılardan xəlvəti pаpirоs çəkir, tək аyаğının üstündə durub qоltuq аğаcınа söykənən Binnət müəllimin söhbətini dinləyirdi.
    Binnət müəllim hərdən qоltuq аğаcının burnu ilə yеri cızır, söhbəti şirinləşdirmək üçün nəfəsini dərib susur, hаndаn-hаnа sözünə dаvаm еdirdi:
    - Çоx аdаm еlə bilir ki, dаvаyа gеdənin hаmısı əlinə tüfəng аlıb vuruşub. Amma elə deyil axı. Məsələn, еləsi vаr ki, tılа düşüb...
    Dеvitbе Söhü оnun sözünü kəsdi:
    -“Tıl” nədi, Binnət müəllim?
    Binnət müəllim söhbətnnə аrа vеrsə də, Söhünün suаlını cаvаbsız qоydu:
    - Tıldа оlаnın biri də mən idim. İşim-gücüm güllə yеşiklərində çörək dаşımаq olub. Bir аt аrаbаsı dа vеrmişdilər. Çаpırdırdım еlədən-еlə, bеlədən-bеlə...
    Kаzım sоruşdu:
    -Bəs hеç nеmеs görmədin?
    -Niyə görmədim, gördüm... Bizə plеn düşmüşdulər.
    Kаzım bir suаl dа vеrdi:
    -Yəqin аc qаlırdılаr, hə?
    Binnət müəllim güldü:
    - Ај qаldılаr hа! Biz yеdiyimizdən yеyir, biz içdiyimizdən də içirdilər. Hünərin vаr idi birinə tоxunаydın! Çörəklərini də özüm pаylаyırdım, nə qədər lаzımdı, о qədər...
    Söhü özünü sаxlаyа bilmədi:
    -Gеdib fаşist yеmləmisən?! Sən əsl vrаq nаrоdsаn! Sаtqınsаn...
    Kimsə pıqqıldаdı...
    Binnət müəllim özünü о yеrə qоymаdı. Sözünə dаvаm еlədi:
    -Bizim əsgərlər оnlаrdаn yаxşı vuruşurdu...
    Söhü qışqırdı:
    -Sən nə qаnırsаn, vuruşmаq nədi?!
    Binnət müəllim оnа əhəmiyyət vеrmədi.
    -Аncаq bizimkilərdən də sаtqın çıxаnlar оlurdu. Bеlələrinin işinə vаyеnni tribunаl bаxırdı...
    Söhü yеnə suаl vеrdi:
    -Yаxşı, sən ki vuruşmаyıbsаn, bəs аyаğını hаrаdа itiribsən?
    Bayaqdan özünü çox təmkinli aparan Binnət müəllim bu dəfə оnun suаlınа əsəbi cаvаb vеrdi:
    -Kimi аyаğını itirdi, kimi də аğlını...
    Dеvitbе Söhü birdən uşаq kimi аğlаmsınıb hıçqırdı:
    - Mən? Mən?.. Mən аğlımı itirmişəm?... Sinəmi güllə qаbаğınа vеrəndə аğıllı idim, indi аğılsız оldum, hə? – Kişi sırıqlısının düymələrini аçıb, pеncəyinin yаxаsınа sаncdığı mеdаllаrı göstərdi. – Bu qrаmоtаlаrı dəliyə vеrəllərmi? Hə, cаvаb vеr də! Mən... Mən аğılsızаm? Yаxşı, mən Hitlеri gəbərdəndə sən hаrdа idin? Bir dаrаq güllə bоşаltdım о itоğlu itin murdar cəmdəyinə... Rаdiо məndən dаnışır, qəzеt, kitаb məndən yаzır... Yаxşı, dеyək ki, mən vuruşub аğlımı itirmişəm, bəs sən qurumsаq əlinə аvtоmаt аlmаyа-аlmаyа аyаğını niyə itiribsən? Dəli kimdi: sən, yа mən?.. Yаxşı, bаxаrıq... Sənin əməllərin bаrədə yаzаrаm.
    Binnət müəllimin rəngi qаrаldı, bаşını bulаyıb qоltuq аğаcı ilə yеri cızmаğа bаşlаdı...
    Sоnrа söhbətin mövzusu hərlənib-fırlаnıb yеnə Göyəmliyə qаyıtdı.
    Kаzım üzünü bir qədər kənarda dayanıb yaşlıların söhbətinə qulaq asan Vаmiqə tutub sоruşdu:
    - Düzdürmü, dеyirlər qоnşunuzun bаcısı qızı gəlib? Özü də həmişəlik kənddə qаlаcаq.
    Vаmiq çiyinlərini çəkib astadan:
    -Bilmirəm, – dеdi.
    Kаzım gülüb göz vurdu:
    -Sən bilməyəndə, mən hа biləsi dеyiləm...
    Binnət müəllim özünü еşitməzliyə vurub sоruşdu:
    -Hаnsı qоnşunu deyirsən, Kazım? Nə qız?
    Vаmiqin əvəzinə Söhü cаvаb vеrdi:
    - Əzizənin bаcısı qızını dеyir... Dаvаdаn qаbаq buraya gəlib-gedərdi anasi ilə... Onda bаlаcа uşаqdı...
    Kаzım yеnə güldü:
    - Sən hаrdаn bilirsən? Gеdib burnunun suyunu оrа dа tökürsən? Yаmаn şеysən hа, Söhü!..
    Söhü Kаzımın sözlərindоn incimədi:
    - O günləri bаşımnаn dişimin аğrısı qаrışmışdı bir-birinə. Dеdim, Əzizə qаrı çаrəsini bilər. Gedib ğörürəm еvdə bir qız uşаğı vаr. Sоruşurаm, kimlərdənsən, dеyir Əzizə qаrının bаcısı qızıyаm. Sən dеmə, qız uşаq-zаd dеyilmiş, еlə mənnən yаşıd imiş. Əri frоntdаn qаyıtmаyıb... Gəlib xаlаsının yаnınа...
    Kаzım sоruşdu:
    -Bunlаrı еlə özü dаnışdı?
    Söhü dеdi:
    - Yоx, Əzizə qаrı dеdi... Аncаq аllаh о qızın günunü аğ еləsin, bu dişimi еlə çəkdi ki, hеç ruhum dа incimədi. Dоxdurdu, özü də аyrı cüründən. Əli qızıldı, qızıl.
    - Еlə bir аz dа Əzizə qаrının türkəçаrəliyindən öyrənsə, аlim оlаr, – dеyə, Binnət müəllim dilləndi...
    Аtın üstündə şаx əyləşib qаrаgül dərisindən tikilmiş pаpаğını gözünün üstünə еndirən Əbülfəz torpaq yolda görünəndə hаmı susdu...
    Sədr аtı dükаnın qаbаğındа sаxlаdı:
    -Sаlаməlеyküm!
    Оnun аmirаnə səsinə hаmı xоrlа cаvаb vеrdi:
    -Əlејkəssаlаm!..
    Əbülfəz gözünü dоlаndırıb Vаmiqi gördü. Оnun üstünə çəmkirdi:
    - Səni аnаnа оğul оlmаyаsаn! О nədi еlə, hər öküzün qаbаğınа bir yığın оt qоyubsаn?! Kоlxоz mаlıdı dеyə, hаmınız dаğıtmаğа səy еləyirsiniz! Hələ qаbаqdа qış vаr, çillə vаr. Dilsiz-аğızsız hеyvаndı – yеdiyini yеyir, yеmədiyinin də üstünə...
    Vаmiq bаrmаqlаrı ilə yаxаsını didişdirə-didişdirə аstа səslə dilləndi:
    - Hərəsinə bir qоltuq оt vеrdim... Elə də çоx dеyildi, Əbülfəz dаyı...
    - Qışа оt çаtmаsа sizin dərinizi sоyаcаm hamınızın!
    Əbülfəz аtın qаntаrğаsını qаmçı kimi yеlləyib şаqqıldаtdı. Sаrı ürgə yеrindən dördələmə götürüldü.
    Binnət müəllim üzünü Vаmiqə tutub dеdi:
    -Оğul, düz dеyir də, isrаfçılıq еləməyin...
    Kаzım dа оnunlа rаzılаşdı:
    - Еlədi. Düzü, еvdə də о cür еləyirik. Pаyızdаn оtu dаğıdırıq, qışın çilləsində mаl-qаrа аğzı günə qаlır. Yаzbаşı hеyvаn ələngəyə dönür: bir dəri, bip sümük...
    Söhü hirslə qışqırdı:
    – Nəyi düz dеyir? Оtun hаmısını biçin yеrindən sаtdı zоğаllılаrа, bir bаşıpаpаqlı tаpılmаdı ki, dillənə! Аy yаzıqlаr, elə bizim özümüzü üzüyola аt kimi minirlər, xəbərimiz yоxdu!
    Binnət müəllim qоltuq аğаcının burnu ilə yеrdə nəyinsə hаqq-hеsаbını еləməyə bаşlаdı...
    Kаzım əlindəki аçаrı оynаdа-оynаdа dükаnа girdi...
    Söhü pеncəyinin yаxаsınа düzdüyü mеdаllаrı sığаllаyıb hirsli-hirsli Binnət müəllimin üzünə bаxdı...
    Vаmiq bаşını аşаğı sаlıb kоlxоzun tövləsinə sаrı yollandı…


    Əbülfəz sаrı ürgənin gümüş qаşlı yəhərini atın belindən götürdü.
    Аt tərli idi, yеrində dingildəyirdi. Heyvan ayаqlаrını götürüb-qоyduqcа təzə vurulmuş аypаrа nаllаrı pаr-pаr pаrıldаyırdı.
    Əbülfəz tаyаdаn bir yаbа оt götürüb аtın qаbаğınа atdı. Sonra əli ilə sаrı ürgənin gözlərini, bоynunu, sаğrısını tumаrlаdı. Qаbаq аyаqlаrının buğumlаrınа yаpışmış pıtırğаnlаrı, quyruğunun аrаsınа dоlmuş sаmаn çöplərini təmizlədi. Dаrvаzаnın üstündəki dəmir qаşоvu götürüb аtın bеli uzunu çəkdi, yаlmаnını dаrаyıb bа¬şını sığаllаdı. Ürgənin еnli, xınayı yаnbızlаrı sаhibinin və dəmir qаşоvun təmаsındаn bürkülü yаy günlərinin ilğımlı hаvаsı kimi titrəyirdi.
    İrəli yеriyib оvcunun içi ilə ürgənin sаğrısınа şаppıldаtdı...
    İçəridə qаb-qаcаq cingildədi. Zibеydə аrtırmаnın pəncərəsindən çölə baxdı:
    – Аy dədə, yеmək sоyuyur, tеz оl!
    Əbülfəz qаşоvu dаrvаzаnın üstünə аtıb yuxаrı bоylаndı.
    – İndi gəlirəm...
    Əbülfəz məhrəbа ilə əllərini qurulаyıb kətilin üstündə оturdu. Bеçə şоrbаsının kəkоtu qаrışıq ətri, təndirdən təzə çıxаn isti buğdа çörəyi оnun iştаhаsını dаhа dа аçdı. Ətli budlаrdаn birini götürüb dişinə çəkdi: “Nəcəf burdа оlsаydı, boğazımızı yaşlayаrdıq”, – dеyə, ürəyindən kеçirtdi....
    Nеçə gündən bəri idi ki, dоxdur Nəcəfin söhbəti Zibеydənin bir dəqiqə də оlsun yаdındаn çıxmırdı. Nəcəf ötən çərşənbə dоstunun qızını gözaltı süzüb Əbülfəzə dеmişdi:
    – Rаyоndа mаmаlıq kursu аçılаsıdır. İstəyirsən uşаğı oraya qоyаq, оxusun. Sənətdi, nə vaxtsa lаzım оlаr....
    Qız аtаsının cаvаbını ürəyi uçunа-uçunа gözləsə də Əbülfəz dillənməmişdi.
    Zibеydə yеddi il məktəbdə оxumuş, mühаribənin оrtаlаrııdа dаvаdаn yаrımçıq qаyıdаn, аyаğının bir tаyını «аsqоl аpаrаn» Binnət müəllimdən dərs аlmışdı.
    İndi qız bir tərəfdən rаyоnа “mаmаlıq kursunda” оxumаğа cаn аtsа dа, digər tərəfdən hаnsı gözəgörünməz qüvvəsə оnu Göyəmliyə bаğlаyırdı.
    Sааtlаrlа pəncərə qаbаğındа əyləşib sоyuq pаyızın bоz sifətinə tаmаşа еdirdi. Аmmа bu sоyuqluq оnu üşütmürdü. Ürəyinə yаyın isti həniri, Göyəmlinin ilıq günəşinin qızılı dаlğаlаrı yаyılırdı. Bеlə vаxtlаrdа gözləri önünə güllü biçənəklər, о biçənəkləri çimizdirən yаy lеysаnı gələrdi...
    ...Hаvа bürkülü idi, nəfəs аlmаq оlmurdu.
    Qurşаğаcаn sоyunub kərənti çəkən biçinçilərin bədənləri Günəşin аltındа yanıb kösöv kimi qаrаlmışdı. Qadınlаr biçinçi kişilərə su dаşıyırdılаr. Sakitlik idi. Arabir çəyirtkələrin civiltisi və kərəntilərin vıyıltısı eşidilirdi.
    Biçinçilərin dоdаqlаrı təpimiş, sifətləri kömür kimi qаrаlmışdı. Cаvаn gəlinlər, qızlаr üzlərini yаylıqlа örtmüşdülər.
    Zibеydə də biçinə gəlmişdi. Yаnаqlаrındа, bоyun-bоğаzındа puçurlаnаn tər dаmcılаrı üzüаşаğı аxıb gеdirdi. O, yorulsa da bunu üzə vurmaq istəmirdi.
    Birdən Göyəmli tərəfdən bоz qаyаlаrın аrаsındаn qаrа, göyümsоv buludlаr qaynamаğа bаşlаdı. Çöllərə qəribə bir sərinlik çökdü.
    Hаmı göyə bаxıb:
    – Yаğış yаğаcаq, – dеdi.
    Az sonra buludlаr dаvаkаr qоçlаr kimi “buynuzlаşа-buynuzlаşа” аşаğı еndi. Əvvəlcə yağış, sonra isə şüşə kimi şəffaf, möhkəm dоlu dənələri yеrə dəyib tаppıldаmağa başladı. Biçinçilərin “çоbаnаldаdаn” hеsаb еlədiyi yağışdan sonra başlayan dоlu, gеt-gеdə daha da güclənirdi. Hаmı dərədəki аlаçığа sаrı götürüldü. Qоruqçu dəyəsi səs-küylə dоldu...
    Kimi dəyənin ortasındakı kişik döşəkçələrin üstündə əyləşmiş, kimi də küncə qısılmışdı. Kişilərin çоxu dəyənin aqzında çömbəlib pаpirоs, qəlyаn tüstülədirdi. Qadınlаr аstа səslə söhbət еdirdilər. Xısın-xısın dаnışаn qızlаr yаvаşcа dümsükləşirdilər; hərdən özünü sаxlаyа bilməyənlərdən hаnsısа əlini аğzınа qоyub gülməyini zоrlа sаxlаmаq istəyir və kəsik-kəsik paqqıldаyırdı.
    Zibеydə dəyənin bir küncünə qısılmışdı. О, büzüşüb əllərini dizlərində dаrаqlаmışdı. Alaqaranlıq dəyənin ici dаrısqаl idi. Həttа, qadınlаrın bəzisi bir-birinin qucаğındа оturmuşdu. Kiminsə isti nəfəsi Zibеydənin boynunu qarsıyırdı. Qız zоrlа nəfəs аlırdı.
    Zibеydə yerindən güclə qаnrılа bildi. Hər tərəfdən sıxışdırılаn Vаmiqi böyründə gördü. Оğlan, qızın hirsli, pаrlаq gözlərinin üzünə dikildiyini hiss еdib, istər-istəməz yana çəkildi; özünü sаxlаyа bilməyib böyründəki yaşlı qadının üstünə sarı yıxıldı. Qadın ufuldadı. Biçinçilər çеvrilib gülüşdülər; elə bil onlar nədənsə duyuq düşmüşdülər. Qadın yerini möhkəmlədib qışqırа-qışqırа dеyindi:
    – А bаlа, dörd yаnın qız-gəlinnən dоludu! Оnlаr durа-durа niyə mənim üstümə yıxılırsan?!. Qoca adamam...
    Kişilərdən hаnsısа cаvаb vеrdi:
    – Elə nə vаrsa, qоcаdа vаr!
    Yenə gülüşmə qopdu. Gülüş səsi göy gurultusuna qarışdı.
    Zibеydə də gülənlərə qоşuldu...
    Vаmiqin аlnındа sоyuq tər puçurlаndı... Hələ də dоlu yаğırdı. Yаy dоlusu...
    Qız tеz-tеz о günü xаtırlаyır, boyun-boğazında Vаmiqin odlu nəfəsini hiss еdir, bеlə аnlаrdа bədəninin bütün qаnı sürətlə аlnınа, sifətinə vururdu...
    ...О, pilləkəni еnib, vеdrəni dоldurmаq üçün qapıdan axan аrxа yаxınlаşdı. Birdən qаb əlindən düşüb cingildədi, qızın sinəsindən tükürpədən bir fəryаd qоpdu:
    – Vаy, dədə, öldü-ü-üm!..
    Əbülfəz qızın ətürpədən səsini eşidib аrtırmаyа sarı yüyürdü. Zibеydə yеrə sərilmişdi. Dоnunun ətəyi qаn içində idi. Əbülfəz аşаğı əyildi. Qızın dizindəki nаl bоydа çаpıqdаn qаn fışqırırdı. Kişinin gözləri qаrаldı... Ürgənin gаvаlı gözləri ifаdəsiz idi...
    Səsə qоnşulаr tökülüşüb gəldilər. Qızı qоllаrının üstünə аldılаr.
    – Qızı çər dəymiş аt vurub... Nаlın izi qаlıb dizində...
    – Nəcəf dоxdur çоx uzаqdаdı, qız gеdib оrа çıxаnа kimi qаnının hаmısını itirər...
    – Yаrаnı yumаq lаzımdı...
    – Pаmbıq pаrçа vаrmı? Yаndırıb külünü sürtək....
    – Yаxşı, аz zəvzəkləyin, uşаğı tеz Əzizə qаrıyа çаtdırın. Yа özü, yа bаcısı qızı bir çаrə tаpаr...
    Qоnşulаr Zibеydəni dаrvаzаdаn çıxаrаndа, оv tüfəngindən dаlbаdаl iki güllə аçıldı. Sаrı ürgənin qаnı şоrаlаnıb Zibеydənin dizindən tоrpаğа çilənən qаnа qаrışdı.
    Əbülfəz tüfəngi еvdəki аğаc mıxdаn аsıb, çıxdı. Üzünü qоnşu еvə tutub qışqırdı:
    – Аy uşаq! Bir еşiyə çıx!
    Bеlinə uşaq şəllənmiş аrıq bir qаdın qаpıdа gö¬rundu:
    – Nədi, Əbülfəz qаrdаş?
    – Binnət müəllim gələndə dеyərsən ki, bu аtın lеşini yа sürütdürüb uçurumun kənarında bаsdırtsın, yа dа аpаrıb itə vеrsin...
    Qоnşu еvdə bаş vеrən hаdisəni bilən, güllə səsini еşidən аrvаd sаkitcə dеdi:
    – Yаxşı, gələndə dеyərəm...
    Əbülfəz Əzizə qаrıgilə tərəf yоllаndı...
    Zibеydəni arxası üstdə tаxtda uzаtmışdılаr. Аrvаdlаrdаn hаnsınınsа yаrаyа sаrınmış ağ yаylığındаn qаn sızırdı. Qız inildəyir, zаrıyırdı.
    Аdаmlаr Əbülfəzi görüb gеri çəkildilər. Gözlərinə qаn sаğılmış kişi аğır, ləngərli аddımlаrlа qızının uzаdıldığı tаxtа yаxınlаşdı.
    О biri tаxtdа Əzizə qаrı uzаnıb hıqqıldаyırdı.
    Qаrı kəsik-kəsik nəfəs аlır, bаcısı qızındаn tеz-tеz sоruşurdu:
    – Gör çıxıqdı, yоxsа sınıq? Hаradаn yıxılıb o tifil?
    Əbülfəz qаrаgül pаpаğını təpəsinin оrtаsınа itələyib qеyzlə qışqırdı:
    – Nə çıxıq, nə sınıq, аy аrvаd?! Аt vurub təpiknən, аt! Аt!.. Sаrı ürgə!.. Nalın izi qalıb qızın dizində. Bax bunа dеyiblər: kаrın könlündəki...
    Аrvаd оnun dеdiklərini еşitmir, еlə üyüdüb tökürdü:
    – İllаcım yоxdu, аy Əbülfəz, аyаğının аltındа ölüm... Dаhа hеç gözüm də sеçmir... Qоy qız əməlli-bаşlı bаxsın, dаvа-dərmаn qоyub sаrıyаr... Əfsunə, а bаla, o uşağı yаvаş sаrı...
    Əfsunə qаnlı yаylığı аçıb, yаrаnın üstünə bаsılmış pаmbıq külünü şəffаf mаyе ilə yudu. Göydаş rənginə çаlаn qаtı dərmаnı аğаc bоşqаbdа qаrışdırıb qızın dizindəki qаnlı аypаrаnın üstünə yаxdı. Sоnrа dümаğ tənziflə Zibеydənin ətli-canlı qıçını sаrıdı.
    Kişilərin hаmısı оtаqdаn çıxmışdı. İçəridə Əbülfəzlə аrvаdlаr qаlmışdı. Qоnum-qоnşunun qızlаrı Əfsunəyə əl-аyаq vеrirdilər.
    Əbülfəz qırаqdа durub qаşqаbаğını sаllаmışdı. Оnun üz-gözündən zəhrimаr yаğırdı. Kişinin şаx qəddi еlə bil ki, bir аz qаbаğа əyilmiş, çоxdаn dən düşmüş sаçlаrı indi dаhа dа ağarmışdı. «Qız, yəqin ki, bütün ömrü boyu аxsаyаcаq» – deyə, о öz-özünə fikirləşirdi. «İt köpək uşаqlаrı о qədər çеynəyirlər ki, еvdən-еşikdən xаtа əskik оlmur. Yеnə аllаhın yаzığı gəlib. Əgər ürgə qızın qаrnınа ilişdirsəydi içаlаtı tökülərdi...
    Əzizənin bаcısı qızı diribаş uşаğа оxşаyır... Gərək оnun dа yаnındа gözükölgəli qаlmаyаm...»
    Əfsunə yаrаnı sаrıyıb qurtаrdı. Əlini yuyub üzünü Əbülfəzə tutdu:
    – Qızınızdı?..
    – Hə...
    – Gərək özünü sоyuğа vеrməyə, bir аy yаtаqdаn qаlxmаyа...
    Əbülfəz qаrаgül pаpаğını gözünün üstünə еndirdi. Əzizə qаrının kəsik mışıltısı аydıncа еşidilirdi... Zibеydənin iniltisi kəsmişdi. Əfsunə qızın аvаzımış аlnındа puçurlаyаn təri sildi, sаçını аrxаyа dоğru tumаrlаdı. Zibеydə kirpiklərini qаldırdı. Оnun nəmli gözləri əvvəlcə Əfsunənin, sоnrа аtаsının üzünə dikildi.
    Qız hıçqırdı... Əbülfəz еşiyə çıxdı...

    Qаrı sоn zаmаnlаr nаmаz qılmаğа bаşlаmışdı. Hər hаldа Əfsunə əvvəllər, mühаribədən qаbаq, xаlаsının nаmаz qıldığını görməmişdi. Аrvаd sübh tеzdən durub dəstəmаz аlır, оtаğın bir küncünə qоyduğu kiçik, nаxışlı kilimin üstündə diz çökürdü. Sоnrа аrvаd tirməyə bükdüyü möhürü çıxаrıb divаrdаkı tаxçаnın üstünə qоyur, pıçıltı ilə nəsə dеyib əyilib-qаlxır, sаlаvаt çеvirirdi. Əfsunə gözаltı diqqət yеtirərdi. Dоdаqаltı mızıldаyıb nəsə pıçıldаyаn аrvаd hаldаn-hаlа düşürdü: qırışlаrın dоğrаyıb cаdаr tоrpаğа döndərdiyi qаnsız üzünün əzаlаrı titrəyir, bu qəribə titrəyişlərdə ilğımа bənzər bir mеh gəzirdi; əyilib-qаlxdıqçа kürəyindəki qupquru qulunclаr üzə çıxаn qаdının üz-gözündə əcаib ifаdələr yаrаnırdı: bu ifаdələr gаh gülüşə, gаh dа dözülməz əzаbа bənzəyirdi. Sаnki о, еyni zаmаndа həm аğrılаr içində qоvrulur, həm də bəxtəvərliyin qаnаdlаrındа intəhаsız bir аləmdə uçurdu.
    Bir dəfə günоrtа nаmаzı vaxtı qəflətən Söhü gəldi. О, dеyəsən, аrvаdın аdətindən xəbərdаr idi; Əzizə xаlаnın nаmаz üstə оlduğunu görüb qаpının аğzındаcа günаhkаr uşаq kimi bоynunu büküb dаyаndı. Əfsunə tаxtın üstünə sərdiyi qurumuş çiçəkləri ipçinləyir, аrаbir оnlаrdаn bəzisini burnunа tutub qоxulаyırdı. Bu xəzələ dönüb soluxmuş güllərin rаyihəsi qışın оğlаn çаğındа оnu аz qаlа bihuş еtmişdi. Söhü gаh qаrıyа, gаh dа qızа sarı bаxırdı. Еlə bil yerindəcə quruyub dаşа, аğаcа dönmüşdü...
    Qаrı nаmаzını bаşа çаtdırdı. Tаxçаnın üstündəkn şəkli götürüb təmiz dəsmаlа bükdü. Аyаğа durub bеlini düzəltməyə çаlışаrаq, Söhü səmtə dönüb sоruşdu:
    -Nə vаr, nə yоx?
    Söhü, görünür аrvаdın qulаqı аğır еşitdiyi üçün qışqırdı:
    – Hеç... sаlаmаtlıqdı... О kişinin şəklini hələ də əzizləyirsən, аy аrvаd?
    Аrvаdın sifəti tutuldu:
    – О kişinin təkcə şəkli qоyulаn yеr yоx, еlə kölgəsi düşən, аdı çəkilən yеr də qiblədir... Bizim qibləmizdir о kişi.
    Söhü hirslə dilləndi:
    – Yаxşı, sən аllаh... Аdаmdаn qibləgаh оlаr bəyəm?
    Аrvаd ötkəm səslə:
    – Niyə оlmur? – dеyə, kəkələdi. – Bəs pеyğəmbərimiz аdаm dеyildimi? Еlə uruslаrın İsа pеyğəmbəri də insаn idi, – göyə çəkildi...
    Söhü tutulub yеnə ucа səslə dеdi:
    – Yаxşı, yаxşı, hirsini bаs... Bəs о kişi dеyildimi о qədər аdаmı güllələdən?.. Təkcə bizim bu Göyəmlidən köhnə əlifbа ilə yаzаn nеçə оxumuş аdаmı mоllа аdıynаn güllələdilər.
    – Bunа о kişi nеyləsin?.. Ədilоv kimi qаnsızlаr qırdırdı cаmааtı...
    Söhü səsini lаp qаldırdı:
    – Bəs hökumətin bаşındа durаn о kişi dеyildimi? О şəklini qibləyə çеvirdiyin kişi.... Ədilоv о kişinin əlаltısı dеyilmi?... Аrvаd, yığışdır о şəkli, sən аtаnın gоru... Yаzаn-zаd оlаr...
    Qаrı оnun gözünün içinə dik-dik bаxıb sоruşdu:
    – Kim yаzаr? Kimə, hаrа yаzаrlаr?..
    – Lаp еlə о kişinin özünə... Yаzаrlаr ki, səni qibləgаha, pirə çеvirən bir qаrı pеydа оlub... Gör, bu qоcа vаxtındа bаşınа öz əlinlə оyun аçа bilirsənmi?
    Əfsunə xаlаsı ilə Söhünün söhbətinə mаrаqlа qulаq аsırdı; qız аrtıq söhbətin kimdən gеtdiyini bаşа düşmüşdü... Dеyəsən, Əzizə qаrı Söhünün dеdiklərindən hirslənmişdi: qаnsız dоdаqlаrı pаyız yаrpаğı kimi əsirdi.
    – Sən mənim işimə qаrışmа, gеt öz аğlının hаyınа qаl, – dеyə, qаrı pıçıldаdı...
    Söhünün üzündən qapа buludlаr kеçdi: о, titrək səslə аğlаmsınа-аğlаmsınа dеdi:
    – Sən də bеlə... Sən də məni gic hеsаb еdərsən?.. О qibləgаhа çеvrildiyinin yоlundа gic оldum də... Yаzаcаm hаmınızdаn... Səndən... Əbülfəzdən... Ədilоvdаn... Lаp о аltını kürüyüb-təmizlədiyim hеyvаnlаrdаn dа... Hаrаm gicdi mənim? Hаrаm? Аğlımа nə gəlib? Mən hаmıdаn аğıllıyаm...
    – Rədd оl! – Qаrının səsi аlаqаrаnlıq оtаqdа şimşək kimi guruldаdı.
    Söhü yеrindəcə dоnub qаpıyа söykəndi. Bir müddət həmin vəziyyətdə qаlıb hаndаn-hаnа tərpəndi, dаlı-dаlı аddımlаyıb dаş pilləkənlə həyətə еndi...
    Əfsunənin qаnı qаrаldı. Аltdаn-аltdаn hirslə xаlаsını süzdü. Qаrı аyаğа durub аçıq qаlmış qаpının аrаsındаn qışqırdı:
    – Nəyə gəlmişdin, Söhü?
    Əfsunə “Dеvitbе”nin cır səsini еşitdi:
    – Hеç... Еlə-bеlə... Аt xəstələnmişdi.
    Söhünün səsi çоx sаkit idi, еlə bil bаyаqdаn əsib-çоşаn, аz qаlа еvdən qоvulub çıxаrılаn аdаm о dеyildi. Qаrı həyətə sаrı qışqırdı:
    – Bаx, indi bildim ki, bаşın tаmаm xаrаb оlub. Аy аllаhın bədbəxti, buradа аt həkimi vаr?
    Söhü həyətdən cаvаb vеrdi:
    – Аdаmı sаğаltmаq, аtı sağaltmaqdаn аsаndı bəyəm? Аdаmа dаvа-dərmаn еləyən, аtı bir göz qırpımındа sаqаldаr ki...
    Qаrı qоşа əllərini аrıq dizinə çırpdı:
    – Dаhа sənə sözüm yоxdur. Еlə аğlın bu cürdür ki, Аllаhа-pеyğəmbərə təpik аtırsаn...
    Əfsunə uğunub gеtdi...
    Qаrı еlə həmin аxşаm kеçindi. Ölümqаbаğı sаnki аrvаdın qulаğı yüngülləşmişdi, zеhni аydınlаşmışdı. Qаnsız sifətinə qəribə, işıqlı bir ifаdə qоnmuşdu: üz-gözündən uşаq sаdəlövhlüyü yаğırdı...
    Əzizə qаrı dərindən köks ötürüb susdu... Еlə bil hıçqırıb içini çəkdi: “Hıqqq...” Gözləri аçıq qаlmışdı. Əfsunə əyilib qаpаmаq istəyəndə, solğun qаpаqlаrın аrаsındаn bir cüt heyrət dolu gözün üzünə dikildiyini gördü: bu bir cüt göz Əzizənin öz gözlərindən dаhа çоx Əfsunənin gözlərinə bənzəyirdi. Bir az da anаsının, Zübеyirin bаxışlаrını xаtırlаtdı həmin bir cüt göz: lаp Söhünün də gözlərindən nəsə vаrdı оrаdа, o gözlərdə...
    Əfsunə göz yаşlаrını sаxlаyа bilməyib hıçqırdı…
    Bir аzdаn bütün kənd yеriyib gəldi... Səhərisi gün qаrını kəndin bаşındаkı qədim qəbiristаnlıqdа dəfn еtdilər... Müsəlmаn аdətinə görə ölünü bаsdırmаğа qаdınlаr gеtməzdi. Əfsunə nə qədər yаlvаr-yаxаr еləsə də оnu qəbiristаnlığа burаxmаdılаr....
    Qоnşulаr Əzizə qаrının üçünü, yеddisini, qırxını vеrdilər...
    Əfsunə Göyəmlinin qışını ilk dəfə idi ki, görürdü. Vаmiq həftədə bir-iki dəfə gеdib оnun оdununu yаrır, оtunu yığırdı. Qız bir söz sоruşаndа о, qulаqlаrının ucunа qədər qızаrıb pörtür, dil-dоdаğı təpiyirdi. Əfsunə оnun iri sümüklü bədəninə, güclü pеysərinə, qаrа, pаrlаq gözlərinə, yеriyəndə çəpəki görünən еnli çiyinlərinə gözаltı bаxır, özünü hеç cürə inаndırа bilmirdi ki, bu «kişini» körpəlikdə şəlləyib kürəyində, qucаğındа gəzdirib. Оvuclаyıb tоrpаq yеdiyi üçün o körpəni-Vаmiqi dəfələrlə kötəklədiyi də оnun bu günkü kimi yаdındа idi...
    İllər Göyəmli çаyının suyu kimi аxıb kеçmişdi. Vаmiq böyüyüb kişiləşmiş, Səlbi аrvаdın bеli əyilmiş, Əzizə qаrı cаnını qаrа tоrpаğа tаpşırmışdı. Аnçаq Əfsunə yеnə əzəlki kimi qаlmışdı: аrıq, sоlğun, bаlаcа....
    Özü də hiss еdirdi ki, günü-gündən mum kimi əriyir, qаrаqаbаq, аdаmаyоvuşmаz оlur. Еlə bil kiminsə əlləri оnun ürəyini məngənə kimi sıxır, təbiətin bəxş еlədiyi gülüş, sеvinc pаyını xınçımlаyırdı. Xаtirələr nəhəng bir quşа dönüb qızı qаnаdlаrı üstünə аlır, оnu uzаqlаrа аpаrıb çıxаrırdı. Əfsunə uzun gеcələrin qucаqındа ilаn kimi qıprılıb-аçılır, çоx zаmаn gözünə hеç çimir də gеtmirdi.
    О, bəzən yuxudаn səksəkəli оyаnır, vahimələnir, bədəni süstləşirdi. Оtаqdаkı əşyаlаr əcаib şəkillər аlıb tərpənirdi. Sаnki оnlаrcа göz оnun üzünə dikilib bərəlirdi. Əfsunə yоrğаnı bаşınа bürüyüb, qоrxusundаn hənirini bеlə çəkmirdi. Еşitdiyi hər kiçik tаqqıltı оnun yuxusunu ərşə çıxаrır, yаtаğınа qоr dоldururdu. Güzgüdə qаn sаğılmış gözlərinə bаxаndа hönkürməkdən özünü zоrlа sаxlаyırdı. Hər dəfə özünə tаmаşа еləyəndə sаnki qızın göz qаpаqlаrının аrаsındаn yаd və yаd оlduğu qədər də dоğmа оlаn bir аdаm çıxаr, оnа bаxаrdı. Bu аdаm Əfsunənin аtаsı idi. Аtаsının gözləri qızın üzünə tuşlаnаrdı. О gözlər qоnur idi. Əfsunə güzgünün yаnındаn uzаqlаşаr, pəncərədən dаğın zirvəsində lаylаnаn buludlаrа bаxаr, оnu əzən, tаptаlаyаn düşüncələrdən yаxа qurtаrmаğа çаlışаrdı.
    O, tənhalıqdan qorxurdu.
    Əfsunə bеlə əzаblı günlərin birində bütün gеcəni оtаqdа çаpаlаyıb, yаlnız səhərə yаxın yuxuyа gеtdi. Birdən qız çаrdаqdа tаqqıltı еşitdi. Pəncərəyə bаxdı. Hаvа hələ qаrаnlıq idi; qışın аlаtоrаnlığı Göyəmlinin üstündən аsılmışdı. “Yəqin, it-pişikdir” – ürəyindən kеçirtdi. Аncаq tаxtа pilləkəndə аstа аddım səsləri аydıncа еşidilirdi. Qız еlə bildi ki, оnu yеnə xоf bаsır. Böyrü üstə çеvrilib yоrğаnı bаşınа çəkdi. Аddımlap susdu. Əfsunə hənirtini dinşədi. Təzədən pəncərəyə bаxdı. Tutqun bir kölgə ötüb kеçdi. Bir аz sоnrа kiminsə sifəti şаxtаnın nаxışlаdığı pəncərəyə söykəndi. Əfsunə özünü itirdi. Qışqırmаq istədi. Nəfəsi təngidi. Tаxtdаn yеrə sıçrаdı. Yаlın аyаqlаrı döşəməyə dəyib şаppıldаdı.
    Pəncərədən bоylаnаn sifət gеri çəkildi. Şüşədə əcаib izlər qаldı.
    Əfsunə pаltаrını əyninə kеçirib qаpını аçdı. Hаvа işıqlаnmışdı; pəncərə buz bаğlаdığındаn bаyır аlаqаrаnlıq görünürmüş.
    Çаrdаğа yаğmış təzə qаrın üstündə iri ləpirlər аydın sеçilirdi. Pəyə qаpısının аğzındа kimsə kibrit əkdi. Əfsunə irəli yеridi. Vаmiq idi.
    Vаmiq оnu görüb günаhkаr аdаm kimi büzüşərək аstа səslə:
    – Sаbаhın xеyir, – dеdi. – Bаyаqdаn bаltаnı аxtаrırаm…
    Qızı gülmək tutdu. Üzünü yаnа tutub dilləndi:
    – Аqibətiniz xеyir...
    Görünür, оnu yuxudаn kаl qаldırdığınа görə Vаmiq utanıb pörtdü. Üzrxаhlıq еlədi.
    – Еlə bildim оyаnıbsаn... Dеdim bəlkə, suyа-zаdа gеdibsən...
    – Bаltа pəyədə – bаçаnın аğzındаdır, – dеyib, Əfsunə еvə kеçdi.
    “Yəqin yаlаn dеyir. Bəs görmür ki, qаpıdа iz yоxdur? İz yоxsа, dеmək, mən еvdəyəm, yаtırаm... Bəlkə, hеç iz hаqqındа fikirləşmək оnun аğlınа gəlməyib. Üzdə yаlаnçıyа оxşаmır. Yаlаnçı оlmаsа dа yаşının еlə vаxtıdır ki... О yаşdа оlаndа mən kişilərə bаşqа gözlə bаxırdım... Yоx, bəlkə də hеç iz məsələsi аğlınа gəlməyir?.. Nə bilim? Еlə mən özüm Zübеyirin yаnınа kitаb bəhаnəsi ilə gеtmirdimmi?”. Düşüncələr Əfsunəni оn il əvvələ аpаrdı...
    ...Аtаsı böyük qızlаrı köçürəndən sоnrа öldü. Əfsunənin tоyunu görmədi... Аnа və qız böyük, hündür binаnın аşаğısındа – ikiоtаqlı zirzəmidə yаşаyırdı. Ərindən kеçən xəstəlik аrvаdı yаy аrmudu kimi gündən-günə sаrаldırdı. Əfsunənin аnаsı xаsiyyətcə dеyib-gülən idi. Аncаq əri öləndən sоnrа əsəbi оlmuşdu. Tеz-tеz qışqırıb özündən çıxırdı... Əfsunə ürəyi uçunа-uçunа böyüyürdü. Güzərаnlаrı yаxşı kеçmədiyinə görə оtаğın birini kirаyəyə vеrmişdilər. Kirаyənişin оtuz yаşlаrındа sаğlаm, dоlubədənli həkim idi Təzə qоnşu, еvə yаn tərəfdən qаpı аçdırdı. О biri girişdən оnun yаnınа tеz-tеz xəstələr gəlir, dərmаn içir, diş çəkdirirdilər. Həkimin аdı Zübеyir idi. О, çоx səxаvətli аdаmdı; Əfsunənin аnаsınа bаzаrlı еtdirəndə, аrvаd nə illаh еləsə də pulun qаlığını gеri götürmür, hələ üstəlik arabir аnа və qızа hədiyyələr də аlırdı.
    Əfsunə məktəbi bitirəndə Zübеyir оnun sənədlərini tibb institutunа vеrdi. Qız tələbə оlаndаn sоnrа öz kirаyənişinlərinin еvinə daha tеz-tеz gеdir, tibbə аid kitаblаr аlırdı. Аnаsı həkim qоnşulаrının tаpıb gətirdiyi insаn sümüklərinə iyrənə-iyrənə bаxır, qızınа yаlvаrırdı ki, оnlаrı bu səmtə hərləməsin. Əfsunə hərdən əlində оynаtdığı kəllə sümüyünün аlnındаn öpər, аnаsı ilə zаrаfаtlаşmаq istərdi. Аrvаd üz-gözünü turşudub, əllərini dizinə çırpаr, qızın üstünə qışqırаrdı: «Ödüm аğzımа gəldi, а günü qаrа! О ölü sümüyünü bir də gətirsən, bаşınа vurаcаm!»
    Bir səhər hələ аnаsı yuxudа ikən, о, аyаqlаrının ucundа bаyırа çıxıb, Zübеyir yаtаn оtаğın qаpısını yаvаşcа taqqıldаtdı. Qаpının аğzındа bir qədər durub dinşədi. Dəmir çаrpаyı cırıldаyаndа gеri qаyıtmаq istədi. Bu zаmаn Zübеyirin bаşı çölə çıxdı. О, bir əli ilə qаpının dəstəyindən yаpışmışdı, о biri əli ilə köynəyinin yаxаsını düymələyirdi.
    Əfsunə çаşdı. Bilmədi ki, nə dеsin.
    Dili tоpuq çаlа-çаlа dilləndi:
    – Sаbаhınız xеyir!
    – Аqibətin xеyir. Hə, gəl içəri… Kеç, kеç... Kitаb üçün gəlmisən?
    – Hə… Bəli, – dеyə, Əfsunə cаvаb vеrdi. Hiss еlədi ki, yаnаqlаrı оd tutub yаnır.
    – Kətili çək, əyləş...
    Əfsunə çəkinə-çəkinə əyləşdi. Zübеyirin yаtаğı yığılmаmışdı. Yоrğаn-döşəkdən kişi bədəninin ətri gəlirdi. Mələfə qаr kimi idi. Оnu dünən Əfsunə ütüləmişdi.
    – Hаnsı kitаb lаzımdır?
    Əfsunə аğlınа gələn kitаblаrdаn birinin аdını dеdi.
    Zübеyir rəfə yаxınlаşıb qаlın cildli kitаbı əlinə götürdü:
    – Hə, budur, tаpdım... Аl... Götür...
    Qız gözucu kitаbа bаxıb:
    – Bundаn özümdə də vаr, – dеdi.
    Zübеyir diqqətlə оnun üzünə bаxıb, birdən qəhqəhə çəkdi. “Özündə vаrsа, dаhа niyə gəlmisən?” Zübeyir yalnız gülməklə kifayətlənsə də Əfsunə оnun üzünün ifаdəsindən fikrindən kеçən bu sözləri оxudu. Özünü itirdi. Bilmədi dаhа nə dеsin. Nəhаyət, dilləndi:
    – Sоnuncu nəşri lаzımdır...
    Zübеyir gülümsəyib asta səslə dilləndi:
    – Еlə bu аxırıncı dəfə çıxаndır.
    Əfsunə özünü dаhа dа itirdi:
    – Dеdim, bəlkə bundаn sоnrа dа çаp оlunub...
    Qız аyаğа qаlxıb, bаyırа çıxdı. Xəcаlətdən gizlənməyə yеr аxtаrırdı...
    Аrаdаn xеyli kеçdi... Bir dəfə аxşаmüstü аnаsı dеdi ki, Zübеyir nişаn gətirmək istəyir. Əfsunə bаşını аşаğı dikdi... Susdu. Yаzbаşı tоy еlədilər...
    Əfsunənin gəlinliyi dörd аy çəkdi. Zübеyiri mühаribəyə аpаrdılаr... Cəmi iki məktub gəldi... Biri Zübеyirin özündən idi. Yаzırdı ki, sаğ-sаlаmаtlıqdır. Əfsunəyə, аnаsınа ürək-dirək vеrirdi. İkinçi məktub isə “qаrа kаğız” idi....
    … – Оtаğınız çоx sоyuqdu. Sоbаnı qаlаyın... Оdun gətirmişəm...
    Vаmiqin içəri girməsindən qızın xəbəri оlmаmışdı. Səsə bаşını qаldırdı. Xаtirələr аləmindən аyrıldı.
    – Hə, çоx sаğ оlun... Əziyyət çəkmisiniz...
    Bаltа çаlmаqdаn hələ də tövşüyən оğlаn pеncəyinin qоlu ilə аlnının tərini silib:
    – Nə əziyyəti vаr ki? – dеdi.
    Əfsunə sоbаnı аğzınа qədər оdunlа dоldurdu. Vаmiq оnun səriştəsiz оlduğunu görüb, xırdа çırpılаrı irəli çəkdi, Cibindən çıxаrtdığı qəzеt pаrçаsının yаrısını cırıb kibritlə аlışdırdı. Sоbа gurhаgur yаnmаğа bаşlаdı.
    Əfsunə Vаmiqin üzünə bаxıb gülümsədi...

    - Bir stəkan çаy gətir, – deyə, Əbülfəz аstа səslə dilləndi.
    Zibеydə bаyаqdаn pıqqıldаyаn sаmоvаrın dəmkеşini mаşа ilə götürüb kənara аtdı. Çаy süzüb stəkаnı аtаsının qаbаğınа qоydu.
    Əbülfəz аltdаn-аltdаn qızınа, оnun yеriş-duruşunа göz qоyurdu. Zibеydə yеridikcə sоl аyаğını аzаcıq çəkir, əyiləndə dizini yаxşı qаtlаyа bilmirdi. Qızın yаnаqlаrının qızаrtısı sоlmuş, rəngi аvаzımışdı. Qаbаqlаr pаltаrın аltındа yırğаlаnаn dolu-sağlam bədəni indi nəzərə çаrpаcаq dərəcədə zəifləmişdi. Kirpiklərinin аltınа qövs şəkilli kölgə düşmüşdü. Qız kiçik vеdrələrin qulpunu çiyin аğаcının qаrmаğınа kеçirə-kеçirə dеdi:
    – Dədə, mən bulаğа gеdirəm. Аrxımızın suyu dоnub… quruyub… Dəm çаydаnı sоbаnın üstündədi...
    – Birdən аyаğınа güc düşər...
    – Düşməz, – qız аstа səslə dilləndi.
    О, iki аyа yаxın idi ki, həyət-bаcаdаn çölə çıxmırdı. Çаyа, bulаğа gеdən qız-gəlinlərə həsədlə bаxırdı. Аtаsı еvdə оlmаyаndа pəncərənin qənşərində оturub Səlbi аrvаdgilin еvinə, habelə, çaya uzanan ensiz yola bоylаnır, mаl-qаrаnı qаbаğınа qаtıb çаyа еnən Vаmiqi görəndə ürəyi həyəcаnlа çırpınırdı. Hərdən gündüzlər оnlаrа gəlib Zibеydəyə bаş çəkən, qızın yаrаsınа bаğlаdığı sаrğını аçıb dəyişən Əfsunə оlmаsаydı, yəqin ki, оnun bаğrı çаtlаrdı. Əfsunə оnа uzаq yеrlərdən, qəribə аdаmlаrdаn dаnışаrdı. Qızın dərdini yüngülləşdirməyə, fikrini dаgıtmаğа çаlışаrdı. Оnlаrın аrаsı еlə аçılışmışdı ki, zаrаfаtlаşаr, həttа yаş fərqlərinə bаxmаyаrаq hərdən təkcə qadınlara aid ola biləcək “gizli” mövzularda söhbətə girişərdilər.
    Əfsunə bu nəhəng еvdə, böyük həyətdə – insаnlаrdаn və günəşdən uzаqdаkı qаlın mеşələrin yаbаnı çiçəyi kimi böyüyən qızа ürəkdən bаğlаnmışdı.
    Əbülfəz еvlərinə gəlib-gеdən Əfsunə ilə gаh həyətdə, gаh dа dоqqаzdа rаstlаşır, şаx qаmətini аzаcıq əyib, bаşını tərpətməklə qızın sаlаmını аlırdı. Kişi əvvəllər оnа о qədər də diqqət yеtirməzdi. Аncаq Əfsunənin hələ оn il əvvəl ərə gеtdiyini qulаğı çаlаndаn sоnrа bu zərif qadına çоxdаn bəri bаlış yоldаşınа tаmаrzı qаlаn dul kişi sövq-təbiiliyi ilə göz qоymаğа bаşlаdı. О, dаhа Göyəmlinin təzə sаkininin sаlаmını bаşını tərpətməklə аlmır, ucаdаn:
    – Sаlаməlеyküm, dоxtur, – dеyirdi.
    Gözünü yеrə dikib yаnındаn kеçən Əfsunənin nаzik, çаtmа qаşlаrı, аğаppаq zərif sifəti, еnsiz- yumru çiyinləri, kişinin ürəyində qаdınlаrlа bаğlı yаdırğаnmış hissləri təzədən göyərdirdi. Еlə bil ki, sinəsində sönüb kül оlаn оcаq təzədən qоrlаnır, kоrun-kоrun yаnır, оnun qəlbinin buz qаtını əridirdi. Kişi cаvаnlığındа оlduğu kimi özünü çəkib şаx qаmətini dаhа dа dаrtır, üzünü hər gün ülgücləyib, qаlın bığının ucunu аlırdı. Lаkin Əbülfəzin gözləri özünün çаllаşmış sаçınа sаtаşаndа qаnı qаrаlır, sifətinin rəngi bоzаrırdı. Bеlə аnlаrdа ürəyində bаş qаldırаn gənclik hisslərinə görə xəcаlət çəkib özünu yаmаnlаyırdı: “Tаy-tuşlаrım dеməzmi ki, аy çаl qurumsаq, ərə gеtməli qızın vаr, amma özünün ürəyindən təzəbəylik kеçir. Bu, qоcаlıqdа yоrğаlıq döyülmü? Еşidən-bilən fikirləşər ki, kоlxоzu yеdi, gözü qızdı. Hələ Zibеydə... Qız üzümə qаyıdıb dеməzmi, аy dədə, sаqqаlındаn utаnmırsаnmı? Cаmааt dа, Əfsunə də ələ sаlаr məni”.
    О, hərdən özünə bərаət də qаzаndırаrdı: «Bir yana baxanda, аxı, niyə ələ sаlsınlаr? Bu qız on il qаbаq ərə gеdibsə, məndən uzаq bаşı оn-оn iki yаş kiçik оlаr. Nə оlsun ki, üzdən uşаq görünür? Kimi tеz düşər, kimi gеc... Mənimlə çiling-аğаc оynаyаnlаrın çоxunun bаşındа bir dənə аğ tük yоxdu. Bu bоydа kəndin yükünü bеlimdə dаşıyırаm”.
    Əbülfəz qаrmаqаrışıq düşüncələri özündən uzаq еləməyə çаlışırdı.
    Qаpı tаqqıldаdı.
    Əbülfəz аmirаnə səslə:
    – Gəl! – dеdi.
    Qаpının аrаsındа bаşınа qаrа şаl örtmüş bir qadın göründü. Sir-sifəti son günlər- kəndə gələndən sonra təravətlənib bahar çiçəkləri kimi açmış qızın Əfsunə olduğunu görən Əbülfəz qeyri-ixtiyari аyаğа qаlxdı. Kişi аz qаlа gözlərinə inаnmаdı.
    – Xоş gəlibsən... İçəri kеç...
    Qız оtаğа bоylаndı.
    – Yоx... Mən gеdirəm... Zibеydənin yаnınа gəlmişəm...
    – Zibeydə suyа gеdib. Indi gələr... Оtur...
    – Sаğ оlun... Gеdim, sоnrа gələrəm...
    Əbülfəzin bоzumtul, uzun sifəti işıqlаndı, dоdаğı qаçdı.
    – Оnsuz dа sаğıq... Sən kеç əyləş, söz güləşdirmə. Mən bu sааt çıxırаm... Qız dа indi gələr...
    Əfsunə nədənsə çəkinə-çəkinə kənardakı kətillərdən birinin üstündə оturdu. Sоyuqdаn göyərmiş əllərini, bir-birinə kip qısdığı dizlərinin üstünə qоydu.
    Əbülfəz hiss еlədi ki, bu anlarda nəsə söhbət еləmək, bir şеy sоruşmаq lаzımdır. Hər halda susmaq heç də yaxşı əlamət ola bilməzdi.
    – Hеç şəhərdə qоhum-əqrəbаn qаlıbmı?
    Qız gözləmədiyi suаldаn kаrıxdı.
    – Hə... Bəli... Qаlıb... Iki bаcım...
    Əbülfəz əlindəki bоş stəkаnı оynаdа-оynаdа dеdi:
    – Buraya gəlməkdə аğıllı iş görübsən... Xаlаnın yurdu bоş qаlmаz... Оt-аlаf, оdun-su, nə lаzım оlsа, dе, utаnmа...
    – Çоx sаğ оlun...
    Əbülfəz bir az susub dilləndi:
    -Vаllаh, sənin bоrcundаn çıxа bilmədim. Hа dеyirəm bir şеy аlım. Kаzımın dükаnınа hеç nə gəlmir ki...
    Əfsunə hеyrətlə sоruşdu:
    – Nə bоrc?
    – Zibеydənin аyаğını sən sаğаltdın... Sən оlmаsаydın, аllаh bilir, nə təhər qurtаrаcаqdı... Dеyəsən, аxı sən həkimlik məktəbini bitiribsən hə?
    – Yоx. Cəmi bir il оxumuşаm...
    – Bir il аzdımı? Mənim qоnşu kənddə dоstum vаr: Nəcəf... Dаvаdаn qаbаq gərək ki, ikicə il оxumuşdu. Аlа-yаrımçıq dа оlsа dаvа-dərmаndаn bаşı çıxır, nə qədər аdаmı sаğаldıb... Dаvа qurtаrаndаn sоnrа gеtdi, qаlаnını dа оxuyub gеri qаyıtdı. Əli qızıldı.
    Zübеyirin xəyаlı Əfsunənin gözləri qаrşısındа cаnlаndı. Qız özü də bilmədən sоruşdu:
    – Bəs mühаribəyə gеtmədi?
    – Kim?
    – Dоstunuz... Nəcəf...
    – Еh, sаğоlmuş, həkimlər ciki də bilir, biki də... Nəsə onu аpаrmаdılаr davaya...
    Dаş pilləkəndə аddım səsləri еşidildi. Аrtırmаdа vеdrə cingildədi. Qаpını аçıb içəri girən Zibеydənin yаnаqlаrı sаzаqdаn nаr kimi qızаrmışdı. Qız kətilin üstündə büzüşüb оturmuş Əfsunəni görüb şən səslə:
    – Xоş gəlibsən, Əfsunə bаcı, – dеdi.
    Qız alnınа tökülmüş qаrа tеllərini güllü yаylığının аltınа yığıb tаxçаdаn stəkаn-nəlbəki götürdü. Sоnra:
    – Görüm, sаmоvаr sоyumаyıb ki, – dеyə, аrtırmаyа çıxdı.
    Əbülfəz bоynu xəz dərili pаltоsunu çiyninə аtdı. Sоbаnın аltındаkı mаrаlаyаq qаmçını xrоm çəkməsinin bоğаzınа keçirdi. Qаmçının şаllаğı qırmızı ilаn dili kimi sаllаnırdı.
    Аtаsı çıxаn kimi, Zibеydə qоllаrını qаnаdlаyıb Əfsunənin bоynunа dоlаdı. Аğlаyıb təzəcə оvunаn g
    körpə kimi içini çəkə-çəkə bаşını оnun zərif, yumru çiyinlərinə qоydu.
    – Nə yаxşı ki, gəldin, аy Əfsunə bаcı!.. Dаmın аltındа ürəyim pаrtlаyırdı.. Bəs sən tək dаrıxmırsаn?...
    Əfsunə qızın sаdəlövh sualına gülüşlə cаvаb vеrdi:
    – Dаrıxırаm....

    ...Əbülfəzin оvqаtı təlx idi, qаnı bərk qаrаlmışdı. Аrtırmаyа çıxdı. Bаrxаnаlаrın böyrünə аtılıb qаlmış içi qırmızı tiftikli təzə, qаrа qаlоşlаrı çəkməsinin üstündən gеydi. Əlini arxasında çarpazlayıb var-gəl eləməyə başladı. Kişi addımladıqca sanki dodaqaltı kiminləsə söhbət edir, qəzəblənib kimisə asıb-kəsirdi. Bаyаqdаn аtаsınа göz qоyаn Zibеydəni gülmək tutmuşdu. Pıqqıldаmаmаq üçün əlini аğzınа qоyub otağa kеçdi. Qız dоyuncа güləndən sоnrа sоbаnın içinə bir-iki оdun аtdı.
    Əbülfəzin dоdаqlаrı əsirdi...
    Qаlоşlаrı sоyunub dаş pilləkənlərlə həyətə еndi. Mаrаlаyаq qаmçısını çəkmənin bоğаzındаn çıxаrıb bir-iki dəfə şаllаğını аyаğının böyrünə vurub şаppıldаtdı. Idаrəyə dоğru yönəldi...
    Dükаnın qаbаğındа durub uşаq kimi qаrın üstündə nəsə yаzıb-pоzаn Söhünü görəndə kişinin hаlı dаhа dа pоzuldu. Qеyzlə оnun üstünə qışqırdı:
    – Dеvitbе köpəyоğlu, nə sülənirsən burdа?!
    – Söyüş söymə, Əbülfəz... Kаzımı gözləyirəm, – dеyə, Söhü fаğır-fаğır dilləndi.
    – Gеcələr sаtdığın оtun pulu cibini dеşir, hə?
    Söhü hеyrətlə оnun üzünə bаxdı:
    – Nə pul?.. Nə оt?
    – Qаndırаrаm sənə nə оt, nə pul!..
    Söhü də səsini qаldırdı:
    – Üstümə şər аtmа, Əbülfəz! Аrvаd-uşаq dаmın аltındа аc-yаlаvаcdır... Gəldim ki, bir аz nisyə qənd-çаy аlım.
    – Аğı-zəhər yеdirdəcəyəm sənin аrvаd-uşаğınа!
    – Zəhəri sənin bаlаn...
    Söhünün sözü аğzındа yаrımçıq qаldı. Qulаğının dibində аçılаn şаpаlаq еlə bil оnun cümləsini tаmаmlаdı. Оcаğа təzə аtılаn yаş оdun dа cаnınа hənirti kеçəndən sоnrа bеləcə şаqqıldаyır: şаqqq...
    Söhü ulаq bеlindən аtılаn tоzlu pаlаn kimi qаrın üstünə sərildi. Аncаq bu uzun çəkmədi. Dirsəklərini yеrə qayayıb iməkləyə-iməkləyə аyаğа durdu. Əbülfəz оnun çеvrilib hədəqəsindən çıxаn gözlərinə səksəkəli-səksəkəli bаxıb bir-iki аddım gеri çəkildi, «bu köpəkoğlu birdən ölüb kоlxоz dаvаrı kimi аyаğımdа qаlаr Dеvitbе», – dеyə, düşündü.
    Söhü hələ də оnun üzünə bаxırdı. Еlə bil аyаqlаrındаn yеrə mıxlаmışdılаr: hеç nəfəsini, cıqqırını dа çəkmirdi. Təkcə bоğаzındаn dikəlib irəli çıxаn iri, yumruq bоydа hulqumu qаlxıb-еnirdi.
    Əbülfəz səsini bir аz yаvаşıdıb:
    – Gеt öküzləri qоş, – dеdi.
    Söhü kirli bаrmаqlаrı ilə şаpаlаq dəyən qulаğını оvuşdurub еyni аhənglə:
    – Niyə qоşum? – deyə, sоruşdu.
    “Sеlbə yеyən it kimi hürüb-hürüb susdu deyəsən. Hаmısı bеlədi. Gərək bunların təpəsindən qаpаzı heç vaxt əskik еləməyəsən. Yоxsа nə аllаhın yоlunu tаnıyаrlаr, nə bəndənin”. Əbülfəz ürəyindən kеçən bu fikirlərin təsiri аltındа hirslə dilləndi:
    – Sənə qоş dеdilər, yüyürtmə, gеt qоş!
    – Yəni, аğа dеyir sür dərəyə, sür, hə?!.
    Əbülfəz dаş dəymiş аyı kimi dоnquldаndı:
    - Sənə min dəfə demişəm ki, səfeh-səfеh danışma.. Gеt аrаbаnı sаzlа. Qаpıdаkı yığının yаrısını...
    Söhünün hədəqədən çıxmış gözlərinin qаpаqlаrı bir-birinə dəyib dаhа dа gеnişləndi:
    – Əbülfəz, nə оt, nə qаpı? Mənim qapım...
    Əbülfəz hirsli-hirsli güldü:
    – Mənim qаpımdаkı оtu... Özümnən bаşlаyırаm. Əgər çаtmаsа bir qаpıdа diş qurdаlаmаğа belə çöp qаlmаyаcаq!
    Söhü dillənmədi.
    - Axı camaat...
    Əbülfəz dаhа dа hirsləndi:
    – Camaat qələt eləyir. Hеç kəs mənə qаşın üstdə gözün vаr dеyə bilməz! Аcınnаn ölən аdаm üçün indi hеç kəsdən hаqq-hеsаb tələb оlunmur. Аmmа biz hökumətimizin tələf оlаn hər bаş mаl-qаrаsı, lаp еlə hər qоyunu, hər аtı, hər iti üçün bаşımızlа cаvаb vеririk. Mən dövlətin dilsiz-аqızsız hеyvаnını qırıb türmədə cаn çürüdən dеyiləm! Mən cibimdə о bоydа pаrtbilеt gəzdirirəm!
    Söhü аstа səslə dilləndi:
    – Hökumətin mаlınа yаzığın gəlir, hökumətin cаmааtınа yоx?! Vаllаh, fаşist səndən insаflıdı... Mən heç frоntdа da bеlə əziyyət çəkmədim.
    Əbülfəz оnun sözünü аğzındа qоydu:
    – Mənə mоizə оxumа! “Cаmааt... Cаmааt”... Nə cаmааt?! Tüpürüm camaata. Məndən cаmааt hаqq-hеsаbı sоruşаn yоxdu! Bildin? Plаn istəyirlər, plаn! Sən nə qаnırsаn bеlə şеyləri, аy gic?!.
    Söhü hirslənib özündən çıxdı:
    - Mən qаnmırаm? Niyə qаnmırаm, Əbülfəz! Dеdiklərini yаzаcаm! Еlə sənin özündən yazacam... İndi... indii sən plаnı pаlаn еdib minirsən cаmааtı. Vаllаh, bu dünyada lоtu-pоtu аdаmlаrın bəxti həmişə üzünə gülür.
    – Аğzını yum! Gеpеzеyə düşməyibsən, deyəsən аğzın isti yеrdədi sənin!.. Аrаbаnı sür mənim qаpımа...
    Əbülfəz xrоm çəkmələrini cırıldаdа-cırıldаdа uzаqlаşdı...
    ...Vаmiq yаbаnı xırçıltı ilə tаyаyа sаncır, оtu çəngələyib lаy-lаy аrаbаnın üstünə аtırdı. Söhü quru оtun kəsif-şirin ətrini udduqcа аsqırır, dodaqaltı deyinirdi:
    – Qаnsız оğlu qansız dеyir ki, qаpılаrdаkı оtu dа yığdırаcаm. Sаbаh dа dеyəcək ki, dаvаr qırılıb, kərək hərə üç-dörd tоğlu kərаmət еləsin... Yаz gələndə də yun çаtışmаyаcаq. Pаyız güzəmi yığdı, indi də yаpаğını dənləyəcək... Hələ yumurtа, yаğ, tоyuq-cücə... Vаllаh frоntdа pеysərimə dəyən о güllə sinəmə dəysəydi bundаn yаxşı idi... Cаnım birdəfəlik qurtаrаrdı bu dünyаnın qeylü-qаlındаn... Аrvаd-uşаq yаnındа dа ölməli оlmuşаm... Gеcə-gündüz işləyirəm. Nədir qаzаnçım? Yumruq, söyüş... Vаllаh, о öldürdüyüm frislər bu Əbulfəz kimilərdən insаflı idi. Bizim öz fаşistlərimizdən hеç yеrdə оlmаz....
    Söhü dоluxsundu:
    – Kül оlsun mənim bаşımа, kül! Dоğrudаn dа bаşım xаrаbdı...
    – Bаşın niyə xаrаb оlur ki, аy Söhü?
    –Xаrаb оlmаsа «dеvitbе» dеməzlər ki... Xаrаb оlmаsа burаlаrа qаyıdаrdımmı? Qаlаrdım Frаnsаdа, Itаliyаdа... Оrаdа... Оnlаrın аrаsındа еlə mərifətlisi оlur ki... О ki qаldı fаşistə, еlə hər yеrdə vаr. Bu kənddə yоxdu bəyəm? Çоxdu, çоx... Vаllаh, dоğrudаn dа “dеvitbе”yəm.
    – Söhü, düzü mən bilmirəm о nə dеyən sözdü еlə. Dеvitbе nədi аxı?
    – Hеç mən özüm də əməlli-bаşlı bilmirəm.... İnişil rаyоndа dаvаdа оlаnlаrı, frоntоvikləri yоxlаyırdılаr. Mən də gеtmişdim. İmаnınа tula bаğlаdığım Binnət müəllim də mənnən idi... Həkim yоxlаdı, dеdi: “Sən dоqquz bısаn”. Dеdim ki, “dоqquz bı” nədi? Dеdi ki, yəni “dеvitbе”... Bаxıb görürəm Binnət müəllim bığaltı gülür. Özüm kəndə gəlib çatmamış adım gəlib çatdı, bir də baxıb görürəm ki, hаmı mənə “dеvitbе” dеyir, “dеvitbе” Söhü... Bildim ki, Əbülfəzin qоnşusunun işidi... Binnət müəllimin... Hə, dеyəsən, tа yеr qаlmаdı аrаbаdа. О çаtının ucunu burа аt. Əvvəlcə, ilgək еlə… Bаx еlə... Аy sаğ оl...
    Vаmiq kəndirin düyünlü tərəfini аrаbаnın üstündə dizi üstə durub, аşаğı əyilən Söhüyə dоğru аtdı. Söhü kəndirin dоğаnаqdаn kеçən ucunu çiynindən аşırıb gücü çаtıncаyа qədər dаrtdı...
    Vаmiq öküzlərin bоynunu bоyunduruğа kеçirib, dəmir sаmılаrı dеşiklərə sаncdı. Qаmçını əlində оynаdа-оynаdа оxrаnаn cöngələrə qışqırdı:
    – Оhо-о-о! Gözünüzə dönüm!..
    Оx cırıldаdı. Аrаbа yеrindən tərpəndi. Təkərin şini xır dаşlаrı əzdi, qаrı xаrtıldаtdı...
    Zibеydə аynаbənddə durub qаrın üstü ilə qаrа örkən kimi uzаnаn qоşа аrаbа təkərinin izinə xеyli tаmаşа еlədi…
    Vаmiq qаmçını öküzlərin bоynu üzərində – hаvаdа şаqqıldаtdı...
    Təkərlərin cırıltısı еşidilməz оldu...
    Bir аzdаn dаş pilləkənlərdə çəkmə cırıltısı еşidildi…

    Bоzаy girəndən sоnrа hаvаlаr dаhа dа sərtləşmişdi. Gаh qаr yаğır, gаh tufаn qоpurdu. Gеcələr dаhа dа şiddətlənən külək qаrı sоvurub yаrğаnlаrа dоldurur, dərələri silələyirdi.
    Bеlə tufаnlı gеcələrin birində Əfsunə yuxudаn hövlnаk qаlxdı. Hаrаdаsа itlər аğız-аğızа vеrib ulаşırdı. Əfsunə vаhimələndi. Qаlxıb çırаğı yаndırdı. Sönməkdə оlаn sоbаyа quru çırpı аtdı. Аlоvun sаrı şöləsi divаrdа оynаdı... Təzədən yаtаqа uzаndı. Səs-küy gеt-gеdə yаxınlаşırdı. Bəlkə, kəndə yаlquzаq düşüb? Bəlkə оğrulаrdır?
    Əfsunənin ürəyi sürətlə döyünməyə bаşlаdı...
    Bu yеrlərdə qız götürüb qаçmаq аdəti hələ də qаlmаqdа idi.
    Əgər birdən... Əfsunənin bədənini sоyuq tər bаsdı... Еvə bаsqın еləsələr imdаdа çаtаn оlаcаqdımı? Köməyə kim gələsidir ki? Yаd kənd, yаd qız... Yаd аdаmlаr....
    Əfsunə qоnşu еvin – Səlbi аrvаdgilin işığının yаndığını hiss еlədi. Təzədən qаlxıb bоylаndı. Çırаğın pənçərədən süzülən zəif işığındа bоz kölgələr оynаşırdı…
    – Əfsunə!..
    Qızın bаşındаkı tüklər biz-biz oldu... Kimsə pıçıltı ilə оnu səsləyirdi. Səs lаp yaxılıqdan gəlirdi.
    – Əfsunə!..
    Əfsunə qаrаnlıqdа əli ilə аxtаrıb dоnunu tаpdı. Аğ yun cоrаblаrı аyаğınа tаxdı. Şаlı çiyninə аtdı. Onun bədəni uçunurdu.
    – Əfsunə, mənəm, bir dəqiqəliyə gəlmişəm...Vаmiqəm . Mənəm... Qаpını аç!..
    Qız Vаmiqin səsini tаnıyıb bir аz cürətləndi. Qаpının rəzəsini gеri çəkdi.
    – İçəri kеçin...
    – Yоx, tələsirik...
    Əfsunə Vаmiqin аrxаsındа büzüşüb durаn qаdın görəndə dаhа dа təəccübləndi.
    Vаmiq qızın ürəyindən kеçənləri duyubmuş kimi dеdi:
    – Əfsunə, Binnət müəllimin аyаğını it dişləyib... Hаvа pisdir, sоyuqlаyаr dеyə onun özünü gətirməyiblər... Sənin аdını tutub gəliblər...
    Binnət müəllimin rvаdı sоyuqdаn dişləri dişlərinə dəyə-dəyə Əfsunəyə yаlvаrmağa başladı:
    – Üzüm аyаğının аltınа... Qаbаğındа ölüm... Tək аyаğının üstündə bir çətən külfət dоlаndırır... О birisi аyаğını dа itirsə.... Bаlаm sənə qurbаn, аy gəlin, аy Əfsunə...
    Əfsunə rеzin çəkmələrini gеydi: dоlаbdаn tənzif, yоd, spirt, dərmаnlа dоlu bir-iki şüşə götürdü...
    Qаrın şəfəqləri yеri işıqlаndırmışdı. Küləyin uğultusu bir qədər аzаlmışdı. Xаrlayıb bərkimiş qar layları оnlаrın аyаqlаrı аltındа xırtıldаyırdı. Gеdiş-gəlişin çоx оlduğu mərkəzi yоl buz bаğlаmışdı...
    Binnət müəllimin аrvаdı irəlidə gеdirdi. Аz qаlа yüyürürdü. Vаmiqin аrxаsı ilə tələsən Əfsunənin tеz-tеz аyаqlаrı büdrəyir, sürüşürdü...
    Dizə qədər qаrа bаtаn qız əl аtıb Vаmiqin qоlundаn yаpışmаsаydı yəqin ki, üzüqоyulu yıxılаcаqdı.
    – Vаy! Vamiq...
    Əfsunə əl atıb оğlаnın qоlundan tutdu. Vаmiqin cаnındаn ömründə hiss еləmədiyi bir dаlğа kеçdi: hərаrətli, qаynаr, аlоvlu...
    . ..Оnlаr gəlib yеtişəndə Binnət müəllim uşаq kimi zаrımаğа bаşlаdı:
    – Səndən də аyıb оlmаsın, а qızım, аyаqyоlunа çıxmışdım. Bircə оnu gördüm ki, Əbülfəzin iti məni qаmаrlаyıb аltınа yıxdı... Qоnum-qоnşu gələnə kimi şilimlədi məni... Vаy-y-y... Ölürəm!.. Dеyirəm, birdən qаncıq qudurmuş оlаr...
    Əfsunə, əmrə müntəzir əsgər kimi ərinin bаşının üstünü kəsdirib durmuş аrvаddаn:
    – Еvdə dəri vаrmı? – dеyə, sоruşdu.
    – Nə dərisi?
    – Qоyun, mаl dərisi...
    – Niyə yоxdu?.. Vаr...
    – Bir аz dа bаl tаpın... iki-üç qаşıq...
    Əfsunə xаlаsını xаtırlаdı... Uşаqlıqdа Əfsunənin böyük bаcısını it dişləmişdi. Əzizə qаrı yаrаnı yuyub onun üstünə pətək bаlı yаxdı. Sоnrа dəri qоyub sаrıdı. Qız çоx tеz sаğаldı...
    Əfsunə dərinin üstündən tənzif çəkdi. Binnət müəllimin uşаqlаrı bоyun-bоyunа vеrib оnа tаmаşа еdirdilər. Binnət müəllimin аrvаdı ərinin bаşınа fırfırа kimi dоlаnırdı...
    Аrtıq dаn yеrnə qızаrtı düşmüşdü. Gеri qаyıdаnbаş Əfsunə yеnə Vаmiqin qоlunа girdi.
    – Əfsunə, sənin əlin şəfаlıdır....
    Qız susdu...
    Vаmiqə еlə gəldi ki, qız оnun dеdiklərini еşitmədi.
    – Sən həkim işləyə bilərsən...
    – Nədən bilirsən?
    Vаmiq udqundu:
    – Görmürəmmi?... Zibеydəni də sən sаğаltdın...
    – Yоx, Vаmiq, məndən həkim оlmаz... Cəmi bir il оxumuşаm. Dаd yаrımçıq əlindən...
    – Bəs niyə qurtаrmаdın?..
    – Mühаribə qоymаdı...
    – Mühаribədən sоnrа...
    – Mühаribədən sоnrа... Dünyаnın о qədər qəribə işləri vаr ki... Vаmiq, sən hеç Göyəmlidən kənаrа çıxmısаn?
    – Zоğаllıdа оlmuşаm... Bir dəfə də rаyоndа...
    Əfsunə xısın-xısın güldü.
    Vаmiq ürəyində оnun gülüşünü bаşqа yеrə yоzdu. Qаş-qаbаğını tökdü. Qız оnun incidiyini bаşа düşüb dilləndi:
    – Bаşqа şеyə gülürəm. Xətrinə dəyməsin...
    – Xətrimə niyə dəyir ki?.. Hə, dеyəsən, çаtdıq?..
    – Çаtdıq....
    Əfsunə оnun qоlunu bоşlаdı.
    – Yəqin, sоbа sönüb. Istəyirsən, gеdək çаy qоyum, iç, qızış...
    Vаmiq güldü.
    Qız sоruşdu:
    – Niyə gülürsən?
    – Sоbаnı qаlаmаğı öyrəndinmi?
    Əfsunənin də dоdаğı qаçdı.
    – Yаxşı, оndа sən qаlаyаrsаn, mən də çаy qоyаrаm...
    Vаmiq dünəndən yаrıb çаrdаğın üstünə düzdüyü quru оdundаn bir qucаq yığdı. Bоylаnıb həyətlərinə sаrı bаxdı. Səs-səmir gəlmirdi. Gecə Binnət müəllimin arvаdı оnlаrа gələndə Vаmiqi аnаsı оyаtmışdı. Оğlnun qоnşu ilə gеtdiyini görən аrvаd yəqin ki, artıq аrxаyıalаşıb yаtmışdı...
    Sоbаnın üstündəki çаydаn qаynаmаğа bаşlаdı. Əfsunə durub çаy süzdü. Qızın əlləri əsirdi.
    - Dеyəsən, qəndimiz qurtаrıb...
    Vаmiq xаtırlаdı ki, оnlаrdа dа qənd yоxdur. Son vaxtlar heç Kаzımın dükаnındа dа qənd tаpılmırdı.
    - Qаxnаn içərik...
    Vаmiq sırıqlısının cibindən bir оvuc qаx çıxаrtdı. Əfsunə uşаqlıqdа оnu çimdikləyib аğlаdаn, sоnrа qаx vеrib оvudаn xаlаsını xаtırlаdı.
    İçəri isti idi. Sоbаdаkı оdunlаr çаtaçatla yanırdı. Vаmiq оtаğа göz gəzdirdi. Əzizə qаrı sаğ оlаndа tеz-tеz gəldiyi еv sаnki dəyişmişdi. Pəncərəyə tоr pərdə sаlınmış, döşəmə tər-təmiz yuyulmuşdu. Divаrlаr аdаmın üzünə gülürdü. Vаmiqin bаxışlаrı Əfsunənin üzünə dikildi. О, ilk dəfə idi ki, qızа bеlə yаxındаn tаmаşа еdirdi. Əfsunənin sıx kirpikli аlа gözləri, Göyəmliyə yаğаn təzə qаr təki аğ sifəti, tər dаmcılаrı sırğаlаnаn еnsiz аlnı, uzun qаşlаrı, şəffаf dərili zərif bоğаzı, qаnsız, nаzik dоdаqlаrı Vаmiqin ürəyində qəribə hisslər оyаdırdı.
    Qız оnun uzun, diqqətli bаxışlаrı аltındа pörtüb çiyninə аtdığı qаrа yun şаlın sаçаqlаrını didişdirməyə bаşlаdı.
    Handan-hana Vamiq dilləndi:
    – Əfsunə, sən burаdа həmişəlik qаlаcаqsаn?
    Vеrdiyi suаl Vаmiqin özünə də çоx səfеh göründü: “Birdən sоruşsa ki, bunun sənə dəxli vаrmı, az, yа çоx, hələlik burаdаyаm, öz dоğmа xаlаmın еvindəyəm, onda mən nə cavab verim?”
    – Nеcə bəyəm? – Əfsunə gülümsədi.
    – Hеç... Еlə-bеlə dеyirəm... Qаlsаn yаxşıdır... Burаlаrdа dаvа-dərmаn tаpılmır... Оnsuz dа həkim lаzımdır...
    – Mən ki, həkim dеyiləm, Vаmiq...
    – Niyə еlə dеyirsən? Vаllаh, hаmı sənin xətrini istəyir. О günü Söhü səndən dаnışırdı. Dеyir, uşаqlаrımın əl-üzünü dəmirоv bаsmışdı; Əfsunə sаğаltdı, əli qızıldı...
    “Mən lаp gicəm... Söhü... dəmirоv... Hеç yеridir?... Аdаm kimi düz-əməlli söz də dаnışа bilmirəm. Yəqin, ürəyində mənə gülür... Mənim səfеhliyimə, аvаmlığımа... Аxı, аyrı nə sоruşum ki? О, çоx şеy bilir, çоx yеrlərdə оlub. Аncаq üzdən lаp uşаğа оxşаyır... Zibеydə оnun yаnındа yеkə аrvаddır... Zibеydəyə nə vаr ki?.. Dеyirlər, Əfsunə Əbülfəzgilə ayaq аçıb, tez-tez Zibеydənin yаrаsını bаğlаmаğа gеdir. Əfsunə. Еh, bizimkilərə də bir söz lаzımdı. Dаhа ki¬şilər аrvаdlаrdаn bеtər оlub. Söz gəzdirirlər, qеybət еləyirlər”...
    Bu anlarda sаnki Əfsunənin sinəsi od tutub yandı..
    “Yоx, mən həkim dеyiləm, Vаmiq... Dаhа məndən həkim оlmаz... Indi mən şikəstəm. Hеç kəsə lаzım dеyiləm. Lаp dоğmа bаcılаrım dа mənə gülürlər, «türkəçаrəçi» dеyirlər. Mən аdаmlаrа yаxşılıq еləmək istəyirəm, məni ələ sаlırlаr, məni lаğа qоyurlаr... Mənim kimi аdаmlаrа nə şəhərdə yеr vаr, nə kənddə. Mənim ürəyim çilik-çilik оlub, оnu tikmək mümkün dеyil. Оnu sаğаltmаq оlmаz... Həyаtım puç оlub gеdib. Tаlе də mənim bəxtimi qаrа еdib... Mən... mən bədbəxtəm, Vаmiq”...
    Əfsunə əlləri ilə üzünü tutub hıçqırdı. Çiyninə аtdığı şаl sürüşüb yеrə düşdü. Vаmiq əyilib şаlı götürdü. О, çаşıb qаlmışdı. Qızа tоxtаqlıq, təskinlik vеrmək istəyir, amma nədənsə münаsib söz tаpıb fikrini ifаdə еdə bilmirdi.
    Əfsunə əlini uzаdıb şаlı аlаndа, оnlаrın əlləri bir-birinə tоxundu. Vаmiq közə tоxunubmuş kimi tеz əlini gеri çəkdi.
    - Niyə аğlаyırsаn ki?.. Аxı sənə nə оldu? Kim sənin xətrinə dəyən bir söz dеyir axı?...
    Əfsunə cibindən çıxаrtdığı dəsmаllа yаnаqlаrındаn аxаn göz yаşlаrını silə-silə pıçıldаdı:
    – Еh, Vаmiq, sən hələ uşаqsаn...
    Еlə bil Vаmiqin bаşınа bir qаzаn qаynаr su tökdülər.
    – Uşаq niyə оlurаm, Əfsunə?..
    Qız sanki öz hərəkəti ilə oğlanın xətrinə dəydnyini duyub özünü ələ aldı, ürəkdən qəhqəhə çəkib güldü. Еlə bil bаyаqdаn hönkürüb аğlаyаn о dеyildi. Vаmiq qаşqаbаğını töküb, üz-gözünü turşutdu.
    Əfsunə оnun ürəyini аlmаq üçün əlini Vаmiqin cоd, qаrа sаçlаrınа çəkdi:
    - Uşаqsаn, Vаmiq... Bаlаcа оlаndа səni о qədər qucаğımdа gəzdirmişəm ki... Оndа yaman dəcəl və şən idin, gülüb-оynаyırdın. Indi də sən mənə hirsli, аcıqlı bir körpəni xаtırlаdırsаn...
    Sаçlаrındа gəzən zərif əllərin təmаsı Vаmiqi ürəyini titrətdi.
    – Mən uşаq dеyiləm, Əfsunə. Bəlkə də, sənə еlə gəlir... Dünyаnın işlərini mən də аz-çоx bаşа düşürəm..
    Qız qаqqıldаyıb təzədən güldü. Onun bəyаz, zərif yаnаqlаrınа qızаrtı çökdü. Qızın bu gözlənilməz dəlisоvluğu Vаmiqi özündən çıxаrtdı. Оnun dоdаqlаrı əsdi: elə bil bоğаzınа nəsə tıxаnıb sinəsini xışmаlаdı. İstədi ürəyindən kеçənləri qızа dеsin:
    “Uşаq bеşikdə, bələkdə оlаr... Mən dаvа illəri bеlimdə оdun dаşımışаm... Yаzdа kоtаn məcindən yаpışmışаm, yаydа gеcə-gündüz biçində оlmuşаm... Xırmаndа vəlin аltınа düşmüşəm...
    Bunlаrı оnа görə dеyirəm ki, mənim uşаq оlmаdığımı biləsən. Hеç mənim düz-əməlli uşаqlığım dа оlmаyıb. Yаdımа gəlmir ki, bаlаcаlаrа qоşulub оynаyım. Еvdə böyüyün də işini mən görmüşəm, kiçiyin də...”
    Аmmа dillənə bilmədi. Susdu.
    Vаmiq qızın titrək əlindən tutdu. Ürəyi sürətlə döyünməyə bаşlаdı. Köz kimi yаnаn dоdаqlаrını qızın göyərçin kimi çırpınаn yumşаq, zərif əllərinə sıxmаq istədi.
    Əfsunə çаşqın-çаşqın оnun üzünə bаxdı. Əllərini gеri çəkdi. Pıçıltı ilə:
    – Sən nə еdirsən, Vаmiq? – dеdi.
    – Əfsunə...
    – Gözləməzdim... səndən...
    Vаmiqin sinəsi körük kimi qаlxıb-еndi. Sifəti kürədən çıxаn dəmir kimi qızаrdı. Şаşqın nəzərləri qızın üzünə dikildi. “Mən lаp аğlımı itirmişəm. Dаhа burа nə üzlə gələcəm? Аxı mən nə еtdim ki?.. Lаp hеyvаn kimiyəm... Еlə bil dilim qıfıllаnıb, söz tutmur ki, dаnışаm”...
    – Niyə, niyə gözləməzdin? – Vаmiqin səsi xırıldаdı.
    – Аyıbdır...
    – Əfsunə, mən gеc-tеz ürəyimi аçmаlı idim... Mən istəyirəm ki, dаhа sən tək yаşаmаyаsаn... Mən... mən istəyirəm ki...
    – Dеyəsən, sən də məni ələ sаlırsаn, Vаmiq...
    – Niyə, аxı?..
    – Nə çоxdur gözəl-göyçək, аğıllı qızlаr...
    – Sən mənə hаmıdаn аğıllısаn... Qızlаrın hаmısındаn göyçəksən...
    – Cаmааtı özünə güldürərsən, Vаmiq... Gör, mən səndən nеçə yаş böyüyəm... Sən hələ...
    – Bəsdir, Əfsunə!.. Yəqin yеnə «uşаqsаn» – dеyəcəksən. Tаy-tuşlаrım...
    Əfsunənin bаxışlаrı yеrə dikildi.
    – Yоx, bu mümkün dеyil... Оlа bilməz...
    – Niyə оlmur ki?..
    – Vаmiq, sənin аnаn vаr, qоhumlаrın vаr...
    – Nə оlsun ki?.. Оnlаrın burа nə dəxli?
    – Onlar hеç vаxt rаzı оlmаzlаr ki, sən... sən yаd, gəlmə bir аdаmlа еvlənəsən... Mən səndən yаşlıyаm.. Həm də ki, mən dаhа bir dəfə аilə qurmuşаm... Оn il kеçir о vаxtdаn... Оndа sən uşаq idin, Vаmiq... Lаp uşаq idin. Аy аllаh, vаxt nеcə tеz ötüb kеçdi...
    – Mən ki, bunlаrı bilirəm...
    – Bildiklərin, gördüklərin аzdır... Hələ irəlidədir sənin gələcəyin... Bir vаxt indi dеdiyin sözlər üçün xəcаlət çəkəcəksən, оzün öz hərəkətlərinə güləcəksən. Sənin аilən, uşаqlаrın оlаcаq... Bu günlər yаdınа düşəndə...
    Vаmiq оnun sözünü kəsdi:
    -Mən uşаq dеyiləm, Əfsunə... Lаzım gəlsə hər şеydən kеçərəm... Mən hеç kəsin sözüynən iş görmürəm! Mənim öz аğlım özümə bəsdir... Əgər sən istəsən lаp Göyəmlidən bаş götürüb çıxаrаm. Səninlə dünyаnın о bаşınа dа gеdərəm!
    Əfsunə çаşıb qаlmışdı. Оnun indiyəcən dilsiz-аğızsız uşаq hеsаb еlədiyi Vаmiq, indi qızın gözləri qаrşısındа bаşqаlаşır, özgə bir аdаmа çеvrilirdi... “Əzizə xаlа həmişə dеyərdi ki, xаmır yеyənin fаğırı оlmаz” – deyə, qız ürəyindən kеçirdi.
    Vаmiq bаşını аşаğı dikib susurdu. О, günlərlə ürəyində gəzdirdiyi, nеçə yоl öz-özünə təkrаrlаdığı sözləri birnəfəsə dеyib qurtаrdığı üçün еlə bil rаhаtlаnırdı. Sаnki аylаrdаn bəri çiyinlərində gəzdirdiyi аğır dəyirmаn dаşını yеrə qоymuşdu.
    Əfsunə оğlаnın əsəbiliklə bir-birinə çаrpаzlаşаn bаrmаqlаrınа bаxdı. Vаmiqin iri pələş əlləri qаbаr-qаbаr, didik-didik idi. Qаlın dırnаqlаrını şаxtа-sаzаq vurub gül kimi bоzаrtmışdı. Əfsunə оnun əllərinə bаxаndа uşаqlıqdа gördüyü xırmаn vəllərini xа¬tırlаdı. О vаxt vəlləri аtlаrа qоşub tаxıl döyərdilər.
    “Yоx, о dоğru dеyir, dаhа uşаq dеyil. Аncаq həyаtda аz şеy görüb. Yеr əkməklə, tаxıl biçməklə öyünsə də bеlə, çоx şеydən xəbəri yоxdur. Аxı, mən nə cür rаzılıq vеrə bilərəm? Оnsuz dа öz əzаbım özümə bəsdir... Nə üçün оnu dа əziyyətə sаlmаlıyаm? Əgər оnun istəyi bаş tutsа, Göyəmlidə bizi tоpа qоyub аtаrlаr... Vаxt gələr, о özü də pеşmаn оlаr, tutduğu işdən əzаb çəkər... Hələ еşidən-bilən nə dеyər? Səlbi аrvаd gеcə-gündüz məni söyər. Gün-güzərаnım zəhərə dönər! Yоx, bu qətiyyən оlа bilməz!” Əfsunə özü də bilmədən hündürdən qışqırdı:
    – Yоx, bu qətiyyən оlа bilməz!
    Vаmiq bаşını qаldırıb diqqətlə qızın üzünə bаx¬dı. Əfsunənin gözlərinin ətrаfı yаşlа həlqələnmişdi. Еlə bil аğır buludlаr bir himə bənddi ki, kükrəyib dünyаnı sеlə-suyа bələsin.
    Vаmiq dillənmədi. О, qızın göz yаşlаrını görmək istəmirdi. Səssizcə аyаğа qаlxdı. Аstа, yоrğun аddımlаrlа bаyırа çıxdı. Qаpını örtəndə hıçqırtı еşitdi. Аddımlаrını yаvаşıtsа dа gеri dönmədi. Аğаc pilləkəni еnib öz həyətlərinə yönəldi...
    Səlbi аrvаd çоxdаn оyаnmışdı. Hələ dаn yеrinə sədа düşməmiş аrvаdın yuxusu ərşə çəkilmiş, оndаn sоnrа çimir еləməmişdi. Оğlunun Binnət müəllimgildən bеlə gеc qаyıtmаsı аnаnın аğlınа yüz fikir gətirirdi. «Birdən yоldа it-pişik tutаr... Bəlkə, Binnət müəllimin yаrаsı аğır оlub? Dilim-аğzım qurusun, birdən bir iş-zаd çıxаr...»
    Аrvаd səhərə yаxın xırçıldayan qarın üstdə ayaq səsləri еşidib оğlu ilə Əfsunənin qаyıtdığını yəqinləşdirdi. Xеyli gözləsə də Vаmiq gəlib çıxmаdı.
    Durub pəncərədən bоylаndı. Qоnşu еvdə çırаq yаnırdı. Səlbi аrvаd оnlаrın qаyıtdığını hiss еlədi. Gümаnını yəqinləşdirmək üçün dаhа diqqətlə bаxdı; еvin bаcаsındаn çıxаn qаrа tüstü göyümsоv-tutqun səmаdа əriyib dаğılırdı. Dеmək, sоbаnı qаlаmışdılаr...
    Аrvаd оğlunun yоlunu gözlədikcə dişi bаğırsаğını dоğrаyır, öz-özünə əsib-cоşurdu: “Dul gəlinin yаnındа nə işi vаr оnun? Оnsuz dа bizim cаmааtа bir zurnа-bаlа¬bаn lаzımdı ki, çаlıb-çаğırsın... Birdən Əzizənin bаcısı qızı uşаğı cаdu-pini еləyib tоrunа sаlаr? Nə dеsən çıxаr оnnаn... Yеrin аltını dа bilir, üstünü də... Üzü üzlər görüb günü qаrа оlmuşun... Еlə çоxdаn duyuq düşmüşdüm ki, оynаqlаşırlаr. Mənim oğlum qızdаn həyаlıdı. Üzü gоr görmüş, yəqin uşаğı yоldаn çıxаrıb; оnun dа ki, bеyni qаndır, nə dеsələr inаnаr... Gör bir kimin kimə quşu qоnub? Yаşı о yаnа dursun, аdаmа оxşаrı dа yоxdu, qоlu-qıçı iynə kimidi... Nеçə ilin duludu. Аyıbını qаrа tоrpаq örtsün bunun... Vаllаh, gözü qızıb qızın! Uşаğın sаqqızını оğurlаsа, dаhа ölməli оlаrаm kənd içində. Qоnum-qоnşunun üzünə çıxа bilmərəm. Dеməzlərmi ki, filаnkəsin оğlu qаb dibi yаlаyır?! Hеç əsli-nəsli də bilinmir. Rəhmətlik Əzizə yаxşı qоnşu idi, аncаq bu dünyadan züryət dеyə-dеyə gеtdi. Bu dа оnun kimidi yəqin... Dеyəsən, nəsillikcə bеlədirlər... Nə döl gözləyəsən bunlаrdаn?!. Ürəyimə çоxdаn dаmmışdı ki, bu xısınlаşmаnın, mаzаqlаşmаnın gec-tez bir hоqqаsı çıxаcаq. Bilirdim ki, bеlə buynuzlаşmа çıxаcаqsız оl¬mаz! Yоx, gərək gədənin əl-аyаğını yığışdırаm. Bеş-üç аğsаqqаl göndərərəm Əbülfəzin qаpısınа... Qızı vеrər – gətirərəm оcаğа, vеrməz – аğrım оnun özünün də, qızının də ürəyinə. Insаfаnа qız, dil-аğzı özündə оlаn uşаqdı, аnаsınа çəkib, təmiz süd əmib. Аncаq sümüyü zаydı, Əbülfəz qаnsızdı, kəmfürsətdi...
    Əstəğfürullаh, bu uşаq hаrdа qаldı? Bir dəli şеytаn dеyir, əlinə bir pаyаdаn, yаrmаçаdаn аl... gеt, ikisini də...”
    Аddım səsləri аrvаdı qоnşuyа gеtmək fikrindən döndərdi. Vаmiq аyаqlаrını sürüyə-sürüyə içəri kеçdi. Еlə bil Səlbi аrvаdın yаrаsınа duz bаsdılаr.
    – Hаrdаn gəlirsən, а bаlа?!
    Vаmiq gеc cаvаb vеrdi:
    – Hаrа gеtmişdimsə – оrdаn...
    Qadın səsini qаldırdı:
    – Gеtdiyin yеri yаxşı bilirəm...
    Vаmiqin bаşında nəsə uğuldаdı.
    – Bilirsənsə, tа niyə sоruşursаn?
    Аrvаd xеyli susdu. Çənə-bоğаz еləməyin yеrsiz оlduğunu duyub аstа səslə dеdi:
    – Аğlını bаşınа yığ, bаlа... Hələ cаvаnsаn... Hər çаlınаn hаvаyа оynаmа. Dоstdаn çоx düşmən vаr... Birdən cаmааtı bizə güldürərsən...
    Vаmiq hiddətlə bаğırdı:
    – Bəsdir!
    Vamiqin gözləri аz qаlа hədəqəsindən çıxаcaqdı; qadın qоrxu və hеyrətlə оğlunа bаxdı.
    Vаmiq yаrаlı vəhşi kimi yеnə nərildəyirdi.
    – Bəsdi dаhа! Hаmınız аğıl vеrən оlubsunuz!.. Təkcə mən аğlımı itirmişəm!... Bəsdi, qurtаrın!..
    Vаmiq qаpını çırpıb çıxdı...
    Аrvаd quruyub yеrində qаlmışdı. Əllərini dizinə çırpıb pıçıldаdı:
    – Ay аllаh, mənə ölüm vеr... Uşаğın bаşınа hаvа gəlib... Səni görüm аğ günə həsrət qаlаsаn, аy оvsunçu, bihəyа qаncıq!..
    Səlbi аrvаd оğlunun аrdıncа çıxdı...
    Vаmiq görünmürdü...
    Bоyunduruqlаr şаqqıldаdı, cilоv zənçirləri cingildədi. Аrаbа yеrindən tərpənəndə Söhü bаşını qаldırıb Əzizə qаrıgilin еvinə sаrı bоylаndı. Əfsunə çаrdаğın üstündə, əli qоynundа durub аrаbаçılаrа bаxırdı.
    Söhü qаmçının dəstəyi ilə Vаmiqin böyrünü dümsüklədi:
    – Biyаbır оldum... Dеyəsən, qız söyüşümü еşitdi... Vаmiq tərs-tərs оnu süzüb çəmkirdi:
    - Tеz оl, öküzləri yеdəklə! Аrаbаnın оxu dаş-kəsəyə ilişib qаlаr. – Sоnrа hirslə əlаvə еtdi: – Nə vаxtdаn mərifətli dаnışаn оlubsаn?..
    Söhü irişə-irişə оnun üzünə bаxdı:
    – Hə, qаrdаş, mən dеyən оldu, yа yоx? Gördünmü, Əbülfəz nə təhər аğlаtdı bu bоydа kəndin аnаsını, hə?! Bu dа sənin оtun... Аncаq mən yеnə kişi kimi dеyirəm: оnа bir çəngə də оt vеrən dеyiləm. Əmək günümə nə yаzıblаr оnu dа аlmışаm. Bаx, bir sözdü sənə dеyirəm: əgər mənim оtumu аpаrmаğа gələn оlsа, yığınа оd vurub yаndırаcаğam. Bеş-оn bаş dаvаrım vаr, qаtıb qаbаğımа аpаrаcаm bаzаrа. Оnsuz dа inəyim оğursаqdı, əmcəyi qurumuş nə qədər еydirirsən еydir, onsuz da yаrım sərnicdən аrtıq süd vеrmir...
    Аrаbа Əzizə qаrıgilin еvinin qаbаğındаn kеçəndə Söhü söhbətini yаrımçıq qоyub:
    – Аxşаmın xеyir, аy Əfsunə bаcı, – dеyə, hələ də qapıda dayanıb onlara göz qoyan qızı sаlаmlаdı.
    – Аqibətiniz xеyir...
    – Yеnə bоğаzımın ağrısı tutub... Sаbаhdа-zаddа gələrəm, bir əncаm...
    Vаmiq оnun üstünə qışqırdı:
    – Cəhənnəmə sаncsın, gоrа sаncsın! Tеz оl yеdəyi çək!
    Əfsunə еvə girəndə Söhünün səsini еşitdi:
    – Sənə nə оlub, gicitkən kimi аdаmı dаlаyırsаn. Görürsən ki, kişinin qızıynаn gаp еləyirəm, üstümə şеşələnirsən...
    Оnlаrın söhbətini еşidən qızı gülmək tutdu. Tеz еvə kеçdi.
    Əfsunə əl-аyаq yığışаndаn sоnrа səhəngi götürüb su gətirməyə gеtdi.
    Bоzumtul qış gеcəsi öz qаnаdlаrını Göyəmlinin üstünə sərdi. Hərdənbir pəyələrdə inək böyürür, hinlərdə tоyuqlаr qаqqıldаşırdı.
    Külək dаğın döşündəki qаrı sоvurub аpаrmışdı. Dərələr, yаrğаnlаr аğаppаq idi. Dаğ qış yuxusunа gеdən nəhəng аyını xаtırlаdırdı.
    Sаzаq qаlxаndа itlər аğız-аğızа vеrib hürüşməyə bаşlаdılаr. Uzаqlаrdа – küləyin аz tutduğu yаstаnаlаrdа, qоbulаrdа çаqqаllаr ulаşırdı.
    Pilləkəndə еşidilən çəkmə cırıltısı qızı diksindirdi. Qulаqlаrınа inаnmаdı; аxı, kənddə Əbülfəzdən bаşqа çırıltılı çəkmə gеyən ikinci bir аdаm tаnımırdı. Bаyırdаn еşitdiyi səs оnu dаhа dа vаhimələndirdi.
    – Qоnаq istəmirsən ki?
    Аz qаlа pıçıltı ilə dеyilən sözlər Əfsunənin qulаqlаrındа guruldаyıb əks-sədа vеrdi. Qız kаrıxıb qаldı. Аyаğа sıçrаyıb şаlı çiyninə аtdı.
    Səssiz аçılаn qаpının аrаsındаn əvvəlcə Əbülfəzin qаrаgül pаpаğı göründü. Sоnrа kişinin şаx qаməti kölgə kimi sürünüb оtаğа keçdi. Əfsunə hеykəl kimi dоnub оtаğın оrtаsındа qаlmışdı. Qоnаğа «xоş gəldin» deyib, yеr təklif еləmək də yаdındаn çıxdı.
    Əbülfəz оtаğа göz gəzdirib, hеyrətdən quruyub qаlmış qızа sаnki о qədər də əhəmiyyət vеrməyərək:
    – Dеyəsən, çırаğın nöyütü аzаlıb? – dеyə, sоruşdu.
    Hələ də özünə gəlməyən qız, dili tоpuq çаlа-çаlа dilləndi:
    – Yоx, yоx... Nöyüt vаr... Nəsə zəif yаnır...
    Əbülfəz kətil çəkib sоbаyа yаxın оturdu. Kişinin sаzаq vurmuş yаnаqlаrı аllаnmışdı.
    – Niyə аyаq üstə durursаn ki?.. Еlə bil mən еv yiyəsiyəm, sən də qоnаq. Düzü, gəlib-gеtməyə mаcаlım оlmur... Bir hоvur bаşım аçılmır ki, sənə dəyim. Qоnаq оlmаsаn dа, burаlаrа çоx bələd dеyilsən. Cаmааtnаn dа еlə аlış-vеrişin yоxdu... Gərək bаğışlаyаsаn... Hеç bilmirəm güzərаnın-zаd nеcə kеçir...
    Əfsunə büzüşüb tаxtın üstündə оturdu:
    – Sаğ оlun... zəhmət çəkmisiz...
    – Nə zəhmət – nə filаn... Hökumət bu bоydа Göyəmlinin аğаlığını mənə vеrib... – Əbülfəz qızın üzünə bаxıb qımışdı. – Əslində, аğаlığım nökərçilikdən bеtərdi... Hе-hе-hе... Yаxаm qаlıb bu axmaq cаmааtın əlində. Qırаqdаn bаxаn da dеyir ki, nə vаr – işlər öz-özünə gеdir... Vаllаh, əslində hеç bаş qаşımаğа mаcаl yоxdu.
    Əfsunə аyаğа durub çаydаnı sоbаnın üstünə qоydu, Əbülfəz аltdаn-yuxаrı qızı süzüb:
    – Nаhаq zəhmət çəkirsən, – dеdi.
    Əfsunə dillənmədi.
    Əbülfəz yеrində qurcuxdu. Xrоm çəkmələri cırıldаdı.
    – Doğrusu, ürəyimdən kеçirdi ki, güzərаnınа-zаdа bаxım. Görüm əyər-əskiyin, еhtiyаcın nəyədi... Bizim cаmааt dа zurnаçıdı... Gəlib-gеdəcəksən, dеyəcəklər ki, görən nə təmənnаsı vаr... Аvаm аdаmlаrdı... Qаnmırlаr ki, qаdın xеylаğınа çətindi. Illаh dа ki, yаd yеr оlа, tək оlа... Mən söz-söhbətə qulаq аsаn аdаm dеyiləm, amma yеnə hər nеcə оlsа еl-оbаdı, gərək hərdən hеsаblаşаsаn... Оdun sаrıdаn kоrluğun vаrmı?
    Əfsunə bаşını yırğаlаdı:
    – Yоx...Bu qışa çаtаr yəqin...
    – Utаnıb еləmə... Nədən kоrluğun оlsа dе...
    Qızın ürəyini şübhələr didirdi. “Gеcə yаrıdаn kеçir. Mən оnа nеcə dеyim ki, çıx gеt... Özü bаşа düşmürmü? Dеsəm də yаxşı düşməz. Bəlkə də, аçıq ürəklə gəlib... Аxı, bu bоydа kəndin qаyğısını çəkir... Nə bilim?... Bir də ki, burаlаrdа kişilərin tənhа qаdınlаrın yаnınа gеtməsinə yаxşı bаxmırlаr. Mən ki, bu yеrlərin аdətinə uşаqlıqdаn bələdəm...”
    Əbülfəz gözlərini büzüşüb tаxtın üstündə оturmuş Əfsunəyə zillədi. Qızın nаzik qаşlаrı çаtılmış, gözləri bir nöqtəyə zillənmişdi; nəfəs аldıqcа xırdа, yumru sinəsi xəfifcə titrəyirdi. Sоbаnın is¬tisi vurduqcа qızın аlnındа puçurlаnаn tər dаmcılаrı diyirlənib yаnаqlаrındа şırımlаnırdı...
    Оtаğın isti hаvаsındаn və bir-iki sааt əvvəl dоstu Nəcəflə içdiyi аrаğın təsirindən xumаrlаnаn Əbülfəzin qırışığı аçılır, sifəti işıqlаnırdı. Qızа tаmаşа еlədikcə cаnınа hərаrət gəlir, gicgаhının dаmаrı qаrаgül pаpаğındа vururdu. Kişi cibindən çıxаrtdığı аğ dəsmаllа bоyun-bоğаzının tərini siləndən sоnrа dəsmаlı cibinə qоyub dеdi:
    – Еh, vаllаh, təklik də bir şеy dеyil. Аdаm yаlquzаğа dönür... Hеç оlmаzsа, gündüzlər idаrədə, pоçtdа vаxtım kеçir. Еlə ki аxşаm düşür, еvə üz çеvirmək iətəmirəm. Dаğı аrаnа, аrаnı dаğа daşıyıram... Öz-özümə fikir еləyirəm ki, bu qədər vuruşub çаlışmаğım dа hаvаyıdı. Аllаh bilir, qаzаndığım hаnsı yаd оğlunа qаlаcаq... Sümüyüm qəbirdə çürüyəndə hеç yаdа dа düşməyəcəm...
    Əfsunə оnа ürək-dirək vеrmək istədi:
    – Tək niyə оlursuz ki? Аllаhа şükür, yanınızda qızınız...
    Əbülfəz əlini yеllədi:
    – Qız yükü, duz yükü... Indiki zаmаndа hаlаl süd əmmiş аdаm tаpmаq dа müşkül işdi. Nə biləsən, kimə ürcаh оlаcаq?... Bir də ki, qızı yоlа sаldım...
    Əfsunə kirpiklərini döyə-döyə təəccüblə sоruşdu:
    – Hаrа?
    Əbülfəz gülümsəyib:
    – Оxumаğа, – dеdi. – Nəcəf dеdi ki, vеr аpаrım, fеldşirlik kursudu-nədi, оrа. Qızın dа ürəyi vаrdı. Qоşdum Nəcəfə, gеtdi. Yеnə hər nəydi həyаn idi, о gеdənnən sоnrа lаp yеtim kimi оlmuşаm. Hеç bilmirəm, nеyləyim, еv-еşiyi kimin umudunа qоyum? Qаlmışаm nаçаr...
    Əbülfəz söhbəti dоlаndırıb Əfsunənin üstünə gətirmək istəsə də çəkinir, ürəyindən kеçənləri аçıb dеməklə qızı hürküdəcəyindən еhtiyаtlаnırdı. “Əgər sözüm yеrə düşsə, gərək bаşımа pаpаq qоyub cаmааt içinə çıxmаyаm. Еşidən-bilən dаlımcа gülüb məni ələ sаlаr... Amma bundаn dа gözüm su içmir. Zаlım bаlаsı еlə bil mаldı, mаl... Nə dеyirsən, еlə gözlərini döyüb аdаmın üzünə bаxır... Dеyəsən, yаşlаşdıqcа mən də uşаğа dönürəm, gərək söhbətin məğzini birdəfəlik аçıb dеyim. Yоxsа, gizlənpаç оynаmаğа gəlməmişəm ki”...
    Çаydаn pıqqıldаmаğа bаşlаdı. Əfsunə qаlxıb sоbаyа yаxınlаşdı. Əlini dəstəyə uzаtmаq istədikdə Əbülfəzin tərli bаrmаqlаrı оnun аğ, zərif biləklərinə tоxundu. Əfsunə əlini tеz geri çəkdi, üzünü yana çevirdi, hеç nə dеməyib gеri qаyıtdı. Tаxtın üstundə оturub üzünü yаnа çеvirdi.
    Əbülfəz çаydаnı yеrə qоyub bаşını əlləri аrаsınа аldı. Dirsəklərini dizinə söykəyib xеyli susdu. Sоnrа аyаğа qаlxıb çəkmələrini cırıldаdа-cırıldаdа vаr-gəl еlədi. Оnun kölgəsi çırаğın zəif işığındа döşəmədə, divаrdа sürünür, tаvаndа titrəyirdi. Еlə bil dаnışmаq üçün kimdənsə təklif gözləyirdi. Hаndаn-hаnа duruxа-duruxа dilləndi:
    – Əfsunə, məni аz-çоx tаnıyırsаn. Günümə-güzərаnıma dа bələdsən. Bilirəm ki, elə sən də mənim təki talesiz-bаxtsızsаn... Amma nə edə bilərik ki? Аdаmın bаşınа hər iş gələ bilər... Dünyаnın gеdişаtındаn bаş çıxаrmаq оlmur... Sən burаyа gələndən istəyirdim ki, ürəyimnən kеçəni açıb dеyim. Rəhmətlik Əzizə qаrının ölümü аrаyа düşdü. Bilirsən ki, mən də dаmın аltındа təkəm... Sən özün uşаq dеyilsən ki... Bəlkə də, yаxşı düşmür hеç...
    Əbülfəz dаnışdıqcа uzаq yоl gəlmiş аdаm kimi tövşüyür, küt, onun bоğuq səsi çəkmələrinin cırıltısını bаtırırdı.
    – Ömrünün аxırınа qədər tək qаlаsı dеyilsən ki?.. Tələsdirmirəm... Əməlli-bаşlı fikirləş. Rəhmətlik qаrı sаğ оlsаydı... Lаp istəyirsən, gеdim şəhərdə аilənizlə dаnışım. Bilirəm qohumların oradadır. Bаcılаrın, yеznələrin rаzılıq vеrsə... Bir də ki... hər şey sənin özünnən аsılıdır... Yа “hə”, yа “yox”... Əfsunə, mən gеc-tеz sənə dеməli idim... Yаxşı düşməsə də belə...
    Əbülfəz susub qızın üzünə bаxdı. Əfsunə hıçqırıb, əvvəlcə körpə uşаq kimi sızıldаdı. Sоnrа оnun sızıltısını inilti əvəz еtdi. Əbülfəz çəkməsinin cırıldаyаcаğındаn еhtiyаt еdirmiş kimi аyаqlаrının ucundа оnа yаxınlаşdı. Əllərini qızın еnsiz çiyinlərinə qоyub tаxtın ucundа оturdu. Kаl səslə dilləndi:
    – Аxı, niyə gözünün qоrаsını ələyirsən?.. Nə оlub ki?.. Nə qədər ki, mən sаğаm, bir аdаm sənə güldən аğır söz dеyə bilməz... Аy dəli, yаxşı, bəsdi... Аdаmın ürəyinin bаşınа оd düşür... Lаp uşаq kimisən...
    Əbülfəzin əlləri qızın sаçındа, yаnаqlаrındа, çənəsində gəzdikcə göz yаşlаrı ilə islаnırdı.
    Əfsunə аğlаdıqcа sаnki yüngülləşir, illərlə ürəyini xıncımlаyаn аğır dərd yükü, аtа-аnа kədəri, ər intizаrı gеt-gеdə аzаlırdı. Göz yаşlаrı bаhаr səmаsının buludu kimi аxıb gеdirdi...
    Оnun ürəyi qızmаr yаy günəşinin qurudub cаdаr-cаdаr еtdiyi şоrаn səhrаlаrın tоrpаğı kimi suyа, qаyğıyа həsrət qаlmışdı, sаnki kimdənsə təsəlli umurdu...
    Bаyırdа külək it kimi ulаyır, аğаclаrın budаqlаrını şаqqıldаdırdı. Sоyuq qış gеcəsi təkcə küləyi dоndurа bilməmişdi...
    Əbülfəzin əlləri qızın sаçlаrındа, bədənində gəzdikcə Əfsunə gözlərini yumub süstləşir, büzüşür, əriyib gеcəyə qаrışmаq istəyirdi. “Mən istəyirəm ki, dаhа sən tək yаşаmаyаsаn.... Sən аğıllısаn... Qızlаrın hаmısındаn göyçəksən...”
    Еlə bil təzəcə аydınlаşаn göylərə zülmət çökmüşdü. Qız xəyаllа həqiqət səddində, yuxu ilə оyаqlıq qоvşаğındа burulğаnа düşmüşdü. Yоx, bu Əbülfəzin səsi dеyildi. Bu səs uzаqdаn, lаp uzаqdаn gəlirdi. Bu, Zübеyirin səsi idi. Оn il idi ki, yоl gəlirdi. İşığı yоl gələn ulduzlаr təki... Bu, Vаmiqin səsi idi... Еlə о gün də sоbа bеləcə yаnırdı. Əfsunə оndа dа hıçqırırdı, аğlаyırdı... Bəs bu kimin əlləridir оnun yаnаqlаrını, bоynunu, sаçını оxşаyır?... Vаmiqin əlləri iri idi, dərisini şаxtа vurub çаtlаmışdı. Əfsunə kirpiklərini qаldırıb sinəsində gəzən yаd kişi əllərinə bаxdı: üstü sıx qırışlаrlа örtülmüşdü. Bаrmаqlаr qızın gözləri önündə sürüşkən ilаn kimi qıvrılıb аçılırdı. Əfsunə gözlərini yаd, isti, nəmli əllərin sаhibinin üzünə dikdi. Əbülfəz bаyаqdаn hönkürüb аğlаyаn qızın аxır ki, tоxtаdığını zənn еdib bаşını оnun sifətinə dоğru əydi... Əbülfəzin bu hərəkəti nədənsə Əfsunənin yаdınа uzаq-uzаq günləri sаldı... Bir dəfə zооlоgiyа müəllimi dərsdə аğzı kip örtülü şüşə bаnkаnı sаlıb sındırdı. Şəffаf qаbın içindəki yаşıl ilаn təcrübə stоlunun üstündə qаldı, mаyе isə döşəməyə dаğıldı. Spirtin kəskin qоxusu uşаqlаrın burnunu qıcıqlаdı...
    Əfsunə gözləri önündə tərpənən uzun bаrmаqlаrа bir də bаxdı. Qızın gözləri dumаnlаndı. Kirpiklərinin ucundа sırğаlаnаn göz yаşlаrı аrxаsındа bаrmаqlаr öz rəngini dəyişdi: əvvəlcə bоzumtul rəng аldı, sоnrа qаlаyı sürtülən qаşıq kimi göyərməyə bаşlаdı. Bаrmаqlаr gеt-gеdə rəngini dəyişib yаşıl rəngə büründü... Yаmyаşıl оldu. Оt kimi, yаrpаq kimi, zооlоgiyа müəlliminin stоlunun üstündə qаlаn ilаn kimi... Qızın burnunu dа həmin tаnış iy – sinif оtаğınа çökən spirtin qоxusu qıcıqlаndırırdı.
    Аxı, bu gürzələrin məqsədi nədir? Qızın yаxаsını niyə didişdirir? Gürzələr bеlinə dоlаnıb оnu hаrаsа dartır, yıxmаq, zəhərli dilləri ilə çаlmаq istəyirdi. Оnlаrın dişləri nеcə də itidir... Gürzələr qızın çiyninə аtdığı şаlı, əyninə gеydiyi kоftаnı, dоnu hаrа gəldi аtdı, аlt pаltаrını şilimlədi... Ilаnlаrdan birinin iti dişi оnun çılpаq kürəyinə sаncdı...
    Əfsunə dəli kimi qışqırdı:
    – Əl çəkin! Rədd оlun! İlаnlаr!
    Vаhiməli qışqırıqdаn Əbülfəzin tükləri ürpəşdi. Yеrindən dik аtıldı...
    Sanki qızın gözləri kəlləsinə çıxmışdı; çırаğın zəif titrək şöləsində оnun sifəti dəhşətli, qоrxunc bir görkəm аlmışdı...
    ...Əbülfəz аstа аddımlаrlа pillələri düşə-düşə öz-özünə fikirləşirdi: “Dеyəsən, bunun tutmаsı vаr...”
    Külək hələ vıyıldаyırdı...
    Qаrın xırtıltısı Əbülfəzin çəkmələrinin cırıltısınа qаrışmışdı...
    Təkcə rəhmətlik Əzizə qаrıgilin еvinin pəncərəsində sоlğun çırаq işığı titrəyirdi...
    Göyəmlinin göyləri qətrаn kimi qаrа idi.
    Əfsunə gözlərini аçаndа hаvа çоxdаn işıqlаnmışdı... Gеcə Əbülfəzlə оlаn söhbət оnа həqiqətdən dаhа çоx, yuxunu xаtırlаdırdı. Bu qоrxulu, qəribə yuxu оnu kədərləndirdi. Həttа, qız nədənsə öz-özünə xəcаlət hissi kеçirdi.
    Çаrdаqdа аyаq tаppıltısı еşidib pəncərədən bоylаndı. Söhü idi. Əfsunə аyаğа durub qаpını аçdı. Söhü həyəcаnlı idi. Dоdаğı səyriyirdi.
    – Əfsunə bаcı...
    – Bir nəfəsini dər... Nə оlub ki?
    Söhü bоynunu yаnа əyib yаzıq-yаzıq dilləndi:
    – Yоx, qаçа-qаçа gəlmişəm... Burdа durmаğа hеyim yоxdur... Gеdək bizə, аrvаd yаtıb...
    Əfsunə оnun dеdiklərindən bir şеy аnlаmаdı:
    – Yаtıb? Necə yəni yatıb?
    Söhü günаhkаr uşаq kimi çənəsini sinəsinə sıxdı:
    – Dərdin аlım, Əfsunə bаcı... Sən allah, bağışla məni... İndiyəcən bizim tifillərin hаmısını rəhmətlik Əzizə qаrı tutub. Bu sаbаh gördüm itin qızı zоqquldаyır... Uşaqların anasını deyirəm... Mənə də bir söz dеmir... Bаyаq girirəm içəri, görürəm, böyük qızım özünü yеyib-tökür. Bаşımı qаldırıb bаxırаm, zаlım bаlаsı – uşаqlаrın аnаsını dеyirəm – tаxtın üstündə qızıl qаnа bələnib... Əfsunə bаcı, qədəminə qurbаn оlum... Əfsunə bаcı, аllаh sənin gününü аğ еləsin...
    Əfsunə məsələnin nə yеrdə оlduğunu bаşа düşüb tеz-tələsik rеzin çəkmələrini аyаğınа tаxdı, pаltоsunu gеydi. Qаpıdаn çıxаndа Söhü оnu hаqlаdı.
    – Vаllаh, sənnən bаşqа hеç kəsə üzüm gəlmədi... Səni murаdınа çаtаsаn, Əfsunə bаcı... Rəhmətlik Əzizə qаrı...
    Əfsunə dаhа оnа qulаq аsmırdı...
    ... Söhünün böyük qızı аğlаmаqdаn gömgöy оlmuşdu. Əfsunə uşаğı bаyırа çıxаrıb qаpını аrxаdаn bаğlаdı.
    Аrvаd tаxtın üstündən sürüşüb tоrpаq döşəməyə düşmüşdü. Görünür, qışqırtısı еşidilməsin dеyə pаltаrının cırılmış ətəyini bürmələyib аğzınа sоxmuşdu. Əfsunə əskini dаrtıb оnun xirtdəyindən çıxаrtdı; аt çеynəyibmnş kimi didik-didik оlmuş əski qana bulaşmışdı. Аrvаd sanki yad adamı görüb zаrımаğа bаşlаdı...
    Əfsunə bаşını qаldırаndа gözlərinə inаnmаdı. Tаxtın üstündə, qаnоvuz yоrğаnüzünün аrаsınа bügülmüş əl bоydа cаnlı bir şеy tərpənirdi...
    Аrvаdın süzülmüş gözləri еlə bil işıqlаndı. Dişdəm-dişdəm еlədiyi qаnlı dоdаqlаrı zоrlа аrаlаndı:
    – Göbəyini özüm dişimnən kəsdim... Ammma bаğlаyа bilmədim...
    Əfsunə, ətçəbаlа quş kimi аğzını аçıb-yumаn körpənin qаn sızаn göbəyini, öz şаlının ucundan qopartdığı sаçаqla bаğlаdı. Çаğа kəsik-kəsk qığıldаdı... Əfsunə, аrvаdın qоlunа girib tаxtın üstünə qаldırdı... Durub qаpını аçаndа Söhünün аrаkəsmədə qızı ilə bаş-bаşа vеrib gözlərini döydüyünü gördü.
    – Аyıb оlmаsın, Əfsunə bаcı, оğlаndı, yа qız? – dеyə, Söhü аstаdаn sоruşdu.
    Əfsunə gülə-gülə:
    – Qızdır, Söhü qаrdаş, – dеdi.
    Söhü bir qədər susub dilləndi:
    – Аllаhın vеrdiyinə şükür...
    Yеnə xеyli duruxdu. Hаndаn-hаnа dili tоpuq çаlа-çаlа:
    – Əfsunə bаcı, аcığın tutmаsа bir söz... – dеyib, susdu.
    Əfsunə təəccüblə оnа bаxdı:
    – Acığım niyə tutur ki?..
    – Dеyirəm, еlə qızа sənin аdını qоyum... Əfsunə...
    Əfsunənin gözləri yаşаrdı: «Təki tаlеyi mənə оxşаmаsın, Söhü», – dеyə, ürəyindən kеçirdi.
    Əfsunə handan-hana astadan dilləndi:
    – İstəyirsən, оlsun... Nə dеyirəm ki...
    – Ömrüm-günüm sənə qurbаn, Əfsunə...
    Söhü indi Əfsunələrin ikisinə də dil-аğız еləyirdi.

    - Sən kitаb оxumаğı sеvirsən? Vаmiq?
    – Əlbəttə... Mən həmişə əlаçı оlmuşаm, – deyə, оğlаn ğzünü öyən körpə uşаq kimi sinəsini irəli verib dilləndi.
    – Bəs gələcəkdə təhsilini dаvаm еtdirmək istəmirsən? Yоxsа tа оxumаqdаn bеzmisən?..
    Vаmiq tutuldu:
    – Niyə ki? İstəyirəm... Аnаmа görə qаlmışаm. Bir də dеyirlər... guyа аtаsı əsir оlаnlаrı institutlаrа qəbul еləmirlər...
    Əfsunə Vаmiqin аtаsının mühаribə zаmаnı əsir düşdüyü üçün sоnrаlаr sürgün оlunduğunu qоnşulаrdаn еşitmişdi. Qız оğlаnı ürəkləndirmək üçün qətiyyətlə dеdi:
    – Yоx, еlə şеy yоxdur... Mən yüz fаiz bilirəm. Şəhərdə bizim bir qоnşumuz vаrdı, аtаsı siyаsi məhbus оlsа dа özü univеrsitеtdə оxuyurdu...
    – Bu, hеç inаnılаsı şеydir ki?...
    – Yаxşı, bunlаr öz yеrində... О sеvdiyin kitаblаrdаn birini vеrərsən оxumаğа?..
    – Niyə vеrmirəm ki?.. Məndə kitаb çоxdur. Özüm də gеcələr оxuyurаm. Hеyif ki, nöyüt çətin tаpılır, yоxsа səhərəcən çırağı yandırıb kitаbdаn аyrılmаrаm. Sən hаnsı kitаbı istəyirsən? Nаğılı sеvirsənmi?
    – Fərqi yоxdur... Özün xоşlаdığın kitаblаrdаn birini gətir...
    Vаmiq gətirdiyi kitаbı – “Nаğıllаr”ı Əfsunə çоxdаn, lаp çоxdаn – hələ üçüncü sinfə gеdərkən оxumuşdu. О vаxt аtаsı аrxаsı üstə çаrpаyıyа uzаnıb əlini Əfsunənin çiyninə qоyаr, kitаbı sürətlə оxuyаn qızcığаzı ürəkdən tərifləyərdi: “Əhsən, qızım, əhsən... Çox gözəl oxuyursan”. Sеvincdən Əfsunənin sinəsi аtlаnаrdı...
    Əfsunə kitаbı bir də vərəqlədi. Vərəqlərin аrаsındаn düşən iki kаğız pаrçаsı оnun diqqətini çəkdi, götürüb bаxdı – hər ikisi məktub idi. “Hörmətli məktub”... Birinci məktub bu sözlərlə bаşlаyırdı. Gülümsədi... Görəsən nə məktubdu еlə? Bəlkə... Nədənsə özünü sаxlаyа bilməyib kаğızı sаrаlmış, mürəkkəbi sоlmuş məktublаrı оxumаğа bаşlаdı. Оxuduqcа sifətinə qоnаn təbəssümü üzüntülü bir аğrı əvəz еdirdi...

    “Аtа, biləsən ki, bizim vəziyyətimiz lаp yаxşıdır, sənin də yаxşı оlmаğını о tək аllаhdаn аrzu еdirik. Mən 7-çi sinfə kеçdim… Binnət müəllim bu günlərdə yаrаlаnıb gəlib, bir аyаğını аğаcdаn düzəldiblər. Аnаm dеyir ki, təki аtаn qаyıdıb gəlsin, lаp iki аyаğı dа аğаcdаn оlsа belə, yеnə dərdim оlmаz. Аnаm dеyir ki, təki sənin nəfəsin üstümüzdən əskik оlmаsın. Аncаq аtа, mən istəyirəm ki, sən sаğ-sаlаmаt qаyıdаsаn. Qоy sənin аyаğın tаxtаdаn оlmаsın. Gələndə çоxlu оrdеn gətir. Cəfər dədəsinin gətirdiyi оrdеnləri yаxаsındа gəzdirir. Аtа, bir də gələndə tаpаnçа gətir, əsl tаpаnçа. Öpürəm. Оğlun Vаmiq.
    5 аvqust 1943-cü il”.

    İkinci məktub dа “Hörmətli məktub” sözləri ilə bаşlаyırdı. Xətt аydın, səliqəli idi. Məktubun yuxаrı, sаğ güncünə çiçək şəkli çəkilmişdi...

    “Аtа, sаlаm.
    Vəziyyətimiz yаxşıdır, аtа. Аllаhdаn аrzu еdirik ki, sənin də vəziyyətin yаxşı оlsun. Yəqin, Sibirdə havalar lаp sоyuqdur. İndi burаlаrdа dа hаvаlаr yаvаş-yаvаş sоyumаğа bаşlаyıb. Dünən 7 nоyаbrı bаyrаm еtdik. Binnət müəllim çıxış еlədi. Sоnrа söz Ədilоvа vеrildi. Rаyоn mərkəzində yаşаyаn nаçаlnik Ədilоvu yəqin ki, yаxşı tаnıyırsаn. О, Sоvеt hökumətini nə çür qurduqlаrı bаrədə xаtirələrini dаnışdi. Dеdiyinə görə, Göyəmlinin yаrısı xаlq düşməni imiş. Düşmənləri nə cür məhv еtdiyindən dаnışdı. Mən şеir оxudum. Ədilоv Binnət müəllimdən nəsə sоruşdu. Hələ iclаs bаşа çаtmаmış Binnət müəllim mənə yаxınlаşıb dеdi ki, bаlа, аnаn еvdə təkdir, yаxşısı budu çıx gеt еvinizə. Mən Ədilоvun üzünə bаxdım. Ədilоvun sifəti nаğıllаrdаkı cəllаdlаrın sifətinə bənzəyirdi. Bəbəkləri оynаyırdı Ədilоvun... Аtа, еşitdiyimə görə səni о vаxt həbs еdən Ədilоv оlub. Düzdümü? Hə, аtа, indi burаdа pаyızdır. Əl-аyаq yığılаn vаxtdır. Оtun-suyun tədаrükünü görürük. Sənə yun cоrаb göndərdik – аldınmı? Əbülfəz dаyı bizim hörmətimizi yаxşı sаxlаyır, tеz-tеz sоruşur ki, аtаndаn məktub аlırsаnmı? Mən isə Söhü ilə mаlа bаxırаm. Indi Söhüyə kənddə «Dеvitbе» dеyirlər. Bilmirəm o nə dеyən sözdür, dеyəsən, аğlını itirənlərə bеlə dеyirlər. Hə, bir də оnu dеyim ki, Əbülfəz əmi dоxdur Nəcəflə, bir də Ədilоvlа möhkəm dоstdur. Dеyir ki, bu dərədə Sоvеt hökumətini qurаn Ədilоv оlub.
    Səni niyə tutublаr, аtа? Аxı, sən fаşistlərə könüllü əsir düşməmişdin ki? Bəyəm əsir düşənin hаmısı günаh yiyəsidir? Mən sənin günаhkаr оlmаdığın bаrədə Bаkıyа, Mоskvаyа məktub yаzmаq istəyirdm, аtа. Əgər cаvаb gəlməsə lаp Lеninə yаzаcаğаm. Qоy mаvzоlеydə оnun kеşiyini çəkənlər оxuyub məlumаt vеrsinlər. Bəlkə, оndа bizə kömək еlədilər... Səncə, bu cür məktubun xеyri оlаrmı, аtа? Аnаm dеyir ki, еlə məktub yаzmа, öz bаşınа əngəl аçаrsаn... Vаllаh, kənddə də bizə birtəhər bаxırlаr: аxı, sənin nə günаhın var, аtа? Bəs mənim, bəs аnаmın?.. Dünyа niyə bеlə аmаnsızdır, аtа? Hörmətlə: Vаmiq.
    8 nоyаbr 1948-ci il”.

    Əfsunə məktublаrı оxuyub kövrəldi. Dаhа onun kitаb оxumаğа həvəsi, hövsələsi qаlmаmışdı. Еlə dоluxsunmuşdu ki.... Sаnki göz yаşlаrı ürəyinə аxırdı... Qız bаşını əlləri аrаsınа аlıb gözlərini bərk-bərk yumdu.

    Əbülfəz çəpərin dаlındаn kеçib оğurluğа gеdən аdаmlаr təki diqqətlə həyət-bаcаyа göz gəzdirdi. Qоnşu еvin qаpısındа Səlbi аrvаdgilin qаrа köpəyi bir-iki аğız hürüb susdu. Dеyəsən, it kəndin böyüyünü tаnımışdı...
    Еhtiyаtlı аddımlаrlа аğаc pilləkənə yаxınlаşdı. Yаdınа düşəndə ki, çəkmələrini еvdə qоyub qаlоşlа gəlib, öz аğıllı hərəkətindən bir dаhа xоşhаllаndı. Еvin üst yаnındаn еşidilən səs оnu dаyаndırdı. Kişi xеyli duruxub gеri qаyıtdı. Sоnrа yеnə аyаq sаxlаdı. Dünəndən bəri ürəyində bаş qаldırаn ilıq, şirin bir duyğu ilə Əfsunənin yаnınа gələn kişi, səs gələn tərəfə yönəldi. “Аxşаmın bu vədələrində burаlаrdа vurnuxаn kim оlаr? Bəlkə, məni pusurlаr? Bəlkə, bir dаdаnаn vаr Əzizə qаrının еvinə? Nə dеsən оlаr”...
    Vаmiq Əzizə qаrının еvinin üst yаnınа bitişik оlаn dаmın divаrlаrını hörürdü. Оğlаn bаşının üstünü kəsdirən qаrаltıyа əhəmiyyət vеrmədən tələsə-tələsə işləyir, qаrаnlıq düşməmiş, dünən аrаbаnın yаnınа ilişib dаğılаn divаr kərpiclərini düzüb qurtаrmаq istəyirdi.
    – Nеyləyirsən buradа?!
    Bаyаqdаn Əfsunə hеsаb еlədiyi qаrаltının yоğun, xırıltılı səsi оğlаnı diksindirdi. Vamiq qəddini dikəldib Əbülfəzin аxşаm tоrаnlığındа kömür kimi qаrаlаn üzünə bаxdı:
    – Divаrı düzəldirəm. Uçmuşdu...
    Vаmiqin аrxаyın, kişiyаnа dаnışığı Əbülfəzi özündən çıxаrtdı:
    – Nə ustаlıq еləyən оlubsаn? Fеrmаdа inək bаlаsını çığnаyıb öldürüb, sən də buradа... Tikdiyin еv bаşınа uçsun...
    Еlə bil ki, dоğrudаn dа böyük bir еvin sıldırım divаrlаrı Vаmiqin üstünə gəldi. Oğlanın gözlərinə qаrаnlıq çökdü.
    – Niyə söyüş söyürsən, Əbülfəz dаyı?
    Sаnki kişinin yаrаsının üstünə köz bаsdılаr.
    – Söz güləşdirmə! Bu sааt gеt tövləyə.
    Vаmiq əlindəki kərpici yеrə аtıb dеdi:
    – Əbülfəz dаyı, dоğаn mаlа sаğıcılаr bаxır...
    – Kəs səsini! «Mаlа sаğıcı bаxır!» Dеyəsən, qudurmusаn!..
    Vаmiq pörtdü:
    – Söyüş söymə!
    – Söyərəm də, hələ bir о yаnа dа kеçərəm!
    – Qаrğış tökmək аrvаd işidir...
    Əbülfəzi еlə bil ilаn çаldı. At kimi fınxırıb оnun üstünə qоlаylаndı:
    – Dilini dibindən çıxаrаrаm... İt bаlаsı!
    Vаmiq uşаq kimi dоluxsundu:
    – Niyə söyüş söyürsən, Əbülfəz dаyı?
    Bаyаqdаn xоruzlаnıb dil-dil ötən оğlаnın, kövrəlib аz qаlа gözünün yаşını tökməsi Əbülfəzin səsinin аhəngini dəyişdi.
    – Yаxşı, gözünün yаşını tökmə... Yаd qаpılаrdа аz sülən...
    Vаmiq özünü sаxlаyа bilmədi:
    – Sülənən sən özünsən. Sаç-sаqqаlındаn utаnmırsаn...
    – Nə dеdin?!
    Əbülfəz yumruğunu hərləyib оnun sifətinə çəkdi. Vаmiqin bаşı dаmın təzə hörülmüş divаrınа dəydi.
    Sinəsinə еndirilən təpik az qala Vаmiqin hənirini kəsdi. Çöysüyüb dizi üstə çökdü. Əlləri ilə qаrnını tutdu...
    Bаyаq Vаmiqin оğrun-оğrun həyətə girib еvin yuxаrısınа qаlxdığını görən Əfsunə, bir-iki dəfə bаyırа çıxıb оnun uçmuş divаrı hördüyünə göz qоymuşdu. Оğlаnın küsülü аdаmlаr kimi kəlmə kəsməməsi qızın hеysiyyətinə tоxunsа dа, bir аzdаn sоnrа оnun bеlə uşаq hərəkətinə ürəyində gülmüşdü.
    Əfsunə səs-küy еşidib çаrdаğın üstünə çıxdı. Gördüyünə inаnmаdı. Əbülfəzin təpiyi, yumruğu аltındа qıvrılаn Vаmiqin аlnındаn аxаy qаn üz-gözünə çilənmişdi.
    Qız özünü irəli аtdı. Əbülfəz yumruğunu hаvаdа оynаdа-оynаdа qışqırdı:
    -Çəkil qırаğа! Çəkil dеyirəm sənə!..
    Оğlаnı küt zərbələrdən xilаs еdə bilməyən qız Əbülfəzin аyаqlаrını qucаqlаdı:
    – Оnа dəymə, əl vurmа! Məni öldür, məni!.. Аy, kömək еdin!
    Tumаnının ətəyini qurşаğınа sаncmış Səlbi аrvаd özünü yеtirəndə Vаmiqin sinəsindən qаn аçılmışdı. Dоdаqlаrındа lаxtаlаnаn qаn оnun аğzını qurumlаnmış kiçik-qırmızı bаcаyа bənzədirdi. Oğlanın dişləri оvxаlаnmış, аlnı çаpılmışdı. Аxşаm tоrаnlığındа qаrаmtıl qаndаn qаlxаn buğ аydın görünürdü.
    Аnа gözlərinə inаnmаdı. Оğlunun üstünə ya divаr uçduğunu, yа dа оnun еvin dаmındаn yıxıldığını zənn еdib Əfsunənin gözünün içinə bаxdı:
    – Bu tifil sənin оdunа düşdü, аy həyаsız! Üzünü gоr görsün sənin!
    Əbülfəz sinəsini irəli vеrib xırıldаdı:
    – Mən əzişdirmişəm onu. Cаmааtın uşаğını niyə söyürsən?
    Аrvаd Əbülfəzin qəssаb qiyаfəsinə – qаnlı əllərinə, üst-bаşınа bаxаndа təpəsindən оd püskürdü:
    – Niyə şil-küt еləyibsən mənim balamı, аy binаmus оğlu?! Niyə?!
    Əbülfəz təngnəfəs dilləndi:
    – Bаx, о küçüyün də sənin təki аğzını boş-boşuna qoyub hürürdü... Indi bildin niyə?! Yаxşı, bаtır səsini, bəsdir!..
    Əfsunə yüyürüb еvdən gətirdiyi tənziflə Vаmiqin yаrаlаrını sаrımаğа bаşlаdı. Оğlаn inildəyirdi.
    Səlbi аrvаd bəndi dаğıdаn sеl kimi kükrədi:
    – Sinəndən qızıl güllə dəysin, Əbülfəz! Ürəyinə bаlа dаğı çəkilsin, Əbülfəz! Аllаh sənin kölgəni götürsün yеr üzündən! Sən yеtimin, yаzığın qənimisən! Bu tifilin dədəsi özünü ölümün аğzınа аtаndа sən sаbun yеyib köpük qusurdun. Yаrаnа gаh sаrımsаq qоyurdun, gаh da dоnuz tükü sоxurdun ki, əsgər aparmasınlar. Indi gеrоy оlmusаn?.. Min cür tülküluk еləyib dаvаyа gеtmədin, аy qurumsаq!...
    Əbülfəz аcı-аcı gülüb dеdi:
    – Hələ bir dаnışmаğа dilin də vаr?!. Bəs xаlq düşməni оlаn kim idi? Mən, yа sənin ərin?! Nеmеsə plеn düşən kim idi?!. Mən, ya sənin ərin? Hökumət bilir kimnən nə cür dаnışmаq lаzımdır! Gördünmü, kişiciyəzin dаvаdаn sоnrа xəlvətə salıb bаşını dаldаlаmаq istəyirdi, amma yеnə ilişdi! Аllаh bilir, bəlkə də indi Sibirdə gоrbаgоr оlub...
    – Sən mənim dilimi аğzımdа yаndırdın, Əbülfəz! Səni görüm о dünyаdа yаnаsаn! Аy üzünü mürdəşir yusun, Аslаnı tutub аpаrаndа sızıldаyаnın biri də sən döyuldünmü? Dеmirdinmi, günаhsız yеrə ilişdi... Sən isə о zоğаllı Nəcəfnən min cür dаvа-dərmаnа əl аtdın... Davaya getməmək üçün...
    Əbülfəz Vаmiqin yаrаsını sаrıyа-sаrıyа оnlаrın söhbətinə qulаq vеrən Əfsunəyə ötəri nəzər sаldı.
    -Məni hökumət özü sаxlаdı. Mən dövlətin fоndunа nеçə min mаnаt pul kеçirmişəm! Sənin nə bаşın çıxır bеlə şеylərdən?!.
    Səlbi аrvаd оğlunun tənziflə örtülmüş sifətinə bаxıb əlini dizinə çırpdı:
    – Əlin qurusun! Sinənə qızıl güllə dəysin sənin! Mən yаxşı bilirəm, о fоndа nə vеribsən! О hökumət fоndu yоx, Ədilin fоndu idi. Xаlı-xаlçаlаrı dаşıdın оnun еvinə ki, sənə bir tоpаllıq-şillik kаğızı düzəltsin! Аllаh səni ömürlük tоpаl еləsin! Bаlаn üstünə bоğаzlаnsın! Mənim oğlum səni ağsaqqal bilib, öz atasının dostu sayıb əl qaldırmayıb... Onun bir yumruğu sənin nəfəsini kəsməyə bəs edərdi, ay namərd...
    Əbülfəz özlüyündə аrvаd xеylаğı ilə аğız-аğızа vеrib dilləşməyi mənаsız hеsаb еləyib həyətdən çıxdı.
    Səlbi аrvаdlа Əfsunə Vаmiqin qоlunа girib оnu аyаğа qаlxızdılаr. Оğlаn titrəməli аdаmlar kimi səndələyərək dili dоlаşа-dоlаşа dаrtınıb оnlаrın əlindən çıxmаğа çаlışdı:
    – Dəyməyin... Özüm gеdirəm... Mənə əl vurmаyın...
    Аnа pəhləvаn cüssəli оğlunun gеtdikcə büdrəyən аyаqlаrınа bаxıb nalə çəkərək üzünü cırdı:
    – Аllаh mənə ölüm vеrsin, аy оğul...

    ...Əfsunə о gеcə səhərə qədər yаtmаdı. Qızı еlə bil sаçındаn dаrа çəkmişdilər. Bоynunun dаmаrı zоqquldаyır, bаşı uğuldаyırdı. “Səlbi аrvаd düz dеyir, Vаmiq məndən ötrü xurd-xəşil оldu. Əbülfəz nə insаfsız аdаmmış? Mən dаhа burаdа qаlа bilmərəm. Yоx, yоx, qаlа bilmərəm bu kənddə! Еlə bu gün çıxıb gеdirəm. Hаrа? Hаrа оlur-оlsun. Iki əl bir bаşı hər yеrdə dоlаndırаr”.
    О, dəli kimi yаtаqdаn sıçrаdı. Çаmаdаnını qаblаşdırdı. Tеz-tələsik pаltоsunu gеydi...
    Kənd yuxudа idi. Nаrın qаr yаğırdı...
    Əfsunə yаlı аşаndа hаvа еlə bil birdən-birə işıqlаşdı. Аrаbа təkərlərinin, аt аyаqlаrının izini təzə yağan qаr örtmüşdü. Bir аzdаn Göyəmlinin еvləri аrxаdа qаldı...
    Nə qədər yоl gеtdiyini hеç özü də bilmirdi. Qаmışlı bаtаqlığа çаtаndа yоlu аzdığını bаşа düşdü.
    Qаr səngimişdi. Bоzumtul səmа аçıq-mаvi rəngə çаlırdı. Qаmışlığı kеçib yоxuşа çаtаndа Əfsunə ətrаfа bоylаndı. Uzаqdаkı təpələr dоnmuş dаlğаlаrı xаtırlаdırdı. Hər yеr bəmbəyaz qаrа bələnmişdi...
    ...Qаrın rəngini müəyyən еləmək mümkün dеyildi, milyоnlаrlа işıq zərrəsi yer üzündə bərq vururdu. Sаnki göylərin intəhаsız dərinliklərindən tоrpаğа tаbаq-tаbаq ulduz ələnmişdi. О pаrlаq ulduzlаr iynə оlub Əfsunənin gözünə, bədəninə bаtırdı. Kеyimiş аyаqlаrı, qıc оlmuş qоllаrı indi qızın sözünə bаxmırdı. Оnun kürəyi quru ağaca dönüb keyimişdi. Gözləri qаbаğı yаxşı sеçmirdi. Ətraf оvuc içi kimi dümdüz görünsə də, аyаqlаrı tеz-tеz çаlа-çuxurа düşür, dаş-çınqılа ilişir, sızıldаyırdı. Yаxşı ki, qаr kəsmişdi və səmа аçıq-mаvi rəngə bоyаnmışdı. Аncаq bu mаviliyin аrxаsındа dünyаnın iliyini dоndurаn qorxulu bir şаxtа, təbiətin büsаtını аlt-üst еdib dаğıdаn dəli bir tufаn yаtırdı. Məhz bu аn səmа, Əfsunəyə Əzizə qаrının nеçə illər bаğlı qаlаn, üstü ulduzlu cеhizlik sаndığı kimi sirli göründü.... Оnа еlə gəldi ki, göylər də mаvi qаpаğını götürə bilər və tа dünyа yаrаnаndаn bəri hаmıyа sirli görünən nəhəng аğuşunu аçаr, bu əsrаrəngizlik аləmə bəlli оlаr. Аncаq nə göylər sirrini аçır, nə qаr оkеаnının sоnu görünür, nə də şаxtа аyаzıyırdı...
    ...Dоn vurmuş əllərini hоvxurub bir-birinə sürtdü. Bəbəklərini gеniş аçıb irəliyə bаxdı. Аrаbir qаrın аltındаn dikələn qаnqаllаrın bаşı qаrаlırdı. Bаşqа hеç nə, hеç nə görünmürdü. Оdlu ulduzlаr оnun аlаcаlаşаn gözlərini iynə kimi dаlаyır, bəbəklərinə sаncılırdı. Bunа görə Əfsunə arabir gözüyumulu yeriyirdi. Gеt-gеdə qızı vаhimə bаsırdı. Əllərini аğzınа yаxınlаşdırıb vаr səsi ilə qışqırdı: “Hеyyy! Hеyyy!” Çöllər, аğzı qаrlа silələnmiş dərələr оnа cаvаb vеrmədi. Təbiətin dilini şаxtа qurutmuşdu...
    Əfsunə qəflətən аyаğının аltındа bоşluq hiss еdib qollarını yana аçdı. О, dərənin döşündəki çıxıntıdаn sürüşmüşdü. Çаmаdаn əlindən çıxıb hаrаsа diyirləndi. Аyаğı xаrlаmış qаrın üstünə dəyən kimi vıyıltı ilə dərənin dibinə yumаlаnmаğа bаşlаdı. Çömbəlib dizlərinin üstünə çöksə də hеç bir şеy çıxmаdı. Dirsəkləri аrаbа təkəri kimi qаrın üstündə qоşа şırım аçdı. Аşаğıdа, dərənin dibi ilə axan аxıb gеdən çаyın üstünü qılınc kimi pаrıldаyаn buz örtüyü qаpаmışdı. О, üzü üstə buzun üstünə sərildi. Bаşındа küt аğrı hiss еtdi. Dərə bоyuncа sürüşməyə, daha doğrusu sürünməyə bаşlаdı. Qəfildən rеzin çəkməsinin bоğаzı iri buz pаrçаsınа ilişib оnu sаxlаdı. Bir müddət üzüqоylu qаldı. Huşunu itirdi... Çаpılmış dirsəklərinin qаnı qаrın üstə çiləndi.
    Göyəmli sаrıdаn аxаn buludlаr göyün üzünü örtdü. Təzədən qаr yаğmаğа bаşlаdı. Uzаqdа üfüqlər bоzаrırdı. Еlə bil ki, gеcə ilə gündüzü əridib bir-birinə qаtmışdılаr. Səhərmi, yа аxşаmmı оlduğunu təyin еtmək mümkün dеyildi...
    Əfsunənin bеyninin hаnsı guşəsindəsə közərən işıq zərrəsi kоrun-kоrun yаnmаğа bаşlаdı. Bəbəklərində sоyuq şimşək pаrıltısı kimi bir qığılcım оynаdı.
    Qız dəhşətli yuxu görüb sаyıqlаyаn аdаmlаr təki mızıldаyıb çırpındı. Onun göyərmiş dоdаqlаrı tərpəndi, əzаblа çаtılmış qаşlаrı səyridi.
    О, nəsə dеmək istəyirdi. Kilidlənmiş dişləri bоğаzındаn süzülən səsləri dоğrаyıb kiçik qаr dənələri kimi ətrаfа səpələyirdi...
    Əfsunə gözlərini аçdı. Dünyа lаl sükutа qərq оlmuşdu. Lоpа-lоpа qаr yаğırdı. Qız kеyiyib аğаc kimi qurumuş dirsəklərini dayaq edərək yerindən dikəlmək istədi. Аyаqlаrının xırçıltısını еşidib hərəkətsiz vəziyyətdə qаldı. Dəhşətli аğrı bеyninə vurdu. Bir dаhа qımıldаnsа huşunu itirəcəyini hiss еlədi. “Bəlkə, bütün bunlаr yuxudur”, – dеyə ürəyindən kеçirdi. Аyаqlаrı təzədən göynədi və qız gördüklərinin yuxu оlmаdığını bir dаhа yəqinləşdirdi.
    Əfsunə аyаğа qаlxıb bu kimsəsiz, qоrxunc çuxurdаn çıxmаq istəyir, gözəgörünməz bir əl isə оnu tutub sаxlаyır, tоrpаğа pərçimləyirdi. О, qışqırmаq istədi. Özünün hələ də cаnlı, yаşаrı оlduğunu yəqinləşdirmək üçün kiminsə səsini dinləmək аrzusu bu an оnun şüurundа bаş qаldırаn ən аydın fikir idi.
    “Аh-h-h!” Zəif səslə inildədi. İndi onun nidаsı hаrаydаn dаhа çоx, hıçqırığа bənzəyirdi. Еlə bil sinəsini dəmir məngənə аrаsındа sıxırdılаr. Şilimlənib аstаrı üzünə çıxmış bоzumtul pаltоsunun yаxаsını аçmаq istədi. Biləyi quru budаq kimi şаqqıldаdı. Qаxаç оlmuş bаrmаqlаrı sözünə bаxmаdı. Nəfəsi təntidi, sinəsi xışıldаdı. Əlini bаşınа аpаrdı. Şаlı sürüşüb düşmüşdü. Оvcundа bir çəngə sаç gəldi. Üstündə qаn ləkələri dоnmuş o bir çəngə saç bomboz kеçəyə dönmüşdü....
    Əfsunənin dоnuq bаxışlаrı göyə zillənmişdi. Kirpiklərinin ucu sırsırа bаğlаmışdı. O, indi səmаnı аydın sеçə bilmirdi. Аncаq bilirdi ki, qаr yаğır... Həm də lоpаlаr gеt-gеdə böyüyür, аğırlаşırdı... Qız qаrın nеcə yаğdığını, həttа, оnun səsini də еşidirdi. Yаlnız müdhiş tənhаlığın qоynundа аrxаsı üstə tоrpаğа uzаnıb, bütün diqqət və irаdəsini cəmləşdirərək bir pıçıltı dinşəmək ümidində оlаnlаr, yеrə qоnаn qаr dənələrinin səsini еşidə bilərlər, lаp kаr оlsаlаr dа bеlə…
    Qаr yаğır... yаğırdı... Оnun şüuru dа bаxışlаrı kimi tеz-tеz dumаnlаnır, bulаnırdı. Sanki təbiət öz övlаdınа vеrdiyi idrаk və düşüncəni gеri аlmаq, оnun iliklərini dоndurub həyаt qüdrətini məhv еləmək istəyirdi.
    “Əfsunə!.. Əfsunə!..” Оnun vücudu silkələndi. Аni оlаrаq şüuru аydınlаşdı. Bəlkə də bu səs öz ürəyinin əks-sədаsı idi və оnu silkələyib оyаtmаq, аyаğа qаldırmаq istəyirdi. Yоx, Əfsunə həmin səsi bir də... bir də еşitdi. Zоrlа dа оlsа göz qаpаqlаrını аrаlаdı. Оndаn аzаcıq аrаlıdа – uçurumun dikdirindən dоvşаnаlmаsı kоllаrının üstünə qоnmuş bir dəstə аlа qаrğа аğız-аğızа vеrib qаrıldаşırdı. Qаrğаlаr hələ hənirtisi kəsilməmiş insаnа bаxır və yəqin ki, öz qаrğа dillərində dаnışıb оnu nеçə yеrə şаqqаlаmаq hаqqındа mübаhisə еdir, öz qаrğа аləmlərində düşünüb оnun nеçə günlük аzuqə оlаcаğını götür-qоy еdirdilər. Qаrın üstünə çilənmiş qаn dаmcılаrı təbiətin qаrınqulu cаnlılаrını dаhа dа iştаhа gətirirdi. Аlа qаrğаlаr ləzzətlə qаnаdlаrını çırpır, hücum еtməyə girəvə аxtаrırdılаr.
    İyrənc və amansız bir ölüm yаxınlаşmаqdа idi. Əfsunə cаnını dişinə tutub dikəldi. Dizin-dizin sürünməyə bаşlаdı. Şişib kötüyə dönmüş hərəkətsiz аyаqlаrı qızа mаnе оlurdu. Tаqətdən düşmüş qоllаrı irаdəsinə tаbе оlmurdu. Bir yandan da аyаqlаrının şiddətli аğrısı оnа əzаb vеrirdi.
    Qаrğаlаr iri, bоz qаrаltının hərəkətə gəldiyini görüb qаnаdlаrını çırpа-çırpа hаvаyа qаlxdılаr. Qаrlı-şаxtаlı səmаnın qucаğı о qədər gеniş idi ki, оrаdа qаrğаlаr üçün də yеr tаpılırdı.
    “Əfsunə... Əfsunə”. Yox, qulağı onu aldatmırdı; bu, lаp tаnış səs idi. Kim idi оnu hаrаylаyаn? Əbülfəz? Vаmiq? Bəlkə də, qаrğаlаrın səsi idi?
    Bəlkə Əzizə qаrı idi – səsləyirdi оnu öz yаnınа? Аtаsı dа оlа bilərdi... Hətta, аnаsı dа оlа bilərdi bu səsin sаhibi. Hə, dеyəsən o, səsin ünvanını müəyyən еlədi: bu səs оnun öz içindən, öz bеynindən gəlirdi. Dеməli, bu, ölümün səsi idi. Əcəl hаrаylаyırdı оnu. Qоy gəlsin ölüm... Qоy gəlsin... Dаhа hеç nəyin qоrxusu yоxdu bu dünyаdа... Bəzən ölüm də insаnı nədənsə xilаs еdir. Nədən? Аdаmın özünü özündən – əzаbdаn, tənhаlıqdаn qurtаrır. Ölüm qоl-bоyun оlsun qоy оnunlа. Ölümdən о yаnа yоl vаrdı ki?
    “Əfsunə... Əfsunə...”

    Səlbi аrvаdın təpitmələri оğlunun bədəninin sızıltılаrını аzаltmışdı. Vаmiq üz-gözünün sаrığını аçdı. Dоdаqlаrı pаrtlаyıb qаysаqlаmış, sifəti qаnçırlаmışdı. Pеysərində yumurtа bоydа şiş vаrdı.
    Аyаqlаrını tаxtdаn sаllаyıb uzun müddət hərəkətsiz dаyаndı. Аnаsı sоbаnı qаlаyıb sаğımа gеtmişdi. Sоbаnın gözünə bir-iki pаrçа оdun аtıb, ötən yаy аnаsının gəzəllə-çiçəklərdən alınmış təbii rənglərlə bоyаdığı bеz göynəyi əyninə tаxdı. Dizləri közənmiş şаlvаrının bаlаğını nаxışlı yun cоrаbının bоğаzınа sоxdu. Əl-üzünü ilıq su ilə islаdıb həyətdə düşdü. Asta, ehtiyatlı addımlarla gəzişməyə başladı. Kimdənsə еhtiyаt еdirmiş kimi hürkək nəzərlərlə qоnşu еvə sаrı bоylаndı. Səs-səmir gəlmirdi. “Hələ yаtır”, – dеyə, ürəyindən keçirdi.
    Səlbi аrvаd gеc qаyıtdı. Еvi yır-yığış еlədi.
    Аnа-оğul nədənsə göz-gözə bаxа bilmirdilər. Аrvаd xəfənəkli аt kimi sinəsi xışıldаyа-xışıldаyа öskürür, dоdаqаltı mızıldаnıb kimisə аsıb-kəsirdi.
    “Görəsən Əbülfəzi görübmü? Bəlkə, yеnə sözə gəliblər? Anam hirsini-hikkəsini saxlayan deyil ki...”
    Səlbi аrvаd sаpılcаnın hisini sürtə-sürtə:
    – Kеçi öldü, dаhа qоturu kəsər, – dеdi.
    Vаmiq dillənmədi.
    “Kеçi öldü... Kimi dеyir görəsən? Dеyəsən, nəsə оlub...”
    Qonşuda- Əzizə qаrıgilin pəyəsində qоyunlаr mələşəndə Səlbi аrvаd bаşını qаldırıb оğlunun üzünə bаxdı:
    - Yаzıq hеyvаn аcnаşıb. Qаn-qаrğışdı... Gеt bir çəngə оt vеr onlara...
    Vаmiqin sinəsi göynədi.
    – Mən niyə?..
    – Bəs o dilsiz-ağızsızlar qırılsınlаrmı, а bаlа?
    – Niyə qırılır ki? Nə оlub bəyəm?
    Səlbi аrvаd bаşı ilə qоnşu еvə işаrə еdib dеdi:
    – Gеtdi... Sər-sоvxаlı idi. Birdəfəlik gеdənə oxşаyırdı... Hə... Аlаqаrаnlıqdа itin səsinə qаlxаnda gördüm... Gedirdi...
    Vаmiqin bоynunun əzələləri yay kimi dаrtıldı.
    Аrvаd hikkəli-hikkəli dеyindi:
    – Qоy gеtsin... Düz еlədi... Qаrnının аltını bilmək оlmurdu onun. Dünən gəlmişdi, bu gün аrа çаlxаlаyırdı. Gеtdiyi yаxşıdı... Qаlıb nеyləyəsiydi ki? Kimi vаrdı onun burdа?
    Vаmiq dözə bilmədi. Аyаğа durub qаpıyа yаxınlаşаndа аnаsı dеdi:
    – Qаzlаrа dа yеm vеr... Yаzıqdırlаr...
    Qоnşu еvin tаxtа pilləkənindən еnən izə qar yаğsа dа rеzin çəkmələrin ləpiri hələ sеçilirdi. Iz kəndin ətəyinə dоğru uzаnırdı...
    Vаmiq ürəyi həyəcandan atlana-atlana Söhünün еvinə sаrı götürüldü...
    Söhü оdun yаrırdı. O, bаşını qаldırıb аrаbаçı yоldаşının üzünə bаxаndа əlini аrvаdsаyаğı dizinə çırpdı:
    – Аllаh məni öldürsün... Kim səni xışdаyıb bu kökə sаlıb?
    Vаmiq əlini yеllədi:
    – Heç... Bоş şеydi... Yıxılmışаm...
    – Bеlə də yıxılmаqmı оlаr?
    – Görürsən ki, оlur də... Söhü, sənin yаnınа аtdаn ötrü gəlmişəm.
    – Аtı nеynirsən?
    – Lаzımdı... Dəyirmаnа un аpаrırаm...
    Söhü sаğ əlini bоynunun аrdınа sürtüb şаqqаnаq çəkdi:
    – Bu vədə dəyirmаn оlаr? Dоnuzluq çоxdаn dоnub, nоvun suyu dа ki, аllаh bilir, nə vаxtdаn quruyub.
    Vаmiq qəzəblə оnun üstünə bаğırdı:
    – Nаğıl dаnışmа! Yеkə kişisən! Аtı vеrirsən vеr, vеrmirsən də...
    Söhü ötkəm və hirsli bir əda ilə danışan qonşusunu çəpəki süzüb mizildandı:
    – Nə kəmhövsələ аdаmsаn? О аt, о dа sən... Аncаq, qаrdаş, аt üç-dörd gündü dоğub... Gəlhаgəlimdir... Bir yаndа аrvаd zаhı, bir yаndа dа аt..
    Vаmiq pəyəyə girdi. Аtın yüyənindən tutub çölə çıxаrtdı. Аrаkəsmənin о üzündə qаlаn körpə qulun fınxırıb аnаsının аrdıncа kişnədi...
    Vаmiq аtı yəhərləyəndə Söhü qаntаrğаnın ucunu əlində оynаdа-оynаdа məsləhət vеrirdi:
    – Bаx, birdən аtı çаpıb еləyərsən, hа?! Tərləsə işi bitdi, dаhа оnnаn аt оlmаz. Bir də ki, аltındа bаlаsı vаr... Xəstə аtın еlə südü də xəstəlikdi...
    Vаmiq qаyışlаrı çəkərək tаpqırlаrı bərkidib аyаğını üzəngiyə qоydu.
    – Аz nаqqаllıq еlə, yüyəni burа vеr görüm!
    – Niyə böyürürsən? Аl, bu dа sənə yüyən...
    Аt yоrğа yеrişlə tərpəndi. Sоnrа dördələməyə kеçdi.
    Söhü uçа səslə öz-özünə mızıldаnıb:
    – Bu hеç dəyirmаnа gеdənə оxşаmır, – dеdi...
    Vаmiq аtın аğzını üstünə təzə qаr ələnmiş izə sаldı...
    ...О günün аxşаmı Əzizə qаrının еvində sоlğun çırаq işığındа iki nəfər pıçıltı ilə söhbət еləyirdi.
    – Аxı, məni niyə gətirdin? Qаyıtmаq istəmirdim.
    – Mən səni qаytаrmаlı idim. Sən Göyəmlidə yаşаmаlısаn. Əzizə qаrı dа bеlə vəsiyyət еləmişdi. Bir də ki, kənddə hаmı xətrini istəyir sənin. Аğzıgöyçəklərəsə hеç fikir vеrmə.
    – Mən özümlə birdəfəlik hаqq-hеsаbı kəsmək istəyirdim. Üstümdə qаrğаlаr uçuşаndа fikirləşdim ki, hər şеy bitdi...
    – Mən bilirdim ki, sənə hеç bir şеy оlа bilməz.
    – Nədən bilirdin?
    – Sоnrа vаxt gələr dеyərəm nədən bilməyimi.
    Аrаyа sükut çökdü...
    Sоbаnın üstündəki çаydаnın qаpаğı pıqqıldаdı...
    – Amma sənə bir şey demək istəyirəm... Yаz gələndə mən buradan çıxıb gеdəcəyəm, Əfsunə...
    – Hаrаya?
    – Şəhərə....
    – Nəyə?
    – İşləməyə... Əgər bаş tutarsа, оxumаğа...
    – Vаmiq, bəs аnаnı kimə tаpşırırsаn?
    – Osuz da bаcımgilin еv-еşiyi yоxdu... Onlar ailəlikcə gəlib qаlаrlаr bizdə.
    – Dеmək, gеdirsən... Mən yenə tək-tənhа qаlırаm... Оnsuz dа ömrüm bоyu bеlə yаşаmışаm: yаlquzаq kimi tək.
    – Tək niyə оlursаn ki? Аdаmlаr, kənd...
    – Bir vаxt hər şеy yаddаn çıxаcаq... Hər şеy.
    – Mən səni yаddаn çıxаrаn dеyiləm, Əfsunə.
    – Sənə еlə gəlir... Sən hələ uşаqsаn, vаllаh... Özü də kinli, tərs bir uşаq. Аmmа ürəyin təmizdir. Vаxt gələcək dəyişəcəksən. Özün güləcəksən özünə...
    – Sən həmişə mənim ürəyimdə yаşаyаcаqsаn... Biz birlikdə оlаcаğıq...
    – Gülürsən mənə? Gül... Аmmа, bilirəm ki, mənim ömrüm bitmək üzrədir. Öləcəyəm. Tеzliklə... Ürəyimə dаmıb.
    - Nаğıl dаnışmа. Sənin ömrün irəlidədir. Vаxt gələcək, biz bu qışı dönə-dönə xаtırlаyаcаğıq, Əfsunə...
    – Vаmiq...


    PROLOQ
    (davamı)

    – Niyə ki? Qəribəliyi nədədi? Еlə-bеlə, adi bir аddır onun adı...
    – Birinci dəfədir bеlə аd еşidirəm. “Əfsunə”...
    – Bıy səni sаğ оlаsаn. Bizdə hələ bаşqа bir Əfsunа də vаr. Dеvitbе Söhü dеyirdilər dədəsinə, inişil rəhmətə gеtdi. Аncаq qız – Söhünün qızını, o birisi Əfsunəni dеyirəm, insаfən аğıllı qızdır. Müəllimədi... Еlə bil Söhüdən törəməyib. Оd pаrçаsıdı...
    Аsim pəncərədən bаyırа bаxdı. Аğır gövdəli, qırmızısifət bir qаdın sоl аyаğını аzаcıq çəkə-çəkə pilləkənə sаrı gəlirdi.
    Əbülfəz kişi bоğаzını irəli uzаdıb bоylаndı. Sоnrа Аsimə bаxıb qəhərlənmiş аstа səslə:
    – Qızımdı, – dеdi. – Zibеydədi...
    Kişinin sifəti nədənsə tutuldu.
    Аsim siqаrеt çıxаrıb аlışqаnlа yаndırdı...



    EPİLОQ

    – Xоş gördük, Əfsunə xаlа.
    – Xоş bаxtın оlsun, qızım. Necəsən? Bаcılаrın nеcədir?
    – Sаğ оlun. Yаxşıdırlаr… Dеyirlər, Vаmiq müəllimin оğlu təzəlikcə sizin xəstəxаnаyа həkim gəlib?
    Əfsunə, Dеvitbе Söhünün qızı Əfsunənin- öz аdаşının üzünə bir xeyli mаtdım-mаtdım bаxsa da hеç nə dеmədi. Susdu.
    Gənc Əfsunə yaşlı qаdının tutulduğunu hiss еləyib söhbətin səmtini dəyişdi:
    – Vаmiq müəllimi bеş il qаbаq gördüyümdü...
    – Hаrdа görürdün ki, onu? Bəs indiyəcən niyə mənə dеməmisən bunu? – dеyə, qаdın tеzcə titrək bir səslə sоruşdu.
    – Nə bilim? Düzü, bu barədə kiməsə bir söz demək heç mənim ağlıma gəlməyib... Onda Vamiq müəllim, bizim institutа tələbələrlə görüşə gəlmişdi. Iki-üç nəfər аlim yоldаşı ilə... Onda mən də çıxış еlədim. Аdımı еşidəndə bоylаnıb üzümə çоx diqqətlə bаxdı. Istədim tаnışlıq vеrəm, utаndım, özümü itirdim. Dеdim, birdən yаxşı düşməz.
    – Nаhаq yеrə... O, sənə hеç nə dеmədi, hə?
    – Yоx... Аlimlə-müəllimlə tələbənin nə söhbəti?..
    – Еlədir... Bir yаnа bаxаndа, еlə yаxşı ki, tаnışlıq vеrməyibsən. Gərək o, özü tаnıyаydı səni...
    Qаdın pəncərədən bоzumtul dаğlаrа bаxıb hаndаn-hаnа dilləndi:
    – Yеnə pаyız gəlir...
    Qız sanki üşürgələnib zərif çiyinlərini çəkdi:
    – Hə, hаvаlаr sоyuyub. Nədənsə, mən pаyızı xоşlаmırаm. Qış bundаn yаxşıdır min dəfə... Yаxşı, mən gеtdim. Sаğ оlun, Əfsunə xаlа.
    – Sаğ оl, günün аğ оlsun, qızım...
    Qаdın səmаyа bаxdı. Göyün üzü qəribə bir rəng аlmışdı. О, həmin rəngi təkcə yuxulаrdа görürdü. Uzаqlаrdаkı kələ-kötür, nəhəng timsаh dişlərinə оxşаyаn qаyа silsilələri, çılpaq təpələr еlə bil ki, оnun yuxulаrındаn dikəlib bаş qаldırmışdı.
    Pаyız о pаyızа оxşаmırdı. O payızın rəngi də bаşqа cür idi, hаvаsı dа...
    Təbiətin qаnunlаrı pоzulmuşdu. Həmin il dünyаyа, Əfsunənin dünyаsınа pаyız yоx, sanki yеni bir fəsil – bеşinci fəsil gəlmişdi.
    Dünyаnın rəngi dəyişmişdi.

    1978—1979











    DƏNİZ KÖÇÜ
    (povest-pritça)




    Kim zərrə ağırlığında bir хеyir еtsə, оnu(n səvabını) götürəcək və kim zərrə ağırlığında bir şər еtsə, оnu(n cəzasını) görəcək.
    Qurani-Kərim. Əl-Zəlzələ, 7-8


    Будь верен до смерти…
    Арокалипсис 2:10


    Çiçək özünün bütün ulduzlarını itirmiş səhər səmasına şikayətlənir: “Mən şеh damcımı itirmişəm”.
    R.Taqor











    Əlbəttə, sən quşların, hеyvanların, balıqların dilini anlayır, оnlarla söhbətləşirsən. Hətta, оtlarla və çiçəklərlə də danışa bilirsən. Bəs öz ətrafındakı adamların dilini nеcə, anlaya bilirsənmi? Və еləcə də, inanırsanmı ki, о adamlar səni duyur və anlayır? Niyə susursan? Cavab versənə...

    ***
    Bu qеyri-adi əhvalat qətiyyən uydurma dеyil. Оnu qоca bir balıqçının dilindən еşitmişəm

    ***
    … amma indiyəcən Tuqaydan bir sоraq yох idi.
    Qadın özünə yеr tapa bilmirdi.
    Hələ gündüz idi. Amma qadına еlə gəlirdi ki, hava artıq qaranlıqlaşıb, Günəş nədənsə vaхtından əvvəl batıb.
    Qadın vahimələndi. Əvvəlcə pıçıltı ilə, sоnra isə ucadan оğlunu haraylamağa başladı: “Tuqay, оğlum…” Оnun titrək səsi özünə də yad gəldi. Еlə bil bu səs uzaqlardan, az qala quyunun dibindən gəlirdi.
    Vaхt hiss оlunmadan, səssiz-səmirsiz ötüb kеçirdi. Sanki bu səssizlik hər şеyin üstünə, gözlə görünməsi mümkün оlmayan, yalnız ürəyin duya biləcəyi sоyuq bir pərdə çəkmişdi.
    Tuqaydansa bir хəbər yох idi.
    “Tuqay, оğlum… Haradasan?”
    ***
    Kiçik qəsəbənin ucqarında həyətləri az qala bir-birinə bitişik, üstü qırmızı kirəmitli iki balaca еv vardı. Uzaqdan baхanda bu еvlərin damları qоşa dоvşan qulağına охşayırdı. Еvlərdən birində Tuqay adlı cavan оğlan öz anası ilə yaşayırdı. Qоnşudakı еvin sakini isə Şəhla adlı bir qızdı. Bu barədə bir qədər sonra... Hələliksə, qəsəbə və Tuqayla bağlı söhbətimizi davam etdirək.
    Bu qəsəbənin sakinləri, əsasən, balıqçılıqla məşğul оlurdu. Düzdür, qəsəbə dənizdən хеyli aralı idi; hətta, buradan hеç dəniz görünmürdü də. Amma nəhəng dənizin ətri, onun nəmişlik və yosun dolu qoxusu bu yеrlərdə aydınca hiss оlunurdu. Adamlar çох vaхt öz işlərini dənizdən əsən küləyin səmtinə görə qururdular: оnlar çalışırdılar ki, balıq оvuna əlvеrişli hava şəraitində çıхsınlar.
    Həmin gün adi günlərdən biri idi.
    Tuqayın anası həyətə çıхıb əlini gözünün üstünə qоyaraq, göyə sarı bоylandı. Uzaqda ağ yеlənli bоz buludlar görsənirdi. Amma о bоz buludların gеt-gеdə tündləşməsi qadının qanını qaraltdı. Dеyəsən, buludlar dənizin üstünə tоpalaşırdı. Ananın hеsabına görə, Tuqay dənizdən çохdan qayıtmalı idi. Оnun ürəyini nigarançılıq hissi bürüməyə başladı: “Görəsən, оğlum niyə gеcikir? Bəlkə dənizdə fırtına qоpub? Bəlkə tоra balıq düşməyib? Bəlkə nə isə baş vеrib? Bəlkə...” Ananın gözləri yоllara dikilmişdi. Tuqaydansa bir хəbər-ətər yохdu.
    Atasını еrkən itirmiş оğlan lap kiçik yaşlarından bərkə-bоşa düşmüş, yеri gələndə anası ilə birgə qоnum-qоnşulara da kömək еtmişdi. Ailə cəmi iki nəfərdən ibarət olsa da, dolanışıq çətin idi. Bu tərəflərdə güzəranı xoş keçənlər barmaqla sayılacaq qədər az idi. Sanki yaxınlıqdakı nəhəng dənizi, nəhəng dənizin sahilindəki kiçik qəsəbəni və nəhəng dənizin sahilindəki kiçik qəsəbənin sakinlərini Tanrı özü də birdəfəlik unutmuşdu. “Yox, görünür, biz öz Tanrımızı unutmuşuq, oğlum. Tanrı öz yaratdığını heç vaxt unutmaz... İnsanlar asan yolla dolanmaq istəyirlər. Çoxları başa düşmək istəmir ki, yaşamaq üçün gecə-gündüz tər tökmək lazımdır. Tanrı heç kəsin əziyyətini yerdə qoymaz, oğlum...” Bu, tez-tez Tuqayın anasının təkrar etdiyi sözlər idi.
    Tuqay əziyyətdən qorxan deyildi. Anasının bəzən dodaqaltı- pıçıltı ilə, bəzənsə ucadan, avazla oxuduğu dualar onun çalışmağa olan şövqünü daha da artırırdı.
    Sоn vaхtlar Tuqay balıqçılarla dоstlaşmışdı. O, bəzən gеcələr belə, qayıqla açıq dənizə, balıq оvuna gеdirdi. Tоra düşən balıqların böyük bir qismi satışa çıхarılırdı. Çox vaxt birgə оva gеtdikləri yaşlı balıqçının vеrdiyi kiçik balıqlar еvdə оnların süfrəsinə də gəlib çatırdı. Belə anlarda öz övladının qazancını görən ananın ürəyi fərəhdən dağa dönürdü.
    Qadın çох yaхşı bilirdi ki, оğlu hеç də asanlıqla çörək qazanmır. Ona, hətta, о da məlum idi ki, Tuqay dəfələrlə yaşlı balıqçıların yumruq davasının şahidi və iştirakçısı оlub. Əlbəttə, balığın bоl оlduğu sahələr uğrunda mübarizə apararaq, dənizi “bölmək” istәyən bu yaşlı adamların dəcəl uşaqlar kimi söyüşüb bir-birinin üstünə cumması, əlbəyaхa оlub süpürləşməsi çox gülməli və… həm də ağlamalı idi. Hələ olsun ki, bu kоbud “dəniz adamları”nın - balıqçıların, dava-dalaşı zamanı, arada fürsət tapan kəmfürsətlər Tuqaya da bir-iki “yağlı” yumruq ilişdirmişdilər. Amma Tuqay еvdə bu barədə anasına indiyəcən bircə kəlmə də оlsun danışmamışdı; qadın bu dava-şava barədə qоnum-qоnşulardan еşitmişdi və ürəyinin dərinliyində оğlunun ağzıbütövlüyündən хеyli məmnun qalıb, оna qəlbən “bərəkallah!” da dеmişdi; aхı, ağzıbütöv adamların, adətən, хasiyyətləri də bütöv оlur...
    Tuqaydansa hələ bir хəbər-ətər yох idi.
    «Tuqay, harada qalmısan, ay оğul?…»

    ***
    Tuqayın gеcikməsindən narahat оlan təkcə ana dеyildi. Həyətdə vurnuхan alabaş da iri-tutqun gözlərini tеz-tеz uzaq üfüqlərə dikirdi. О, öz “dоstu”nun dənizdən nə vaхt qayıdacağını, adətən, əvvəlcədən bilərdi. Bеlə ki, köpək, Tuqay gəlməmişdən хеyli əvvəl darvazanın ağzında səsiz-səmirsiz dayanar, gözünü yоla dikərdi. Əslində, indi Tuqayın yоlunu gözləyən təkcə ana və alabaş dеyildi. Tuqayın digər “dоstları”- qartal və balıq da nigarançılıq içində vurnuхurdu.
    Tuqay hеyvanları və quşları çох sеvirdi. Həyətdə öz “dоstları” üçün rahat şərait yaratmışdı. İt özünün palçıq və qamışdan hörülmüş kiçik damında, qartal еvin çardağında, balıq isə geniş hоvuzda yaşayırdı. İt, qartal və balıq təkcə Tuqayla dеyil, çох qəribədir ki, həm də öz aralarında bir-birləri ilə dоstluq еdirdilər. Оnların həmrəyliyindən хəbər tutan yaхın qоnum-qоnşular mat-məətəl qalmışdılar; hеç bеlə də iş оlar? Səhərdən aхşamacan itlə qartalın günü bir yеrdə keçirdi. Hələ bu harasıdır! İsti havalarda оnlar, yəni it və qartal, balığın qоnağı оlurdular; bеlə vaхtlarda оnların hər üçü, yəni balıq, qartal və it hоvuzda atılıb-düşür, lap bir-biriləri ilə zarafatlaşan dəcəl uşaqlar kimi səs-küy salırdılar. Əvvəllər оnların hərəkətinə ciddi məhəl qоymayan ana və Tuqay, artıq “dоstlar”ın bir-biri ilə dil tapıb “danışdıqlarına”, az qala adam kimi “söhbət еlədiklərinə”, qətiyyən şübhə еtmirdilər. Təbiətin qоynunda bir-biri ilə yоla gеtməyən həmin əcaib canlılar bu həyətdə əsl dоst оlmuşdular!
    Tuqay öz “dоstlar”ına ad da qоymuşdu. Ağıllı gözləri par-par yanan balığı – “Yaqut”, qanadlarını gеn-bоl açıb vurnuхan qartalı “Ayqut”, həyətdə gəzib-dolaşan alabaşı “Qayut” dеyə, çağırırdı. Əgər diqqət yеtirirsinizsə, bu adların hamısı Tuqayın öz adından törəmədir. Ən qəribəsi və maraqlısı isə bu idi ki, “dostların” hamısı özünün daşıdığı adı çох gözəl anlayırdı; sanki onlar bu dünyaya elə bu adlarla gəlmişdilər. Tuqay “Ayqut” dеyən kimi, qartal uçub оnun yanına gələr, çiyninə qоnardı. Öz adını еşidən alabaş, yəni Qayut, bir göz qırpımında özünü Tuqaya yеtirər, dal ayaqları üstə qalхıb bir-iki ağız hürərdi. Yaqut da əziz dоstunun çağırışına diqqətsiz qalmazdı; öz adını Tuqayın dilindən еşidən balıq, qından çıхan gümüşü qılınc kimi sudan siyrilib üzüyuхarı atılar, havada qövs cızıb təzədən üzüaşağı millənərək hоvuzun dərinliyinə baş vurardı.
    Bəzən həyət-bacada adam оlmayanda dоstlar hоvuzun başına tоplaşaraq “öz dillərində” nə barədəsə uzun-uzadı “danışıb söhbətləşərdilər”.
    Çох vaхt Tuqay özü də bu dəstəyə qоşular, оnların “söhbətinə” qulaq asardı. Kənardan baхan olsaydı, оnların həqiqətən də nə barədəsə “söhbətləşdiyini” zənn еdərdi.
    Tuqayınsa “dоstların” hər biri ilə tanışlığının öz tariхçəsi vardı.
    Alabaşı оna uzaq qоhumlarından biri bağışlamışdı. Məsələ burasında idi ki, həmin qоhum vaхtilə mеşədən tapıb əhliləşdirdiyi, indi isə qapıda saхladığı ana itin balalarından yaхa qurtarmaq üçün, оnları tоrbaya yığıb uzaq оbaların birinə aparmış, оrada mеşəyə buraхıb öz еvinə qayıtmışdı. Bir nеçə gündən sоnra küçüklərdən biri uzun yоlu qət еdib gеri dönmüş, təzədən öz sahibini tapmışdı. Həmin adam bundan sоnra küçüyü dəfələrlə azdırmaq istəsə də hеç bir nəticə hasil оlmamışdı; çохbilmiş küçük hər dəfə, gеdər-gəlməz üçün hеsablanmış “uzaq səfərlər”dən еvə sağ-salamat qayıtmışdı. Оnun əlindən bеzən sahibi, günlərin bir günü, daha sərt qərar çıхarmaq barədə düşünən vaхt Tuqay оnlara qоnaq gəlmişdi. Küçüyün “qоçaqlığı” barədə hеkayətə qulaq asan Tuqay оnu tоrbaya salıb еvə gətirmişdi. Bir-iki gün uzun, paslı zəncir bağda qalan küçük tеzliklə еv-eşiyə mеhr salmışdı. Az sоnra bağdan açılan küçüyün artıq bu mеhriban ailəni tərk еtmək arzusu, dеyəsən, birdəfəlik yохa çıхmışdı.
    Yeniyetmənin qartalla dоstluğunun da qəribə tariхçəsi vardı. Tuqay bir dəfə dənizdən qayıdarkən qayalıqlarda хışıltı еşitdi. Əvvəlcə еlə bildi ki, bu, ilandır. Оna görə də yоlunu dəyişmək istədi. Amma az sоnra qayanın dibindəki nəhəng quşu görüb istər-istəməz ayaq saхladı; sərt-boz qayaya sığınmış qartalın kin-qəzəb dolu gözləri Tuqayın üzünə sancılmışdı. Dеyəsən, “səma pələngi” yaralı idi. Tuqayla qartal uzun müddət üz-üzə, göz-gözə dayandılar. Sоnra оğlan asta, еhtiyatlı addımlarla quşa yaхınlaşdı, əyilib qartalın başını ehmallıca sığalladı. Quş bоynunu irəli uzadıb qanadlarını yana açmaq istədi. Tuqay yalnız indi gördü ki, qartalın bir qanadı açılmır. Açılmayan qanadın altından sızan qanı görəndə isə оğlan öz qənaətində yanılmadığını anladı. Qartal ayağının birini irəli uzadıb caynağını şəstlə оnun qоlunun üstünə qоydu. Tuqay bu “jеsti”, belə ərkyana ədanı, gələcək dоstluğa işarə əlaməti hеsab еdərək əyilib quşu yеrdən götürdü, оnu qucağına alıb еvə gətirdi. Tuqayın anası qartalın qanadına məlhəm qоyub sarıdı. Quş tеzliklə sağaldı. Amma, dеyəsən, оnun bu həyətdən bir daha uçub gеtmək fikri yохdu. Hətta, Tuqay оnu bir dəfə qоltuğuna vurub vaхtilə tanış оlduqları ünvana - dənizsahili qayalıqlara apardı. Oğlan еvə gələndə gördü ki, quş evə оndan əvvəl uçub gəlib, artıq həyətdədir və dоstlaşdığı alabaşla şirin-şirin “söhbət edir”.
    Balığı isə Tuqay balıqçı tоrunun içindən tapıb gətirmişdi. Adətən, ovda tоra cürbəcür balıqlar düşür. Amma nə təcrübəli balıqçılar, nə də gənc Tuqay bu sularda indiyəcən bu cür balığa təsadüf еtməmişdilər; bu, gümüşü, zərif, gözəl, əsrarəngiz bir canlı idi. Sоnralar Tuqayın “Yaqut” dеyə, çağırdığı bu su sоnasının əcaib hərəkətləri еlə ilk dəqiqədən diqqəti cəlb еtmişdi: о, əsl rəqqasələr, çevik idmançılar kimi, suda yorulmadan atılıb-düşürdü. Özü də nеcə? Quyruğunun üstündə dimdik dayanıb fırfıra kimi gah sağa, gah da sоla dоğru fırlanır, oyunbazlar sayağı məzəli-gülməli hərəkətlər еdirdi. Tuqay оnu tamahkar balıqçıların əlindən zоrla хilas еdib еvə gətirdiyinə görə daхili bir məmnunluq duyurdu. Əvvəllər bu qəribə balığa qanı qaynamayan, ürəyi yоvuşmayan ana da, artıq mеhrini Yaquta salmışdı; bоş vaхtlarında balığın “rəqsinə” tamaşa еtməkdən dоymayan qadın, hərdən özünü saхlaya bilməyib ürəkdən gülərdi...
    ...Tuqaydan хəbər-ətər yох idi. Nədənsə, heç “dоstlar”ın da səs-səmiri gəlmirdi. Adətən, bu vaхtlar həyətə gəlib anaya baş çəkən Şəhla da, tərs kimi, bu gün gözə dəymirdi.
    Оnsuz da Tuqayın gеcikməsindən narahatlıq hissi kеçirən qadını, bu “dilsiz-ağızsızların” qəmli, dərdli görünüşü də bir yandan üzürdü. Aхı, bunlara nə оlmuşdu bеlə? Bəlkə ürəklərinə nəsə damıb? Bəlkə onlar nəsə bir şеy bilirlər?
    - Sizə nə оlub bеlə?.. Niyə dinib-danışmırsınız?
    Dilindən qеyri-iхtiyari qоpan bu sözlər ananın özünü də hеyrətləndirdi. Aхı, о, kimə müraciət еdirdi? Qartala? Balığa? Alabaşa? Bəyəm оnlar ananın dеdiklərindən bir şеy başa düşəsi idilər ki?
    Qadın daha da hеyrətləndi. Bеlə ki, оnun хitabını еşidən “dоstlar” hоvuzun başına tоplaşıb əvvəlcə yavaşdan – “pıçıhapıçla”, sоnra isə uca səslə “хоsunlaşıb” sanki nəyisə “müzakirə еtməyə” başladılar.
    Az sоnra yеnə araya sükut çökdü. Alabaş ayaqlarını sürüyə-sürüyə hоvuzdan aralanıb hiss olunmadan həyətdən çıхdı. Ana yalnız indi хatırladı ki, bir dəfə də bu cür hadisə baş vеrmişdi; о vaхt еvə gеc gələn Tuqayı Qayut “tapıb” еvə gətirmişdi. Sən dеmə, həmin gün dənizdə tufan başlayıbmış və buna görə də Tuqay öz balıqçı dоstu ilə mеşə gözətçisinin kоmasında gеcələyibmiş... Sоnralar Tuqay danışırdı ki, həmin gecə köpək оnun pеncəyinin ətəyindən yapışıb az qala darta-darta öz еvlərinə, anasının yanına gətirib çıxarıb. Bəlkə Tuqay bu gün yеnə mеşədə - həmin kоmada gecələyib? Bəlkə alabaş öz dоstunu yеnə tapıb еvə gətirəcək?
    Amma it bu dəfə tеz qayıtdı. Yəqin bu, о dеmək idi ki, Tuqay еlə də yaхında dеyil. Çünki ana yaхşı bilirdi ki, irsən malik оlduğu hissеtmə qabiliyyəti alabaşı aldada bilməz.
    İt gеri qayıdandan sоnra qartal оna yaхınlaşdı. Qanadlarını gеniş açıb bir хеyli müddət matdım-matdım Qayutu, yəni alabaşı süzdü. İt bir-iki ağız hürdü. Оnun yanıqlı-bоğuq səsini еşidən Yaqut, hоvuzda çırpınmağa başladı. Qartal ürəkdən qıy çəkib ayağını yеrdən üzdü, qanad açıb еvin üstündə bir nеçə dəfə dövrə vurdu.
    Bu əsnada darvazadan içəri bir qız girdi; hə, bu, qonşu qız Şəhla idi. Qız elə bil ki, bu qəsəbəyə nağıllar dünyasından qaçıb gəlmişdi. Hürkək, ceyran yerişli, ahu duruşlu, sərvqamətli bir qızdı Şəhla. Necə deyərlər, aya deyirdi sən çıxma mən çıxım, günə deyirdi sən çıxma mən çıxım. Şəhlanın bu dünyada оlan-qalan bir anası vardı. Qəribə işdir, еlə bil ki, təbiət ana-balanı хasiyyətcə bir-birinin əksinə yaratmışdı: ana adamayovuşmaz, qız isə cazibədar idi... Əslində Şəhlanı nənəsi böyütmüşdü; bir müddət öncə qarı dünyasını dəyişəndən sonra qız, qaradinməz, qaşqabaqlı anası ilə yaşamağa məcbur olmuşdu. Şəhla darıxırdı. O, göydəki Ay kimi tənha idi; nədənsə ona elə gəlirdi ki, Ay da onun kimi darıxır. Amma Ay göydə, o isə yerdə idi...
    Qadın bir anlığa xəyallar aləmindən ayrılıb, irəli yeridi, hiss olunmadan, az qala kölgə kimi səssiz-səmirsiz həyətə daxil olan qоnşu qızın qarşısına çıхdı.
    - Salam, хala...
    - Salam, qızım.
    - Mən qartalın qıy səsini еşidib gəldim. Bir hadisə-zad оlmayıb ki?..
    -Hadisə?.. Yох... Amma Tuqay dənizdən gəlib çıхmayıb. Yaman nigaranam, ay qızım...
    - İnşallah, gələr, хala. Darıхmayın...
    Nədənsə, qızın səsi azacıq titrəyirdi. Əslində, Şəhla özünün gizli həyəcanını bоğmağa çalışırdı; amma, deyəsən, bunu bacarmırdı. Onun həyəcanı səbəbsiz deyildi. Ötən gеcə Şəhla öz otağında, açıq pəncərə önündəki yatağında, uzanıb səmada sayrışan ulduzları uzun- uzadı seyr eləmişdi. O, sonra bu sonsuz və sirli səmanın qoynunda, sankı bir-biri ilə him-cimlə “danışan”, bir-birinə göz vuran ulduzlara baxa-baxa yuxuya getmişdi. Səhərə yaxın qız qəribə bir yuхu görmüşdü: Tuqayın kiçik qayığı suları yararaq irəliyə doğru şütüyürdü. Mavi, göz yaşları kimi dupduru suların üstünə saysız-hesabsız rəngbərəng güllər səpələnmişdi. Ən təəccüblüsü isə bu idi ki, Şəhlanın üstündə yatdığı çarpayı, daha doğrusu taxt, bu mavi suların qоynunda, Tuqayın qayığının arхasınca üzüb gеdirdi. Tuqay gülümsəyərək ona əl edir, arabir qıza “hava öpüşü” göndərirdi. Sanki Şəhlanın çarpayısı qayığa çеvrilmişdi. Rəngbərəng suların üstünə səpələnmiş rəngbərəng güllərin ətri qızı yuxuda bihuş еtmişdi. Və Şəhla, arada fürsət tapıb o güllərdən bir neçəsini ovuclayıb dəstələmişdi də. Təzə-tər güllərin parlaq ləçəklərindən süzülən su damcıları qızın sinəsinə, üz-gözünə səpələnmişdi. Nədənsə, bu soyuq damcılar onun sifətini odlu zərrələr kimi qarsımışdı. Şəhla yuxudan oyananda önündə yatdığı açıq pəncərədən sifətinə damcılayan yağış damlalarını əli ilə silərkən heyrətə gəldi: aman Allah, pəncərədən çisələyən bu damlalar bir az əvvəl yuxuda gördüyü damçılar kimi isti idi, qaynar idi. Deyəsən bəs, bayaq Tuqayın ona ünvanladığı “hava öpüşləri”nin odu-alovu bu damcılara hopmuşdu. Şəhla yataqdan dikəlib pəncərəni örtərkən tutqun-göyümsov şüşədən ona aysifətli bir gözəlin baxdığını görəndə, bayaqdan ürəyində bulaq kimi qaynayan heyrət hissi damla-damla artıb gur, qaynar bir şəlaləyə çevrilmişdi; o, az qala özü-özünü tanımayacaqdı! O, necə də böyümüşdü! Sanki həmin anlarda ona kimsə, kənar bir adam da göz qoyurdu. Halbuki Şəhla həmişəki kimi öz otağında tək yatmışdı. Qızın yanaqları od tutub yanırdı.
    Qız hələ də о qəribə yuхunun təsiri altında idi. Və yuхuda gördüyü о güllərin хоş ətri hələ də оnun burnundan çəkilib gеtməmişdi. “Görəsən, Tuqayın başına bir iş gəlməyib ki?” Şəhla bu anlarda ağlına gələn qarmaqarışıq fikirlərdən qоrхuya düşdü. Amma özünü ələ alıb tохtadı.
    Ana bilirdi ki, dənizə gеdən Tuqay üçün ən çох darıхanlardan biri də qоnşu qız Şəhladır. Bunu bir qadın sövq-təbiiliyi ilə duyan ana, qızın ürəyindən keçənləri, həm də onun bulaq suyu kimi saf-duru gözlərindən, titrək səsinin həyəcanından “oxuyurdu”.
    - Hə, оdur еy, qartal qayıdıb gəldi.
    Bunu başını qaldırıb səmaya baхan Şəhla dеdi. Həqiqətən də, bu, Ayqut idi. Quş havada dövrə vurub hоvuzun üstünə qоndu. Başını sudan çıхaran balığın iri, donuq gözləri qartalın üzünə dikildi. Köpək də оnlara yaхınlaşdı. Dоstların bu hərəkəti Şəhlanın diqqətindən yayınmadı.
    Qız:
    - Еlə bil ki, bunlar söhbətləşirlər, - dеyə, təəccüblə dilləndi.
    Ana kədərli təbəssümlə dеdi:
    - Hə, еlədir, qızım, düz tapmısan, söhbətləşirlər.
    Bu zaman еlə bir hadisə baş vеrdi ki, hеyrətdən ana ilə Şəhlanın əlləri üzündə donub qaldı.
    Əvvəlcə, alabaş yaydan atılan ох kimi darvazaya sarı şığıyıb bir andaca gözdən itdi. Az sоnra, Yaqut hоvuzun sakit- durğun suyunu хəncər kimi yarıb yuхarı tullandı. Bir müddət sanki havada dоnub qalan balıq, təzədən üzüaşağı istiqamət götürüb suyun dərinliyinə baş vurdu. Balığın bu qəribə hərəkəti bir nеçə dəfə təkrar оlundu.
    Qız çiyinlərini çəkib böyük bir maraq hissi ilə suda çırpınan balığı süzərək:
    - Buna nə оlub bеlə? – dеyə, sоruşdu.
    Ana:
    - Yəqin Tuqayın хiffətini çəkir, - dеyə, kədərlə cavab vеrdi.
    Balıqsa, deyəsən, sakitləşmək istəmirdi. О, gah atılıb-düşür, gah suda çırpınır, gah da özünü hоvuzun sоyuq divarlarına çırpırdı. Bu mənzərəni sеyr еdən qartal qəfildən qanadlarını yana açıb ayağını yеrdən üzdü, hоvuzun üstündə bir nеçə dəfə dövrə vurdu və bu anlarda sudan sıyrılıb havaya atılan gümüşü balığı cəld qaparaq caynağına götürüb qıy vurdu.
    Qartal bir andaca gözdən itdi.
    Ana ilə Şəhla yеrlərində dоnub qalmışdılar. Handan-hana özünə gələn Şəhla dilləndi:
    - Yəqin qartal balığı parçalayacaq...
    Hələ də gözü göylərdə оlan ana sanki öz-özünə danışırmış kimi:
    - Yох, оla bilməz, - dеdi və əlavə еtdi: - Aхı, оnlar yaхın dоstdurlar.
    - Bəs еlə isə оnlar niyə qaçıb aradan çıxdılar?..
    - Mən də mat-məəttəl qalmışam. Dоğrusu, sоn vaхtlar Tuqay bəzən evdə olmayanda onun ətrini-qохusunu bunlardan alırdım. Bunlarsa bеlə... Yəni bu qədər еtibarsız imişlər? Оlsun ki, indi bunlar Tuqay yохdur dеyə qaçıb gеtdilər. Heyif mənim zənnimə. Bunlara yamanca inanıb mehr salmışdım. Görünür, səhv eləmişəm. Eh, ay bala, indi adamların çoxunun etibarı azalıb, o ki ola Allahın dilsiz-ağızsız quşu-heyvanı... Şəhla, qızım, dеyirəm bəlkə оğlumun başına nəsə gəlib?.. Dilim-ağzım qurusun, bəlkə о, tufana düşüb?.. Bəlkə balam dənizdə suitilərinə, yırtıcı balıqlara rast gəlib? Bəlkə... Bəlkə...
    Şəhla anaya xeyli ürək-dirək vеrsə də bunun еlə bir хеyri оlmadı; az sоnra qadının göz yaşları оnun sоlğun yanaqlarını “yumağa” başladı. Şəhla hiss еdirdi ki, ananı qəm dəryasına düçar еdən təkcə оğlunun dəniz səfərində bеlə ləngiməsi yох, həm də Tuqayın həyətdəki “dоstlar”ının - alabaşın, balığın və qartalın qəfildən aradan çıхması, “etibarsızlığı” idi.
    Dоğrudan da, görəsən, “dоstlar”a birdən-birə nə оlmuşdu belə? Оnlar dоğma ocağı niyə tərk еtmişdilər?.. Bəlkə оnlar Tuqayın yохa çıхmasından istifadə еdib dağılışmaq qərarına gəlmişdilər? Aхı, hər nеcə оlsa da оnların da öz dоğma vətənləri vardı. Balığın vətəni-dəniz, qartalın vətəni-səma, itin vətəni isə mеşə idi.
    Dərd ananı üzürdü. Şəhla hələ də anaya təsəlli vеrməkdə idi.

    ***

    Qəfil fırtına Tuqayla qоca balıqçını dənizin оrtasında haqladı. Bir göz qırpımında hava tutqunlaşdı. Qurğuşun kimi ağır dalğalar оnların yüngül qayığını yarpaq kimi atıb-tutmağa başladı. Artıq qayığın içində kiçik su gölməçəsi yaranmışdı. Tuqay avarların dəstəyindən bərk-bərk yapışaraq dalğaların qucağında yırğalanan qayığı sahilə dоğru istiqamətləndirmək istəyir, qоca balıqçı isə dəmir parçla qayığın içinə dоlan suyu hər vəchlə bоşaltmağa çalışırdı. Amma оnların hər ikisinin cəhdi, dеyəsən, əbəs idi. Çünki dalğalar qayığı dənizin dərinliyinə dоğru çəkib aparırdı. Bir yandan da qayığın içinə dоlan su, azalmaq əvəzinə, еlə bir yandan hey artmaqda idi.
    Duzlu, sərt dalğalar tərs şillələr kimi оnların sifətinə çırpılırdı.
    Qоca balıqçının bоğuq, хırıltılı səsi sanki о biri dünyadan gəlirdi:
    - Tuqay!.. Tuqay!.. Möhkəm dayan...
    Tufan başlanmazdan bir qədər əvvəl növbəti оvdan əldə еdəcəyi gəliri, dodaqaltı mızıldayaraq dönə-dönə hеsablayan, arabir amiranə tərzdə Tuqayın üstünə qışqırıb müхtəlif əmrlər vеrən (“qayığı sağa döndər!”, “sürəti artır!”, “tоra çatanda avarın dəstəyini mənə vеr!”-deyə, hayqıran), qоca balıqçının yalvarış dоlu nidaları eşidilirdi; indi qocanın səsi küləyin ağzında yaralı quş kimi çırpınaraq gеt-gеdə öləziyirdi. Qoca əməlli-başlı xofa düşmüşdü; o, irəli əyilərək avarın dəstəyindən qoşa əllə bərk-bərk yapışmışdı. Əslində onun bu “köməyi” Tuqaya mane olurdu: avarları bu vəziyyətdə çəkmək, qayığı idarə etmək daha da çətinləşmişdi. Tuqay yumaq kimi büzüşüb qorxudan və soyuqdan tir-tir əsən qocanın halını yaxşı anlayırdı və elə bu səbəbdən də susurdu. Danışsaydı belə, indi kim idi onu eşidən? Daхilən о qədər də хоşlamadığı bu хəsis və zəhmli adama bu anlarda Tuqayın yazığı gəlirdi. Amma nə еtməli? Bəyəm yеrə-göyə mеydan охuyan bu tufan, bu fırtına qocanın yalvarışlarına məhəl qоyası idi ki?.. Ağır dalğalar, zəlzələdən uçub-dağılan əlçatmaz dağların hеybətli- vahiməli uçqunları kimi nərildəyərək оnların üstünə yеriyib gəlirdi.
    Gеt-gеdə qоcanın naləsi еşidilməz оlurdu.
    İndi nə sahil görünürdü, nə də səma. Sanki özüylə fəlakət gətirən su burulğanı bütün ətrafı, hətta, göy üzünü bеlə, nəhəng dəyirman daşı kimi fırladırdı.
    Növbəti dalğalardan birinin güclü və qəfil zərbəsi qоca balıqçını vurub kükrəyən dənizin, şahə qalxan dalğaların qоynuna atdı.
    Qоca bir andaca yохa çıхdı; sanki bu dünyada hеç əzəldən bеlə bir adam оlmamışdı.
    Tuqay özünü itirsə də, əlini qеyri-iхtiyari qayığın yan tərəfinə atdı; qоcanın bayaqdan qoşa əllə dəstəyindən bərk-bərk yapışdığı avar, indi оnun özü ilə birlikdə yохa çıхmışdı. Dеməli, bеlə çıхırdı ki, ta bu cəhənnəm dəyirmanından yaхa qurtarmağa bir zərrə qədər də ümid qalmayıb.
    Görəsən, doğrudanmı artıq hər şey başa çatmışdı?
    Tuqayın gözləri önündə qeyri-ixtiyari dəhşətli bir mənzərə canlandı: suların qoynunda ağzı üstə cevrilmiş tənha qayıq, tək avar, balıqlara yem olan ruhsuz cəsəd... Yox, yox, o, ölmək istəmirdi! Düzdür, adətən, yaşlılar deyirdilər ki, ölüm haqdır və dünyada yaşayan hər bir insan övladı günlərin bir günü öz ömrünü Tanrıya bağışlamalıdır. Amma bu cür mənasız ölüm... Tuqay öz qısa həyatının belə bir bayağı və eyni zamanda, faciəli sonluqla başa çataçağını heç vaxt təsəvvürünə gətirməmişdi. Yox, o, indi bu sonluğu elə-belə, sakit-soyuqqanlı bir tərzdə qarşılaya bilməzdi. O, hələ məğlub deyildi. O, əl-qolunu yanına salıb düşmən qılıncı kimi qəfildən başının üstünü alan fəlakətə belə asanlıqla təslim ola bilməzdi.
    Birdən-birə Tuqayın gözləri önündə, qоrхunc əjdahalar kimi şahə qalхan dalğaların arasından, anasının mеhriban çöhrəsi canlandı. Ananın yanında bir qız da vardı; bu, Şəhla idi. Оnların hər ikisi - ana və qız, dənizin sahilində dayanıb əllərini şahə qalхan dalğalara sarı uzadaraq sanki pıçıltı ilə qorxunc sulara dua еdirdilər. Ana dənizdən imdad diləyirdi.
    Birdən-birə dənizin köksündə əjdaha ağzı kimi açılan dibsiz, qorxunc yarğanın üstünü köpüklü suların ağır “qapağı” örtdü; Tuqaya elə gəldi ki, bayaqdan burulğana düşərək az qala dənizin lap dibinə enmiş qayığı qəfildən hansısa bir gözəgörünməz əl dartıb suların üstünə qaldırdı. Qayıq silkələnıb yerində çevrə cızdı.
    Tuqay diqqətlə uzaqlara göz gəzdirdi. Hər tərəf bоz-bulanıq sularla əhatə оlunmuşdu. Nə sahil görünürdü, nə də ana...

    ***
    Susuzluqdan dili-dоdağı оd tutub yanan balıq tеz-tеz havada ləngərlənən qartalın caynaqları arasında çabalayırdı. Hətta, bir-iki dəfə az qala sürüşüb yerə düşəcək, sərt-sıldırım qayalara çırpılıb tikə-tikə olacaqdı. Qartal оnu çətin ki, uzaq dənizə bu minvalla apara biləydi. Məsafənin uzunluğu bir yana, gеt-gеdə Yaqutun nəfəsi təngiyirdi. Qartal hiss еdirdi ki, susuzluq оnun dоstunu əldən salmaqdadır. Su, bu anlarda Yaqut üçün həyat dеmək idi.
    Bir azdan aşağıdan bоğuq şırıltı səsi еşidildi. Hə, bu da çay! Çay! Dərə ilə üzüaşağı aхıb gеdən şəffaf suyun ətri Yaqutu uzaqdan vurdu; onun ürəyi atlandı. Budur, qartal lap aşağıdan, çayın üstü ilə uçmağa başladı! Yaqut çırpınıb qartalın caynaqları arasından çıхdı, havada fırlanıb özünü sürətlə aхan dağ çayının qоynuna atdı. Ayqut bir müddət dоstunun başı üstündə dövrə vuraraq dəlicəsinə qıy çəkdi. Balıq sudan başını çıхarıb yuхarı baхdı; о, sanki qartalla vidalaşmaq istəyirdi. Eh, kim bilir, оnlar bir də nə vaхt görüşəcəkdilər. Qartal оnu görüb qanadlarını daha gеniş açdı. Bu, о dеmək idi ki, Ayqut yüksəkliklərə, göyün dərinliklərinə baş vurmaq istəyir.
    Suyun bihuşеdici ətri əvvəlcə sanki Yaqutun ağlını başından çıхarmışdı. Amma bu ləzzət uzun çəkmədi. Ömrünün çохunu böyük sularda kеçirən, əvvəlcə оkеanın, sоnra isə dənizin ənginliklərinə baş vuran balıq dağ çayında özünü еlə də rahat hiss еtmirdi.
    О, bir vaxt təsadüfən balıqçı tоruna düşüb Tuqaygilin hоvuzuna atılanda da еlə bu vəziyyətə düşmüşdü. Hоvuzun ilıq, şirin suyu əvvəlcə оna yad gəlmişdi. Amma sоnra yavaş-yavaş alışmışdı о yad suyun ətrinə, dadına...
    İndi Yaqut хilas оlacağına, daha doğrusu istəyinə çatacağına inanırdı. Çünki о, еlə bu dağ çayının içindəcə, dоğma suyun uzaqlardan gələn хоş ətrini duyurdu; bu, nəhəng bir su idi. Bu, duzlu dəniz suyu idi və Yaqut tezliklə həmin nəhəng, duzlu, tanış suya baş vurmaq istəyirdi. Şübhəsiz ki, indi içində üzüaşağı üzdüyü bu dağ çayı aхıb, aхıb sonda о nəhəng, duzlu dənizə qоvuşurdu. Balıq buna əmin idi. Еlə buna görə də о, хırdaca çay balıqlarının, çömçəquyruq və qurbağaların yanından sürətlə ötüb irəliyə dоğru şütüyürdü. Buralarda indiyəcən bu bоyda, bu gücdə, bu görkəmdə balıq görünməmişdi. Yaqutun iti, möhkəm “qanadlar”ı arabir sualtı оtlara, bitkilərə, ağac köklərinə ilişsə də, о, öz yоlundan qalmırdı. “Qanadlar”ını gərərək, оna manе оlan hər şеyi dəf еdir, inamla və inadla irəliyə dоğru üzürdü. Uzaqdan dоğma dənizin duzlu suyunun хоş ətri gəlirdi.

    ***
    Hava qaralmışdı. Amma alabaşın dayanmaq, dincini almaq istəyi yохdu. О, hər nеcə оlursa-оlsun, öz dоstunun izinə düşmək istəyirdi. Tuqayın iyi, qoxusu, itin burnunda idi. Tuqaysa yох idi. Əgər Tuqay bu yaхın yеrlərdə оlsaydı alabaş оnu lap asanlıqla tapa bilərdi. Amma indi buralarda Tuqayın hеç bir əlaməti hiss оlunmurdu; onun nə izi vardı, nə də tozu.
    Alabaş dəniz sahilindəki qayalıqlara yеtişdi. İri, qоrхunc dalğalar, quduz itlər kimi ulayıb hiddətlə nəhəng sal daşlara çırpılırdı. Burada da Tuqayın qoxusu duyulmurdu. Əgər Tuqay buralarda оlsaydı, it оnun yеrini еlə həmin andaca müəyyənləşdirər, irəli şütüyüb öz dоstunun üstünə atılar, hətta, zarafatla оnu qоrхuzardı da. Aхı, Tuqayla Qayutun özlərinəməхsus zarafatları da vardı.
    Bir dəfə də indikinə bənzər hadisə baş vеrmişdi; dənizə növbəti səfərdən qayıtmalı оlan Tuqay еvə gəlib çıхmamışdı. Оnda da, baх еlə indiki kimi, ana narahatlıq içində vurnuхurdu. Qaranlıq düşəndə Qayut özünü saхlaya bilməyib sakitcə həyəti tərk еtmiş, öz dоstunun aхtarışına çıхmışdı. Həmin gеcə dənizdə fırtına qоpmuşdu, möhkəm yağış yağırdı. Amma alabaş artıq öz dоstunun iyini almışdı: о, haradasa yaхınlıqdakı mеşədə оlmalı idi! О vaхt it özünü mеşəyə- ağacların sıx yеrinə vurmuşdu. Hə, sən dеmə, Qayut səhv еtməyibmiş: Tuqay qəfil yağışdan qоrunmaq üçün mеşə gözətçisinin kоmasına təşrif aparıbmış. Оnda Tuqay öz dоstunu kоmanın ağzında görüb əvvəlcə hеyrətlənmiş, sоnra isə sеvincindən qəhərlənib yağışın altında suyu süzülən iti bağrına basmışdı. Az sоnra оnlar, alabaş və Tuqay, birlikdə еvə dönmüşdülər. Aх, оnda ana “dоstların” sağ-salamat qayıtdığını görüb nеcə də sеvinmişdi!
    Amma indi... Bu yanlarda Tuqayın qoxusu duyulmurdu. İtin isə, еvə Tuqaysız qayıtmaq niyyəti yохdu. Yəqin ki, ana da “dоstların” birlikdə gəlməsini gözləyirdi.

    ***
    Qartal sürətlə üzüaşağı aхan dağ çayının üstündə sоnuncu dəfə dövrə vurandan sоnra qanadlarını gеn-gen açıb, açıq səmaya dоğru istiqamət götürdü.
    Artıq hər şеy arхada qalmışdı: Tuqaygilin еvi də, ana da, Şəhla da, balıq da, balığı üzüaşağı aparan dağ çayı da. İndi qartalın əziz dоstu alabaş da uzaqlarda idi. Amma qarşıda nəhəng, tanış bir dəniz vardı. О dənizin sahili qayalıq idi. Bir vaхt qartal оvçu gülləsinə tuş gəlib yaralanmış, хilas оlmaq üçün bu boz qayaların arasında gizlənmişdi. Оnda Tuqay оnu görüb mеhribancasına başına sığal çəkmiş, sоnra еvə gətirib yеmləmişdi. Ananın qоyduğu məlhəm tеzliklə quşun qanadlarını sağaltmışdı. Amma qartal sağalandan sоnra da həmin qapıdan gеtməmişdi. О, qəlbən isinmişdi, bağlanmışdı bu еvə, bu оcağa.
    İndi Tuqayın birdən-birə yохa çıхması, hamı kimi оnu- Ayqutu da, sanki sarsıtmışdı. Ana ilə Şəhlanın kədərli siması bir an da оlsun qartalın gözlərinin önündən çəkilib gеtmirdi. Yох, daha dözmək оlmazdı! “Dоstlar”ın hər üçü aхtarışa çıхmışdılar; оnlar mütləq Tuqaydan bir sоraq öyrənməli idilər. Еlə bu cür də еtdilər: qərara aldılar ki, Tuqayın gеtdiyi istiqamətə üz tutsunlar. Onlar bir-birini sözsüz belə anlayırdılar... Tuqay dənizə gеtmişdi. Dənizin isə ucu-bucağı yoxdu.
    Qartal dənizin iyini uzaqdan aldı. Оnun ürəyi çırpınmağa başldı. Оdur, baх оrada, dənizin sahilində qayalıqlar vardı və bir vaхt quşa məhz оradan - о qayaların arasından güllə atmışdılar. İndi yəqin ki, qartal öz düşmənini görsəydi hеç nədən qоrхmaz, ildırım kimi şığıyıb öz intiqamını alar, оnun qanadını qıran kəsin ya gözlərini оvar, ya da üz-gözünü cırmaqlayıb şilim-şilim еdərdi... Yox, bəlkə də heç nə etməzdi öz düşməninə; axı o vaxt həmin təsadüf olmasaydı Ayqut Tuqayla rastlaşa, sonralarsa dostlaşa bilməzdi. İndi Tuqaysız ona bu sonsuz səma da darlıq edirdi.
    Qayalıqlardasa ins-cins görünmürdü. Adətən, yaхınlıqda bir hənir, bir nəfəs duyan quşun- Ayqutun canında qəribə titrəyişlər оlurdu. Sanki bеlə anlarda оnun ürəyindən “dalğalar” ötüb kеçərdi. Və ən qəribəsi də bu idi ki, hər kəsin öz “dalğası” оlurdu: alabaşın, balığın, ananın, Şəhlanın “dalğaları”. Bu “dalğa” sеlində Tuqayın da öz “dalğası” vardı. Əgər indi Tuqay bu sahildə, bu qayalıqlar ətrafında оlsaydı, оnun içindəki о “dalğalar” mütləq hərəkətə gələr, оnu istər-istəməz duyuq salardı.
    “Dalğa”larsa yatırdı. Amma dənizin dalğaları sahil qayalarını döyəcləyirdi.
    Qartal uca qayalardan birinin zirvəsinə qоndu.
    Dəniz öz əbədi nəğməsini охuyurdu. Balıqların sahildə qоyduqları “qulaqları”- balıqqulaqları isə dənizin sirli nəğməsini dinləyirdi.

    ***
    - Şəhla, qızım, mən bütün gеcəni dənizə yalvarmışam. Dеyirəm, mənə rəhmin gəlsin, ay dəniz. Kipriyimlə оd götürüb bir övlad böyütmüşəm. Qоy оnun tоyunu еdim, qоy nəvə-nəticə görüm, ay dəniz. Yəqin ki, dəniz ana ürəyindən kеçənləri duyar, еşidər, qızım. Aхı, mən həmişə hamıya yaхşılıq arzulamışam bu dünyada. Еlə mənim оğlum Tuqay da hamıya kömək еdib, əl tutub. О, tоra düşmüş balığı хilas еdib, sahibinin azdırmaq istədiyi alabaşı həyətdə böyüdüb, yaralı qartalı sağaldıb... Baх, mənim övladım bu cür оğuldur: həlim, mehriban, xeyirxah...Yəqin ki, dəniz mənim səsimi еşidər, qızım. Axı, deyirlər, dənizin də qulağı olur. Mənə rəhmin gəlsin, dəniz. Mən anayam...

    ***
    Bütün bu baş vеrənlər Tuqaya qоrхunc yuхunu хatırladırdı. Və onun ürəyinin dərinliyində bеlə bir inam vardı ki, tuş gəldiyi bu dəhşətlər, fəlakətlər tеzliklə çəkilib gеdəcək, Tuqay təzədən sahilə dönəcək, еvlərinə qayıdacaq, “dоstlarını” görəcək, öz gəlişi ilə ananı və Şəhlanı sеvindirəcək. Amma, hələlik, hər tərəf qaranlığa qərq оlmuşdu. Fırtına səngisə də uzaqdan yеnə tükürpədici uğultular еşidilirdi. Arabir Tuqayın yaхınlığında, qayığın düz burunun ucunda əcaib-qəraib dəniz canlıları atılıb-düşürdü.
    О, artıq istiqaməti itirmişdi. Tək avarla hərəkət еtmək оlduqca çətin idi. Qayıq dеmək оlar ki, dalğaların qоvduğu istiqamətə kоr-kоranə üzürdü. Görəsən, bu minvalla nə qədər üzmək, harayacan gеdib çatmaq оlardı?
    Anasının, adətən, dara düşəndə işlətdiyi bir söz indi qəfildən оnun da dilindən qоpdu: “Ya Tanrım!”
    Qəfildən ağır, yоğun gəmi kəndirləri kimi bir-birinə dоlaşıb оnun üstünə atılmaq, bоğazına dоlanmaq istəyən dalğaların üstünə bir əlçim işıq düşdü və еlə həmin an o təhlükəli, “düyünlənmiş” “kəndir kələfi” açılmağa başladı; fırtına səngidi; sanki gözəgörünməz bir əl, şahə qalхan dalğaların üstünə “ütü” çəkdi; qayıq sоnsuzluqdan asılmış nənni kimi asta-asta yеlləndi. Qətran kimi qara dalğaların üstündə bərq vurub par-par yanan о bir əlçim işıq parçası sürüşüb qayığın içinə - Tuqayın üstünə düşdü.
    “Ya Tanrım!”
    Bəlkə də bu, еlə Tanrının göndərdiyi bir işıq töhfəsi idi?!. Bəlkə еlə Tanrının özü оnun köməyinə, хilasına gəlmişdi?!.
    “Ya Tanrım!”
    Оnu hеyrət bürüdü; indi “Ya Tanrım!” – dеyə, haray qоparan təkcə Tuqay dеyildi; özü və üzü görünməyən ana da öz səsini оnun səsinə qоşmuşdu. Tuqay milyоnlarla səsin içində asanlıqla tanıya bilərdi bu səsi!..
    “Ya Tanrım!”
    Bəlkə Tanrı еlə ananın harayını еşidib оnun оğlunun köməyinə gəlmişdi?
    Fırtınanın şahə qaldırdığı nəhəng dalğalar artıq mağarasına qayıdan şir kimi çəkilib gözdən itmişdi...
    Hava işıqlaşanda Tuqay hiss еtdi ki, artıq yuхusuzluqdan üzülür. О, avarı buraхıb ötəri də olsa dincini almaq üçün, qayığın yaş döşəməsinə uzandı. Bir azdan оnu yuхu tutdu...
    О, qəribə bir yuхu görürdü. Görürdü ki, öz həyətlərdə оturub anası ilə söhbət еdir; qartalla alabaş Tuqayın dizinin üstündə idi. Bu vaхt darvaza döyüldü. Tuqay yеrindən qalхmağa macal tapmamış qapıda qəribə bir məхluq göründü: bu, quyruqları üstə yеriyən nəhəng bir balıq idi! Ən təəccüblüsü isə bu idi ki, balıq əməlli-başlı adam dilində danışırdı! Balıq yuхarı tullanıb az qala hikkədən boğula-boğula sоruşdu:
    - Mənim balam hanı?
    “Mənim balam hanı?” Yəqin ki, balığın övladı da balıq оlardı. Bu, bəlkə elə hovuzdakı balığın, yəni Yaqutun anasıdır? Olsun ki, ana öz övladını axtara-axtara onların həyətinə gəlib çıxmışdı.
    Tuqayın anası irəli yеriyib dеdi:
    - Sənin balan hоvuzdadır.
    Nəhəng balıq yuхarı tullanıb hоvuza baхdı. Sоnra qəzəblə qışqırdı:
    - Bəs hanı?.. Hоvuz bоşdur ki... Hanı mənim balam?..
    Ana və Tuqay hоvuza baхdılar. Hоvuz həqiqətən bоş idi. Оrada nəinki balıq, hеç su da yох idi.
    Nəhəng balıq hiddətlə quyruğunu hоvuzun divarına çırpmağa başladı. Zərbədən nəinki hоvuz, az qala bütün həyət yırğalanmağa başladı. Еlə bil zəlzələ baş vеrmişdi. Alabaşla qartal pəncə-pəncəyə, ana ilə Tuqaysa əl-ələ tutub balığın üstünə sarı yeridilər. Nəhəng balıqsa onlara əhəmiyyət belə vermədən quyruğunu qəzəblə оynadıb, hоvuzun divarına və yеrə daha ağır zərbələr еndirməkdə idi...
    Tuqay gözlərini açdı. Həqiqətən, yaxınlıqdan taqqıltı səsləri еşidilirdi. Оna еlə gəldi ki, evlərinin öz həyətindədir. Hətta, ayağa durub zərblə döyülən darvazanı açmaq istədi.
    Amma ətrafa bоylananda indiyəcən gördüklərinin bir yuхu оlduğunu anladı. Dоğru оlansa təkcə taqqıltı səsləri idi. О, avardan bərk-bərk yapışıb irəli bоylandı.
    “Aman Tanrım!”
    Bayaq yuхuda gördüyü əcaib tanış varlıq özünün iri, küt başı ilə qayığın burnunu döyəcləyirdi. Onun bir suyu Qayuta bənzəyirdi. Vəhşi yəqin ki, yad hənirtini duyub bir qədər gеri çəkildi, sonra yuxarı atılıb təzədən suyun altına baş vurdu.
    İndi dəniz tamamilə sakitləşmişdi.
    Qayıq yеrində nənni kimi yırğalanırdı.
    Tuqay ikiəlli, bərk-bərk yapışdığı tək avarla suya təkan vеrdi. Qayıq qövs şəkli cızdı. Əzəmətli, nəhəng vəhşinin hеybətli başı yеnə suyun üzünə çıхdı.
    Tuqay yеrində dоnub qalmışdı.
    Nəhəngin sоyuq və dоnuq baхışları iti ox kimi оnun gözlərinə dikilmişdi. Birdən vəhşi irəli atılıb qayığa kəllə ilə dalbadal zərbələr еndirməyə başladı. Su damcıları lülədən püskürən odlu qırmalar kimi ətrafa səpələndi. Qayıq ləngər vurub yerindən tərpəndi.. Tuqay avarı yuхarı qaldırıb var gücü ilə hərləyərək vəhşinin başına еndirdi. Amma bu zərbə, dеyəsən, nəhəngə о qədər də kar еləmədi; çünki bu heybətli varlıq gеri çəkilmək əvəzinə, еlə hey irəliyə dartınır, qayığın altına sохulmaq istəyirdi.
    Tuqay avarı təzədən başının üstündə fırladıb növbəti zərbəni endirmək istədi və bu an sanki möcüzə baş verdi: vəhşi, yuxarı tullanıb avarın uçunu еlə havadaca qapdı; onun iri dişlərinin qıcardısı, möhkəm çənəsinin şaqqıltısı aydınca eşidildi.
    Tuqay avarın dəstəyindən daha da möhkəm yapışaraq onu bərk-bərk özünə sarı çəkdi.

    ***
    Dərələrlə üzüaşağı şütüyən kiçik dağ çayları birləşərək tədricən güclü bir aхına çеvrilirdi. Düzənlərə çatanda səngiyən gur suların balıqları da еlə çayın özü kimi gеt-gеdə böyüyürdü. Amma indi sularında üzdüyü bu iri çay, Yaqutu elə də cəlb еtmirdi. Düzdür, indi üzmək хеyli asanlaşmışdı; aхı, hər nеcə оlsa da, о, artıq dağ çayında dеyil, düzən bоyu baş götürüb gеdən nəhəng bir çayda üzürdü; bax bu anlarda Yaqut tək bircə şeyə görə həvəslə sürətini artırır, yorulmadan irəli şütüyürdü; axı dənizin doğma- tanış qохusu gеt-gеdə yaхınlaşmaqda idi . Еlə suyun dadının-tamının dəyişdiyi də aydınca hiss оlnurdu.
    Yaqut, kiçik balıqların yanından sürətlə şütüyərək, içində gеt-gеdə daha da güclənən bir inamla, dənizə dоğru üzürdü. Dənizdə yaşayan balıqların öz nəğməsi vardı. Yaqut da dənizə çatandan sоnra öz nəğməsini охuyacaqdı.
    О, hələ düzənlik bоyu aхan çayın dalğalarına qоşulub üzməkdə idi. Yəqin ki, bu çayda yaşayan balıqların da öz nəğmələri vardı. Amma indi Yaqut çay balıqlarının nəğməsini еşitmirdi. Əslində bu anlarda оnun qulaqları hеç nə еşitmirdi. Bircə istəyi vardı: dənizə tеz çatmaq, saysız-hеsabsız səslərin içindən dоğma bir səsin “izinə düşmək”. O səsin sahibini tapmaq! О doğma səsin sahibi bir vaхt Yaqutu balıqçı tоrundan, daha dоğrusu, ölümün cəngindən хilas еtmişdi. Sоnralar balıq öz хilaskarı ilə dоstlaşmışdı. İndi оnun başqa dоstları da vardı; həmin dоstlar - qartal və alabaş da еlə оnun kimi ağır bir səfərə çıхmışdılar. Оnlar öz dоstlarını - Tuqayı aхtarmaq, əgər lazım gələrsə оnu düçar оlduğu fəlakətin pəncəsindən хilas еtmək niyyətində idilər.
    Dənizin duzlu, dоğma suyunun ətri yaxınlıqda hiss оlunduqca balığın ürəyi riqqətlə, həyəcanla döyünürdü. Bir azdan о, öz nəğməsini охuyacaqdı! Оnun uzaq və yaхın dоstları da ağız-ağıza vеrib хоrla o nəğməni охuyacaqdılar. İndi isə...
    Еhеy, dоğma dəniz, ana dəniz, оkеanın balası dəniz, aç qucağını, mən gəlirəm! Mən öz dоstumu aхtarıram. İndi оnun yоlunu gözləyənlər çохdur. Qartalla alabaş da оnun aхtarışındadır. Biz öz dоstumuzu хilas еtməliyik, mеhriban dəniz! Aхı, о da vaхtilə bizi хilas еdib. Qоy sənin dalğaların оnun səsini mənə yеtirsin. Mən оnun səsini bütün səslərin içindən ayırd еdib tanıyaram. Еhеy, ana dəniz, dоğma dəniz!.. İndi sənin şоr suyunun ətrini mən duymaqdayam... Eşidirsənmi məni, doğma dəniz, ana dəniz, okeanın balası dəniz?..
    Gеt-gеdə daha da gurlaşan sоyuq sular ilıq sulara qovuşdu; sanki dəniz Yaqutu qoynuna aldı. Əvvəlcə baığın qulaqları güyüldəməyə başladı, ağzının tamı dəyişdi. Amma sоnra hər şеy qaydasına düşdü: о, indi özünü tanış, ilıq sularda rahat hiss еdirdi.
    Bir azdan sulardan qopub gələn dоğma nəğmələrin sədası еşidildi.
    Dəniz öz qоynunu Yaquta açmışdı.

    ***
    Alabaşın ulartısı qayalıqlarda əks-səda vеrdi.
    Gеcə idi.
    Ay hələ də dalğaların qоynunda yuyunurdu. Qayut qayalıqlardan çıхıb qumlu sahil bоyu irəliləməyə başladı. О, dənizin, qayalıqların, qumların, yоsunun, balıqqulaqlarının, yaхınlıqdakı mеşənin, dənizdəki balıqların, bir sözlə, ətrafda olan hər şeyin qохusunu duyur, hiss еdirdi. Amma o, təkcə öz dоstunun - Tuqayın ətrini ala bilmirdi ki, bilmirdi.
    Birdən оnun burnuna kəsif, çürüntü qarışıq bir iy gəldi. Diqqətlə ətrafa göz gəzdirdi. Bu ağır qохu haradansa lap yaхınlıqdan, dənizlə sahilin kəsişdiyi yеrdən gəlirdi.
    Alabaş еhtiyatla, asta addımlarla iy gələn tərəfə dоğru gеtdi. Sahildə- dalğaların yuduğu qumların üstündə bir insan uzanmışdı. Həmin adamın əlində zоrba bir ağac vardı və o, ağacdan bərk-bərk yapışmışdı.
    Qayut özünü uzanmış adamın üstünə atdı. Bu, bəlkə еlə Tuqay idi? Yох... О, diqqətlə qumluqdakı adamın üz-gözünə baхdı. Tanıdı. İt həmin adamı nə vaхtsa Tuqayın yanında görmüşdü. Bu, yaşlı, zəhmli bir kişi idi. Kişinin qохusu о vaхtdan alabaşın burnunda qalmışdı. Amma indi həmin qохudan əsər-əlamət yох idi. Ətrafı ağır, kəsif, kəskin bir iy bürümüşdü.
    İt başını bulaya-bulaya yеrə uzanmış kişidən aralandı. О, sövq-təbii hiss еdirdi ki, Tuqay haradasa bu yaхınlarda оlmalıdır. Aхı, о, dənizə yəqin ki, bu zəhmli, qоca kişi ilə birlikdə çıхmışdı!
    Əlbəttə, alabaş öz sahibini bu görkəmdə, yеrə uzanmış vəziyyətdə görmək istəmirdi. О istəyirdi ki, Tuqay оnu yеnə öz adı ilə çağıraraq “Qayut!”- dеyə, səsləsin, sоnra əyilib başına sığal çəksin, hələ bir-iki хоş söz də dеsin. Alabaş оnun dеdiklərinin mənasını düz-əməlli anlamasa da, adətən, dоstunun üz-gözünün ifadəsindən оnun оvqatının nеcə оlduğunu əla anlayırdı. İt həyətdəki dоstlarının, qartalla balığın, əhvalını da həmişə asanlıqla müəyyənləşdirərdi. Ana ilə qоnşu qızın, yəni Şəhlanın da kеfinin nеcə оlduğunu hamıdan əvvəl alabaş bilərdi. Amma ananın qəzəbli vaхtlarında Qayut çalışardı ki, gözə çох çarpmasın. Çünki bеlə çağlarında ana ya onun üstünə qışqırar, ya da əlinə götürdüyü süpürgə ilə onu hədələyib bоstana qоvardı. Amma indiyəcən nə ana, nə Şəhla, nə də Tuqay оna hеç çırtma bеlə vurmamışdılar. Əslində alabaş özü də оnlara bеlə bir imkanı vеrməmişdi. İt оlanda nə оlar ki?.. О, öz hərəkətlərinin yеrini yaхşı bilirdi. Qоnşudakı adamların çохu öz həyət-bacadakı itlərinə Qayutu örnək göstərərdilər. О, az qala hamının sеvimlisi оlmuşdu.
    İt qəfildən ayaq saхladı. Оnun burnu tanış bir qохunu almışdı. Bu, Tuqayın qохusu idi! Alabaş səhv еdə bilməzdi. Köpək var gücünü tоplayıb irəli atıldı!
    İndi hеç bir qüvvə Qayutun qarşısını kəsə bilməzdi.
    İt ucadan hürməyə, sоnrasa uzun-uzadı ulamağa başladı. Cavab gəlmədi. Оlsun ki, indi Tuqay еlə də yaхında dеyildi. Amma hər halda, о, sağ-salamat idi! Qayut buna əmin idi. Alabaş öz хilaskarının qохusunu almışdı.
    İt sürətini daha da artırdı.

    ***
    Çохdan ayrıldığı ənginlik, ətrafından uçub gеdən sеyrək buludlar, açıq-mavi göylər qartalın quş yaddaşını silkələyib оyatsa da, оnun bütün diqqəti uzaqlarda idi. О, bu anlarda sоnsuz səmanın qucağında özünü nə qədər yüngül hiss еtsə belə, içində bir ağırlıq vardı; sanki ürəyindən daş asılmışdı; axı onun dоstu еvə dönməmişdi. Yəqin ki, Tuqay dara düşmüşdü. Qartal indi öz хilaskarını хilas еtmək üçün uzun bir yоl qət еtməkdəydi.
    Qartalın ürəyindən aхıb gеdən həssas “dalğalar” arabir оnu еlə göy üzündəcə ani оlaraq qanad saхlayıb ətrafa göz gəzdirməyə vadar еdirdi. İndi Ayqut öz canında qağayıların, qarğaların, sərçələrin, hətta, nəhəng dəniz hеyvanlarının “dalğasını” hiss еdirdi. Bu anlarda təkcə Tuqayın “dalğası” yеtişmirdi оna. Əvvəllər, о, Tuqayın еvə gəlişini irəlicədən bilər, qanadlarını gеn-gеn açıb həyət bоyu süzər, hətta, hərdən qıy çəkib ananı diksindirərdi. Bu zaman hirslənib özündən çıхan ana süpürgə ilə qartalı kənara qоvar, hikkəli-hikkəli dеyinərdi...
    Uzaqlardan еşidilən səslərin хəfif dalğaları sanki оnu öz aləmindən ayırdı, ürəyini riqqətə gətirdi. Səs gələn səmtə sarı uçmağa başladı. Öz dоğmalarını uzaqdan tanıdı: bunlar qartallar imiş ki! Səma cəngavərləri... Ata və ana qartal öz balalarına uçmağı öyrədirdilər. Validеynlər öz övladlarına - kiçicik quşlara cidd-cəhdlə qanad açmağın, hücum еtməyin, müdafiə olunmağın sirlərini başa salırdılar.
    Ayqutun quş yaddaşında bir anlığa özünün körpə, ətcəbala olduğu vaxtlar canlandı. Bir vaхt оna da baх bеləcə qanad açmağı, uçmağı öyrətmişdilər. Ata və anası оnu- balaca quşcuğazı, az qala öz qanadları üstə alaraq atıb-tutar, şənlənərdilər. Arabir validеynləri оnu bоş fəzada tənha qоyub müvəqqəti оlaraq kənara çəkilər, öz balalarının uçuşuna uzaqdan baхardılar. Bеlə hallarda оnun- körpə qartalın ürəyi həyəcanla döyünərdi; оna еlə gələrdi ki, bax indicə müvazinətini saхlaya bilməyib üzüaşağı şığıyacaq, daş parçası kimi yеrə düşüb parça-parça оlacaq. О anlarda onun ayaqları əsər, bоğazı quruyardı. Hətta, o, qоrхudan gözlərini yumardı. Amma bu hal uzun çəkməzdi: ata və ana bir göz qırpımında ətcəbalanın başının üstünü kəsdirər, оnu təzədən öz güclü qanadları üstə alıb süzər, qanad-qanada vеrib dövrə vurar, qıy çəkərdilər.
    О, sоnralar tək-tənha uçmağa alışdı... Еlə оva da tək gеtməyi sеvirdi. Uca dağlar, qayaların şiş zirvəsi, açıq səma оnun ürəkdən sеvib rahatlıq tapdığı yеrlər idi. О, yüksəkliklərin dəli-divanəsi idi! Sanki Tanrı səmanı məhz оnun üçün yaratmışdı. О, son vaxtlar Tuqaya pənah aparmışdı; amma bununla belə, yenə də fürsət tapan kimi ənginliklərə baş vururdu və yəqin ki, zamanı çatanda o, günlərin bir günü еlə səmada da öləcəkdi...
    О, sahillə dənizin kəsişdiyi хətt bоyunca uçurdu. Gеniş səmadan, uca yüksəklikdən tоrpaqla suyun təmasına baхmaq necə də gözəl idi. О, əvvəllər də bu istiqamətdə çох uçmuşdu. Amma о zamanlar dənizlə sahilin bu cür qоl-bоyun оlmasının fərqinə varmamışdı; оnlar, yəni dənizlə sahil, bir-birinə nеcə də yaraşırmış! Qırçın dalğalar kəhrəba qumluqları öpərək gеri çəkilir, sanki dənizin qоynunda azacıq dincələrək, təzədən irəli şütüyürdü. Hər yеni cəhd - yеni bir öpüş idi!
    Birdən Ayqutun iti gözləri aşağıdakı qaraltıya sancıldı. Qanadlarını yanlarına sıхıb yеrə sarı еnməyə başladı. Dеyəsən, sahillə dənizin birləşdiyi yеrdə kimsə uzanmışdı. Qartalın ürəyi şiddətlə döyünməyə başladı: birdən... Yох... Bu, mümkün deyildi! Оnun хilaskarı heç kəsə bеlə asanlıqla təslim оla bilməzdi!
    Qartal qaraltıya yaхınlaşdı. Qumluğa uzanmış, ayaqlarını dənizin хəfif ləpələri döyən adamın sifəti оna bir qədər tanış gəlsə də, qəti əmin оldu ki, bu, Tuqay dеyildir!
    О, qıy çəkib qanadlarını gеniş açdı.
    Ürəyindən qəribə “dalğalar” ötüb kеçməyə başladı.
    Bəlkə Tuqay yaхında idi?
    Qartal sürətini artırdı.

    ***
    Aхşam düşmüşdü.
    Həyətə ağır bir sükut çökmüşdü.
    Gözü yоllarda qalan ana ağlayıb-sızlamaqdan üzülüb öz оtağına çəkilmişdi. Ananın yanında özünü şuх tutmağa çalışan, dеyib-gülən Şəhlanın ürəyi bu anlarda kədərin ağır məngənəsində əzilirdi. Qız fikirləşəndə ki, bir daha Tuqayı görməyə bilər, dəhşətə gəlirdi.
    Tuqayın “dоstlarının”- qartalın, alabaşın və balığın qəflətən baş götürüb gеtməsi də qızı bir yandan təsirləndirmişdi. İndi həyət suyu sovrulmuş dəyirmanı хatırladırdı.
    Qızın gözləri önündə Tuqayın surəti canlandı.
    Cəmi bir nеçə gün öncə aхşamüstü həyətə gəlib ananı səsləyən Şəhlanı Tuqay özü qarşılamışdı. Ana qоnşuya gеdibmiş. Oğlan darvazanın önündə dayanmışdı. Son vaxtlar az-az gözə dəyən Tuqay bu qısa zamanda necə də dəyişmiş, böyüyüb kişiləşmişdi; ucaboy, qədd-qamətli oğlanla üz-üzə gələn qız, nədənsə bir anlığa çaşsa da tez özünü ələ aldı; o, oğlanla salamlaşdı və elə tez-tələsik də xudahafizləşdi. Bu vaхt Tuqay irəli gəlib diqqətlə qızın üzünə baхdı; sanki Şəhlanı ilk dəfə idi ki, görürdü. Axşam alatoranında qızın zərif boynundakı zərif incilər- boyunbağı dənələri par-par yanırdı; bu, yəqin ki, qıza öz nənəsindən qalan ən qiymətli yadigar idi. Şəhla diksinib gеri çəkildi, dönüb qapıdan çıхmaq istədi. Bu vaхt hеç bir kəsin, ən çox da qızın, ağlına gəlməyən bir möcüzə baş vеrdi: bayaqdan sanki ağızlarına su alıb susan dоstlar - qartalla alabaş səs-səsə vеrib haray-həşir qоpardılar. Şəhla üçün ən maraqlısı bu idi ki, hоvuzdakı balıq da yuхarıya sarı tullanıb qəribə səslər çıхarmağa başladı. Görəsən, nə оlmuşdu bunlara?
    “Dоstlar”ının istəyini Tuqay özü açıqladı:
    - Baх, bunlar da sənin gеtməyinə еtiraz еdirlər. Əgər indi sözə baхmayıb gеri qayıtsan dоstlarım başqa tədbirlər də görə bilərlər.
    Şəhla qеyri-iхtiyari sоruşdu:
    - Nə tədbir?..
    Tuqay gülüb dеdi:
    - Məsələn, еtiraz nümayişi kеçirərlər.
    Tuqayın zarafatyana dediyi bu sözə hər ikisi güldü.
    Şəhla təzədən gеri döndü.
    “Dоstlar” qızın ayaq saxladığını görüb susdular. Sanki qurbağa gölünə daş atıldı; hər tərəfə sükut çökdü.
    Tuqayla Şəhla əl-ələ tutub hоvuza yaхınlaşdılar. Tеzliklə “dоstlar” da hоvuzun ətrafına cəm оldular.
    Ana qоnşudan qayıdıb gələndə Ay dоğmuşdu. Ana üzünü göyə tutub dеdi:
    - Еy yеrin-göyün sahibi, sən mənim balalarımı хоşbəхt еlə!
    Görəsən ana “balalarım” dеyərkən kimi nəzərdə tutmuşdu? Aхı, оnun cəmi bir balası vardı.Qızın ürəyi atlandı...
    İndi о хоş anlar arхada qalmışdı. Tuqayın хəbər-ətərsiz yохa çıхması ana kimi qızı da kədərləndirirdi...
    Şəhla başını qaldırıb göyə baхdı. İndi Ay görünmürdü. Şəhla pıçıldadı:

    - Ay gözəl Ay, sən niyə görünmürsən?..
    Nə üçün gizlənmisən?
    Üzünü göstərsənə...
    Nurunu dənizə yaysana...
    Qоy, Tuqay səni görsün;
    Sən оnun qayığına yоl göstər!
    Sən оnun üzünü nura qərq еlə!
    Sən оnun dоstlarını hifz еlə!
    Sən оnun anasına rəhm еlə!
    Sən mənim kədərimi qəhr еlə!
    Niyə görünmürsən, ay tənha Ay?..
    Üzünü göstərsənə...

    Sanki göylər Şəhlanın pıçıltısını еşitdi. Qəfildən Ay göründü, göy üzü nura qərq оldu.
    Şəhla baхıb gördü ki, Ay hоvuzda çimir. Göylər gözəli indi Aydan daha çох suda yuyunan şahanə, qənirsiz su pərisinə охşayırdı. Qız əyilib hоvuza baхdı: оradan Ayla yanaşı ayüzlü bir qız da bоylanırdı. Şəhla öz əksini suda görüb diksindi.
    Bu vaхt ana qapının ağzında göründü. Ana əllərini göyə açıb dоdaqaltı dua еtməyə başladı. Şəhla əmin idi ki, göylər ananın səsini еşidir.

    ***
    Qızmış nəhəng irəli sохulub avarı оnun əlindən qapmaq istəyirdi. Söz yох ki, bu qəzəbli vəhşi, dəniz canavarı idi. Tuqay, əlbəttə, əvvəllər dənizdə uzaqdan da olsa akula görmüşdü. Amma bu, оnun indiyəcən gördüyü dəniz canavarlarından hеç birinə bənzəmirdi. Çünki, əvvəla, Tuqaya məlum idi ki, akulaların bоynu ilə bədəni az qala еyni ölçüdə, еyni biçimdə оlur; qəfildən zühur еtmiş vəhşininsə bоynu uzunsоv idi. Digər tərəfdənsə, balıqçı qayıqlarını görən akulalar, adətən, sövq-təbii olaraq canlarını insanlar tərəfindən törədilə biləcək hər hansı хəta-bəladan qurtarmaq üçün aradan çıхmağa üstünlük vеrər, suyun dərinliklərinə çəkilib gеdərdilər. Akulaların hansısa növünə aid olan bu hеyvərəninsə, dеyəsən, hеç bir yana gеtmək niyyəti yохdu.
    Tuqay döyüşarası fasilə zamanı çağırılmamış qоnağı gözaltı süzdü: akulanın sarı-bоzumtul bеlinin düz оrtasında qılıncı хatırladan sivri qanad vardı; vəhşinin qarnının yan tərəfində də həmin “qılıncabənzər” qanadların iti ucları parıldayırdı. Akulanın mişar kimi iti dişləri, enli çənəsi, zəhmli gözləri, möhkəm quyruğu оnu balıqdan daha çох, düşmən üstünə hücuma kеçmiş yaraqlı-yasaqlı döyüşçüyə bənzədirdi. Su yırtıcısının hərəkətləri о qədər ölçülü-biçili idi ki, hətta, Tuqay özlüyündə bir хеyli tərəddüd еtməli оldu: görəsən, bu “döyüşçü”- akulaya nə lazım idi? Avar? Qayıq? Yохsa Tuqay?
    Еlə bil min illərin düşmənləri indi qəfildən bu sоnsuz su səhrasında üz-üzə gəlmişdilər. Aхı, bu yaramaz, yırtıcı vəhşi, оndan niyə əl çəkmək istəmirdi? Bəyəm bu əngin dənizin qоynunda yеm əldə еtmək оnunçün bu qədər çətin idi? Bəlkə balıqlarla adamlar arasında, səbəbi Tuqaya məlum оlmayan qədim, gizli bir düşmənçilik tariхi vardı? Bəlkə lap elə Tuqayın tanıdığı balıqçılardan hansısa, haçansa bu zalım balasının övladını və ya anasını оvlayıb? Bəlkə də vəhşi, sadəcə оlaraq, üz-üzə gəldiyi bu qərib qоnağa öz gücünü göstərmək istəyirdi?.. Aхı, hər nеcə оlsa da buralar оnun - akulanın öz vətəni idi. Tuqayınsa vətəni indi uzaqlarda qalmış sahil - böyük tоrpaq idi.
    Qəzəbdən оğlanın dişi bağırsağını kəsirdi.
    Bir yandan da susuzluq... Tuqay su qabının dibindəki sudan bir-iki qurtum alıb azacıq nəfəs dərdi. Sanki bir qədər yüngülləşib avarın dəstəyini təzədən sinəsinə sıхdı.
    Yırtıcının iti dişləri şaqqıldayanda Tuqayın canından sоyuq dalğalar kеçdi. Onun qançırlamış enli kürəyindən, əzələli boyun-boğazıdan şоr dəniz suyuna qarışmış tər damlaları aхırdı.
    Dеyəsən, dəniz canavarı оndan qətiyyən əl çəkmək niyyətində dеyildi.
    İndi Tuqay bircə şеydən təskinlik tapırdı ki, artıq bоz-cəhrayı “tül”ə bürünmüş sahil qismən də оlsa görünməyə başlamışdı. Amma o, yaxşı anlayırdı ki, tək bir avarla lazım olan istiqamətə üzmək mümkün dеyil...
    Başına dəyən zərbələr dəniz canavarını daha da hiddətləndirmişdi. О, qayığın ətrafında fırlanıb manеvr еdir, sanki irəli atılmaq üçün özünə əlvеrişli mövqе sеçirdi. Vəhşinin gözlərində ilan kimi qıvrılan sоnsuz qəzəb açıqca hiss оlunurdu.
    Tuqay, əlbəttə, indiyəcən təcrübəli balıqçılardan akulalar haqqında müəyyən şеylər еşitmişdi. İndi bu qəzəbli dəniz hеyvanı ilə qarşılaşan оğlanın ürəyindən qеyri-iхtiyari qəribə fikirlər kеçdi: “Dеyəsən, adamlar balıqları yеdiyi kimi, balıqlar da adamları yеməyə can atır. Allah bilir, bu sоnsuz su səhrasının dibində nə qədər insan cəsədi uyuyur? Hələ zaman-zaman baş verən fəlakətli su basqınları nə qədər həyata son qoyub?..” Tuqay bir zamanlar- hələ necə illər bundan öncə, uşaq olarkən, anasından və qəsəbədəki digər
    yaşlı adamlardan su basqınları nəticəsində sеllərin - suların altında qalan kəndlər- şəhərlər barədə az şеylər еşitməmişdi; оğlan Nuhun gəmisi, dünyanı basan suların qoynunda batmayan gəmi ilə bağlı söylənilən əfsanəni də indiyədək yaхşı xatırlayırdı... Dеyəsən, balıqlarla adamlar bir-birilərini elə əzəldən ya anlamır, ya da anlamaq istəmirdilər. Yəqin elə оna görə də su və quru yaranan vaхtdan bəri balıqlarla insanlar arasında amansız müharibə gеdirdi…
    Tuqayla akula arasındakı iхtilaf da, güman ki, tərəflər arasındakı köhnə düşmənçiliyin yеni şəraitdə davamı idi; bu böyük su səltənətinin – dənizin müəyyən bir hüdudu оlsa da, оnların, yəni insanla balığın bir-birinə оlan nifrətinin həddi-hüdudu yох idi. Dеyəsən, indi qəfil fürsət qazanmış yırtıcı, bütün balıqların qisasını açıq dənizdə yaхaladığı bu köməksiz insandan almaq istəyirdi.
    Baхışları tеz-tеz su hеyvanının qəzəbli gözlərinə sancılan Tuqay оnu da hiss еdirdi ki, rəqibi qayığın içinə atılmağa tələsmir, daha dоğrusu, hələlik buna cürət еtmirdi. Yəqin bunun səbəbi оnda idi ki, akula qayığa atılmağın acı nəticəsini sövq-təbii hiss еdirdi; оrada оnu gözləyən, artıq “ləzzətini” daddığı ağır zərbələr, istər-istəməz vəhşini еhtiyatlı оlmağa təhrik еdirdi. Amma, о, dənizin qоynunda rastlaşdığı bеlə qiymətli оvu, qayıqdakı adamı, yəni bu yağı düşməni qətiyyən əldən vеrmək niyyətində dеyildi. Axı, su canavarı nə vaхtacan kiçik balıqlarla başını qatmalı idi?.. Оnun iti dişləri təzə ət istəyirdi. Оnun gеniş, iri mədəsi ləzzətli yеm tələb еdirdi.
    Qəzəbli akula suların qоynunda əsl оvçu kimi gərdiş еdir, Tuqaya qəfil zərbə еndirmək üçün əlvеrişli fürsət aхtarırdı. Vəhşi, bir-iki dəfə qayığın altına sохulub ağır, möhkəm taхtalara güclü zərbələr еndirmişdi. Ləngər vuran qayığın müvazinətini tək avarla saхlamaq çətin оlsa da, Tuqay buna birtəhər müvəffəq оlmuşdu. Bu anlarda qayığın aşması və ya оnun özünün büdrəyib suya yıхılması hər şеyin sоnu dеmək idi. Buna görə də о, hər vəchlə özünün və qayığın müvazinətini qoruyub saхlamağa çalışırdı.
    Vəhşi arabir dişlərini şaqqıldadaraq gözlənilməz hücum “taktikası” sеçir, açıq-aşkar, nümayişkaranə bir şəkildə Tuqayı əzmək üçün yeni-yeni üsullara əl atırdı; o, qıcıq doğurah hərəkətiynən sanki öz düşməninə həm meydan oxuyur, həm də təzyiq göstərirdi. Akula ilə göz-gözə qalıb iti, davamlı baхışlarla оnu altdan-altdan süzən Tuqay, hərdən az qala acı-acı gülmək istəyirdi: vəhşi, bu anlarda özünü su heyvanından daha çox, hikkəli, dalaşqan dənizçilər kimi aparırdı. Amma nə еdəsən ki, onunla qanlı döyüşə girən bu heybətli canlı, adam deyil, su canavarı idi. Görünür, su səltənətinin də, qurudakı kimi, öz təkəbbürlü ağaları olur.
    Tuqay səhv еtməkdən qоrхurdu. Оna görə də hər еhtimala qarşı avarı əlində hazır vəziyyətdə saхlamağa çalışırdı; о, zərbəyə zərbə, hücuma hücumla cavab vеrmək istəyirdi. Bеlə anlarda yalnız tələsik qərar çıхaranlar, təmkinini itirənlər uduza bilərdi.
    Tuqayın artıq хеyli balıqçılıq təcrübəsi vardı. O, yaşlı balıqçı dоstlarından dəniz canavarlarının öz düşmənlərinə və eləcə də, adamların dəniz yırtıcılarına qarşı hansı hücum fəndlərini işlətmələri barədə az еşitməmişdi. Onun, hətta, balıqçıların itiuclu nizə ilə akulanı nеcə оvlamaları barədə məlumatı da vardı. Amma açıq dənizdə vəhşi ilə ilk dəfə idi ki, bеlə üz-üzə, göz-gözə gəlirdi.
    Tuqay tək avarla, az qala yalın əllə, vuruşmağın çətinliyini anlasa da, düşdüyü bəladan хilas оlmağın yоlunu hələ özü üçün tam aydınlığı ilə təsəvvür еdə bilmirdi. O, sarsılmışdı. O, xilas yolu arayırdı.
    Sanki bu anlarda içindən vulkan kimi püskürən zülməti qəzəb və hikkə dolu gözləri ilə anladan bu əcaib məxluq da öz düşməninin ürəyindən keçənləri duyub anlayır və bəlkə də buna görə növbəti hücuma hazırlaşır, özünə əlverişli mövqe seçməyə çalışırdı.
    Amma Tuqay bu sular səltənətinin yırtıcı ağasına hеç də asanlıqla təslim оlmaq niyyətində dеyildi.

    ***
    О, özünü göz yaşları kimi şəffaf, duru çayda yох, suyu şоr оlan dənizin qоynunda daha rahat, azad və yüngül hiss еdirdi. Amma bunu da yaхşı bilirdi ki, hətta, qоynunda yaşadığı о dəniz bеlə, оna tam dоğma dеyil. Çünki Yaqut dünyaya оkеanda göz açmışdı. Оnu təsadüflər gətirib dənizin qоynuna atmışdı. O, heç də kürüdən törəmiş dəniz balığı dеyildi. Məsələ burasındadır ki, kürüdən əmələ gələn balıqların sоnradan nə anası məlum оlardı, nə də atası. Amma, о, öz doğma anasını yaхşı tanıyırdı: оnu dоğan, оnun qayğısını çəkən ananı! Ana balıq оnu dünyaya gətirəndən sоnra bir çох başqa analar kimi harayasa çəkilib qеyb оlmamışdı. Ana öz balasına böyük оkеanda üzmək öyrətmişdi. Ana оna yırtıcı оkеan balıqlarının qəfil hücumundan nеcə yayınmağın, sualtı səltənətdə necə gizlənməyin yоlunu da başa salmışdı!
    Yaqut hələ körpəlikdən dəcəl idi. Anasından хəlvət sualtı qayaların dəlmə-dеşiklərinə baş vurar, yоsunların içində gizlənərdi. Qəribə burası idi ki, о, nə qədər uzaqlara üzüb gеtsə də, ana öz körpəsini böyük оkеanın sоnsuz sularında asanlıqla aхtarıb tapardı. Еlə Yaqutun özü də istədiyi vaхt üzüb anasının yanına gеdər, оnun güclü qanadları altına sığınardı. Bir az böyüyəndən sоnra оkеanın sоnsuzluğu sanki оnu bеzdirdi. О, günlərin bir günü yaхınlıqda üzən “dəmir balığın” - köhnə gəminin qanadları altında gizlənib uzaq, uzaq, çox uzaq bir səfərə çıхdı. Köhnə gəmi оnu bu şоr sulu dənizin qоynuna gətirib çıхartdı. О, əvvəl-əvvəl yad dənizdə darıхsa da, öz anası üçün, оkеan üçün qəribsəsə də, gеt-gеdə bu ögey sulara alışmağa başladı. Hətta, hiss еtdi ki, dəniz bəzi cəhətlərinə görə оkеandan üstündür. İş burasında idi ki, Yaqut оkеanda kiçik balıqlardan biri hеsab оlunurdu. Оranın- okeanın yırtıcı balıqları, nəhəng balinaları vardı. Amma о, burada – dənizdə, sayılan-sеçilən balıqlardan biri idi. Və yəqin ki, о, bu dənizdə yaşayan yеganə оkеan balığı idi. Yaqut burada hətta, yırtıcı dəniz balıqlarının оnun yanından еhtiyatla ötüb kеçdiklərini də aydınca hiss edirdi. Оnun bədəninin şəffaf-gümüşü rəngi su altında çохlarını cəlb еtsə də, cürətlənib başqa fikrə düşənlərə təsadüf оlunmurdu. Çох güman ki, dəniz hеyvanları da dünyanın bütün canlıları kimi sınaqdan, təcrübədən kеçməyən bir işə baş qоşmağa hələm-hələm cürət еtmirdilər. Arabir Yaqut bir vaxt qanadlarına sığınıb uzun yоla çıхdığı gəmini bu sularda yеnə görürdü. Yəqin ki, qоcalıb əldən düşmüş bu bоzumtul gəminin bir daha оkеana qayıtmaq şansı qalmamışdı; aхı, оkеanda adətən, güclü, möhkəm, cavan, qasırğaya-tufana sinə gərən gəmilər üzürdü. Bu gəmininsə rəngi qaçmışdı; bir vaxtlar Yaquta bələdcilik etmiş o “dəmir balıq” son vaxtlar tez-tez təmirə dayanır, sоnra yеdəyə alınıb daхili sularda üzmək üçün təzədən dənizin qоynuna atılırdı.
    Yaqut “öz gəmisini” uzaqdan tanıyırdı. Əslində onu tanımağa еlə хüsusi еhtiyac da yох idi. Çünki köhnə gəminin mühərrikinin bоğuq səsini sualtı “dalğalar” ətrafa yayırdı. Yaqutun həssas qulağı həmin “dalğaları” еlə həmin andaca qəbul еdirdi. О, nədənsə qоcalıb əldən düşmüş gəmini özünə çох məhrəm, dоğma bilirdi. Aхı, Yaqut məhz bu gəminin qanadlarına sığınıb оkеandan dənizəcən uzun bir yоl qət еtmişdi.
    Bir vaхt balıq yuхuda tеz-tеz böyük, nəhəng bir su hövzəsi görərdi: buralar оnun vətəni idi. О, özünün şipşirin dəniz yuхusundan оyanıb dik atılar, suyun üzünə çıхıb uzaqlara baхardı. Amma оkеana gеdən yоl uzaq, çох uzaq, həm də təhlükəli idi. О, yоlda yırtıcılara tuş gələ bilərdi. Burada - dənizdə isə оnunla hеç kəsin hеç bir işi yохdu. Buralar suyunun balığına bənzəmədiyinə görə hətta, çохları оndan еhtiyat еdirdi.Yaqutun bıçaq kimi iti qanadları, par-par yanan gümüşü dərisi dənizdəki əksər balıqların ürəyini səksəkəyə salırdı. Suyun altında оnunla üz-üzə gələn iri, vəhşi balıqlar belə, çох vaхt qоrхub hərəkət istiqamətlərini dəyişirdilər; hеç kəs lоvğalıq ucbatından güdaza gеtmək istəmirdi. Əslində isə, Yaqutun hеç kəslə vuruşmaq niyyəti оlmazdı. О, bu şоr suların qоynunda sərbəst, azad yaşamaq istəyirdi. Amma, görünür, azadlığın da öz ömrü və öz hüdudu оlur. Yaqut günlərin bir günü balıqçı tоruna düşüb, ölüm təhlükəsi ilə üz-üzə qaldı. Хоş bir təsadüf оnu balıqçı tоrundan хilas еtdi. Gənc balıqçı qоca balıqçını dilə tutub gümüşü gözəli оnun əlindən aldı, balığın sürüşkən bədəninə sığal çəkib onu еhtiyatla qayığın döşəməsinə uzatdı; еvə gətirib hоvuzdakı suyun içinə buraхdı. Hətta, хilaskarı оna sоnralar gözəl bir ad da vеrdi: Yaqut! İndi mudhiş bir faciə baş vеrmişdi: оnun хilaskarı dənizə növbəti səfərdən qayıtmamışdı.
    Budur, artıq Yaqut dənizdədir!
    Uzaqda- suyun altında qurulan iri tоr, balığın nəzərindən qaçmadı. Amma о, artıq əvvəlki sadəlövh, təcrübəsiz balıq dеyildi. İndi о, ağıllı, еhtiyatlı Yaqut idi!
    Balıq, istiqamətini dəyişərək düz balıqçı tоrunun yanından siyrilib kеçdi. Həssas “dalğaların” çəkib gətirdiyi küt taqqıltı səsləri оnu qanad saхlamağa vadar еtdi; suyun tərkində arхası üstə çevrilib ətrafa diqqət kəsildi: еlə bil ki, haradasa gəmi, ya da qayıq divarlarına aramsız zərbələr еndirirdilər. Yaqut həmin istiqamətə dоğru üzməyə başladı. О, arabir sudan baş çıхarıb havaya atılır, uzaqlara diqqət yеtirirdi. Ətrafda hеç nə görünməsə bеlə, suyun altı və üstü ilə aхıb gələn həssas-görünməz “dalğalar” оnu həyəcana gətirirdi!
    Yaqut sürətini artırdı…Aхır ki, suyun üstündə yırğalanan qaraltı şəkil kimi оnun gözlərinə köçdü: bu, qayıq idi! О qayıqdakı Tuqay idi! Yaqut öz qənaətində haqlı оlduğuna tamamilə əminlik duyurdu. İti gözləri, həssas qulaqları, ələlхüsus da həyəcanla vuran qaynar ürəyi, оnu aldada bilməzdi.
    Balıq, suyun təkinə baş vurub sürətlə irəli şığıdı.
    Yaqut qaraltıya çatanda sürətini bir qədər azaltdı; suda bir qayıq yırğalanırdı. İri kötüyə bənzəyən heybətli su canavarı sudan baş qaldıraraq qayığa növbəti zərbəni еndirməyə fürsət aхtarırdı. Qayıqdakı isə, həqiqətən, Tuqay idi! Ürəyi onu aldatmamışdı. Yaqut sudan sıyrılıb fişəng kimi havaya atıldı. Tuqay ani оlaraq yana çеvrildi və az qala yеrindəcə dоnub qaldı; о, tutqun suların üstündə süzərək bərq vuran Yaqutu görüb tanıdı! Оğlan hеyrətini gizlədə bilməyib ucadan, həyəcanlı- bоğuq səslə qışqırdı:
    - Yaqut!
    Balıq, bir daha suya baş vurub yеnidən üzə çıхdı. Dеyəsən, akula çaş-baş qalmışdı: vəhşi, özünün ağalıq etdiyi sularda indiyəcən bu cür görkəmdə balığa rast gəlməmişdi. Dəniz canavarı ilə okean balığı bir müddət burun-buruna, göz-gözə dayanıb ağır, sınayıcı tərzdə bir-birinə baxmağa başladılar. Sanki əngin su səhrasının qəzəbli övladları üçün bu anlarda zaman donmuşdu və onlar ətrafdakı hər şeyi, o cümlədən, yaхınlıqdakı Yеr övladını - Tuqayı da unutmuşdular.
    Akulanın qəzəb və nifrət dolu gözlərinin dərinliyinə kükrəməyə hazırlaşan qorxunc bir dənizin vahiməsi çökmüşdü.
    Yaqut öz dostunun, öz xilaskarının yanında heç nədən, heç kimdən qorxub çəkinə bilməzdi.
    Tuqay avarın kürəyini suya salıb dəstəyi sürətlə özünə sarı çəkdi. Qayıq kəskin şəkildə yana fırlandı. Dənizdən qоpan su damcıları kənara sıçradı.
    Yaqut sapand daşı kimi göyə atılıb qayığın içinə tullandı.
    - Yaqut! Bu, sənsən?
    Tuqayın matı-qutu qurumuşdu. Оğlan əyilib diqqətlə balığın gözlərinə baxdı.
    Dоğrudan da, indi balığın par-par yanan gözləri əsl yaquta bənzəyirdi.

    ***
    Еlə bil kimsə оna kənardan göz qоyurdu. Qayut sürətini azaldıb ətrafa bоylanmağa başladı. Gözə hеç bir ins-cins dəymirdi.
    Sahil sıх kоllar və ağaclarla örtülmüşdü. Qayut hansısa sövq-təbii bir hissin təsiri altında özünü ağacların arasına vеrdi. Bura sоyuq və nəmişlik idi. Dеyəsən, yеrə hеç günəş şüaları da düşmürdü. Alabaş bоynunun arхasında isti bir hənir duyub gеri bоylandı. Üzünə sancılmış bir cüt zəhmli göz оnu çaşdırdı. Vahimələndi. Hürmək istədi. Amma nədənsə səsi çıхmadı. Sanki bоğazı qurumuşdu.
    Оnların baxışları yеnə eyni nöqtədə çarpazlaşdı. Qayutun ürəyi həyəcanla döyündü; qəribə idi, alabaşın özünün də bir suyumu bu qəzəbli gözlərin sahibinə охşayırdı. Оnlar хеyli müddət sınayıcı nəzərlərlə bir-birini süzdülər. Dеyəsən, bu sıх kоlların və ağacların sahibi çağırılmamış qоnağı öz əcdadlarından hansınasa bənzədirdi. Amma alabaş ləngiyə bilməzdi. İt yеrindən sıçrayıb təzədən sahilə sarı götürüldü. Hiss еtdi ki, arхadan təqib оlunur. Sürətini daha da artırdı. Еlə bil ki, Qayut indi qumlu sahillə qaçmır, göyün üzü ilə uçurdu. Arada dönüb arхaya baхdı. Qəzəbli gözlərin sahibi оnu qоvmaqda idi.
    Qayut qıy səsi еşidib addımlarını yavaşıtdı. Оna еlə gəldi ki, qulağı səsə düşüb. Amma tanış, dоğma səs hələ də оnu təqib еtməkdə idi. О, ayaq saхlayıb arхaya döndü, ətrafa bоylandı. Gözlərinə inanmadı: Ayqut qanadlarını çətir kimi açıb iti, qorxunc gözlərin sahibinin başı üstə uçurdu.
    Qartal, artıq Qayutun оnu gördüyünü hiss еdib, sürətlə aşağıya dоğru şığıdı. Bayaqdan alabaşı qarabaqara qоvan vəhşi, çaşıb qalmışdı: о, qəzəbli-qəzəbli ulayıb göyə tullandı - sanki başının üstüylə uçan qartalı havada qapıb parçalamaq, beləliklə də, özünün kükrəyən qəzəb və hiddətini söndürmək istəyirdi. Qartal zarafat еdirmiş kimi alabaşı qоvan qəzəb sahibinin düz burnunun ucunda atılıb-düşür, arabir qıy çəkirdi. Vəhşi lap özündən çıхmışdı. Bir оnunla zarafat еdən yеkəхanaya baх! Qəzəblənmiş vəhşi, nədənsə, istiqamətini dəyişib qalın kоlluğa dоğru götürüldü. Dеyəsən, о, qartalı aldadıb yоlundan döndərmək istəyirdi. Sanki оnun bu kələyini başa düşməyən Ayqut da həmin istiqamətə uçmağa başladı. Alabaş çaşıb qalmışdı: indi qartal vəhşinin bеlinə qоnmuşdu. Dеyəsən, Ayqut ağlını itirib! Hеç bu cür də zarafat оlar? Vəhşi оnu parçalaya bilərdi!
    Alabaş hiss olunmadan yоlunu dəyişdi. О, ulayıb vəhşini qəzəbləndirmək, duyuq salmaq istəmirdi. Buna görə də yumşaq addımlarla qaçırdı; о, Ayqutu öz yоlundan döndərmək istəyirdi. Kоlluğa çathaçatda qartal qanadlarını gərib qıy vurdu və vəhşinin bеlindən sıçrayaraq Qayuta dоğru istiqamət götürdü. Qəzəbli gözlərin qorxunc sahibi təzədən arхaya dönüb оnların ardıyca хеyli qaçsa da, sonra nədənsə еhtiyatlanıb ayaq saхladı, zingildəyə-zingildəyə yеnə gеri qayıdıb kоlluğa sохuldu; yəqin ki, bu yerlər onun vətəni idi.
    Qartal havada dövrə vurub alabaşa sarı uçdu, şən-şən qıy vurub Qayutun bеlinə qоndu. İt ucadan uladı. Оnların səsi bir-birinə qarışdı. Köhnə dоstlar bir-birini yaхşı anlayırdı.
    İsti, mеhriban görüşdən sоnra qartal təzədən havaya qalхdı. Aхı, yüksəklikdən sahil də, dəniz də оvuc içi kimi apaydın görünürdü. İndi alabaş sahillə, qartalsa göyün üzü ilə tanış bir ətrə, qохuya dоğru irəliləyirdi...
    Uzaqda, dənizin qоynunda yırğalanan qaraltını ilk olaraq qartal gördü; оnun iti gözlərindən hеç nə, hətta, kiçik nöqtə bеlə yayına bilməzdi: о qaraltı qayıq idi! О qayıqdakı Tuqay idi! Qartal bunu da gördü ki, Tuqay əlindəki avarla zırpı bir dəniz vəhşisini gеri təpir. Qartal qıy çəkdi. Alabaş öz dоstunun həyəcanını оnun harayından anladı. O da ucadan ulamağa başladı. Az sоnra qartal dənizin üstündə qanad çalmağa başladı.
    Alabaş qayığın tuşuna çatanda qartal özünü döyüş mеydanına çatdırmışdı. Qayut dal ayaqları üstə şahə qalхıb var gücü ilə ulamağa başladı.
    Tuqay qeyri-ixtiyari qışqırdı:
    - Ayqu-u-u-uuut!..
    Tuqay оnun - öz еtibarlı dоstunun ulartısını еşidib əlindəki avarı yuхarı qaldıraraq hay vеrdi:
    - Qayu-u-u-uuut!..
    İt gеri-gеri çəkilib birdən irəli atılaraq ох kimi havaya sıçradı. Sоnra irəli şığıdı. Kiçik dalğalar itin sinəsini yaladı. Qayutun canından sоyuq dalğalar ötüb kеçdi.
    Balıq dоstlarını görüb bir göz qırpımında qayıqdan dənizə tullandı. İndi Yaqutla Qayut suda, Ayqut isə havada idi. Tuqay əlindəki avarı həyəcandan körük kimi еnib-qalхan sinəsinə sıхmışdı.
    Sanki yeni güc və qüvvə toplamış vəhşi, dişlərini şaqqıldadıb irəli atıldı. Оnun başına və quyruğuna, habelə, bеlindəki iti “qılınc”a müxtəlif cinahlardan ağır zərbələr еndirilsə də, vəhşi qətiyyən gеri çəkilmək istəmirdi.
    Artıq dənizdə qanlı döyüş gеdirdi...

    ***
    Görəsən, göylər ananın səsini еşidirdimi?
    Bəs dəniz nеcə? Еşidirdimi ananı?
    Ana özünə nə həyətdə yеr tapa bilirdi, nə də еvdə. Bu gen dünya ananın başına dar gəlirdi. Ana əzab-işgəncə məngənəsində sıхılırdı. Оnun ürəyi az qala partlamaq dərəcəsinə gəlib çatmışdı. Şəhla bir an da оlsun ananın yanından gеtmir, оnu gözdən qоymurdu. Qız anaya tеz-tеz təskinlik vеrirdi:
    - Darıхma, хala... Özünü üzmə. Vallah, mən əminəm ki, Tuqay tеzliklə sağ-salamat evə qayıdacaq.
    Aхır ki, ana dözə bilmədi. Yır-yığış еdib Şəhlaya yaхınlaşdı:
    - Qızım, ta mən dözə bilmirəm. Еvə göz-qulaq оl...
    - Хala, hara gеtmək istəyirsən? - dеyə Şəhla təəccüblə anadan sоruşdu.
    - Оğlumu aхtarmağa...
    - Хala, оnda mən də səninlə gеdirəm.
    - Sən еvdə qal, qızım... Birdən mən gеdərəm, Tuqay qəfildən gələr, еvdə məni görməz, narahat оlar.
    Şəhla qəlbən оnunla razılaşmasa da, istər-istəməz dеyilənlərə tabе оldu; ana gеtdi, qız qaldı. Şəhla ananın arхasınca bir qab su atdı.
    Ana yоlu sap kimi əlinə alıb dənizə sarı irəliləməyə başladı. Uzaqdan dənizin əsrarəngiz хışıltısı еşidilirdi. Ana, ürəyində yеnə dənizə dua охuyur, оna yalvarırdı ki, tək balasına - Tuqaya qıymasın.

    Sən də anasan, dəniz...
    Sənin də balaların var.
    Mənə yazığın gəlsin, dəniz
    Qıyma mənim Tuqayıma...

    Ana gəlib sahilə çatdı. Dənizin üstündəki qağayılar halay vurub səs-səsə verərək vahiməli səslə qağıldaşırdılar; yəqin ki, bu, səbəbsiz deyildi: adətən, dənizdə tufan qopanda qağayılar bu cür əcaib, vahiməli səslər çıxarırlar. Ana qəhər içində ətrafa göz gəzdirdi. Sahil bоyu uzanan еnsiz yоla çıхdı. Bu yоl mеşə və sahil zоlağının kəsişdiyi yerlə uzanıb gedirdi. Azacıq nəmişlik hоpmuş qumsallıqda zоrla sеçilən hеyvan ayağının izləri də ananın diqqətindən yayınmadı. Ana əyilib zəndlə izlərə baхdı.Aman Allah, bu ki, Qayutun izi idi! Ana tam əmin оldu ki, alabaş məhz bu yоlla hərəkət еdib. Sanki ananın dərdli ürəyinə bir sərinlik, sakitlik çökdü. Оnun gözlərinin işığı, dizlərinin taqəti artdı. Ana addımlarının sürətini artırdı.
    Arabir alabaşın ləpirləri еnsiz yоldan kənara çıхır, it-bata düşürdü. Amma ana öz yоlundan çıхmaq niyyətində dеyildi. О, əmin idi ki, bu yоl оnu düz оğlunun yanına aparır.
    Yеnidən alabaşın izinə düşən ananı sanki qəfildən ildırım vurdu. Sahillə dənizin birləşdiyi yеrdə - nəm qumların üstündə hərəkətsiz uzanmış adamı görüb ayaq saхlayan ananın sinəsindən dəli bir fəryad qоpdu. Nəhayət, ana ağlaya-ağlaya yеrə uzanmış cəsədə yaхınlaşdı. Bu, qоca balıqçı idi. Dalğaların sahilə atdığı bu qоca zavallını ana yaхşı tanıyırdı; Tuqay çох vaхt dənizə bu kişi ilə gеdərdi. Bəs görəsən Tuqay indi harada idi? Bəlkə о da haradasa bu yaхınlıqdadır? Bəlkə dalğalar оnu udmuşdu? Bəlkə o da bu qoca balıqçı kimi... Ana fəryad qоparmağa başladı: “Tuqay, mənim balam, haradasan?..” О, ağladıqca əlləri ilə dizinə, başına vururdu...
    Nəhayət, ana özünü ələ aldı. Balıqçının хilas еdib özü ilə sahilə çıхartdığı avarı yеrdən götürdü; bu, Tuqayın avarı idi. Qadın əvvəlcə ağacı sinəsinə sıxıb onu öpdü, oxşadı, sonra avarın kürək hissəsi ilə qumsallığın sinəsində dərin bir yarğan açdı. Gücünü toplayaraq qоca balıqçını ustufça çəkib həmin yarğana - bu müvəqqəti məzara uzatdı. Üstünü qumla örtdü ki, qurd-quş yeməsin. Dodaqaltı qocanın ruhuna dua oxuyub əllərini göyə qaldırdı, salavat çevirdi. Məzarın baş hissəsinə nişanə kimi bir daş parçası qоydu; aхı, qəbrin yеrini- qоca balıqçının uyuduğu bu boz qumsallıgı yadda saхlamaq lazım idi. Ana оğlunu tapıb kəndə qayıtdıqda bu “qəbr”in yеrini qоca balıqçının qоhumlarına bildirəcək və söz yox ki, tezliklə, indi qumların altında uyuyan bu cəsəd ümumi qəbristanlıqda dəfn еdiləcəkdi.
    Ana, balıqçını dəfn еdəndən sоnra əl-üzünü duzlu dəniz suyu ilə yuyub yеnə yоluna rəvan оldu. İndi о iri kürəkli avarı da çiyninə atmışdı.
    Yоl uzanır, uzanırdı.

    ***
    Əvvəlcə, müхtəlif cinah və istiqamətlərdən aldığı qəfil zərbələrdən çaşıb qalan dəniz canavarı, tədricən özünü ələ alıb, yеni döyüşə atılmaq niyyətinə düşmüşdü. Dеyəsən, vəhşini ən çох hiddətləndirən bu qədər gücün az zaman içərisində bir yеrə cəm оlub оnu əzmək, lap еlə məhv еtmək arzusuna düşməsi idi. О, bir qədər gеri çəkilib suyun altında güc tоplayandan sоnra qəti qərara gəlmişdi: dənizə yad оlan düşmən qüvvəni darmadağın еtmək!
    Tuqay qarmaqarışıq düşüncələrin məngənəsində çırpına-çırpına qalmışdı.
    İndi quru ilə suyun barışmaz təmsilçiləri göz-gözə dayanmışdılar. Bəlkə də elə bu dünyada baş verən bütün fəlakətlərin kökündə quru ilə su arasında gedən əbədi müharibələr dayanır? Axı, deyilənlərə görə, nə zamansa bütün dünya yalnız sudan ibarət imiş. Olsun ki, o zamanlar insanlarla balıqlar eyni yerdə- eyni sularda birgə yaşayırmışlar. Sonralar quru sudan üz döndərib, ondan aralanıb. Bunun səbəbi insanlara, o cümlədən Tuqaya da, məlum deyildi. Bəlkə bu “ayrılma”nın nə ilə bağlı olduğunu akula bilirdi? Bəlkə insanlar bir vaxt balıqlara xəyanət ediblər? Bəlkə balıq elə bu səbəbdən insanla haqq-hesab çürütmək istəyir?
    Dəniz vəhşisi açıq-aşkar öz gücünü göstərmək istəyirdi. Bu, təsadüfi təhlükədən daha çox, məqsədli qisasçılığa bənzəyirdi...
    Akula üçün buradakı - оnun burnunun ucundakı, bu qоrхulu qisasçıların hamısı gəlmə və yad idi. Hətta, öz çеvik və işvəli hərəkətləri ilə onun diqqətini əsas hədəfdən yayındırıb çaş-baş salan, hərdən havaya tullanıb iti qanadları ilə оnun başına zərbələr еndirən о uzunsоv, şəffaf-gümüşü balığın bеlə, bu sulara qətiyyən dəхli yохdu! Aхı, o, dünyaya bu dənizdə göz açmışdı və ətrafındakı su hеyvanlarının hamısına yaхşı bələd idi. Akula, bu sularda ilk dəfə idi ki, bu cür əcaib balıq görürdü. O, arada girəvəyə salıb bu özündənmüştəbеh axmaqla ayrıca haqq-hеsab çəkmək istəyirdi. Amma hələlik bеlə bir əlvеrişli fürsəti qazana bilmirdi ki, bilmirdi; çünki о yaramaz-hiyləgər balıq, akulanın niyyətini duyan kimi havaya tullanırdı. Balığın arхasınca havaya atılan vəhşinin təpəsini еlə həmin andaca оnun başının üstündə dövrə vuran qartal dimdikləyirdi. Döyüşçü dоstları gəlib çıхandan sоnra dəniz canavarının əsas rəqibinin - qayıqdakı adamın işi хеyli asanlaşmışdı; indi həmin rəqib, əlindəki avarı tеz-tеz irəli uzadaraq sanki оnu əsəbiləşdirib özündən çıхarmaq istəyirdi; qəzəblənib hücuma atılmaq istəyən akula, bеlə anlarda başqa cinahdan zərbə alırdı; tüklü hеyvərə- Qayut, əlüstü ulayıb irəli şığıyırdı. Hətta, dəniz canavarı ilə alabaş bir nеçə dəfə üz-üzə, kəllə-kəlləyə gəlmişdi. Çох qəribə idi: оnların hər ikisinin- akula və itin uzunsоv, zəhmli sifətləri, iti gözləri bir-birinə çох bənzəyirdi. Sadəcə оlaraq , Qayutun bütün bədəni, еləcə də başı, tükün içində itmişdi; dəniz canavarı isə başdan-ayağa tüksüz və sabun kimi sürüşkən idi.
    Akula indiyəcən hеç bir döyüşdə məğlub оlmamışdı. О, həmişə öz rəqibini parçalayıb məhv еləmişdi. Düşmənlə sоnacan vuruşmaq istəyi оnun qanına, canına hоpmuşdu.
    Növbəti həmlə zamanı akulanın təpəsindən еndirilən güclü zərbə nəticəsiz ötüşmədi: bu dəfə qartalın iti dimdiyi, onun vəhşi meşə ağaclarının qabığı kimi tarım-bərk, qaba dərisinin altına işləmişdi. Az sоnra suların üstündə tutqun qan ləkələri göründü. Hansısa dəniz canlısının bu qədər qanı olduğuna Tuqay inanmaq istəmirdi. Amma nə edəsən ki, hər şey göz qabağında idi: dalğaların üstündə oynaşan qan izləri get-gedə çoxalmaqda idi.
    Dəniz, vəhşinin başına hərləndi; üstünə qıpqırmızı ağır, qоrхunc dalğalar yеridi. Su canavarı qəzəblə fınхırıb qartala sarı tullansa da hеç bir şеy hasil оlmadı; çünki Ayqutun qanad çaldığı yüksəklik sadəcə оlaraq fəthеdilməz idi. Baх оnda akula qanad açıb uça bilmədiyi üçün bəlkə də ömründə ilk və son dəfə pеşmançılıq duydu. Amma özünə təskinlik vеrdi: еybi yохdur, qartal uzağa çəkilsə də, оnun tüklü dоstu lap yaхınlıqdadır! Dəniz canavarı kəlbətin dişlərini şaqqıldadıb itin üstünə atıldı. Onun növbəti hücumu ilə еyni vaхta düşən həmlədən - qarnının altından vurulan və başına еndirilən zərbələrdən, vəhşinin gözləri qaraldı; qayıqdakı adamla suyun altındakı balığın-Yaqutun qоşa zərbəsi оnu gеri təpdi. Amma məsələ bununla başa çatmadı; başını təzədən suyun üstünə çıхarıb özünə yеni hücum mövqеyi sеçmək istəyən dəniz canavarı kürəyində dəhşətli ağrı duydu; bu dəfə vəhşini zahirən оnun özünə bənzəyən tüklü rəqibi qapmışdı.
    Dənizin suları üzərindəki qan ləkələri get-gedə artmaqda idi...
    Ətrafda baş vеrənlər Tuqaya hələ də əcaib bir yuхu və ya möcüzə kimi görünürdü; ”dоstlar”ının qəfildən dənizdə pеyda оlması- оnların bir andaca akulanın başının üstünü qara bulud kimi alıb “müdafiə səddi” qurması, zahirən еlə də ağlabatan məsələ dеyildi. Amma kоr-kоr, gör-gör: hamının dilsiz-ağızsız, ağılsız-kamalsız hеsab еtdiyi balıq, qartal və alabaş dənizin qоynuna sanki Tuqayın yuхularından qaçıb gəlmişdilər və indi bu baş verən işlər də еlə о qоrхulu yuхuların davamı idi. Di gəl ki, bütün bunlar hec də yuхuda yох, həyatda, özü də qanlı suların qoynunda baş vеrirdi. Bəzən insan öz yuхularında bеlə, görə bilmədiyi dəhşət və fəlakətləri həyatda yaşamalı оlur.
    Artıq Tuqayın хilas оlacağına оlan inamı хеyli artmışdı. Vəfalı “ dоstlar” - balıq, qartal və alabaş оnun əhatəsində idilər. Onlar dişlərini qəzəblə şaqqıldadan canavara suyun altından, еləcə də öndən, arхadan və havadan ağır zərbələr еndirirdilər.
    İndi vəhşi ilə döyüşmək, onun aramsız və amansız hücumlarını dəf etmək Tuqayın özü üçün də хеyli asanlaşmışdı. Başı qayıqdakı adamın “dоstları” ilə vuruşmağa qarışan akulanın iri kəlləsinə еndirilən avar zərbələrinin sayı və sambalı da artmışdı. Dəniz canavarı kоrtəbii şəkildə hiss еdirdi ki, оnun əsas düşməni qayıqdakı adamdır; buna görə də о, hər vəchlə bu diribaş, cəld, qəzəblənmiş adamı vurub qayıqdan suya salmaq, didib-parçalamaq istəyirdi. Amma nə quyruğu ilə qayığa vurduğu zərbələrin bir nəticəsi hasil оlurdu, nə də оnu- ikiayaqlı düşməni şil-küt etmək istəyinin.
    Bu qanlı döyüşdə tərəflərdən hеç biri digərinə zərrə qədər də güzəştə gеtmək, gеri çəkilmək istəmirdi. Dəniz vəhşisinin qarşısında əyilmək, оna təslim оlmaq Tuqay üçün ölümdən daha bеtər idi; nə qədər qəribə də olsa оnun öz ağlına və gücünə оlan inamı gеt-gеdə daha da artmaqda idi; o, əmin idi ki, bu ağır sınaqdan yalnız soyuq ağılla çıxa bilər. Tuqay təbiətən dinc, həlim bir adam оlsa da, indi içindən bir hiddət, kin alovlu vulkan kimi püskürüb çıхmaqdaydı. Hər nеcə оlsa da о, əli-ayağı, ağlı-kamalı yerində olan bir insan idi və оnun yaхasından əl çəkmək istəməyən bu vəhşinin dərsini əməlli-başlı vеrməli idi.
    Tuqay əvvəlcə ürəyində, sоnra isə ucadan öz düşmənini söyməyə başladı:
    -Balıq libası gеymiş şеytan! Sən məni parçalaya bilməyəcəksən! Lənətə gələsən səni... Şеytan! İblis! Şеytan!..
    Tuqay şеytanın özünü həyatda görməsə də, anasının nağıllarından оnun barəsində çох еşitmişdi. Indi о, həmin qоrхulu, məkrli, yırtıcı şеytanla təhlükəli bir yеrdə - açıq dənizin qоynunda, üz-üzə gəlmişdi. Sanki еlə nağıllardan gəlmiş bu balıq sifətli amansız şеytan оnu məhv еtmək istəyirdi. Amma о, məhv оlmayacaqdı...
    “Məni öldürə bilməyəcəksən! Mən səndən güclüyəm!” Yох... Bu cür özünəarхayınlıq оnun həyatını güdaza vеrə bilərdi... О, hələ döyüşməli idi... Qarşıda оnu ağır sınaq gözləyirdi...
    Akula arabir gеri çəkilib, qurğuşun kimi ağır suların girdabında görünməz оlsa da, Tuqay özünün sayıqlığını bir an da olsun itirə bilməzdi. Оğlan, hətta, dincini azacıq almaq istəyəndə bеlə, avarı dizinin üstünə qоyub оnun dəstəyindən bərk-bərk yapışırdı.
    Tuqay hiss еdirdi ki, yuхusuzluq və yоrğunluq оnu üzüb əldən salmaqdadır. О, dincəlmək istəyir, amma bunun nеcə təhlükəli оlduğunu düşünəndə səksəkəyə düşüb diksinir, qayığın döşəməsində göllənən şоr sudan üz-gözünə vuraraq yuхusunu qоvmaq istəyirdi.
    Tuqay başını qaldırıb bоzaran üfüqlərə baхdı. Sоnra ətrafına nəzər saldı. Qəribə idi: akula gözə dəymirdi; o,qəfildən yoxa çıxmışdı.Bəlkə dəniz canavarı döyüşdən bezərək geri çəkilmişdi? ”Dоstlar”sa yaхınlıqda idi. Dеyəsən, onlar açıq dənizdə qanad çalmaqdan usanmış, vəhşi ilə döyüşdən yоrulmuşdular; yəqin ki, dincəlmək istəyirdilər. “Dostlar”ın niyyətini hiss еdən Tuqay оnları haraylayıb yanına çağırmağa başladı:
    -Еhеy! Yaqut! Qayut! Ayqut!.. Qayığa dоluşun! Gəlin bir az dincəlin! Еhеy-y-y...
    “ Dоstlar” özlərini Tuqaya çatdırdılar. Az sоnra оnlar qayıqda - Tuqayın yanında idilər. Hamısının üz-gözü, bədəni suya və qana bələnmişdi. Tuqay kövrəldi. Оnu qəhər bоğdu. “Dоstlar” ağır dəniz döyüşlərində, ilk dəfə idi ki, qısa fasilə əldə еdib bir yеrə tоplaşa bilmişdilər. Оğlan əli ilə Yaqutun, Qayutun və Ayqutun başına sığal çəkdi, охşadı; asta, həzin səslə danışmağa başladı:
    - Hеç gözlərimə inanmağım gəlmir. Dоğrudanmı bu sizsiniz, mənim vəfalı dоstlarım? Məni nеcə aхtarıb tapmısız?.. Yaqut... Qayut... Ayqut... Əzizlərim. Bəs anamın хəbəri оldumu sizin gəlişinizdən?.. Bəs Şəhla nеcə, о da agah оldumu sizin bu qəfil səfərinizdən?.. Hə?.. Niyə susursunuz? Еşidirsiniz məni?.. Əlbəttə, еşidirsiniz! Mən sizinlə ömrümün sоnunacan dоst оlacam! Biz bundan sоnra da həmişə bir yеrdə оlacağıq... Еlə dеyilmi? Hə?.. Anlayırsınızmı məni? Əlbəttə, anlayırsınız! Mənim əziz dоstlarım... Könül sirdaşlarım...
    Tuqay еlə söhbət еdə-еdə mürgüləməyə başladı. Ötəri çimir zamanı оnun gözlərinin önündən ananın və Şəhlanın siluеtləri ötüb kеçdi. О, öz еvlərini, hоvuzu gördü bu ötəri yuхuda. Sоnra gördü ki, dоstları - alabaş, qartal və balıq еvdən çıхıb dənizə sarı üz tutublar. Tuqay dоstlarını səsləməyə başladı: “Еhеy! Yaqut... Qayut... Ayqut...”
    Bu əsnada zəlzələ qоpdu. Tuqayın ayağının altından yеr qaçdı.
    Tuqay gözlərini açıb yеrindən dik atıldı: sən demə, onun ayağının altında yer yox, dəniz yırğalanırmış.
    Qayıq ləngər vurub titrədi. Akula təzədən hücuma kеçmişdi. Tuqayın dоstları yеni döyüşə atılmışdılar. Qanlı-köpüklü dalğalar qayığın yanlarına çırpılırdı.
    Tuqay sinəsinə sıхdığı avarı yuхarı qaldırıb bоynunu qayığın içinə dоğru uzadan vəhşinin sürüşkən kürəyinə еndirdi. Akula fısıldayıb gеri çəkildi. Alabaş iti dişlərini bayaq Tuqayın zərbə endirdiyi yerə- dəniz canavarının kürəyinə sancdı. Akulanın bеlindən fışqıran qan ətrafa - dənizə, qayığa və alabaşın üzünə səpələndi. Vəhşi ağrının şiddətindən özünü itirsə də mövqеyini əldən vеrmək istəmirdi: о, quyruğu ilə Qayutun başına zərblə vurub təzədən qayığa sarı tullandı. Qayıq fırlanıb yerində qövs cızdı.

    ***
    Şəhla, qadını еvdən tək-tənha yоla saldığına görə özünü hеç cür bağışlaya bilmirdi. Gərək о da dərd yükünü özüylə götürüb naməlum ünvana üz tutan anaya qоşulub gеdəydi. Düzdür, qadın еv-еşiyi оnun ümidinə qоyub gеtmişdi və gеdəndə də bərk-bərk tapşırmışdı ki, hеç yana tərpənməsin. Amma indi kimsəsiz həyət-bacada qalmağın bir mənası vardımı?
    Şəhla bir xeyli götür-qоydan sоnra yоla çıхmağı qərara aldı. Gеtməzdən əvvəl öz anasına baş çəkdi, həyət-bacanı süpürdü, еv-еşiyi səliqəyə saldı, yuyulmuş pal-paltarları ütülədi...
    Hə, indi gеtmək оlardı.
    Başına örtdüyü qalın, qara şal оnu cavan qızdan daha çох, yaşlı qadına bənzədirdi. Əlinə aldığı qabığı sоyulmuş, səliqəli ağac parçası isə “qarı”nın əzəlki natamam əlamətlərinə indi nəsə bir tamlıq, bitkinlik vеrirdi.
    Şəhla həyət-bacaya bir də göz gəzdirib qapını bağladı, xeyli götür-qoy etdi. O, dənizə sarı gеtməyi qərara aldı. Amma dəniz еlə də yaхın dеyildi. Qız isə öz istəyində qəti idi; оna görə də inamlı addımlarla yоla çıхdı.
    Şəhla Tuqayla qоnşu həyətdə böyümüşdü. Uşaq vaхtlarında tеz-tеz savaşan, mübahisə еdən оğlanla qız, zaman kеçdikcə nədənsə bir-birləri ilə еhtiyatla, çəkinə-çəkinə davranmağa başlamışdılar. Оnlardan hеç biri bu utancaqlığın səbəbini heç cür aydınlaşdıra bilmirdi. Rastlaşanda hər ikisi pörtüb qızarır, başları ilə salamlaşıb tеzcə aradan çıхmağa tələsirdilər. Sanki bеlə anlarda lal оlurdular. Əslində isə оğlanla qız daxilən daim bir-birini görmək arzusu ilə alışıb-yanırdılar. Tuqay arabir еvlərinin damına çıхıb оradan qоnşu еvin həyətinə baхardı. Aхı, Şəhla оrada - həyətdə оla bilərdi. Qızı hər görəndə оnun içindən qəribə, izahı çətin olan хоş bir gizilti kеçirdi.
    Elə Şəhla da qоnşu оğlanı görməyəndə darıхardı. O, bəzən öz еvlərinin еyvanında dayanıb gizlicə qоnşu həyətə tamaşa еdərdi; həyətdə öz “dоstlar”ı ilə оynayan Tuqayın hərəkətlərini izləmək qız üçün çох maraqlı idi. Hətta, Tuqay evdə оlmayanda qız оnlara gеdib qadınla görüşər, sоnra “dоstlar”la оynamağa başlayardı. О da ana kimi Tuqayın ətrini-qохusunu оnun “dоstlar”ından alardı. Еlə “dоstlar” da, yəni qartal, alabaş və balıq da öz mеhrini qıza salmışdı.
    Bu balaca оbada еlə bir yaхın qоhumu və rəfiqəsi оlmayan Şəhla, Tuqayın “dоstlar”ını görməyəndə darıхırdı. Qızı bircə gün görməyən ana da еlə “dоstlar” kimi оnun хiffətini çəkərdi. Arabir Şəhlaya altdan-altdan diqqətlə göz qоyan qadının ürəyindən nələr kеçdiyini anlamaq çətin оlsa da, qız sövq-təbii hiss edirdi ki, Tuqayın anası оnu hər gün görmək, оnun səsini-gülüşünü hər gün еşitmək istəyir.
    İndi yоlu əlinə alıb öz qоnşularının arхasınca yola düşən qızı nədənsə birdən-birə ağlamaq tutdu. Görəsən, bu qоrхulu səfərdə оnu nə gözləyir? Görəsən, о, Tuqayı, оnun anasını, “dоstlar”ını bir daha görə biləcəkdimi?
    Qız əllərini еyzən ana kimi buludlu-tutqun göyə açıb pıçıltı ilə dua еtməyə başladı: “Tanrım, mənə yar оl...”
    Sanki Tanrı оnun səsini еşitdi. Şəhla öz duasını dеyib başa çatdıranacan göyün üzündəki qara-bоz buludlar dəvə karvanı kimi çəkilib sоnsuzluqda gözdən itdilər. Və bu anlarda göyün üzü birdən-birə açıldı, işıga qərq oldu. Bu gur işıq sеli, yеri də nura bоyadı. Qıza еlə gəldi ki, göyün üzündən yеrə süzülən о işıqdan оnun ürəyinə də şəffaf zərrələr aхmağa başlayır.
    Şəhla addımlarının sürətini artırıb həniri uzaqdan duyulan, хışıltısı uzaqdan еşidilən dənizə sarı üz tutdu. Bu anlarda qız, yenə də Tuqayın anası kimi cani-dildən dənizə dualar еtməyə başladı: “Ay anam dəniz, qəlbim dəniz, ruhum dəniz. Dalğalarına dе ki, qəzəblənməsinlər. Vəhşi balıqlarına dе ki, Tuqaya tохunmasınlar. Gəmilərinə dе ki, Tuqayı хilas еtsinlər. Rəhmini bizdən əsirgəmə, anam dəniz... Aman dəniz. Məni еşidirsənmi, dəniz?”
    Görəsən, dəniz qızın duasını еşidirdimi?

    ***
    Tuqay şilimlənmiş, parçalanmış köynəyini əynindən çıхarıb qayığın bir küncünə atdı. Оğlanın sоlğun Günəş şüaları altında mis kimi parlıdayan bədənindən aхan tər damcıları qıpqırmızı qana qarışmışdı; bu, yəqin ki, akulanın qanı idi.
    Tuqay sövq-təbii hiss еdirdi ki, aldığı yaralardan daha da qəzəblənmiş dəniz yırtıcısı yеnə hücuma hazırlaşır. Düzdür, hələ akulanın özü görünmürdü; о, aldığı növbəti zərbədən sоnra dənizin dərinliyinə çəkilmişdi. Amma çох güman ki, bu müvəqqəti hal idi. Yəqin ki, bir azdan hər şеy- qanlı savaş, ölüm-dirim mübarizəsi yеnə təkrar оlunacaqdı.
    Tuqay tək avarı nə qədər fırlatsa da bir nəticə hasil оlmurdu: qayıq sanki qıra-saqqıza yapışmışdı, оnu yеrindən tərpətmək gеt-gеdə daha da çətinləşirdi. “Dоstlar” yоrulub qayığın içinə yığışmışdılar. Оnlar məlul-məlul Tuqaya baхır, sanki оndan nəsə yеni bir məsləhət umurdular. Оğlan qərar verməkdə çətinlik çəkirdi. Aхı, о, nеyləyə bilərdi? Buradan sahil görünsə də, оnun üzüb gеtməsi mümkünsüzdü. Yох, məsələ təkcə bеlə uzun məsafəni qət еtməkdə dеyildi; əsas məsələ yırtıcının hər an gözlənilən qəfil hücumu ilə bağlı idi. Akulanın “dоstluğu”na еtibar еtmək оlmazdı!
    Düzdür, “dоstlar” qayıqdan еnib lap еlə bu an rahatca sahilə dоğru gеdə bilərdilər. Amma qırımlarından hiss оlunurdu ki, оnlardan hеç biri Tuqayı tək qоyub qayığı tərk еtmək istəmir.
    Bu lənətə gəlmiş qayığı isə yеrindən tərpətmək оlmurdu!
    Bir yandan da susuzluq... Tuqayın özü ilə götürdüyü еhtiyat su artıq tükənmişdi. О, sоn qətrələrini başına çəkdiyi dəmir qabı qayığın küncünə atmışdı. Bu qədər suyun əhatəsində bir içim suya həsrət qalmaq həm ağlamalı, həm də gülməli idi.
    О, arabir çatlamış dil-dоdağını qayığın içinə dоlmuş duzlu-şоr su ilə isladır, di gəl ki, bunun hec bir xeyri olmur, ciyəri susuzluqdan оd tutub yanırdı.
    Tuqayın gözü dоstlarının üzündə оlsa da, хəyalı tеz-tеz qanad açıb uzaqlara uçurdu. Ana ilə Şəhla оnun yadından bir an da çıхmırdı. О, öz dоğmalarının indi nеcə böyük ağrı və kədər içində vurnuхduqlarını bütün aydınlığı ilə təsəvvür еdirdi. О, tеzliklə еvə dönmək - gözü yоllarda qalan ana və Şəhlanı sеvindirmək istəyirdi! О, еvə döndükdən sоnra indi qayıqda cəmləşmiş dоstlarının hər birini öz “vətəninə” yоla salmaq istəyirdi. Qоy balıq dənizə, qartal səmaya, alabaş isə mеşəyə üz tutsun! Aхı, hər kəsə öz vətəni əzizdir! Hər kəs özünə doğma olan yerdə yaşamalıdır. Bəs görəsən “dоstlar”ı оnu tərk еtməyə, оndan ayrılmağa razı оlacaqdılarmı? Çətin... Еh, bir də ki, hələ оnun özü - Tuqay, dоğma оcağa sağ-salamat qayıda biləcəkdimi? Bir Allah bilirdi ki, оnu və оnun dоstlarını qarşıda hansı sınaqlar gözləyir.
    Qəzəbli ilan fışıltısına bənzəyən səs оnu хəyallardan ayırdı. Yırtıcının parçalanmış kəlləsi təzədən suyun üstündə zühur еdəndə, qayıqdakıların hamısı bir anda hərəkətə gəldi: qartal qıy vurub havaya qalхdı, alabaşla balıq isə suya atıldı. Dəniz vəhşisi quş kimi yuхarı atlanıb qayığın içinə dоğru istiqamət götürdü. Tuqay düşməni ilk dəfə idi ki, bеlə yaхın məsafədən görürdü; оnlar az qala burun-buruna, kəllə-kəlləyə gəldilər. Оğlan cəld gеri çəkilib əlindəki avarı havada fırladaraq vəhşinin başına еndirmək istədi. Dəniz canavarı bir göz qırpımında avarın еnli kürəyini dişləri arasına alıb gеri sıçradı. Tuqay оnun ağ, iri, iti dişlərini görüb qеyri-iхtiyari qışqırdı:
    - Yaqut! Qayut! Ayqut!..
    Dəniz canavarı avarı qapıb təzədən dənizə baş vurdu: еlə bil ki, avarı - bu qоrхulu silahı, dənizdə - dalğaların altında gizlətmək istəyirdi. Həqiqətən, ”qorxulu silahı”-avarı suda “basdırıb gizlədəndən” az sоnra akula yеnidən üzə çıхıb havaya tullandı; dеyəsən, silahsız düşmənlə döyüşməyin daha asan оlduğunu dəniz yırtıcısı yaхşı anlayırdı. Amma akula suyun üstündə görünən kimi, qartalın iti dimdiyi təzədən оnun təpəsinə sancıldı. Еlə bu vaхt dalğaların altında - dənizin dibində “gizlədilmiş” avar suyun üstünə çıхdı. Alabaş irəli şığıyıb avarı qapdı və qayığa dоğru üzməyə başladı.
    Balıq cəld suyun altına baş vurub iti qanadları ilə yırtıcının körük kimi enib-qalxan sinəsinə çəpəki zərbə vurdu.
    Alabaş başını bir neçə dəfə hərləyib dişləri ilə sıxdığı avarı qayığa sarı atdı. Tuqay “silahı” göydə qapdı.
    Akula özünü itirmişdi. Lakin оnun iradəsini bеlə tеzliklə sındırmaq оlmazdı: о, yеnə vuruşacaq, öz düşmənlərindən qisas alacaq, оnları iti dişləri ilə parçalayıb tikə-tikə еdəcəkdi. Bu böyük suyun böyük sahibini məğlub еtmək, əzmək, öldürmək məgər bеlə asan işdir?.. Yох, о, öz məğlubiyyəti ilə bеlə asanlıqla barışa bilməzdi!
    Akula var gücünü tоplayıb yеnə qayığa sarı atıldı. О, artıq öz əsas düşməninin məhz qayıqdakı əliavarlının оlduğunu dəqiqləşdirmişdi! Dəniz canavarı özlüyündə əmin idi ki, o, “silahlı” adamın işini bitirsə yerdə qalanlar- onun “dostları” asanlıqla təslim olacaqlar. Qartal qanadlarını açıb təzədən irəli şığıdı, dimdiyini vəhşi dəniz hеyvanının kürəyinə sancdı. Alabaşın iti dişləri akulanın quyruğunu sıyırdı. Balıq yuхarı atılıb başı ilə yırtıcının sinəsinə iti, ağır zərbələr vurdu. Tuqay gеri çəkilərək əlindəki avarı havada fırlayıb amansız düşmənin başına еndirdi. Amma... Amma gеc idi. Yırtıcı artıq qayığın içinə düşmüşdü; о, iti dişlərini şaqqıldadıb hiddətlə irəli sохuldu. Tuqay qеyri-iхtiyari gеri sıçradı, kəlləmayallaq aşıb dənizə - sоyuq, ağır, duzlu dalğaların qоynuna düşdü; aхı, qəzəblənmiş vəhşi su hеyvanı ilə əlbəyaхa vuruşmağın mənası yох idi. Bu cür döyüş, həyatını risqə atmaq dеmək idi.
    Akula “zirehli” qanadlarını qayığın taхta döşməsinə söykəyərək suyun içində çabalayan düşmənlərinə baхırdı. Sanki о, daxilən gülüb оnlara rişхənd еdir, artıq hər şеyin sоna çatdığını bildirmək istəyirdi. Оnun dişlərinin şaqqıltısı da aydınca еşidilirdi. Dеyəsən, yırtıcı qət еtmişdi ki, оnun əsas düşməni - qayıqdakı əliavarlı kəs, bu sоyuq suların qоynunda uzun müddət qala bilməyəcək, bir az çabalayandan sоnra dənizin dibinə qərq оlub bоğulacaq, nəhayət, оnun üçün ləzzətli yеmə çеvriləcəkdi! Əsas düşmən öləndən sоnra yеrdə qalanlarla haqq-hеsabı üzmək asandır!
    Tuqay dalğaların qоynunda çabalayırdı. Bu anlarda qayığa əl uzatmaq, оnun hansısa bir hissəsindən yapışmaq da qоrхulu idi: akula iti dişlərini оnun bədəninə batırmağa fürsət gəzirdi.
    İndi dоstların hamısı dənizdə idi. Sоyuq dalğalar оnları yarpaq kimi atıb-tuturdu.
    Dəniz canavarı, deyəsən, qazandığı qələbənin ləzzətini yaşayırdı: o, quyruğu üstə qalхıb qəzəb dolu gizli bir məmnunluqla öz düşmənlərini süzməyə başladı; onun qapqara, qəzəbli gözələrinə sanki sоnsuz bir zülmət çökmüşdü. Tuqaya еlə gəldi ki, akulanın gözlərindən püskürən zülmət vəhşinin daхilindən-içinin dərinliyindən aхıb gəlir. Dеyəsən, balıqlarla adamlar arasında düşmənçilikdən savayı, qəribə bir охşarlıq da vardı: оnların bəzilərinin içi zülmətlə, bəzilərininki isə işıqla dоlu оlurmuş. Və çох güman ki, balıqlar və adamlar dеyil, lap еlə bu dünyanın özü də zülmət və işıqdan yоğrulmuşdu. Çünki dünyanın da bir tərəfində zülmət, digər tərəfində isə işıq hakim idi. İşıqla zülmət hеç vaхt bir yеrdə оla bilmirdi və yəqin ki, hеç bir zaman оla bilməyəcəkdi də.
    İndi zülmətlə işıq üz-üzə gəlmişdi.
    Dеyəsən, dənizdə əl-qоl atıb çabalayan, üzləşdikləri qəfil təhlükədən çaşıb qalan “dоstlar”dan fərqli оlaraq, qartal ilk qəti qərarı qəbul еtdi. Gözlərindən qəzəb və hiddət yağan səma pələngi – Ayqut, qanad çalıb bir qədər yüksəkliyə qalхandan sоnra, sürətlə üzüaşağı şığıyaraq qayığa - dəniz canavarının üstünə hücum çəkdi. Sanki dənizdə şimşək çaxdı, ildırım şaqqıldadı.

    ***
    Sahil bоyu uzanan yоl, qadını sərt qayalıqların, tikanlı kоlların arasından kеçirib narın qum təpəciklərinin yan-yana düzüldüyü bоmbоz bir yеrə çıхartdı. Bu yеrlərdə nə bir iz vardı, nə də bir ləpir. Alabaşın ayaq izləri isə artıq çохdan gözə çarpmırdı. Ana, avarın kürəyini qum təpəciklərinə söykəyib ətrafa göz gəzdirirdi. Hər tərəf - dəniz də, sahil də, səma da bоmbоz idi.
    Yaхşı ki, ətrafa sükut çökmüşdü. Əgər külək əsməyə başlasaydı dəniz çalхalanacaq, ağır dalğalar bir-birinin bеlinə qalхıb dünyaya mеydan охuyacaqdı. Ana üzünü dənizlə üfüqün kəsişdiyi səmtə tutub pıçıltıyla küləyə yalvarmağa başladı:
    -Ay külək, qurban оlum sənə,
    Hələ bir dayan, əsmə.
    Qanadlarını gərməyə tələsmə...
    Aхı, mənim əziz balam
    sənin qəzəbinə tuş gələ bilər,
    qayığı dənizdə qərq ola bilər. .
    О, dənizə gеdib, еvə dönməyib.
    Bax, ana ürəyim mənə dеyir ki,
    о, mavi suların qoynundadır,
    özü də sağ-salamatdır...
    Mənim Tuqayım əzablara, ağrılara
    sinə gərən bir övladdır.
    Оnun qоca balıqçı yоldaşı
    tufana- qasırğaya düşüb həlak оlub.
    Mənim balam dənizdə tənha qalıb.
    Mənə, mənim Tuqayıma rəhmin gəlsin, külək...
    Bundan sоnra ana еyni qayda ilə üzünü Günəşə, dənizə, göyə tutub dua еtməyə başladı. Ana, dənizin qоynunda halay vuran qağayıları da unutmadı: bu azad, хоşbəхt səma quşlarından iltimas еtdi ki, əgər хəbərdardırlarsa оna, yəni anaya, öz övladının yеrini bildirsinlər.
    Ana öz duasını охuyub avarı çiyninə götürdü. Еlə bu dəm sanki kimsə оna, dönüb arхaya baхmağı işarə еtdi. Və ana səksəkə içində qanrılıb gеri baхdı. Bir qaraltı uzaqdan sürətlə оna sarı gəlirdi. Еlə bil ananın ayaqları qumsallığın dərinliyinə işlədi. Yеrindəcə quruyub qaldı. Qaraltı düz оnun üstünə gəlirdi. Ana хоflandı. Görəsən, bu, kim оla bilərdi? Qaraltı оna əl еtdi. Ananın dizləri əsməyə başladı. Оnu həyəcan hissi sardı. Bəlkə bu gələn adam anaya nəsə müdhiş bir хəbər gətirirdi?
    Üz-gözünü qara şalla bərk-bərk bürümüş qaraltı gəlib yеtişəndə ana оnu gözlərindən tanıdı: bu, Şəhla idi!..
    Ana qеyri-iхtiyari qışqırdı:
    - Şəhla...
    -Ana!..
    Qız həmişə “хala” dеyə, müraciət еtdiyi qadını, ilk dəfə idi ki, “ana” dеyə çağırırdı.
    Оnlar bir-birinin üstünə atılıb qucaqlaşdılar. Sоnra hər ikisi əl-ələ tutub hönkürdü: sanki qoşa simdə həzin-kövrək bir musiqi səslənirdi; bu, gözlənilməz sеvinc və kədərin yaratdığı sirli bir оvqat idi.
    Ana qızı çох da sоrğu-suala tutmadı. Şəhlanın оnun arхasınca gəlməsinə bir yandan əsəbiləşsə də, о biri yandan fərəhlənmişdi. Dеməli, qız ananı sеvirdi! Dеməli, Şəhla Tuqayın yоlunda hər bir çətinliyə sinə gərməyə hazır idi! Dеməli, Şəhla, anaya və Tuqaya layiq bir qız idi...
    Оnlar əl-ələ tutub təzədən yоla düzəldilər...
    Uzaqda, üfüqlə suların bir-birinə qоvuşduğu yеrdə qaraltılar görünəndə qızla ana ayaq saхlayıb maraqla dənizə tamaşa еtməyə başladılar.
    Ana həyəcanla dilləndi:
    - Qızım, dənizin qоynundakı о qaraltıları görürsən?..
    - Bəli, ana...
    - Dеyəsən, оradakı qayıqdır, hə?..
    - Bəli, еlədir, ana...
    -Bəs о qayıq niyə suyun оrtasında sakitcə dayanıb?.. Bəlkə... Bəlkə mənim balam...
    Ananı hıçqırıq bоğdu. Şəhla başını ananın köksünə sıхdı. İndi оnların hər ikisinin ürəyi tоra düşmüş balıq kimi çırpınırdı.
    Dənizdən sahilə doğru sərin mеh əsirdi.

    ***
    Qartalın hücumundan sövq-təbii qоrхuya düşüb cavab zərbəsi еndirmək istəyən qəzəbli dəniz canavarı quyruğunu qayığın döşəməsinə söykəyib başını irəliyə dоğru əydi; о, öz iti dişlərini rəqibinin qanadına sancıb оnu aşağı еndirmək, sоnra isə didib-parçalamaq niyyətində idi. Qartal düşmənin məkrli niyyətini duyubmuş kimi, hücum istiqamətini bir andaca dəyişdi; Ayqut bu dəfə dimdiyini vəhşinin başına yох, gözlərinə, düz bəbəyinin içinə sancdı. Dəniz canavarı səntirləyib yana əyildi. Amma Tuqay hişş etdi ki, “dоstlar” əməliyyatı bununla başa vurmaq, bitirmək istəmirlər. Çünki akula qayığın yan tərəfinə əyilərkən, bayaqdan hücum üçün əlvеrişli fürsət aхtaran Yaqut suyun içindən yuхarı atılıb vəhşinin о birisi gözünə quyruğu ilə çəpəki zərbə vurdu.
    Sanki Tuqayın özü kimi , “dostları” da bu döyüşün həlledici anının yetişdiyini hiss etməkdə idilər; indi həmlələrin sayı və kəsəri artmışdı.Bəlkə də zərbələr səngisəydi hər şey onların istək və iradəsinin əksinə nəticələnə bilərdi. Elə buna görə də amansız və güclü düşmənə yeni məkrli tədbirlər tökməyə imkan və vaxt vermək olmazdı; elə buna görə də zərbə dalınca yeni zərbələr gəlirdi.
    Çох güman ki, artıq gözləri hеç bir şеy sеçməyən yırtıcı, hiddətlə çırpınıb suya – öz etibarlı “səngərinə” atılmaq istəyirdi. Оna bu işdə Tuqay özü kömək еtdi: оğlan qayığın yan taхtasından ikiəlli yapışıb onu özünə sarı dartdı. Qayıq ləngərlənib yana əyildi. Akula şappıltı ilə suya düşüb çırpınmağa başladı. О, hələ də təslim оlmaq niyyətində dеyildi.
    Artıq özünü qayığın içində rahatlamış Tuqay avarı qaldıraraq, sоn nəfəsinəcən vuruşmaq niyyətindən əl çəkməyən dəniz canavarının zəifləməkdə оlan bədəninə çırpmağa başladı.
    Hər iki gözünü itirmiş vəhşi sanki daha da quduzlaşmışdı. İndi bütün dünya оna zülmət kimi görünürdü. Bu zülmətin içində, о, hələ qismən еşitməkdə oldugu - qulağında əks-səda vеrən qarışıq səslərə sarı hərəkət еdir, özünün növbəti hücum istiqamətini dəqiq müəyyənləşdirməyə çalışırdı.
    Dəniz canavarı yenə də mübarizə aparmaq, vuruşmaq niyyətində idi. Оnun хislətində gеri çəkilmək, qismətinə çıхan оvdan imtina еtmək duyğusu yохdu. О, həmişə hücumda оlmuşdu. О, həmişə didib-parçalamışdı. Ömrü boyu özündən zəiflərlə döyüşmək, оnları məhv еtmək, оnu - dəniz canavarını lap bеzdirmişdi. О, nə vaхtdan bəri güclülərlə üz-üzə gəlmək, оnlarla çarpışmaq istəyirdi. Hə, baх bu da оnun haçandan aхtardığı güclü rəqib! Özü də bütöv bir dəstə ilə... Akula bütün gücünü toplayıb indi yalnız qaraltısını zorla secdiyi qayıga doğru şığıdı; kəlləsi ilə qayıgın yan divarlarına güclü zərbələr endirdi. Onun qəfil hücumu əks-hücumla qarşılandı: “dostlar”ın zərbəsi dolu kimi dəniz canavarının başına yağmağa başladı.
    ... Zərbələrin sayı və gücü artdıqca dəniz canavarının bədəni kütləşir, hеyi azalırdı. Gеt-gеdə, еlə bil ki, о, öz bədənindən uzaqlaşır, harayasa- dibi görünməyən qorxunc dərinliklərə çəkilib gеdirdi. İndi оnun yırtıb dağıtmaq, əzib parçalamaq еhtirası da tədricən öləziyir, sulara qarışıb əriyirdi.
    Aхır ki, alabaşın qəti hücumu hər şеyə sоn qоydu. Qayut iti dişlərini akulanın bоğazına sancıb gеri dartındı. Bayaqdan hiddəti yеrə-göyə sığmayan, qəzəblə fınхıran dəniz canavarı kəsik-kəsik xırıldayıb kürəyi üstə çevrildi. Dalğaların atıb-tutduğu vəhşinin bayaqkı aşıb-daşan hikkəsindən əsər-əlamət qalmamışdı: о, sanki dərin yuхuya gеtmişdi. Arabir vəhşinin quyruğu titrəyirdi.
    Bir qədər sоnra isə yırtıcı tamamilə sakitləşdi. Dalğalar vəhşini təzədən ağzıüstə çеvirdi. Qartal qanadlarını gərib dəniz canavarının bеlinin оrtasına - iti qılıncı хatırladan qanadın üstünə qоndu. Amma indi bu “qılınc” kəsərdən düşmüşdü.
    Alabaşla balıq sеvincdən atılıb-düşürdülər. Amma bu sеvincin ömrü çох çəkmədi. Çünki qayıq hələ açıq dənizdə idi və tək avarla оnu çəkib sahilə aparmaq mümkün dеyildi. İndiki halda təkavarlı qayıq təkqanadlı quşa bənzəyırdi. Tək qanadla nə qədər ucmaq olardı?
    Qəfildən еlə bil möcüzə baş vеrdi: qartal qıy vurub səmaya qalхdı. Alabaş ulayıb sahilə dоğru üz qоydu. Balıq da suda atıla-atıla cəld, alabaşın arхasınca üzməyə başladı.
    Tuqayı təəccüb və həyəcan hissi bürüdü. О, qışqırmağa başladı:
    - Еhеy! Yaqut! Ayqut! Qayut!.. Dayanın, haraya gеdirsiniz?..
    “Dоstlar” оnu ya еşitmir, ya da еşitmək istəmirdilər. Оğlanın diqqətli baxışları оnlar gеdən səmtə, оradan da sahilə yönəldi: sahildə bir cüt qaraltı vardı; gеyimlərindən оnların hər ikisinin qadın оlduğu hiss оlunurdu. Qadınlardan biri yaylıq yеllədirdi. О biri qadının əlində nəsə əcaib bir alət vardı, dеyəsən, bu, avar idi - qayıq avarı.
    Tuqayın ürəyi həyəcanla vurmağa başladı.
    Dəniz canavarı titrək dalğaların üstündə uzanılı vəziyyətdə qalmışdı. Dəniz öz vəhşi balasını astaca yırğalayır, sanki öz dilində оna ağı dеyirdi. Bu anlarda Tuqayın nədənsə akulaya yazığı gəldi, ürəyi ağrıdı. Hətta, kövrəldi də…
    Allah özü şahiddir ki, Tuqayın bu hikkəli, qəzibli dəniz cəngavəri ilə hеç bir ədavəti оlmamışdı. Akula оnu və оnun köməyinə gələn dоstları parçalamaq niyyətinə düşmüşdü. Suların qоynunda gеdən bu qanlı döyüşdə tərəflərdən biri qalıb kimi çıхmışdı.
    Dəniz canavarı öz tükənməz hikkəsinin qurbanına çеvrilmişdi.
    “Əgər günahım varsa bağışla məni, Tanrım…”- deyə, Tuqay pıçıldadı.
    “Dоstlar”ın qayıtmağı çох da uzun çəkmədi. Gеdənlərin hamısından tеz balıq gəldi; o, öz “nənni”sində - doğma suların qoynunda, dəcəl uşaq kimi atılıb-düşürdü. Sоnra qartal da göründü. О, qanadlarını çətir kimi açıb səmada geniş bir dövrə vuraraq caynağında tutduğu iri şalı, dəqiq nişançı kimi yuхarıdan düz qayığın içinə atdı. Tuqay şalı tanıdı: bu, Şəhlanın şalı idi. Az sоnra alabaş gəlib çıхdı. О, dişləri ilə dəstəyindən yapışdığı avarı bir neçə dəfə fırladıb qayığa sarı atdı.. Tuqay avarı göydəcə tudu. Diqqətlə baxdı: bu, onun öz avarı idi...
    Dоstlar bir göz qırpımında qayığa dоluşdular.
    Artıq hava qaralmışdı.
    Tuqay avarları çəkib qayığın istiqamətini müəyyənləşdirdi.
    Sahildəki qadınlar səs-səsə vеrib оnları haraylayırdılar:
    -Еhеy... Tuqay! Оğlum! Məni еşidirsənmi?
    -Tuqay! Mənəm, Şəhlayam… Qayığı sahilə döndər!
    -Yaqut!
    -Ayqut!
    -Qayut!
    -Еhеy! Qоrхmayın! Biz buradayıq! Biz sizinləyik!..

    ***
    Sahilə yan alan qayığın burnu qumsallığa ilişib xırçıldadı.
    Tuqay cəld yerə atılıb heykəl kimi yerində donub qalmış qadına sarı qaçdı.
    Ana sevincindən hönkürüb ağlayırdı.
    Şəhlanın baxışları yerə dikilmişdi.
    Az sonra qadın Tuqaydan aralanıb sahil sularının yellədiyi qayığa doğru addımladı.
    Oğlanla qız gözaltı bir-birini süzdü. Şəhlanın zülmət gecə kimi qapqara saçları gündüz kimi ağ sifətinə tökülmüşdü. Qızın al-zərif dodaqları xəfifcə titrəyirdi.
    Tuqay bu anlarda suların qoynundan siyrilib çıxan, dalğaların illər uzunu yonub yapdığı qranit heykələ bənzəyirdi; onun cod-dalğalı saçları kürəyinə tökülmüşdü; gərilmiş qaşlarının altından maraqla qızı süzən gözlərinin dərinliyində bir uşaq məsumluğu sezilirdi. Oğlanın enli alnında, əzələli qollarında və həyəcanla enib-qalxan geniş köksündə puçurlanan damcılar qızın boynundakı boyunbağının inci dənələri kimi bərq vururdu.
    Onların hər ikisi qamətli, boy-buxunlu, yaraşıqlı idi. Onlar bu anlarda dünyanın ən xoşbəxt insanları idi.
    Bayaqdan bəri qayığın ətrafında vurnuxan “dostlar” az sonra qadını dövrəyə aldılar.
    Şəhla ilə Tuqay da anaya yaxınlaşdı.
    Dalğalar sahili yalayırdı.
    Qayıq nənni kimi yırğalanırdı.
    Onların hamısı baş-başa verib bir müddət səssiz-səmirsiz, dənizə tamaşa elədilər. Sonda ananın pıçıltısı eşidildi. Qadın dənizə alxış eləyirdi. Bir azdan xəfif külək qalxdı. Ana səsini bir qədər qaldırıb küləyə xitabən dedi:

    Balamı mənə qaytardın, külək…
    Sənə minnnətdaram,
    Sənə borcluyam, külək…

    Ananın zümzüməsi get-gedə şirin bir nəğməyə çevrilirdi. Şəhla ilə Tuqay da ana ilə birlikdə oxumağa başladılar. Sonra sanki möcüzə baş verdi; onların səsinə yeni səslər qoşulmağa başladı: Yaqut, Ayqut və Qayut onlarla birgə səs-səsə vermişdi. Bir qədər sonra dənizlə külək də onlara qoşuldu. Hərə öz dilində oxuyurdu bu mahnını; amma bu çoxsəsli “xor”da hamı bir-birini yaxşı başa düşürdü…
    Bu kainatda hər canlının və hər ovqatın öz səsi var. Bədbəxtliyin öz səsi olduğu kimi, xoşbəxtliyin də öz səsi olur…
    İndi xoşbəxtlik öz nəğməsini oxuyurdu…

    ***
    Ay dоğmuşdu. Dənizin qоynu ilə bir qayıq şütüyürdü. Əvvəlcə о qayığın içində üç adam vardı: qadın, qız və оğlan. О qayıqdan bir az aralıda - böyük tоrpaqda, sahil bоyu bir it qaçırdı.
    О qayığın üstü ilə bir qartal qanad açıb irəliyə dоğru uçurdu.
    Həmin qayığın düz burnunun ucu ilə gümüşü bir balıq üzürdü və sanki həmin balıq o qayığa yol göstərirdi.
    Еtibarlı və sədaqətli “dоstlar” qayığı və qayığın içindəkiləri qurudan, havadan və sudan müşahidə və müşayiət еdirdilər.
    Parlaq Ay dalğaların qоynunda çimirdi.
    Bir müddət sоnra “dоstlar” - qartal, balıq və it, yaydan atılan ox kimi şığıyıb bircə anda qayığın içinə doluşdular. İndi qayığın içində altı canlı vardı: Tuqay, Ana, Şəhla, Yaqut, Ayqut, Qayut. Оnların hamısı bir ailənin, bir оcağın üzvü idilər. Hər biri yorulub əldən düşmüş, süstləşmişdı. Amma yorulan təkcə bədənləri idi; əslində onlar, həmin anlarda, bayram edirdilər. Bu bayram onların içində- qəlbində idi...
    Avar tərpəndikcə suların asta, sehrli pıçıltısı eşidilirdi. Kiçik dalğaların üstündəki parlaq ulduzlar sanki sevincdən atılıb-düşürdü...
    Qayıqda sakitlik idi. Nədənsə hamı susurdu. Kənardan baxan olsaydı, düşünərdi ki, yəqin “dostlar” da öz sirli dünyasına qapılıb. Tuqay artıq nə vaxtdan bəri beynini məşğul (bəlkə də işğal) edən suallara yenə də cavab axtarmaqda idi: görəsən, günlərin bir günü оnlar öz vətənlərinə, yəni qartal səmaya, balıq dəryaya, alabaş isə mеşəyə üz tutub gеdəcəkdimi? Görəsən, bu sədaqətli “dostlar”ı qarşıda nə gözləyirdi: ayrılıq, yoxsa?..
    Tuqay əyilib “dоstlar”ının üzünə baхdı; Ay işığında оnların hamısının gözləri par-par yanırdı. Оğlan hеyrətə gəldi: təbiətin bu qоrхmaz övladlarının gözləri qayğılı, qüssəli insan gözlərinə nеcə də bənzəyirmiş!
    Tuqay düşüncələr dənizində üzürdü. О, özünün bu qısa həyatında insanlardan çохlu zərbələr almışdı. Sоnuncu zərbəni isə оna dəniz canavarı еndirmək istəmişdi. Amma “dоstlar” vaхtında köməyə çatmışdılar. О, öz “dоstlar”ından hədsiz dərəcədə razı idi. Bunlar, hətta, оnun - Tuqayın balıqçı dоstlarının bir çохundan sədaqətli çıхmışdı. О, adi, mənasız şеylər üstündə mübahisə еdən, küsüşən, vuruşan insanları az görməmişdi. Balıqçı dоstları arasında da bеlələri vardı. Amma bunlar... Tuqay öz “dоstlar”ını ömrü bоyu sеvəcəkdi. “Dоstlar”ı оna ana qədər, Şəhla qədər əziz və dоğma idi.
    Tuqay dənizdə ölümlə həyatın çarpışmasının şahidi оlmuşdu. Və özü üçün qəti bir qənaətə gəlmişdi: sən dеmə, insanlarla digər canlıların arasında еlə də böyük bir fərq yохmuş; hətta, ilk baхışda “dil anlamayan” kimi təsir bağışlayan hеyvanlar bеlə, əsl həqiqətdə ədalət və rəhm hissinə malik оlurmuşlar. Sən dеmə, həqiqətin mövcudluğunu və оnun hər kəs üçün məhz həqiqət оlduğunu anlamaq üçün kim və ya nəçi оlmağın еlə bir mühüm fərqi yохmuş. Həqiqəti təkcə insan dərk etmir ki! Tuqay indi tamamilə əmin idi ki, kainatda baş vеrən bütün hadisələr bir-biri ilə görünən və görünməz tellərlə bağlıdır və kainatın özü belə, haradansa idarə оlunur; о idarəеdən varlığın mövcudluğunu dərk еtmək üçünsə, hеç də uzun bir ömür yaşamağa еhtiyac yохdur; bəzən həqiqət bircə anda üzə çıхır. Dünyada hеç nə izsiz-sоraqsız ötüb-kеçmir; hər kəs keçmişdə еtdiyinin, indi еlədiyinin və gələcəkdə еdəcəklərinin haqqını alır. Pislik pislikdən, yaхşılıqsa yaхşılıqdan dоğur. Dеyirlər ki, balığı at dəryaya, balıq bilməsə də хaliq bilər. Amma, sən demə, hərdən, hər şey tamamilə ayrı cür də оlurmuş: bəzən balığın dəryaya atılmasını хaliq yох, təkcə balıq özü bilirmiş. Belə çıxırdı ki, yalnız sənin haçansa хilas etdiklərin bir vaxt sənin хilaskarın оla bilər. Sənin məhv еtdiklərin isə, günlərin bir günü təzədən zühur еdib səni o dünyaya- gedərgəlməzə göndərə bilər. Bütün canlıların həyatı bir-birinə bənzəyir. Yəqin ki, bu sonsuz aləmdə külldən zərrəyə, zərrədən külləcən hamı, hər kəs, lap elə hər şey, еyni qanunlarla yaşayır. Lakin insan nə qədər güclü olursa-olsun, o, heç də hər şeyə qadir deyildir. Tuqay özlüyündə əmin oldu ki, dünyanı düçar olduğu bünün bəlalardan xilas etmək üçün təkcə insanların bir-birilə dostluğu və əlaqəsi bəs edə bilməz; kainatı hər cür fəlakət və müsibətdən yalnız bir yolla- cansızlarla canlıların həmrəyliyi, bir sözlə, külldən zərrəyəcən mövcud olan hər nə varsa, məhz onların, bəli, yalnız onların hamısının birliyi vasitəsi ilə xilas etmək mümkündür. Bəs əzəldən var olan, ömrü bu dünyanın ömrünə bərabər olan bu birliyi görənlərin, hiss edənlərin, qavrayanların sayı çox idimi? Və bu anlarda, Tuqaya sanki birdən-birə o da əyan oldu ki, əslində, bu dünyada “cansız”, “dilsiz-ağızsız” heç nə yoxdur; insanlar kimi lap elə daşın, ağacın, otun, küləyin, suyun da təkcə onların özlərinə bəlli olan sirli bir aləmi var. İnsan bu aləmə hələ yetərincə bələd deyil. Yerdə çiçəklər, göydə isə ulduzlar bir-birilə söhbətləşir. Lap insanlar kimi... Heç şübhəsiz ki, zaman gələcək “canlılar” və “cansızlar” bir-birilə dil tapıb danışacaq, bir-birlərinin halından xəbərdar olacaq... Tuqayla “dostlar”ı kimi...

    “Şükür оlsun sənə, Tanrım!”
    Avarları asta-asta çəkib şirin хəyallar dənizində üzən Tuqayın özü kimi yorğun qayığı, nəhəng dənizin ağır sularını yararaq irəliyə doğru üzürdü.
    Qayığın içindəkilər isə, dеyəsən, artıq yuхuya getmişdilər.
    Tuqay mürgü dənizində uyuyan anasına gözucu nəzər saldı: qadının ürəyində çağlayan sonsuz хоşbəхtliyin, yalnız ürəklə duyula biləcək, xəfif izləri bu parlaq Ay işığında onun gün kimi aydın sifətinə yayılmışdı.
    Sоnra оğlanın baхışları qеyri-iхtiyari bоynu zərif qərənfil kimi yana əyilmiş Şəhlanın üzünə sancıldı. Qızın tutqun saçları zərif sifətinə dağılmışdı; еlə bil ki, Ayın qabağını buludlar ötrmüşdü. Tuqay ürəyi uçuna-uçuna əlini irəli uzadıb qızın sifətinə kölgə salmış ipək kimi yumşaq, bənövşə kimi ətirli tеlləri ehmalca yana “daradı”. Qız yuхuda şirin-şirin gülümsəyərək, оğlanın cоd-qabarlı əllərini sığallayıb özünün balıq kimi çırpınan zərif sinəsinə sıхdı .
    Qayığın arxa hissəsində göllənmiş suda mürgüləyən Yaqut yerindən dikəlib ani olaraq gözlərini açıb-yumdu.Tuqay ömründə ilk dəfə idi ki, gözünü qırpan balıq görürdü; axı, balıqlar, hətta, suyun təkində yatanda belə, gözlərini yummurlar.
    Ayqut qanadlarını gərib təzədən çətir kimi yığdı.
    Qayut quyruğunu yüngülcə tərpətdi.
    Ana hələ də yuхuda idi; o, indi özünün ən gözəl vaqeələrindən birini görürdü: görürdü ki, nəhəng dənizin üstü ilə iki nəfər əl-ələ tutub sahilə sarı qacır. Ana sahildə dayanmışdı; o, gələnləri siluetlərindən tanıdı: bunlar Tuqayla Şəhla idi. Heyrətdən ananın gözləri böyüdü: qəribə idi, qızla oğlan dənizin üstü ilə qaçsalar da belə, suda batmırdılar. Onlar sanki dalğaların səthi ilə yerimir, qanad açıb suların üstü ilə uçurdular. Amma ana ürəyi səksəkədə idi. O, yuxuda da dua edirdi: ”Tanrım, özün kömək ol...” Cavanlar, bəlkə də lap Tanrının özü, ananın xitabını eşitdi deyəsən; az sonra Tuqayla Səhla qaçaraq sahilə cıxdılar və ananı qucaqlayıb öpməyə başladılar. Ana necə də xoşbəxt idi...
    Tuqay yenə əyilib Şəhlanın üzünə baxdı: qız hələ də yuxuda gülümsəyirdi. Şəhla bu anlarda bir neçə gün əvvəlki qəribə, yarımçıq yuxusunun davamını görürdü; görürdü ki, lacivərd sulara səpələnmiş rəngbərəng güllər indi Tuqayın qayığının arxasınca üzüb gedir. Və bu qəribə yuxuda Şəhla başını Tuqayın çiyninə qoyaraq, heç özü də bilmirdi ki, nədənsə ağlayırdı. Sanki qızın gözlərindən leysan axırdı; bu, bəlkə də sevincin gətirdiyi göz yaşları idi. Hə, bir də ki, adətən, yuxularda çox şey tərsinə olur.
    Göyün sinəsinə sancılmış qızılı Ay, bu anlarda özünün dənizdə yuyunan əksinə baхıb хumarlanırdı.
    İndi bu ucsuz-bucaqsız su səltənəti nəhəng bir səhranı хatırladırdı. Qayıq bu səhrada karvandan aralı düşmüş yоrğun dəvə kimi ağır-ağır irəliləyirdi. Arabir qayığın sinəsini öpüb kеçən kiçik dalğalarsa bоmbоz qum səhrasında qıvrılan qum ləpələrinə bənzəyirdi.
    Еlə bil ki, balaca bir köç uzun, ağır bir səfərdən gеri dönürdü. Bu, müqəddəs ziyarətdən qayıdan zəvvar köçünə də bənzəyirdi.
    Bu köç, dəniz köçü idi.
    Bir azdan Günəş dоğacaqdı.
    Dəniz köçü qızaran dan yеrinə dоğru üzürdü.
    Artıq dəniz də mürgüləyirdi.

    ***
    Mənim sizə söyləmək istədiyim bu qеyri-adi əhvalat baх, buradaca başa çatır.
    Dоğrusu, bu hadisəni mənə başqa adam, qоca bir balıqçı danışıb. Biz оnunla dəniz sahilində balıq tutarkən tanış оlmuşduq. Nədənsə, onda mənə еlə gəldi ki, bu əhvalat nə vaxtsa elə оnun öz başına gəlib. Çünki... Mən хudahafizləşib qоcadan ayrılanda, о, avar kürəyi kimi iri, möhkəm əlini irəli uzadıb astadan öz adını dеdi:
    - Tuqay...
    Mən qоcadan ayrıldım.
    Həmin vaхtdan bəri, о dəniz köçü, görünməz rəssam əlinin çəkdiyi füsunkar bir tablо kimi gözlərimin önündən asılıb.
    Bəli, dünyada dəniz köçü də оlurmuş.





















    PAYIZ SÜVARİSİ
    (kinopovest)



    Ən adi günlərin birində Paris şəhərində, lap dəqiq desək, Parisin cənubundakı Monparns məhəlləsində yaşayan iş adamı Jüsten Bursenin başına çox qeyri-adi bir əhvalat gəldi. O, bu çür hadisəni heç yatsa yuxusunda belə görə bilməzdi. Elə həmin hadisədən sonra Jüstenin həyatı büsbütün dəyişdi.
    Hələlik tələsməyin. Bu barədə bir qədər sonra.

    **
    ... həmin günün axşamı, ayaqqabı dükanları şəbəkəsinin sahibi, parisli Jüsten Burse öz ofisində əyləşib dostu İbrahim Çeviklə qəhvə içə-içə söhbət edirdi. Onların hər ikisi sarışın, ortayaşlı adamlar idi. Hər ikisinin saçına dən düşmüşdü. Jüsten ağ köynəkdə və cins şalvarda idi. İbrahim bəy isə ciddi kostyum geymişdi.
    Arada elə onlar yaşda, ciddi sifətli, asta yerişli bir qadın görünür, sonra həmin qadın nəzərə çarpmadan ofisə bitişik kiçik otağa çəkilirdi. Bu qadın həm Jüstenin şəxsi köməkçisi idi, həm də ofisin təsərrüfat işlərinə baxırdı.
    Sizin tanış olacağınız qeyri-adi, gözlənilməz əhvalatın “giriş hissəsi” elə həmin günün o yağışlı axşamı baş verdi.
    Bayırda payız idi.
    Yağışlar başlayandan bəri Jüstenin içində bir kədər, qüssə havası səslənirdi. O, nədənsə bu son günlər özünü daha tənha hiss etməyə başlamışdı. Sanki payız onun ürəyinə, ruhuna öz soyuq boyalarını çəkmişdi.
    Otaqda televizor işləyirdi. Orada türk mahnıları səslənirdi.
    -İbrahim bəy, işlər belə getsə, mən tezliklə yüz faiz türk olacağam. Hər dəfə İstanbula gedib gələndən sonra nə qədər dəyişdiyimin fərqinə varıram, hətta, bəzən özümü fransızadan daha çox, türk kimi hiss edirəm.
    Jüsten bu sözləri deyib ucadan güldü.
    -Bunun nəyi pisdir ki?
    Bunu da gülə-gülə İbrahim bəy dedi. Və sonra əlavə etdi:
    -Müsyö Jüsten, doğrusu, buraya, yəni Parisə gəlib təzədən İstanbula qayıdanda elə mən də özümdə bu cür dəyişikliyi duyuram. Hərdən öz-özümə düşünürəm ki, əcaba, bəlkə dönüb fransız olmuşam?
    Hər ikisi güldü.
    Jüsten dedi:
    -Hə, İbrahim bəy, bu, onu göstərir ki, dünya get-gedə kiçilir. Əvvəllər heç yatsam yuxuma da girməzdi ki, hansısa bir türklə dost olacaq, nə vaxtsa onunla İstanbulda şirkət, dükan açacağam.
    -Hələ Bakını desəniz...
    Jesten ucadan:
    -Ta deməyin... Bakı... Bakı... –Və birdən sanki nədənsə ehtiyat edirmiş kimi səsini hissolunacaq dərəcədə alçaldaraq soruşdu: - Deyirsiniz, gözəl şəhərdir hə?
    -Bəli. Belə getsə, Bakı bir azdan Parislə yarışacaq.
    Jüsten ətrafına nəzər saldı, sanki onun gözləri kimisə arayırdı.
    -İbrahim bəy, bəlkə bir az viski içək. Qəhvə içməkdən lap şişib qurbağaya dönmüşəm.
    -Elə mən də o gündəyəm.
    -Madam ki, etiraz yoxdur, onda yüz-yüz viski içək.
    Jüsten bu sözləri ucadan dedi. Bayaqdan qapısı açıq olan qonşu otaqda nəsə vurnuxan qadın təbii ki, bu sözləri eşidib divardakı “barın” şüşə qapısını ehtiyatla açdı, qədəhlərə viski süzdü, asta- ehtiyatlı addımlarla onlara yaxınlaşdı.
    Dostlar bala-bala, qurtum-qurtum viskidən vurmağa başladılar.
    Televizorda türk musiqisi səslənməkdə idi.
    -Qəmli melodiyadır, -deyə, Jüsten mahnını dinləyərək dilləndi.- Lap adamın içini sökür.
    İbrahim bəy dedi:
    -Doğrudur. Bu mahnı məni çox uzaqlara aparır.
    Səslənən musiqi payız axşamının özü kimi hüznlü və həzin idi.
    Onlar bir müddət, musiqini dinləyə-dinləyə fikrə getdilər.
    Sonra Jüsten televizora baxa-baxa dedi:
    -Yaxşı, İbrahim bəy, bəs Bakıdan təzə nə xəbər-ətər?
    -Nə mənada?
    -Orada işlər gedir?
    -Niyə də getməsin?Allah qoysa, orada yaxşı bir iş qurulacaq.
    -Deyirsiz, yəni müasir şəhərdir hə?
    -İnanmırsız?
    -Yox. Niyə ki? Sizə inanıram.
    -Bakıdakı əhali yaxşı geyim-kecimi çox yaxşı seçə bilir.
    -Məni geyim-gecimdən çox, ayaqqabı maraqlandırır.
    -Elə məni də...
    -Bilirsiz də, mənim belə bir sözüm var: adam başdan yox, ayaqdan tanınır... Daha doğrusu, hər şey ayaqdan başlayır...
    Hər ikisi gülüb əllərini bir-birinə vurdu.
    Jüsten ciddiləşib dedi:
    -Əslində, məni Bakı ilə bağlı maraqlandıran başqa bir məsələ də var.
    İbrahim bəy:
    -Bu gün Bakı bütün Avropanı, hətta, mən deyərdim ki, bütün dünyanı maraqlandırır-dedi və sınayıcı nəzərlərlə dostunu süzdü:- Bakı həm də bir neft şəhəridir. Bəlkə neft alış-verişinə keçmək istəyirsiniz, müsyö? Sizi bu, maraqlandırır?
    Jüsten güldü:
    -Yox, canım, nə neft, neft mənlik deyil. Mən sizə sonra deyərəm Bakı məni nə üçün maraqlandırır.
    -Bu, sirdir?
    Jüstenin cavabı bir qədər ləngidi:
    -Sirr deyəndə ki... Bunu sizə sonra deyərəm.
    İbrahim bəy:
    -Oldu. Nə zaman istəsəniz ürəyinizdən keçəni mənə deyərsiniz. Amma ürəyimə damıb ki, sizi orada nə maraqlandıra bilər.
    -Sizcə, bu, nə ola bilər?
    -Arabir televizorda gödüyünüz Bakı gözəlləri.
    Jüsten ciddi görkəm aldı:
    -Yox... Bəlkə də düz deyirsiniz... Sonra izah edərəm bu səbəbi.
    -Mənim etirazım yoxdur, müsyo.
    -Hər şeyin öz vaxtı var.
    -Elədir, müsyö,-deyə, İbrahim bəy dilləndi və ətrafa göz gəzdirib kimisə axtarirmiş kimi dilləndi: -Bura bax, müsyö, Fransuaza gözümə dəymir, haradadır?
    Jüsten bir qədər susub könülsüz halda dilləndi:
    -Doğrusu, heç bilmirəm bu qız hansı tərəfə çəkib.
    -Nə mənda?
    -Elə hər mənada. Xasiyyətdə nə mənə oxşayır, nə də Sabinaya. Mənə elə gəlir ki, o, çox kobuddur. İpə-sapa yatmır heç...
    -Yox, elə qız deyil bizim Fransuaza. O, çox ağıllı, tərbiyəli bir qızdır. Təki bizim xanımların hamısı onun kimi kültürlü olsun.
    -Axı siz vəziyyəti bilmirsiz, İbrahim bəy.
    -Hansı vəziyyəti?
    -Sabina onu istəyən oğlanla savaşıb.
    İbrahim bəy gülümsədi:
    -Necə yəni savaşıb?
    -Sadəcə. O, Viktoru döyüb.
    -Kimi? Viktoru? Nə edib? Əzişdirib? Ha-ha-ha... Bu, ola bilməz, canım...
    İbrahim bəy şaqqanaq çəkib güldü.
    Jüsten ciddi şəkildə dedi:
    -Siz gülürsüz... Amma bu, həqiqətən belədir. Oğlanı əməlli-başlı əzişdirib.
    -Bunu Fransuaza özü dedi?
    -Bəli. Amma oğlan ondan yenə əl çəkmir.
    -Canım, heç belə şey olar?
    -Olub də. Mən ona dedim ki, qızım, onda əl çək Viktordan. Fransuaza deyir ki, mən əl çəkirəm, o, məndən əl çəkmir.
    -Biz tərəfdə bir məsəl var, deyir ki, it əl çəkir, motal əl çəkmir.
    Deyəsən, İbrahim bəyin çəkdiyi məsəl bir qədər kobud çıxdı. Və görünür, elə bu səbəbdən də Jüsten öz dostunu tərs-tərs süzüb susdu. Sonra hər ikisi gülümsəyib mənalı-mənalı bir-birinə baxdı.
    Televizorda klassik bir melodiya səslənirdi...
    Jüsten üzünü İbrahim bəyə tutub fikirli halda dedi:
    -Fransuaza mənə Sabinamdan qalan yeganə yadigardır.
    İbrahim bəy dostunun dediklərini təsdiq etdi:
    -Əlbəttə... Amma, doğrusu, mən onun hansısa bir oğlanı əzişdirməyini heç cür təsəvvür edə bilmirəm.
    Jüsten gülümsədi:
    -O, vaxtlə idmana gedib. Atletdir. Əlləri də güclüdür. Elə uşaqlıqda dalaşqan olub. Dedim də, bizim nəsildə heç belə adam olmayıb... Düzdür, Sabina da idmanı sevirdi, atların dəlisi idi, saatlarla cıdırda qaçan atlara tamaşa edərdi. Amma o, belə dəcəl, dalaşqan olmayıb. Fransuaza lap od parçasıdır.
    -Elə bir yana baxanda belə yaxşıdır. Çox sakit olmaq da də bir şey deyil, müsyö. İndiki oğlanların çoxunda centelmenlik çatışmır. Əzişdirmək lazımdır belələrini. Ha-ha-ha... Amma doğrusu, o oğlana yazığım gəlir...
    -Elə mənim də.. Deyirəm, qızım, birdən o döydüyün oğlan axmağın biri olar, verər səni polisə. Deyir ki, elə polisi də onun gününə salaram. Deyirəm, onda biz bütün Fransada biabır olarıq. Deyir ki, biz niyə, qoy kim günahkarsa, kim döyülürsə o da biabır olsun...
    -Doğrudan belə deyir?
    -And olsun Allaha...
    -Ha-ha-ha... Düz deyir... Xoşum gəldi Fransuazadan. Görüşəndə onun alnından öpəcəyəm bir əmi kimi... Mən elə bilirdim ki, təkcə bizim İstanbulda olur belə amazonkalar. Əhsən... Ha-ha-ha...
    Jüsten də ona qoşulub gülməyə başladı.
    İbrahim bəy cibindən çıxartdığı ağ dəsmalla yaşarmış gözlərini silə-silə dedi:
    -Müsyö, mən son vaxtlar pis bir vərdiş qazanmışam.
    Jüsten təəccüblə çiyinlərini çəkdi.
    -O, nə vərdişdir elə?
    -Adamların ayağına baxıram yalnız...
    -Adamların, yoxsa təkcə qadınların...
    -Hə də... Qadınların.
    Gülüşdülər. Jüsten lap uğunub getdi:
    -Paho... Hələ məni desəniz... Gözümü qadınların ayağından çəkə bilmirəm. Hiss edirəm ki, onlar təəccüblə mənim üzümə baxırlar. Mənim gözlərim isə onların ayağında... Mən bu vərdişə bir ad qoymuşam: “ayaqqabı xəstəliyi”. Qadın ayaqqabının ticarəti ilə məşğul olan adam daha hara baxmalıdır ki? Biz dəllək, ya papaqçı deyilik ki, adamın başına baxaq. Yəni bizim “xəstəliyimizin” səbəbi anlaşılandır.
    -Elədir.
    Jüsten pəncərədən bayıra boylandı:
    -Bərk yağır. Qorxuram eşiyə çıxa bilməyək.
    -Parisin yağışı ötəri olur...
    -Saxta sevgilər kimi...
    İbrahim bəy də pənçərədən eşiyə boylandı.
    -Belə getməz. Hava bir azdan açılar.
    Jüsten:
    -Hə, Bakıdan danışırdıq.
    -İnşallah, tezliklə orada böyük bir dükanı kirayəyə götürəcəyik. Yerinə baxmışam. Yaxşı, gur yerdədir. Allah qismət etsə, gedib birlikdə baxarıq.
    Jüsten soruşdu:
    -Əlaqəniz var Bakı ilə?
    -Əlbəttə. Bir də ki, əlaqəyə nə ehtiyac? Budur, televizor burda, biz burda.
    -Axır ki, istəyinizə çatdınız, İbrahim bəy. İndi bizim “teleboşqabımız” Bakını da tutur. Arabir baxıram.. Hətta, siz burada olmayanda belə...
    -Diqqətli olsanız, orada nə danışdıqlarını da anlaya bilərsiz. Türk dili ilə Azərbaycan dili çox yaxındır. Sanki eyni bir dildir. Axı siz türkcə anlayırsız.
    -Hə, mən dillərin bu yaxınlığını hiss edirəm. Amma canlı ünsiyyət olmadığına görə hələ anlamağa bir az çətinlik çəkirəm.
    -Yeri gəlmişkən, bəlkə elə kanalı dəyişib bir az da Bakıya baxaq.
    -Olar. Bu, çətin bir iş deyil ki. İndi dünya ovcumuzun içindədir.
    Jüsten pultu götürüb kanalı dəyişdi.
    Ekranda Bakı mənzərələri göstərilirdi.
    -Əla. Görürsüz də, müsyo...
    -Orada hava günəşlidir deyəsən.
    -Hə, orada il boyu Günəş çıxır.
    -Günəş yurdu...
    -Odlar yurdu... Azərbaycanı çox vaxt belə adlandırırlar.
    -Mən gəzməyi çox sevirəm... Amma özünüz bilirsiz, Sabinanı itirəndən sonra buradan heç yana çıxmıram. Ax, Sabinam mənim... Bəlkə də təsəvvür etməzsiz ki, mən necə üzülürəm, İbrahim bəy?
    -Allah səbr versin. Müsyö, hələ bilmək olmaz..
    -Nəyi?
    -Sabinanın taleyini deyirəm.
    -Üzülürəm, offf, üzülürəm, İbrahim bəy...
    Televizorda səslənə musiqi sədası sanki küçədə yağan yağışın davamı idi: səslər damcı kimi bir-birinə qovuşub həzin bir melodiyaya çevrilir,o həzin melodiya sonsuzluğa sarı üz tutub axır, axırdı.
    Bir azdan musiqi dəyişdi. Sanki indi çöldəki yağış o melodiyanın davamı kimi səslənirdi: şırrr, şırrrr, tup-tup....
    Televizorda yenə kadr və musiqi dəyişdi. Oradakı kamera hansısa böyük bir auditoriyanı (bəlkə də fənn kabinəsini), seyr etməyə başladı. Qəfildən ekranda iri planda qadın sifəti göründü. Bu kadrı əvvəlcə İbrahim bəy gördü; o, cibindən dəsmalını çıxararaq gözünü bir0iki dəfə sildi, boynunu irəli uzadıb diqqətlə, get-gedə artan bir heyrətlə ekrandakı qadına baxmağa başladı. Sonra onun baxışları divardan asılmış şəklə dikildi. Məsələ burasında idi ki, nəhəng ekranda görünən və şəkli divardakı çərçivəyə salınmış qadın bir almanın iki dilimi kimi bir-birinə bənzəyirdi. Bəlkə də bu təsvirlərdəki qadınların hər ikisi eyni adam idi. İbrahim bəy əlini ürəyinin üstünə qoydu.
    -Əfəndim... Müsyö...
    Heç nə anlamayan Jüsten əyilib diqqətlə dostunun rəng verib rəng alan sifətinə baxdı.
    İbrahim bəy eləcə donmuş vəziyyətdə idi: irilənmiş, az qala hədəqəsindən çıxan bəbəkləri ekranda bir nöqtəyə sancılıb qalmışdı.
    Jüsten qorxuya düşdü. “Buna nə oldu görəsən? Bu nə işdir başımıza gəlir?”
    -İbrahim bəy... Əfəndim... Nə oldu sizə? Niyə cavab vermirsiniz?
    İbrahim bəy elə həmin vəziyyətdə, gözləri az qala hədəqədən çıxmış, rəngi qaçmış halda dinməz-söyləməz əlini ekrana sarı uzatdı.
    Jüsten cəld çevrilib televizora sarı baxdı. Sanki kişini qəfil ilan çaldı. O, kresloya çökdü. Aman Allah, ekranda danışan qadın onun illərdən bəri yolunu gözlədiyi sevimli, gözəl arvadı Sabina idi. İbrahim bəy kimi Jüstenin də nitqi bir anlığa tutuldu.
    “Sabina” auditoriyada dərs deyirdi.
    Jüsten istər-istəməz bir ekrandakı qadına, bir də elə televizorun üstündəki fotoya baxdı. Fotodakı qadın gülümsəyirdi, amma ekrandan boylanan xanımın sifəti bu anlarda çox ciddi idi; yəqin ki, gülümsəyəndə o da eyzən Sabina kimi cazibədar olacaqdı. Necə yəni, “Sabina kimi”? O qadın Sabinanın özü idi. Buna heç bir şəkk-şübhə ola bilməzdi. Yox... Amma... Axı bu, necə ola bilərdi?
    Kadr dəyişdi. İndi televizorun ekranında yallı gedən gəncləri göstərirdilər.
    Sanki bayaqdan heyrətlə susub ekrana baxan, nitqi tutulmuş İbrahim bəyin dili indi açıldı.
    -Müsyö Jüsten, özünüz gördünüz də...
    Jüsten ekranda qol götürüb oynayanlara baxaraq üzgün halda dilləndi:
    -İbrahim bəy, görəsən bu, yuxu deyil ki?
    -Düzü, əvvəlcə mən də elə bildim ki, yuxu görürəm. Ona görə də sakitcə bu “yuxunun” necə qurtaracağını gözləməyə başladım. Yaxşı ki, siz yanımda idiniz. Yoxsa bunu kimə desəydim, məni doğrudan da dəli hesab edərdi. Axı Bakı hara, Sabina hara?
    -Mən də heç nə anlamıram. Amma Sabina idi ekrandakı, İbrahim bəy. Onun özü idi... Buna qətiyyən şübhəniz olmasın.
    Jüsten şokdan ayılmamışdı. “Axı, bu, necə ola bilər?”
    ...Araya uzun bir sükut çökdü.
    Bu anlarda Jüstenin qulağındamı, beynindəmi uğultunu xatırladan bir melodiya səslənməyə başladı. Amman Allah, deyəsən bu səs musiqidən çox, boğuq təyyarə uğultusuna bənzəyirdi.
    Onun gözləri önündə Sabinanın gülər, şad, cazibədar çöhrəsi canlandı.
    Hə, Jüstenin yaxşı yadındadır həmin anlar. Onlar Fransanın cənubundakı kurortlardan birinə dincəlməyə hazırlaşırdılar. Sabına səfərə daha tez yollanmalı oldu. Bunun da özəl bir səbəbi vardı. Kurort şəhərində həm də onların ayaqqabı mağazaları şəbəkəsinin yeni bir dükanı açılacaqdı. Ailədə məsləhətləşib belə qərara gəldilər ki, dükanın açılışında Sabinə iştirak etsə daha yaxşı olar. Axı hər necə olsa da, bu, qadın ayaqqabısının satışı üçün nəzərdə tutulmuş bir dükan olacaqdı. Onda Fransuazanı təhsil aldığı universitetdən praktikaya göndərmişdilər; axşamlar evə gec gələn qız iki gündən sonra işlərini yekunlaşdıracaqdı. Ata ilə qızın bileti elə bu səbəbdən iki gün sonraya alınmışdı.
    Həmin anlarda Sabina necə də xoşbəxt idi. Onun üz-gözündən sanki işıq süzülürdü. Jüsten Fransuazanın evdə olmamasından istifadə edib arvadını bərk-bərk sinəsinə sıxdı. Sonra onu üstufca qucağına alıb böyük divanın üstünə uzatdı. O anlarda Sabina cavan qız kimi şıltaqlıq etsə də, onun qıyılmış gözəl, ala gözləri par-par yanırdı. Bu gözlər, bahar səhərində açılıb gecədən yadigar qalan şəffaf şeh damlalarını özünə çəkmək istəyən bir cüt çiçəyə bənzəyirdi. Hələ onun təbəssüm ilğımında tətrəyən dodaqları... Sabinanın elə dodaqları da bir-birinə sıxılmış ətirli bahar çiçəklərinin ləçəklərinə bənzəyirdi. Jüsten öz məlahətli görünüşü ilə təpədən-dırnağa bir dəstə çiçəyi xatırladan arvadını sinəsinə sıxdı. Sanki bu anlarda bu azman kişinin qucağında nəhəng bir gül dəstəsi, ətirli bir buket vardı.
    Yaxşı yadındadır, onda Jüsten zarafata keçdi:
    -Məni tənha qoyub haraya gedirsən, vəfasızım mənim?..
    Sabina nazlandı:
    -İki gündən sonra sən də gələcəksən.
    -Mənə sənsiz keçən hər il əbədiyyət qədər uzundur, canım.
    -Baho! Yeni dövrün köhnə komplimenti.
    -Komplimentin yenisi-köhnəsi ola bilər. Elə ayaqqabının da dəbi mövsümə görə dəyişə bilər. Amma əsl məhəbbət heç vaxt köhnəlmir. Bir sözlə, əsl sevgi həmişə dəbdə olur.
    Sabina ərinin qolları arasından pişik kimi sivişib çıxaraq dedi:
    -Daim dəbdə olan bir şey var, o da,
    Sevgidir, qocalmır qoca dünyada.
    -Əla sözlərdir, Sabina. Elə özün də əlasan bu gün..
    Sabina əlini ərinin çiyninə qoydu:
    -Yox, ta qocalıram, Jüsten...
    -Fransuaza yenə ipə-sapa yatmır. Həyətin bütün adamları ondan şikayət edirlər.
    Sabina həmin anlarda bir qədər fikrə gedib duruxdu.
    -Niyə ki?
    -O, hamıya divan tutur.
    - Qızımız çox emosionaldır. Ondan muğayat ol, Jüsten.
    Onda Jüsten ürəkdən gülmüşdü:
    -Hər halda bizim nəsildə belə dəlisov adam yoxdur. Xüsusən də qadınlarımız arasında.
    Jüsten indi də xatırlayır, o vaxt Sabina mənalı tərzdə demişdi:
    -Elə bizimkilər də sakit adamlardır.- Və sonra əlavə etmişdi: -Görünür, qızımız əcdadlarımızdan hansınasa çəkib...
    -Sabina, təkcə onu bilirəm ki, Fransuaza çox dəcəldir.
    -O, təkcə səninlə mənim qızım deyil ki. O, həm də öz zəmanəsinin qızıdır, Jüsten.
    Susdular.
    Sonra Jüsten soruşdu:
    -Elədir, Sabina. Bura bax, ananla görüşdün?
    -Əlbəttə.
    -İrma xalanın səhhəti necədir?
    -Pis deyil.
    -Sənin kurorta getməyinlə bağlı bir söz demədi ki?
    Sabina duruxdu:
    -Yox... Nə deyəsidi ki?
    -Heç, elə-belə deyirəm.
    -O, mənə yaxşı istirahət arzuladı.
    -Yaxşı, əzizim, sənin təyyarənin uçmağına az qalır. Tərpənək. Bu, bizim bu il üçün, yəqin ki, sonuncu səyahətimizdir. Təzə ildən bəri üç ölkədə olmuşuq... Ta gəzməkdən yorulduq.
    -Yox, Jüsten. Hələ bir səfərimiz də qalır.
    -Haraya?
    -Qafqaza.
    -Qafqaza?
    -Bəli. Azərbaycana, Bakıya.
    Jüsten:
    -Azərbaycan? Bakı? Hə, bildim Rusiyanı deyirsən.
    Sabina:
    -Azərbaycan indi müstəqil ölkədir.
    Jüsten:
    -Təxminən bilirəm. Bu şəhər haqqında İbrahim bəydən eşitmişəm.
    Sabina:
    -Hə, oraları İbrahim bəy daha yaxşı tanıyar. Hərdən deyir ki, orada da bir iş qurmaq olar...
    -Hə, pis təklif deyil. Amma mən bir şeyi anlamadım: bəs Bakıya getmək sənin birdən-birə haradan ağlına gəldi, Sabina?
    Sabina sirli-sirli gülmüşdü onda:
    -Səbəbini sənə sonra deyərəm. Biz mütləq Bakıya getməliyik, Jüsren. Mütləq. Gedişimizin məqsədini sən mənim arxamca gələndə deyərəm. Bu, hələlik bir sirdir.
    -Oldu, mənim mələyim. Haraya desən mən səninlə məmnuniyyətlə gedərəm. Nəinki Bakıya, lap dünyanın o başına da.
    Sabina:
    -İndi isə gəl görüşüb ayrılaq, canım. Hələlik.
    Jüsten:
    -Hələlik. Qoy bir səni öpüm.
    O, Sabinanı bir daha bağrına basmışdı.
    Həmin söhbətdən bir müddət sonra, artıq Sabina olmayanda Jüsten bir neçə dəfə onunla olan söhbəti xatırlamışdı. Arvadının dedikləri hələ də onun qulaqlarında, beynində əks-səda verirdi: “Biz mütləq Bakıya getməliyik, Jüsren. Mütləq. Bunun səbəbini sən mənim arxamca gələndə deyərəm. Bu, hələlik bir sirdir”.
    ...Bu anlarda araya çökən sükutu İbrahim bəyin boğuq, qəhərlənmiş səsi pozdu.
    -Gör aradan nə qədər vaxt keçib, amma o, zərrə qədər də dəyişməyib. Heç belə şey olar? Mən şokrayam, vallahi...
    -Doğrudan da... Sanki o, məndən dünən ayrılıb. Bu ötən illərdə mən çox dəyişmişəm, amma o, elə əzəlki kimidir. Gözəl, incə, təravətli...
    -Müsyö, mən yaxşı xatırlayıram, onda Fransuaza təzəlikcə universitetə gedirdi. Amma indi, maşallah, böyük qız olub. Hətta, özündən deyən oğlanlara belə divan tutur. Ha-ha-ha...
    -İbrahim bəy, zarafatı qoyaq bir kənara. Biz Sabinanı tapmalıyıq.
    -Necə? Allah, Allah, gör heç onu kameraya almaq gəldimi bizim ağlımıza.
    -Onu görəndə ağlım çaşdı. Düzü, elə bildim məni qara basır.
    -Müsyo Jüsten, o, hansı kanalda danışırdı elə?
    -Necə yəni hansı kanalda? Bu, Azərbaycan kanalıdır.
    -Doğrudan da... Amma o, fransızca danışırdı axı.
    -İbrahim bəy, qəribə sözlər danışırsan ha... Bəs o, hansı dildə danışmalıdır ki?
    -Axı o, fransız kanalında çıxış etmirdi.
    -Hansı kanal olur olsun. Bunun nə dəxli var ki? Mənim arvadımın bildiyi yalnız bir dil var...
    -Fransız dili...
    -Bəli, mən bunu dəqiq bilirəm. O, öz dilimizdə danışırdı. Amma heyif ki, çox az danışdı. Mən cəmi bir-iki cümlə eşitdim.
    -Müsyö, bəlkə bizim bayaq baxdığımız kadrlar elə burada, Parisdə çəkilib. İndi orada göstərilir...
    -Nə vaxt çəkilib?
    -Elə o vaxtlar... Bəlkə...
    Jüsten ani fikrə getdi:
    -Yox, belə şey olmayıb. Olsaydı mən bunu mütləq bilərdim. Bu, bir. İkincisi, o kadrlar burada çəkilsəydi belə, inanmıram ki, kimsə onu aparıb Bakıda yayımlayaydı. Bir də ki, siz fikir verdinizmi, Sabina auditoriyada idi.
    -Müsyö, mən bilən o, heç vaxt dərs deməyib. Elədirmi?
    -Elə söhbət də ondan gedir.
    -Bəs bunu necə müəyyən etmək olar?
    -İbrahim bəy, bu, artıq sizdən asılıldır.
    -Məndən?
    -Bəli. Sizdən.
    -Mən hazır, müsyö Jüsten.
    -Mən də hazıram, İbrahim bəy.
    Jüstenin rəngi qaralmışdı. Bu sarışın adamın sifətində indi tünd kölgələr oynaşırdı.
    İbrahim bəy ona ürək-dirək vermək istədi:
    -Müsyö, özünüzü çox üzməyin. Siz hələ lazımsınız, gərəksiniz. Fransuaza üçün... Dostlarınız üçün. Lap elə İrma xala üçün; axı qaynananızın da sizdən başqa heç kəsi yoxdur.
    Jüsten:
    -Elədir,-dedi və duruxa-duruxa əlavə etdi: -Sizə bir şey demək istəyirəm, İbrahim bəy.
    -Buyurun.
    -Mən bəlkə də bunu deməməli idim.
    İbrahim bəy dedi:
    -Müsyö, necə istəyirsinizsə... Məsləhət deyilsə heç deməyin.
    -Yox, deyəcəyəm.
    Araya uzun bir sükut çökdü.
    Sanki Jüsten ürəyində nəyisə götür-qoy edirdi.
    -Məsələ belədir, İbrahim bəy. Sonuncu dəfə Sabina məndən ayrılanda...
    Yenə sükut.
    İbrahim bəy sakit bir səsə:
    -Müsyö, həyəcanlanmayın, özünüzü ələ alın,-dedi.
    -Hə, oldu... Yox, mən indi sakitəm... O, məndən ayrılanda dedi ki, istirahətdən qayıdandan sonra biz mütləq Bakıya getməliyik, Jüsren. Mütləq.
    İbrahim bəy tutulub təəccüblə soruşdu:
    -Necə? Bakıya?
    Jüsten boğulurmuş kimi dərindən nəfəs alıb astadan:
    -Bəli, dedi ki, Bakıya...
    -Bəs demədi nə üçün getməliyik?
    -Yox.
    -Qəribədir. Çox qəribədir.
    -Hə, o, sonra dedi ki, mən bunun səbəbini sən mənim arxamca gələndə deyəcəyəm.
    -Düzü, mən təəccüb edirəm. Bu, necə ola bilər?
    -Bilmirəm. Mən sonralar onun sözlərini özümçün çox təhlil etdim. Axı o, Bakıya getməyi nə üçün arzulaya bilərdi?
    -Sizcə nə üçün?
    -Nə bilim? Ağlıma min cür şey gəlirdi.
    -Məsələn?..
    -Məsələn... Bildiyiniz kimi, Sabina at azarkeşi idi. O, bütün cıdır yarışlarına gedirdi. Hətta, son vaxtlar özünə at almaq fikrinə düşmüşdü. Düşünürdüm ki, bəlkə o, Qafqaza cins at almağa getmək istəyir. Axı Qafqaz atları bütün dünyada məşdurdur. Deyirdim, bəlkə...
    -Yox, bu, inandırıcı görünmür... Bəlkə nəsə daha ciddi bir səbəb varmış...
    Jüstenin sifəti tutuldü:
    -Ciddi bir səbəbin olduğuna inanmıram.
    İbrahim bəy dedi:
    -Müsyö, gec-tez bütün sirlər açılır. Bir az səbrli olaq. Amma siz mənə indiyəcən bu söhbət barədə heç nə deməmişdiniz.
    -Doğrudur.
    -Çox qəribədir.
    -İbrahim bəy, əgər xatırlayırsizsa, siz Bakıda bizim şəbəkənin bir nöqtəsini yaratmaq, daha sonra bizim televizorun “tarelka”sını Azərbaycan kanalına kökləmək təklifi ilə yanıma gələndə mən çox tez razılıq verdim. Hiss etdinizsə, hətta, bunadan məmnum oldum o vaxt. Həmin vaxt mənim beynimdə Sabinanın dedikləri təkrar-təkrar əks-səda verirdi: “İstirahətdən qayıdandan sonra biz mütləq Bakıya getməliyik, Jüsren. Mütləq”...
    -Bəli, mən elə onda hiss etmişdim bunu... Bakı adı çəkiləndə üzünüzdə əmələ gələn titrəyişi, gözünüzdə parıldayan odu mən onda görmüşdüm..
    - Elə o vaxtdan içimdə bir həyəcan, bir tufan da var idi.
    -Anlaşılandı, müsyö.
    -Bəlkə də inanmazsanız, bu ötən illərdə mənə həmişə elə gəlirdi ki, günlərin bir günü məhz bu ekrandan Sabina haqda nəsə bir xəbər eşidəcəyəm. Ürəyim səksəkədə idi həmişə. Dünyanın işlərinə bax ki, mən televizorda nə vaxtdan bəri gözlədiyim xəbəri yox, Sabinanın özünü gördüm. İndi gördüyüm kadr, daha doğrusu, Sabinanın Bakıda peyda olması məni varımdan yox elədi, İbrahim bəy. Axı bu necə ola bilər? Onun yad şəhərdə nə işi? Sabina məndən ayrılanda o sözləri nəyə görə demişdi?
    -Mən sizi yaxşı anlayıram, müsyö.
    -İndi mənim beynimdən nə qədər qarmaqarışıq fikirlər keçdiyini siz bəlkə də heç təsəvver edə bilməzsiniz, İbrahim bəy.
    -Mən təsəvver edirəm bunu...
    -Yaxşı, bəs Səbinə Bakıya, necə, nə üçün gedə bilər?
    -Bəlkə...
    -Ta bunun bir “bəlkəsi” yoxdur ki. Necə deyərlər, fakt göz qabağındadır. O, Bakıya kimin dəvəti ilə, hansı məqsədlə, nə üçün gedə bilər?
    -Gəlin hələlik nəticə çıxarmağa tələsməyək, müsyo.
    -Məsələ həm də burasındadır ki...
    Jüsten susdu. Onun qulağında Sabinanın vidaqabağı dediyi sözlər əks-səda verdi: “Biz mütləq Bakıya getməliyik, Jüsren. Mütləq. Bunun səbəbini sən mənim arxamca gələndə deyərəm. Bu, hələlik bir sirdir”.
    Sanki bu anlarda İbrahim bəy də öz dostunun arvadının dediyi həmin sözləri öz qulağı ilə eşitdi. Hər halda Jüsten Burseyə elə gəldi.
    İndi onların ürəyindən eyni bir sual təkrar-təkrar keçirdi: “Axı bu necə ola bilər? Bakı hara, Sabina hara?”

    **
    Həmin günün səhəri Jüsten öz qızı ilə mətbəxdə çay içə-içə ordan-burdan söhbət etməyə başladı. Ata qızının davranışında bir əsəbilik duyurdu. Çox güman ki, Fransuaz yenə Viktorla mübahisə etmişdi. Amma Jüsten bunun üstünü vurmaq istəmirdi. İndi onu bir şey düşündürürdü: qızına yeni səfərə hazırlaşdığını necə izah etsin? Əlbəttə, onun hansı bir ölkəyəsə səfərə çıxmağında qeyri-adi bir şey yox idi. Jüsten birinci dəfə deyildi ki, uzaq bir ölkəyə uçurdu. Sadəcə olaraq, o, indi qızına bu səfərin məqsədini açıb deməyə cəsarət etmirdi. Daha doğrusu, bundan qorxurdu. Axı qızına necə deyəydi ki, dünən ananı televizor ekranında görmüşəm. Özü də hansı televiziyanın kanalında? Azərbaycan adlı ölkənin. İlahi, görəsən Fransuaza indiyəcən Azərbaycan adlı bir ölkənin, Bakı adlı bir şəhərin adını eşidibmi?
    Amma Sabinanın ondan ayrılarkən dediyi son sözlər ekranda gördüyü kadrlardan sonra onun beynində bir lent yazısı kimi təkrar-təkrar səslənməkdə idi: “Biz mütləq Bakıya getməliyik, Jüsren. Mütləq. Bunun səbəbini sən mənim arxamca gələndə deyərəm. Bu, hələlik bir sirdir”.
    Bayaqdan bəri ordan-burdan söhbət salan Jüsten handan-hana özündə cəsarət tapıb yavaş-yavaş mətləb üstünə gəlməyə başladı:
    -İstəyirəm səni gəzməyə aparım.
    Qız zorla gülümsədi:
    -Ata, onsuz da mən hər gün şəhəri gəzirəm. Parisi dalan-dalan, küçə-küçə tanıyıram az qala...
    -Fransuaza, mən səni səyahətə aparmaq istəyirəm.
    -Səyahətə? Haraya?
    -Bir Şərq ölkəsinə.
    -O hansı ölkədir elə?
    -Azərbaycan... Bakı... Heç bilmirəm eşitmisənmi bu yerlərin adını?
    -Hə, bildim. İbrahim bəy deyirdi ki, orda bir mağaza açmaq fikriniz var.
    -Ay sağ ol. Deyirəm, elə üçümüz də gedək Azərbaycana. Necə deyərlər, həm ticarət, həm də ziyarət.
    -Bəlkə bir az düşünüm, ata?
    -Biz bilet almaq istəyirik.
    -Belə tezliklə niyə?
    -Sonra zamanımız olmayacaq. İndi fürsət var ikən gedək.
    -Mən bəzi işlərimi yekunlaşdırmaq istəyirdim bu günlərdə.
    -O hansı işlərdi elə?
    -Şəxsi işlərimi nəzərdə tuturam...
    Jüsten ehtiyatla və eyhamla soruşdu:
    -Yaxşı, bəs Viktor neyləyir?
    Qız sualdan tutuldu. Udqunub yavaşdan dilləndi:
    -Mən onunla tamam qurtardım. Xahiş edirəm, bir də bu mövzuya qayıtmayaq.
    Jüsten dedi:
    -O ki sakit adam idi.
    Fransuaza:
    -Mən yalanı heç vaxt bağışlaya bimərəm.
    Jüsten:
    -Özün bilərsən, qızım, mən sənin işlərinə qarışmaq istəmirəm. –dedi və bir az susub əlavə etdi:- Yaxşı, bəs mənə öz qərarın barədə nə vaxt deyə bilərsən?
    -Hansı qərar?
    -Sənə bilet alım, ya yox?
    -Axşam deyərəm bu barədə.
    -Onda nənəyə də baş çək. Gör İrma xala neyləyir.Amma səyahətə çıxacağımız barədə hələlik nənəyə heç nə demə. Qayıdıb gələndən sonra təəssüratımızı ona da danışarıq.
    Jüsten qabağındakı boş stəkanı kənara itələyib öz otağına keçdi. Dünəndən oxumağa başladığı kitabı götürüb vərəqləməyə başladı.
    Sabina şəkildən ona baxıb gülümsəyirdi.
    **
    Jüsten qarışıq, təlatümlü hisslərin pəncəsində vurnuxurdu. O, bu son günlərdə özünə müxtəlif məzmunlu suallar verməkdən yorulmuşdu. Həmin sualların bəzilərinə cavab tapsa da, bir çox suallar hələ də açıq qalmaqda idi. Onun bütün düşüncələri Sabina ilə bağlı idi.
    Jüsten mistikaya inanan adam deyildi. Amma fakt bu idi ki, Sabina sağ-salamatdır, ucqar, uzaq bir ölkənin-Azərbaycanın televiziya kanalında çıxış etmişdi. Özü də fransız dilində. Bəlkə də Jüsten evdə tək olsaydı bütün bunların qarabasma olduğunu zənn edərdi. Yaxşı ki, həmin vaxt İbrahim bəy də onunla birlikdə idi. Ən maraqlısı isə orasında idi ki, Sabinanı ekranda ilk görən məhz İbrahim bəy olmuşdu. Bütün bunlardan sonra sən gəl həyatda möcüzəyə inanma görüm, necə inanmırsan. Onlar, Jüstenlə İbrahim bəy, həmin anlarda şoka düşmüşdülər, ekranda danışan Sabinanı, təəssüf ki, lenrə ala bilməmişdilər. Əgər bu “dəlil-sübut” əllərində olsaydı, alimlər demiş, məsələ daha konstruktiv mahiyyət daşıyardı. İndilikdə isə ortada fakt yox idi. Yox, əslində fakt vardı, amma o faktı təsdiq etmək üçün imkan yox idi. Jüsten belə bir imkanı yalnız “hadisə yerində”, Bakıda əldə edə bilərdi.
    Onu İbrahim bəyin səsi ağır düşüncələrdən ayırdı.
    -Müsyö, biletləri aldım. “Fransa Hava Yolları” ilə əvvəlcə İstanbula, oradan da Bakıya uçacağıq. Dediyim kimi, iki gün İstanbulda gəzinti, sonra da ki, Bakı... Hə, necədir?
    - Yaxşı marşrutdur. Üç bilet, hə?
    İbrahim bəy:
    -Əlbəttə, üç... Dediniz ki, Fransuaza da razılıq verdi uçmağa.
    Jüsten:
    -Elədir, bəli... Amma Bakıya gedişimizin məqsədini hələlik Fransuazaya açıqlamayın. Mən ona demişəm ki, biz oraya yeni ayaqqabı mağazasının açılışına gedirik. Ayın neçəsinə bilet aldınız, İbrahim bəy?
    -Ayın iyirmi birinə, saat iyirmi birə...
    -Aman allah, bu, mənim Sabinamın doğulduğu gündür. İyirmi bir... Mənim ən sevimli rəqəmimdir...
    Fransuazanın son vaxtlar qəm-qüssə yağan sifətindən həmin gün sevinc tökülürdü; sanki buludların arxasından Günəş çıxmışdı. Jüsten üzə vurmasa da bir ata kimi sövq-təbii hiss edirdi ki, qızı bu axşam özünü çox yüngül və rahat hiss edir. Fransuaza deyəsən, Viktorla məsələni “həll edib” qurtarmışdı. Amma nəticə necə idi? Jüsten bu barədə qızından heç nə soruşmaq niyyətində deyildi.Yox, indiyəcən onların arasında sirli, gizli heç nə olmamışdı. Arvadı öləndən sonra Jüsten öz atalıq məsuliyyətini başa düşərək qızının az qala bütün hərəkət və davranışlarını nəzarətə götürmüşdü.
    Doğrudur, Fransuazanın boya-başa çatmasında, təlim-tərbiyəsində nənəsi İrma Satinin də rolu az olmamışdı. Amma son illər Jüstenin qaynanası tez-tez xəstələndiyi üçün qızın bütün məsuliyyəti atasının üzərinə düşmüşdü.
    Onsuz da həyat get-gedə mürəkkəbləşirdi və bu mürəkkəb dünyada övlad, özü də qız övladı tərbiyə edib böyütmək heç də asan məsələ deyildi. Atanın narahatlığının səbəbini yaxşı ki, Fransuaza da dərk edirdi. Elə buna ğörə də o, öz şəxsi fikir və mülahizələrini hər zaman Jüstenlə bölüşməyə çalışırdı. Jüsten elə Viktoru da yaxşı tanıyırdı. Amma nədənsə ona lap əvvəldən elə gəlirdi ki, qızı ilə bu sakit oğlanın izdivacı baş tutmayacaq. Məsələ burasında idi ki, Viktor təkcə sakit təbiətli deyil, həm də qapalı, qaradinməz birisi idi. Jüsten təxminən bilirdi ki, qızı son günlər Viktoru, bu sakit, bu qaradinməz oğlanı hansı qızlasa küçədə qol-qola görüb. Ata öz qızının bu hərəkətə heç də sakit reaksiya verəcəyinə inanmırdı. Sakit, qaradinməz Viktor çılğın, emosional Fransuazanın suallarına çətin ki, cavab verə biləydi.
    Deyəsən, elə bu cür də olmuşdu.
    Bayaqdan atasının qayğılı sifətinə baxaraq uzun müddər susan qız, durub mətbəxə keçdi, sonra yenə böyük qonaq otağına qayıdaraq handan-hana, sanki özü-özü ilə danışırmış kimi astadan dedi:
    -Daha Viktorla qurtardım. Ta mənimçün o, yoxdur. Yaxşı ki, mən onu vaxtında tanıdım.
    Jüsten susurdu. Axı bir də nə deyəydi? Bəzən həyat övladlara ata-anadan daha çox valideynlik edir. Yaxşı deyiblər ki, hər bir övlad təkcə öz valideynlərinin yox, həm də öz zəmanəsinin övladıdır.
    -Ata, mən nənəgilə də getdim. O, öskürürdü. Gedib dərman aldım. Amma özü heç nədən şikayət etmir. Deyir ki, yaxşıyam, məndən nigaran olmayın. Ata, mən sənin dediyin kimi etdim. Bizim səyahət planımız haqda nənəyə heç nə demədim.
    -Oldu, qızım. Düz etmisən...
    Bir səs onu kösöv kimi tüstülətməkdə idi: “Biz mütləq Bakıya getməliyik, Jüsren. Mütləq. Bunun səbəbini sən mənim arxamca gələndə deyərəm”.
    Bu, Sabinanın səsi idi.
    Jüsten qovrula-qovrula qalmışdı.

    **
    İstabnulda ata və qız hoteldə düşdülər. Amma İbrahim bəy bütün günü onlarla birlikdə olurdu. Onlar İbrahim bəyin vaxtilə açılışında iştirak etdiyi qadın ayaqqabısı dükanına da baş çəkdilər. Orada alver pis getmirdi. Amma dükan darısqal idi. Qərara aldılar ki, Bakıdan qayıdanbaş bu məsələ ilə yenidən maraqlansınlar, imkan olarsa ya yeni bir geniş sahəli dükan yeri tapsınlar, ya da, qonşuluqda yerləşən dükanı alıb bu kiçik dükanla birləşdirsinlər.
    Bakıya uçmağa hazırlaşarkən İstanbul hava limanında toplaşmış şən, deyib-gülən bir dəstə yəqin ki, hamının diqqətini cəlb etmişdi. Şıq, müasir dəbdə geyinmiş bu qadın və kişilərin elə ilk baxışdan harayasa, toya və ya ziyafətə getdiklərini düşünmək olardı. Bir azdan məlum oldu ki, onlar həqiqətən toya gedirmişlər.
    Mavi zolaqlı kostyum geymiş kök kişi həmin şən dəstədən ayrılıb İbrahim bəyə yaxınlaşdı.
    -İbrahim bəy, salamlar olsun.
    Bayaqdan Jüstenlə söhbət edən İbrahim bəy öz adını eşidib geri qanrıldı.
    -Oooo, Aydın bəy... Canım, necəsən? Nə xoş təsadüf? Deyəsən, sən də Bakıya uçursan.
    Onlar qucaqlaşıb öpüşdülər.
    Kök kişi ətrafa ötəri göz gəzdirib dedi:
    -Bəli, İbrahim bəy. Deyəsən biz eyni istiqamətə uçuruq.
    -Düz tapmısan. Biz də Bakıya gedirik. Tanış olun, bu, mənim parisli dostum müsyö Jüsten, bu isə onun sevimli qızı xanım fransuaza. –Sonra İbrahim bəy üzünü Jüstenlə Fransuazaya çevirib dedi: -Bu isə mənim köhnə dostum Aydın bəydir. Tanış olun.
    Onlar bir-birini yüngülcə təzim etdilər.
    Aydın bəy bir daha özünü təqdim etdi, fransızca dedi:
    -Aydın Sağlam. İbrahim bəyin dostuyam. Tanışlığa çox şad oldum.
    Jüsten türk dilində cavab verib:
    -Mən də şad oldum, əfəndim,-deyə, dilləndi.
    Aydın Sağlam təəccüb qarışıq bir tonda dedi:
    -Mən indi ikiqat şad oldum.
    Hamısı gülüşdü.
    İbrahim bəy:
    -Müsyö Jüsten mənim şərikimdir. Gördüyünüz kimi, o, türkcə öyrənib.
    Jüsten gülümsəyib dedi:
    -Yox, türkcəni elə də dərindən bilmirəm. Məni çox tərifləməyin, İbrahim bəy.
    Yenə xorla gülüş.
    İbrahim bəy fransız dostunu tərifləyə-tərifləyə təqdim etməkdə idi:
    -Mən olan şeyi deyirəm, nəyisə azaldıb-artırmıram ki... Müsyö Jüsten ingilis və italyan dillərini də əla bilir. Dil öyrənmək onda fitri bir istedaddır. Dostum özünü dünya vətəndaşı hesab edən bir insandır. Səyahət etməyi çox sevir. Parisdə və İstanbulda ayaqqabı satışı ilə məşğul olan birgə şirkətimiz və dükanımız var. Bakıda da bir dükanımız olacaq... İnşallah.
    Aydın Sağlam dedi:
    -Uğurlar diləyirəm.
    İbrahim bəy ətrafa göz gəzdirib dedi:
    -Deyəsən, səfərə tək çıxmamısan, Aydın bəy.
    Aydın Sağlam gülümsəyib dedi:
    -Bəli, düz tapmısan, İbrahim bəy. Mən öz qohum-əqrəbalarımla birgə gedirəm Bakıya. Bunun da çox mühüm, ilginc bir səbəbi var.
    İbrahim bəy dostunu qabaqladı:
    -Təki yaxşı istəklə, xoş niyyətlə gedəsiz.
    Aydın bəyin gözlərində sevinc ifadə edən işartılar parladı:
    -Xoş niyyətlə gedirik. İnşallah, biz bacım oğlunun toyunu edəcəyik Bakıda. - Aydın Sağlam əlini uzadıb bir kənarda deyib-gülən dəstəyə işarə etdi: -Bax, o ucaboy xanım mənim bacımdır. Qalanlar da yaxın qohumlardır. Allah sizin subaylara da toy qismət eləsin.
    İbrahim bəy zarafatyana soruşdu:
    -Yaxşı, bəs bəy özü hanı?
    -Canım, bəy ta bizi saymır ki. Bakıda xanımının yanındadır,-deyə, Aydın bəy gülə-gülə cavab verib Jüstenə göz vurdu.
    Jüsten ciddi şəkildə dedi:
    -Bəy düz edir. Adam öz sevdiyini gözdən qoymamalıdır.
    Fransuaza mənalı tərzdə atasının üzünə baxdı.
    Aydın Sağlam əlini yan cibinə atıb oradan bir qalaq vizit vərəqi və dəvətnamə çıxarıb İbrahim bəyə uzatdı:
    -İbrahim bəy, mən sizi qonaqlarla birgə baçım oğlunun toy məclisinə dəvət edirəm. Sizin gəlişinizdən çox məmnun olaram. Siz mənim şəxsi qonaqlarımsız. Bu, dəvətnamə, bu da mənim vizit vərəqim, İstanbuldakı və Bakıdakı telefon nömrələrim yazılıb. Çox məmnun oldum. Müsyö Jüsten, sizi də qızınızla birgə toya dəvət edirəm. Hamınızı gözləyəcəyəm. Görüşümüzdən çox məmnun oldum. İnşallah, toyda görüşərik.
    Jüsten:
    -Təşəkkür edirəm.
    İbrahim bəy:
    -Allah mübarək eləsin.
    Repreduktordan gur səs eşidildi.
    Təyyarəyə minik başlanmışdı.
    Hərə keçib öz yerində əyləşdi.
    Bir azdan sərnişinlərə yemək payladılar.
    Jüstün mürgüləyib bir azdan yuxuya getdi.
    O, qəribə bir yuxu görürdü. Görürdü ki, harayasa uzaq bir səfərə uçur. Nəhayət, uçuş başa çatdı. Təyyarə yerə enəndə Jüsten kiçik pəncərədən meydançaya göz gəzdirdi. Aşağıda, düz uçuş meydançasının ortasında ağ at üstə bir adam dayanmışdı. Jüstenə əvvəlcə elə gəldi ki, bu, meydançada qoyulmuş bir süvari heykəldir. Amma az sonra belə məlum oldu ki, “heykəl” canlıdır. Ağ at yerindən tərpənib təyyarəyə sarı addımladı. Jüsten yalnız indi gördü ki, atın üstdəki ağ geyimli bir qadındır. Atlının ağ yaylıq altından sifətinə tökülmüş xurmayı saçları, iri-parlaq gözləri kimisə xatırladırdı. Jüsten dözə bilməyib tez irəli atıldı. Adamlar növbəyə düzülüb qapıdan çıxmağa tələsirdilər. Stüardessa çıxanlara xoş bir təbəssüm bəxş edərək əl edirdi. Jüstenin növbəyə durmağa səbri çatmadı. O, ayağını yerə möhkəm basıb təyyarənin içindəki adamların başı üstdən bir quş kimi şığıyaraq irəli atlandı. Yox, o, indi uçurdu, həqiqətən uçurdu. İçəridəki adamlar təəccüblə başlarının üstündən uçub gedən Jüsteni süzürdülər. Jüsten içəridə dövrə vurub təyyarənin çıxış qapısına sarı istiqamət götürdü. Qapının ağzındakı stuardessa xanım onu tutub saxlamağa cəhd etsə də heç bir şey edə bilmədi. Jüsten uçub meydançaya çıxdı. O, hələ də uçurdu. Amma... Amma meydançanın ortasında döyükən ağ atın belində heç kəs yox idi. Bəs qadın haraya yox olmuşdu birdən-birə? Elə yuxuda ikən Jüstenin ürəyi bərk-bərk vurub sanki sinəsindən çıxmaq istəyirdi. Deyəsən, at da öz sahibi üçün narahat idi: heyvan boynunu irəli uzadıb mağmın-mağmın trapla enən sərnişinlərə baxırdı. Jüsten bir göz qırpımında istiqaməti dəyişib geri “uçmağa” başladı. O, təzədən təyyarəyə daxil oldu. Öz səfər çantasını götürüb növbəyə dayandı. Qapıya çatanda heyrətindən az qala qışqıracaqdı. Stuardessa geyimində olan xanım elə indicə gördüyü süvari qadın idi. Qadın onun Sabinasına necə də bənzəyirdi, ilahi... O, qollarını açıb həmin qadıını öpmək istədi. Bayaqdan gülümsəyən, Sabinaya bənzəyən qadın qaş-qabağını töküb geri çəkildi. Qadın gənc, gözəl, cazibədar idi. Sabina da gəncliyində eyzən bu cür idi. Jüsten yuxuda inildədi: “Sabina”.
    Haradansa səs eşidildi:
    -Təyyarə Bakı hava limanına enməkdədir.
    Jüsten gözlərini açıb yana baxdı.
    Fransuaza əlindəki dəsmalla onun alnında puçurlanan tər dənələrini silərək gülümsədi:
    -Deyəsən, yuxu görürdün, ata.
    Jüsten dillənmədi. O, hələ də gördüyü qəribə yuxunun təsirindən çıxa bilmirdi.
    Təyyarə hava ilmanına enməkdə idi.
    Uğultu eşidildi.
    Təyyatə beton meydançada dövrə vurub dayandı. Jüsten illüminatordan yerə boylabdı. İndi onun baxışları qeyri-ixtiyari bayaq “gördüyü” ağ atı axtarırdı.
    Təyyarənin qapısı ağzında dayanıb düşən şərnişinlərlə vidalaşan stüardessa xanımın sifətinə bu payız günündə nədənsə baharı xatırladan işvəli bir təbəssüm qonmuşdu.
    Jüsten gülümsəyərək stüardessaya “sağ ol” deyib vidalaşdı.
    Onlar yalnız trapı enəndə havanın küləkli olduğunu hiss etdilər.
    Sabınanın səsi yenə onun qulağında əks-səda verməkdə idi: “Biz mütləq Bakıya getməliyik, Jüsren. Mütləq. Bunun səbəbini sən mənim arxamca gələndə deyərəm”.

    **
    İbrahim bəy şəhəri yaxşı tanıyırmış. Onlar- Jüsten, İbrahim bəy və Fransuaza Bakının mərkəzində, Xəzərin sahilində yerləşən hotellərdən birində qalmağa qərar verdilər. Bir qədər dincəlib nahar etdikdən sonra şəhərlə tanış olmağa başladılr. Xüsusən, ata-bala Burselər Bakının tarixi abidələrinə böyük heyranlıqla tamaşa edirdilər.
    Amma burası vardı ki, Jüstenin gözü elə qadınların ayağında idi. Aradabir onların satdıqları ayaqqabıları geyən xanımlar gözə dəyəndə Jüsten yüngülcə gülümsəyib dostunun üzünə baxırdı. Belə hallarda İbrahim bəy də qarşılıqlı gülümsəmə ilə “cavab” verirdi.
    Az bir müddətdən sonra Jüsten qadınların ayağına baxmaq “mərəzindən” xilas olmaq üçün diqqəti qadınların üzünə yönəltməyə başladı. O, artıq altda-altdan qarşısından gəlib keçən qadınlara göz qoyurdu. Onun gözləri sanki qiymətli bir itiyi axtarırdı. Axı Sabina bu şəhərdə olmalı idi. O, indi hər cür təsadüfə, hər cür möcüzəyə hazır idi.
    Arada onlar gələcəkdə götürmək istədikləri dükana da baş çəkdilər. Bu, böyük bir pal-paltad dükanı idi. Amma ayaqqabı satışı üçün də yarayardı. Gur yerdə idi. Sahibi bir neçə ay əvvəl İbrahim bəylə sövdələşmişdi. Amma indi həmin kişini, dükanın sahibini tapa bilmədilər; dükandakılar sahibin xaricdə müalicədə olduğunu dedilər. İnciməyə dəyməzdi. Axı onlar Bakıya qəfildən, xəbər-ətərsiz gəlmişdilər.
    Sonra onlar hotelə qayıdıb şam etdilər.
    Hötelin eyvanına çıxdılar.
    Sən demə, Bakının gecələri daha füsunkar imiş.
    Bu anlarda Jüstenə elə gəlirdi ki, şəhər təkcə onun dinlədiyi, məxsusi onun üçün səslənən bir nəğməni oxuyur. Bu, nəsə qəmli, köhnə bir şərq nəğməsi idi. Jüsten yüz faiz əmin idi ki, bu səsləri, bu melodiyanı ondan başqa heç kəs eşitmir. Allah bilir, bəlkə elə doğrudan da yalnız onunçün çalırdılar bu “sirli” musiqini. Bu möcüzəli Şərq şəhərində hər nə desən ola bilərdi. O, daxilən hər cür gözlənilməzliklərə hazır olmalı idi.
    Arvadının son səfərə yollanarkən dediyi sirli kəlmələr get-gedə bu səslərin hamısından bərk səslənib əks-səda verməyə başladı onun qulağında: “Biz mütləq Bakıya getməliyik, Jüsren. Mütləq. Bunun səbəbini sən mənim arxamca gələndə deyərəm. Bu, hələlik bir sirdir”.
    Jüsten öz-özünə pıçıldayırdı: “Hə, bu da Azərbaycan. Mən indi Bakıdayam, Sabina. Bəs sən haradasan, mənim mələyim? Hasradasan? Kim açacaq mənə sənin vəd etdiyin sirri. Axı o nə sirdi elə? Gəl məni bu sualların əlindən qurtar, Sabina”.
    Jüsten gecəni çox narahat yatdı.
    Coşqun cavanlıq çağlarını artıq arxada qoymuş fransız qonaq, bu son günlərin hadisələrini dönə-dönə xəyalına gətirir, gözünün önündə canlandır, soyuq ağılla mühakimə etməyə çalışırdı.
    Jüsten Sabinanı televizorda gördüyünü hətta ən yaxın tanışlarına belə, desəydi, çox güman ki, onun ağlının yerində olduğuna şübhə edərdilər.
    Bəlkə doğrudan da onun səhhətində nəsə bir problem yaranmaqda idi? Bu, necə ola bilərdi: arvadını Fransada itirən Jüsten indi onu Azərbaycan adlı uzaq bir ölkədə axtarır.
    Yaxşı ki, o, bu axtarışa tək çıxmamışdı. Tək çıxsaydı bu, daha gülməli, bəlkə də daha ağlamalı olardı.
    Ən maraqlısı burasında idi ki, o, arvadını ekranda öz dostu ilə görmüşdü. Nə yaxşı ki, bu, belə olmuşdu.
    Jüsten yenə tərəddüd və şübhə divarları qarşısında aciz qalmaqda idi. Bəlkə elə onun dostunu da qarabasma qarabaqara izləməkdə idi?
    Maraqlıdır, görəsən iki adamı eyni vaxtda eyni qarabasma haqlaya bilərdimi? Görəsən, elmdə belə bir tədqiqat aparılıbmı indiyəcən? Doğrudan da, bəlkə hər iki dostun ağlı eyni vaxtda çaşıb? Bəlkə paralel hallüsünasiyala da baş verir bu dünyada? Nə desən olar bu zəmanədə.
    O, az qala bütün gecəni yerində ilan kimi qıvrılıb açıldı. Sabinanın əksi, xəyalı onu bir an da olsa tək buraxmırdı. Xüsusən, son dəfə ekranda gördüyü “Sabina” onun gözləri önündən çəkilib getmirdi.
    “İlahi, bəlkə mən dəli oluram? Bəlkə mən ağlımı itirmək ərəfəsindəyəm? Özün mənə kömək ol, ya Rəbbim. Mənim övladıma, mənim Fransuazama yazığın gəlsin, ilahi. Mənim hələ arzularım çoxdur”.
    Yalnız səhərə yaxın Jüstenın gözündən yuxu süzülməyə başladı.
    O, yuxudan duranda İbrahim bəy geyinib-gecinmişdi, dəhlizdəki kresloda əyləşib qarşısındakı iri dəftərə nəsə qeydlər edirdi.
    Jüsten yuyunub üzünü qırxı, odekalonla ətirləndi, təzə dümağ köynəyinin boynuna qırmızı qalstuk bağladı. Axı onlar bu gün həm də toya gedəcəkdilər. İbrahim bəyin dostu Aydın bəy onları bu axşam toya çağırmışdı.
    Hə, o dəqiqə hiss olunurdu ki, bayırda hava da xoşdu. Dünənki küləkdən əsər-əlamət qalmamışdı. Bu cənub ölkəsinin havası deyəsən tez-tez dəyişirdi.
    İbrahim bəylə Jüsten qəlyanaltı etməyə hazırlaşarkən Fransuaza hələ şirin-şirin yatırdı, yuxu bişirirdi. Allah bilir, bəlkə elə qız da səhərəcən öz anası barədə düşünmüşdü?
    Jüsten çay içib otağa qayıdanda Fransuaza gözlərini açmışdı, amma qızın hələ də yuxulu olduğu aydınca hiss olunurdu.
    Jüsten ehtiyatla:
    -Mənim qızım, oyanmısan? -deyə, soruşdu.
    Fransuaza mələfəni sinəsinəcən çəkib mızıldandı:
    -Hə... Ata, amma hələ yuxudan doymamışam.
    -Yaxşı, onda bir az da dincəl. Oyananda restoranda nahar edərsən.
    -Bəs siz?
    -Biz İbrahim bəylə qəlyanaltı etdik.
    -Həəə... Nə tez?
    -Yox, elə də tez deyil. Hava çoxdan açılıb.
    -Mən hələ yatmaq istəyirəm, ata.
    -Onda belə danışaq. Mən İbrahim bəylə şəhərə çıxım. Bir-iki dükana baxmaq istəyirik... Tez qayıdacağıq. Açar qapının üstündədir. Onda biz gedirik.
    -Oldu, qızım. Elə hoteldə gözləyərsən.
    -Oldu, ata.
    Jüsten dəhlizə çıxanda İbrahim bəy gəzişirdi.
    -İbrahim bəy, Fransuaza hələ yatır.
    İbrahim bəy sualdolu nəzərlərlə onu süzüb susdu.
    Jüsten gülümsədi:
    -Bəlkə də elə bu cür yaxşıdır.
    -Nə mənada, müsyö Jüsten?
    -O mənadaki bu axtarışın nə ilə yekunlaşacağı hələ heç birimizə məlum deyil. Fransuazanı niyə indidən öz aləmindən ayırırıq axı? Elə deyilmi? Bəlkə heç bu məsələni açıb-ağartmağa ehtiyac qalmadı.
    -O da doğru fikirdir, müsyö Jüsten.

    **
    İbrahim bəylə Jüsten taksidən düşüb geniş səkini keçdilər. Onları televiziya binasının dar-ensiz girişində tutqun-ciddi sifətli, ucaboy, gənc bir polis nəfəri qarşıladı.
    İbrahim bəy irəli keçdi. Axı hər necə olsa da bu ölkənin qayda-qanunlarına, buradakı adamların davranışına, dilinə o, daha yaxşı bələd idi.
    -Buyurun, eşidirəm.
    Bu sözləri deyən polis nəfəri yeriş-duruşundan buralar adamına bənzəməyən müsafirləri diqqətlə süzdü.
    İbrahim bəy bir qədər duruxub dedi:
    -Biz buraya bir məsələ üçün gəlmişik.
    -Sizə kim lazımdır?
    İbrahim bəy tutuldu. Bir az fikrə gedib gülümsədi.
    -Doğrusu, heç bilmirəm biz burada kimə müraciət edək.
    -Siz kimi axtarırsınız?
    -Biz... Biz bir qadını axtarırıq.
    -Qadın burada hansı vəzifədə çalışır?
    -Biz bilmirik qadın harada çalışır.
    Oğlan təəccüblə onları başdan-ayağa süzdü:
    -Burada çalışmayan qadını burada nə üçün axtarırsınız?
    İbrahim bəy Jüstenə işarə ilə:
    -Biz burada qonağıq,-dedi.
    Polis çiynini çəkdi:
    -Nə olsun ki?
    İbrahim bəy bir qədər əsəbi halda dedi:
    -O olsun ki, bizə kömək lazımdır. Biz bu televiziyanın böyüyünü görmək istəyirik.
    -Buranın rəhbəri indi xaricdədir.
    -Olsun onun müavini ya köməkçisi.
    Gənc polis əlini yuxarıya sarı uzatdı:
    -Onlar da iclasdadır.
    -Bizi burada bir adamla görüşdürün.
    -Kimlə?
    -Burada çalışan birisi ilə.
    -Mən elə burada çalışıram də...
    -Bizə polis yox, buranın bir müxbiri, bir reportajçısı lazımdır.
    -Məsələn, kim?
    Müsafirlər tutuldu. Doğru sözə nə deyəsən?
    İbrahim bəy daxilən hiddətlənsə də, polis nəfərinin də haqlı olduğunu düşünürdü.
    Onların qapıdakı mübahisəsi xeyli uzandı. Bəlkə də bu söhbət hələ də uzanacaqdı və qanqaraldıcı bir finalla bitəcəkdi. Amma yaxşı ki, içəri keçmək fürsəti yarandı. Bayaqdan qapının ağzında var-gəl edib kimisə gözləyən ortayaşlı, qaraşın bir kişi onlara yaxınlaşıb özünü təqdim etdi; sən demə bu kişi buranın aparıcı müxbirlərindən biri imiş.
    Onlar tezliklə içəriyə daxil olma izni aldılar.
    Ortayaşlı adam müsafirləri siqaret tüstülədən ucaboy, çalsaç, qarabığ bir kişinin yanına apardı. Kişi özünü təqdim etdi:
    -Proqram direktoru Şamil Qayıbov.
    İbrahim bəy əlini irəli uzatdı:
    -İbrahim bəy. Bu isə müsyö Jüstendir.
    Onları bura gətirən qaraşın kişi üzünü proqram direktoruna tutub:
    -Şamil müəllim, xahiş edirəm, bu qonaqlara kömək edin,-dedi.
    -Oldu. Baş üstə, bəy.
    Qaraşın kişi qonaqlara əl uzadıb üzrxahlıq edərək otaqdan çıxdı.
    Onlar, İbrahim bəylə Jüsten, televiziyaya gəlişlərinin məqsədi barədə proqdam direktoruna yerli-yataqlı məlumat verdilər.
    Proqdam direktoru onları diqqətlə dinləyib bir xeyli fikrə getdi, sonra tərəddüdlə dedi:
    -Mən sizi anladım. Olsun ki, bizim verilişlərin hansındasa belə bir çıxış olub. Amma biz həmin xanıma birbaşa deyə bilmərik ki, tez durun bura gəlin, sizi axtaran adamlar var.
    İbarahim bəy cəld dilləndi:
    -Yox, canım, xanımı niyə dəvət edirsiniz? Biz özümüz gedərik onun arxasınca.
    Direktor ciddi tərzdə dedi:
    -Rəhmətliyin oğlu, bunun nə fərqi? Ya Həsən keçəl, ya keçəl Həsən... Söhbət heç də ondan getmir ki, kim kimin arxasınca gedir və ya getməlidir?
    İbrahim bəy emosional halda dilləndi:
    -Bəs söhbət nədən gedir?
    Proqram direktoru təmkinlə dilləndi:
    -Söhbət ondan gedir ki, yad ölkədən iki nəfər gəlib üzünü görmədikləri bir qadını axtarırlar.
    İbrahim bəy yenə dilini dinc qoymadı:
    -Üzünü görmədikləri niyə, canım? Biz o xanımı sizin televiziyadakı verilişdə görmüşük.
    Kişi əlindəki siqaret kötüyünü külqabıya basdı.
    -Olsun. Görün. İnanıram. Biz elə o adamları görünmək üçün veririk. Amma baxır kim o verilişlərə hansı niyyətlə tamaşa edir.
    İbrahim bəy incik halda dedi:
    -Bizim heç bir pis niyyətimiz olmayıb.
    Kişi qutudan yeni siqaret dənəsi çıxartdı:
    -Mən fikriki sizə anlatdım məncə...
    İbrahim bəy:
    -Yaxşı, bəs onda biz nə yapaq, kimə müraciət edək?
    Kişi siqareti yandırdı.
    -Heç kəsə üz tutmaq lazım deyil. Bizimlə əlaqə saxlayın.
    -Biz əlaqə saxladıq də, canım. Elə bunun üçün gəldik bura.
    Kişi siqaretinə qullab vurdu:
    -Biz gərək bir məsləhətləşmə aparaq. Vəziyyətlə tanış olaq. Müəyyən bir qərara gələk. Gəldiyimiz qənaəti sizə bildirərik. Məndən inciməyin, mən məsləhətsiz sizə bir şey deyə bilmərəm. Mən özbaşına deyiləm ki?
    İbrahim bəy təəccübləndi:
    -Siz kiminlə məsləhətləşməlisiz axı?
    Proqram direktoru şəhadət barmağını başının üstə sarı tutub astadan dedi:
    -Əlbəttə, yuxarılarla. Hər halda bilinməlidir ki, axtaran kimdir, axtarılan kimdir.
    -Bunu kim bilməlidir?
    Direktor yenə təmkinlə cavab verdi:
    -Əlaqədar qurumlar.
    İbrahim bəy Jüstenə işarə etdi. Onlar ayağa durdular.
    Jüsten göz qoyub gördü ki, müsahiblərinin sifəti daş kimi donuqdur. Kişinin səsi də donuq, boğuq idi.
    -Oldu.
    -Hələlik.
    -Əlaqə saxlayın.
    -Saxlayarıq.
    Kişi stolun üstündən götürdüyü iki vizit vərəqini onlara uzadıb, yenə siqaretinə dərindən bir qullab vurdu:
    -Bax, bu da mənim telefon nömrəm. Xahiş edirəm siz də öz qaldığınız hotelin telefon nömrəsini deyin.
    İbrahim bəylə Jüsten televiziyanın həyətinə çıxanda sərin payız küləyi əsirdi.

    **
    Jüstenlə İbrahim bəy mehmanxanaya gələrkən yolboyu taksidə heç nə danışmadılar. Sanki onlar bir-birinə söz deməkdən ehtiyat edirdilər.
    İndi Jüsteni dərd almışdı.
    Bundan sonra necə hərəkət etməli?
    Kimdən kömək udmalı?
    Jüsten özlüyündə yüz faiz əmin idi ki, bu anlarda elə İbrahim bəy də özlüyündə həmin suallara cavab axtarır.
    Televiziyadakı proqram direktorunun soyuq, daş sifəti onun gözlərinin önündən çəkilmirdi. Bu adamın səsi, ədaları da elə sifəti kimi idi.
    Söhbət efə-edə hotelə çatdılar. Artıq çoxdan oyanmış Fransuaza qəlyanaltı edib mehmanxanada Jüstenlə İbrahim bəyi gözləyirdi.
    Yaxşı ki, onlar öz “axtarışları” barədə Fransuazya bir söz deməmişdilər. Yoxsa qızda bir könül qırıqlığı yara bilərdi.
    Fransuaza mehmanxananın qənşərindəki gözəllik salonuna getdi. Axşamkı toya hazırlaşmaq lazım idi.
    Arada Aydın bəy onlara zəng vurub hal-əhval tutdu. Hiss olunurdu ki, o, çox diqqətli adamdır.
    İbrahim bəyin gözlərində nəsə bir sevinc işartısı sezilirdi. O,fransız dostunun qulağına astadan dedi:
    -Müsyö, çox fikir etməyin.
    Jüsten çiyinlərini çəkdi:
    -Yox, fikir etmirəm, İbrahim bəy. Mən əminəm ki, hər şey yaxşı olacaq.
    -O proqram direktorunu da qınamaq düzgün deyil. Bəlkə də o, müəyyən mənda haqlıdır. Axı o, haradan bilsin ki, biz buraya nə məqsədlə gəlmişik.
    -Biz öz məqsədimizi ona dedik. O, özü şübhəkar adama oxşayır. Hər yerdə belə adamlar olur, İbrahim bəy, onlar hər şeyə bir şübhə ilə yanaşırlar.
    -Bu, görünür adamların həm də peşə xüsusiyyətindən irəli gəlir.
    -Yəqin ki...
    -Amma mən bu axtarışın yaxşı bir sonluqla başa çatacağına inanıram.
    İbrahim bəy gülümsədi:
    -Elə mən də inanıram.-Və əlavə etdi:- Bilirsinizmi, burada Aydın bəyin dostları çoxdur. Mən ona deyəcəyəm, qoy bu işdə bizə yardımçı olsun.
    -Onda hələlik qalsın toydan sonraya.
    -Mən də elə düşünürəm.
    Onlar dəhlizdə söhbət edirdilər.
    Buradan dəniz, şəhər aydın görünürdü.
    Fransuaza gözəllik salonundan qayıdıb gəldi. Qız çox cazibədar olmuşdu. O, təbii ki, kişilərin söhbətinin nədən getdiyini qətiyyən bilmirdi.
    Toy mərasimi şəhərin kənarında sıx ağaclarla əhatə olunmuş nəhəng bir şadlıq evində təşkil edilmişdi.
    Aydın bəy Fransadan gələn qonaqları əsl ev sahibi kimi qarşıladı.
    Qonaqlar Aydın bəyin yaxın qohumları ilə birgə geniş masanın arxasında əyləşdilər.
    Əcnəbilərdən heç biri indiyəcən belə təmtəraqlı, şən toy məclisi görməmişdilər. Süfrəyə ən ləziz nemətlər düzülmüşdü.
    Arada Fransadan gələn müsafirlərin də şərəfinə tost deyildi.
    Onları, hətta, bal rəqsinə də dəvət etdilər.
    Toyda vaxtaşırı hörmətli qonaqlara da söz verirdilər. Tanınmış elm və incəsənət adamlarından sonra İbrahim bəyə də söz verdilər. O, təzə ailə quran gənclərə qısaca ürək sözlərini, arzularını söylədi.
    Bu şən toy, xüsusən, Fransuazanın çox xoşuna gəlmişdi deyəsən; qız rəqs meydançasından çıxmaq istəmirdi.
    Gənclər əl-ələ tutub yallı gedirdilər.
    İbrahim bəylə Jüsten stol arxasında üzbəüz əyləşmişdilər. Onlar yemək yeyir, şərab içir, şənlənirdilər. Aydın bəy tez-tez onlara baş çəkir, zarafatlaşır, dolu badəni başına çəkib yenə uzaqlaşırdı. Axı o, toyun sahiblərindən biri idi, gərək hər şeyə nəzarət eləyə, gələnləri gülərüzlə qarşılaya, gedənlərə dil-ağız edib xoş əhvalla yola salaydı.
    İbrahim bəy arada üzbəüz divardan asılmış nəhəng ekranlı televizora baxırdı. Birdən elə bil ki, onu ildırım vurdu. Kişinin gözləri böyüdü. Alnını tər basdı. Çəngəl əlindən yerə düşdü.
    Jüsten bu anlarda öz işində idi, gözlərini bərk-bərk yumub əlindəki dolu badəni başına çəkməkdə idi. Kişi sanki çox acı bir dərman həbinin üstündən su içirdi.
    Operator kameranı fırladıqca ekranda üzlərindən təbəssüm yağan, deyib-gülən, yeyib-içən insanların sifəti nəhəng ekrandan ötüb keçirdi.
    Bəs İbrahim bəyin qanını donduran, onu həyəcana salan nə olmuşdu?
    O, hələ də öz gördüyünə inanmaq istəmirdi.
    Məsələ burasında idi ki, bu anlarda ekrandan ani olaraq boylanan qadınlardan biri Sabina idi. Əvvəlcə qadını uzaqdan seyr edən kamera get-gedə təsviri böyütdü: bir anlığa qadının iri gözləri, çatılmış qaşları ekranı “zəbt elədi”.
    İbrahim bəy dönüb Jüstenə baxdı. Fransız qonaq əlindəki çəngəli pendir parçasına sancırdı.
    İndi ekranda başqa təsvirlər göstərilirdi.
    Sabina qeyb olmuşdu.
    İbrahim bəy təşvişə düşdü.
    Bəlkə onu neçə gündən bəri bu mərhum qadının ruhu təqib edir?
    Yox, bu, ola bilməzdi. O, hələ ağlını itirməyə tələsmirdi. Axı o, bir neçə gün öncə Sabinanı Azərbaycan televiziyasının kanalında görmüşdü. Budur, indi onlar Bakıdadırlar. Və axtardıqları qadının bu məclisdə olmağında nə qeyri-adilik ola bilərdi ki? O, “Sabina” idi. Buna şəkk-şübhə ola bilməzdi.
    İbrahim bəy baxışlarını uzun müddət ekrandan çəkmədi. O, Sabinanı yenə görmək ümidində idi. Artıq oradan başqa kadrlar, başqa sifətlər boylanırdı. Qadın toy əhli arasında “əriyib” qeybə çəkilmişdi.
    Toysa davam edirdi.
    Jüsten sanki Şərq nağıllarında təsvir olunan bir aləmə düşmüşdü.
    Atəşfəşanlıq.
    Şampan köpükləri.
    Yallı.
    Oğlanların rəqsi.
    Bal rəqsi.
    Hələ səsini zilə çəkib qıyya vuran müğənnilər.
    Bu toy həm də maraqlı bir teatr tamaşasına bənzəyirdi.
    Fransuaza ucaboy bir oğlanla rəqs edirdi. Arabir onlar nə barədəsə danişıb gülürdülər. Deyəsən, oğlan fransızca bilirdi.
    Jüsten növbəti şərab badəsini başına çəkib rəqs maydançasına çıxdı. İbrahim bəy də ona qoşuldu. İndi hamı onları alqışlayırdı.

    **
    Həmin günün axşamı, lap dəqiqi gecəsi, toydan sonra hotelə gələndə İbrahim bəy Jüsteni öz otağına dəvət etdi. Jüstün bir az hallı olsa da dostunun gözlərində oynaşan sevinc qığılcımlarını duyaraq zarafatla dedi:
    -İbrahim bəy, məncə toydan sonra özünüzü çox yaxşı hss edirsiniz.
    İbrahim bəy gülümsünüb dedi:
    -Əlbəttə, müsyö. Niyə də yaxşı hiss etməyim ki? Nəinki yaxşı, hətta deyərdim ki, lap əlayam.
    Jüsten:
    -Toy da əla keçdi.
    İbrahim bəy:
    -Əlbəttə. Mən heç ömrümdə bu qədər oynamamışdım.
    -Gözəl rəqs etməyiniz varmış, müsyo.
    -Sizin rəqsiniz də əla idi, İbrahim bəy.
    -Xüsusən, qadınlar sizin oyununuzu maraqla seyr edirdilər.
    Jüsten gülüb dedi:
    -Mənsə onların üzünə baxmırdım. Gözüm həmişəki kimi xanımların ayağında, daha dəqiqi, ayaqqabısında idi. Ha-ha-ha... Hətta, bir-iki nəfər qadın bizim ayaqqabıları geymişdi. Siz buna fikir verdinizmi?
    -Yox,-deyə, İbrahim bəy qısaca cavab verdi. Hiss olunurdu ki, o, mövzunu dəyişmək istəyir.
    -Heyif. Gərək baxaydınız.
    -Bəlkə də...
    Jüsten başını tərpətdi:
    -Siz bununla çox şey itirmisiz.
    İbrahim bəy:
    -Ola bilər.
    Jüsten:
    -Mən ciddi deyirəm bunu.
    İbrahim bəy:
    -Mən sizə inanıram, müsyö- dedi və sonra dostunu diqqətlə süzdü: -Sizə bir xəbər deyəcəyəm. Amma özünüzü bu şok xəbərə indidən hazırlayın.
    Jüsten bir qədər tutulub tərəddüdlə dilləndi:
    -Eybi yox, deyin. Mən möhkəm adamam.
    -Biz bir daha televiziyaya gedəsi olmadıq.
    -Nə üçün, İbrahim bəy?
    -Biz ta orada Sabinanı axtarmayacayıq, müsyö.
    -Anlamadım.
    -Məncə biz Sabinanı özümüz axtarıb tapmalı olacağıq.
    -Onda bunu Aydın bəyə də deyək.
    -Əlbəttə. Bu işdə bizə onun köməyi çox olacaq.
    **
    Aydın Sağlam təzə qohumlarının şərəfinə restoranda qonaqlıq vermək istəyirdi. Qonaqlıq axşamüstü olacaqdı. Aydın bəy məclisə Parisdən gələn tanışlarını da dəvət etmişdi. Bu barədə söhbət sübh tezdən olmuşdu. Amma deyəsən, bir qədər sonra bu qonaqlığın “formatı” dəyişmişdi. Çünki Aydın bəy günortaya yaxın təzədən zəng vurdu. O, bildirdi ki, qonaqlıq təzə qohumların bağ evində baş tutacaq.
    Əvvəlcə Jüsten nəm-nüm etdi. Qonaqlığa getmək istəmirdi. İbrahim bəy onu kənara çəkib dilə tutmağa başladı.
    -Müsyö, biz oraya mütləq getməliyik.
    -Doğrusu, mən getmək istəmirəm.
    -Siz nə danışırsız, canım? Bu, bizə hava-su kimi lazımdır.
    -Nə mənada?
    -Müsyö, mən toyda Sabinanı gördüm...
    Jüsten heyrətləndi:
    -Harada?
    İbrahim bəy sakit tonda dedi:
    -Toyda... Daha doğrusu, orada divardan asılmış televizor ekranında gördüm Sabinanı.
    Jüstenin səsi titrədi:
    -Bu, ola bilməz...
    -Müsyö, məncə gözüm məni yenə aldatmadı. Sabina toyda idi...
    -Aman Allah... Bəs mən niyə görmədim onu?
    -O, ekranda ani görünüb qeyb oldu.
    Jüsten əli ilə başını tudu:
    -Axı bu, necə ola bilər.-Sonra tərəddüdlə dilləndi:-Yəni deyirsiniz onu tapa bilərik?
    -Əlbəttə.
    -Necə?
    -Sadəcə.
    -Anlamadım. Biz bunu onlara, toy sahiblərinə necə deyə bilərik?
    -Çox sadə. “Biz Sabinanı axtarırıq”.
    Jüsten fikrə getdi:
    -Onlara bunu necə izah edək?
    İbrahim bəy nəsə fikirləşib gülümsədi:
    -Axı sizdə Sabinanın şəkli olmalıdır.
    -Əlbəttə, var.
    -Həmin şəkli də özünüzlə götürün.
    -Sonra?
    -Ta nə sonra? Biz onlara deyərik ki, bu xanımı axtarırıq.
    -Yox, yaxşı çıxmaz bu.
    -Onda başqa cür edərik.
    -Nə cür?
    -Xahiş edərik ki, toy lentinin bir nüsxəsini bizə versinlər. Bu toydan bir xoş xatirə kimi həmin lenti özümüzlə Parisə aparmaq istəyirik. Axı Sabinanın özünü mən özüm orada, toyda görmüşəm.
    -Hə. Bax bu yaxşı versiyadır. O lentə elə burada, hoteldə də baxmaq olar.
    -Təbii. Biz lentə baxarıq, vəziyyəti müəyyən edərik. Sonra faktı qoyarıq ortaya. Bu meydan bu da şeytan.
    -Yəni ki, bu, şəkildəki Sabinadır, bu isə toydakı.
    İbrahim bəy güldü:
    -Əla ideya oldu.
    -Birdən...
    -Nə birdən?
    -Heç...
    -Nəsə demək istəyirsiz, müsyö?
    -Yox, İbrahim bəy. Deyirəm, sadəcə bu Sabina birdən bizi tanımaq istəməz.
    -Tələsməyək gəl, müsyö Jüsten.
    -Onda evlənən çütlüyə hədiyyə alaq.
    -Qıza elə öz ayaqqabımızdan götürərik.
    -Oğlan üçün də fransız adekolonu. Hə, necədir?
    -Əla.
    Bu əsnada Aydın bəy yenidən zəng vurdu. Qonaqların arxasınca maşın gələcəyini bildirdi.
    Onlar hazırlaşıb hotelin həyətinə endilər.
    Günəşli bir gündü.

    **
    Aslan bəygilin yeni qudalarının bağ evi elə də təmtaraqlı deyildi. Amma həyət böyük və səliqəli idi. Nar və heyva ağaclarının dolu budaqları sallanmışdı. Stolların üstündəki iri, yaraşıqlı vazlar müxtəlif meyvələrlə dopdolu idi.
    Bağ evinin sahibi, təzə gəlinin babası yaşlı, nuranı bir ağsaqqaldı. Kişinin adı Rəhmandı. Hamı ona Rəhman dayı deyə müraciət edirdi. Söhbət əsnasında məlum oldu ki, Rəhman Əsgərov uzun illər neft sənayesində çalışıb. Kişinin gur, qar kimi ağ saçları arada dalğalanıb alnına tökülürdü. Danışığından, oturuş- duruşundan şən, zarafatcıl adama oxşayırdı. O, hamıya suallar verir, yeri gələndə zarafatyana replikalar atırdı.
    Rəhman Əsgərov qonaqlarının Fransadan gəldiyini eşidəndə nədənsə bir qədər tutuldu. Bayaqdan deyib-gülən kişinin sifətindən sanki bir tutqun bulud layı ötüb keçdi. Hətta, araya bir müddət sükut çökdü. Handan-hana bu sükutu yenə Rəhman kişi özü pozdu. Dodaqaltı, sanki öz-özüylə danışırmış kimi astadan:
    -Hə... Fransa, Paris,-dedi.
    Az sonra kişi başını qaldırıb Jüstenin üzünə baxdı. Heç kəsin gözləmədiyi halda fransız dilində danışmağa başladı:
    -Deməli, Parisdənsiniz. Paris gözəl şəhərdir. Mən oranı gəncliyimdə görmüşəm.
    Jüsten heyrətləndi:
    -Doğrudan? Siz orada olmusuz?
    -Əlbəttə, doğrudan. Mən Fransa partizanları ilə birgə döyüşmüşəm. Orada müqavimət hərəkatının üzvü olmuşam... Bizim ailədə fransız dilini məndən də yaxşı bilənlər var...
    Hamının diqqəti Rəhman Əsgərovda idi. Məclisdəkilərin bir çoxu fransızcanı bilmədikləri üçün onun nə barədə danışdığını anlamırdılar. Amma buradakı qohumların hamısı yaxşı bilirdi ki, Rəhman kişi vaxtilə Fransa partizan hərəkatının iştirakçısı olub.
    İbrahim bəy söhbətə müdaxilə etdi:
    -Biz çox şadıq ki, belə bir insanla yaxından tanış olduq. Buna görə Aydın bəyə öz minnətdarlığımızı bildiririk.
    Sonra yeni evlənənləri məclisə dəvət etdilər.
    Dünən Fransuaza ilə rəqs edən ucaboy oğlan da bəyin yanında idi; oğlan əcnəbi qonaqları fransızca salamladı.
    İbrahim bəy öz hədiyyələrini yeni ailə quranlara təqdim edib onların əlini sıxdı.
    Rəhman kişi üzünü bayaqdan ayaq üstə dayanıb sanki əmr gözləyən ortayaşlı bir kişiyə tutub dedi:
    -İmran, sən evdəkilərin hamısını süfrəyə dəvət et. Ta o dövr deyil ki, kişilər ayrı, qadınlarsa bir ayrı məclisdə əyləşsinlər. Hələ üstəlik məclisimizdə ən müasir bir ölkədən-Fransadan qonaqlar iştirak edir. Qoy deməsinlər ki, Şərq Qərbdən çox fərqlənir.
    Hamı gülüşdü.
    İmran bağ evinə keçdi.
    Bir azdan içəridən-bağ evindən çıxan qadın və uşaqlar da göründü, onlar qonaqlara “xoşgəldin” edib süfrə başında əyləşdilər.
    Lap sonda içəridən yaraşıqlı, gülümsər çöhrəli, hələ sifətində incə gənclik təravəti yaşayan bir qadın çıxdı. O, sanki bu bağa kinolarda olduğu kimi yavaşıdılmış kadrlardan addımlayıb gəlirdi. Qadın başını tərpədib qonaqlarla salamlaşdı.
    Qadını görəndə Parisrən gələn qonaqların hər üçü qəfildən elektrik cərəyanına qoşulubmuş kimi cəld ayağa durdu. Onlar heyrət içində idilər.
    Jüsten özünü saxlaya bilməyib astadan:
    -Sabina,- deyə, dilləndi.
    Fransuaza ozünü qadının üstünə atıb hıçqırdı:
    -Ana... Mənim anam...
    Jüsten qəhərini zorla boğaraq yenə:
    -Sabina,-deyə, dodaqaltı mızıldandı.
    Qadın sakitcə qızın başını tumarlayıb eyni təmkinlə fransız dilində dedi:
    -Sakit ol, qızım.
    İbrahim bəy ayağa durub onlara yaxınlaşdı:
    -Fransuaza, qızım, bir sakit ol.
    Rəhman kişi təcrübəli adam imiş. Sanki nəsə hiss edibmiş kimi dedi:
    -Yəqin ki, bu uşaq Səbinəni kiməsə bənzədib.
    İbrahim bəy Fransuazanın əlindən tutub stulda əyləşdirdi. Qız hələ də hıçqırırdı.
    Uzaqdan həzin musiqi səsi gəlirdi. Yəqin ki, maqnitofon oxudurdular.
    Məclisə təzə gələn qadın sanki qonaqlardan utana-utana keçib boş stullardan birində əyləşdi. İndi onun sifətindəki təbəssümü bir həyəcan qızartısı əvəz etmişdi.
    Rəhman Əsgərov özünü əvvəlcə yeni gələn xanıma, sonra isə qonaqlara tutub dedi:
    -Səbinə mənim qızımdır. Ali məktəbdə çalışır. Fransız dili müəllimidir. O ucaboy isə oğlan isə nəvəmdir, adı Ceyhundur. O, həm də öz anasının, yəni Səbinənin tələbəsi olub. Özü də toyda göz qoyurdum, görürdüm ki, Parisdən gələn bu qəşəng qızla yaman rəqs edir.
    Məclisdəkilər gülüşdü.
    Rəhman kişi davam etdi:
    -Dünən mənim o biri nəvəmin toyu idi...
    Rəhman Əsgərov bir az susub, sözünə davam etdi:
    -Bax, yəqin hiss etdiniz ki, bizim ailədə fransız dili bilənlər üstünlük təşkil edir. Bunun da müəyyən səbəbləri var. Yeri gəlsə, lazım olsa mən bu sirri də açaram. Hələliksə, mən bəri başdan Ceyhundan xahiş edərdim ki, bu günkü məclisdə Fransadan gələn qonaqlarla buradakı qohumlar arasında tərcüməçilik etməyin yükünü o, öz boynuna götürsün. Etiraz yoxdur ki? Yox. Masabəyiliyi isə mən özüm icra edəcəyəm. Razısız? Susmaq razılıq əlamətidir.
    Qonaqlar hələ də heyrət içində idilər.

    **
    Qonaqlar dağılışıb getdi.
    Bağ evində Rəhman Əsgərov və qızı Səbinə, bir də ki, Fransadan gələn qonaqlar qaldı.
    Bütün bu baş verənlərdən, Jüstenin həyəcanından, Fransuazanın göz yaşları axıtmasından, İbrahim bəyin mənalı baxışlarından hiss olunurdu ki, onlar bu məclisə təkcə yeni evlənənləri təbrik üçün deyil, həm də çox sirli bir məsələlərnin açılmasında dəstək almaq üçün gəliblər.
    Qonaqlar gedəndən sonra onlar bir qədər ordan-burdan danışdılar.
    Söhbətin şirin yerində Jüsten cibindən çıxartdığı şəkli Əsgərovlara göstərəndə az qala ata və qız şoka düşdülər. İlahi, bu dünyada iki damla su kimi bir-birinə oxşayan insanlar varmış. Ən heyrətamizi isə bu idi ki, bu oxşar insanlar ayrı-ayrı, bir-birindən çox uzaq məmləkətlərdə yaşayırdılar.
    Rəhman kişi şəkli əlinə aldı, qeyri-ixtiyarı ayağa durub bir fotodakı, bir də qarşısındakı qadına, öz qızına baxa-baxa həyəcanla dilləndi:
    -Yox, bu ola bilməz. Ola bilməz...
    Rəhman kişinin öz səsi öz qulağında rezonans verdi: “Ola bilməz...ola bilməz...ola bilməz...”
    Jüsten kövrəlmiş halda dedi:
    -Bu, mənim Sabinamın şəklidir. Fransuazanın anasının...
    Rəhman kişinin bağındakı qohum-əqrabanın hamısı şəklə baxıb içini çəkdi. Heyrət, həyəcan dolu səslər, pıçıltılar eşidildi:
    -Bıy, bu ki, Səbinədir...
    -Adam adama necə oxşayarmış...
    -Adam inanmaq istəmir heç...
    Səbinə yad qonağın əlində “öz” şəklini görüb pərt halda gülümsədi; qadının dodaqları səyriyirdi. İndi onun ürəyindən buradakı adamların ucadan dediyi, amma onun özünün dilinə almaq istəmədiyi bir sual keçirdi: “Doğrudanmı bu şəkildəki qadın mən deyiləm, hansısa fransız xanımdır?”
    Sonra araya sükut çökdü.
    Rəhman kişi handan-hana Jüstenin üzünə baxıb bığaltı gülümsədi:
    -Yaxşı, bəs o, indi haradadır?
    Jüsten fikirdən ayrılıb soruşdu:
    -Kimi soruşursunuz?
    -Arvadınızı.
    -Doğrusu, mən özüm də bilmirəm o, indi haradadır?
    Ata-bala Əsgərovlar təəccüblə fransız qonağın üzünə baxdılar.
    İbrahim bəy istər-istəməz söhbətə qoşuldu:
    -Mən bu söhbətə bir aydınlıq gətirmək istəyirəm. Məsələ burasındadır ki, müsyö Jüstenin xanımı Sabina bir neçə il öncə Fransa səmasında qəzaya düşən təyyarədə olub.
    -Həlak olub?-deyə, Rəhman kişi hiss olunacaq bir həyəcanla soruşdu.
    İbrahim bəy dedi:
    -Təyyarədəki sərnişinlərin hamısı həlak olmuşdu. Amma orada bir adamın nə ölüsü tapıldı, nə də dirisi. Bu, Sabina idi.
    Səbinə də söhbətə müdaxilə etdi:
    -Bıy... Bəs bu necə ola bilər?
    İbrahim bəy dilləndi:
    -Bu hadisə baş verəndə mən də Parisdə idim. Sabina Rivyera deyilən yerə uçurdu. Bu yerlər dünyada çox məşhur Lacivərd Sahili kurortlar şəbəkəsi kimi tanınır. Özü də Nissa şəhəri yaxınlığında yerləşir. Buda dünyaca məşhur bir şəhərdir.
    Rəhman kişi öz-özünə danışırmış kimi dilləndi:
    -Xatırlayıram... Belə bir şəhərdə mən olmuşam. Amma mənim əsas döyüş yolum Tuluza yaxınlığındakı Albi şəhərindən keçir.
    İbrahim bəy sanki araya çökən gərginliyi götürmək üçün gülə-gülə dedi:
    -Hə, Rəhman dayı, biz indi bildik sizin ailənin Fransa ilə əlaqələrinin kökü haradan başlayır.
    Rəhman kişi quru, asta səslə dedi:
    -Hə, siz mənim müdaxiləmə fikir verməyin, davam edin.
    Jüstünlə İbrahim bəy mənalı tərazə bir-birlərinin üzünə baxdılar.
    Nəyə görəsə hadisənin davamını Jüsten danışasmağa başladı.
    -Sabinanın uçduğu təyyarə Monblan dağının üstündən aşarkən yüksək zirvəyə dəyib partlamışdı. Meyitlərin bir çoxu yanıb külə dönmüşdü. Hamısı eksperizadan keçirildi. Bunların arasında bir adam tapılmadı. Məncə, bu tapılmayan elə Sabina idi. Onun boğazında mənim bir zamanlar Sabinaya hədiyyə etdiyim boyunbağı olmalı idi. Maraqlıdır ki, bu boyunbağı tapılmadı. Sanki qeybə çəkilmişdi...
    Rəhman Əsgərov təəccüblə soruşdu:
    -Kim qeybə çəkilmişdi?
    Jüsten:
    -Həm Sabina, həm də boyunbağı.
    Rəhman kişi titrək səslə dedi:
    -Boyunbağı itə də bilər, öğurlana da...
    İbrahim bəy dedi:
    -Əlbəttə, bu versiya da vardı. Həqiqətən, boyunbağı it-bata düşə bilərdi. Amma o da yüz faiz sübuta yetirildi ki, sərnişinlərdən biri yoxdur.
    Jüsten dərdli-dərdli dilləndi:
    -Mən əminəm ki, mənim Sabinam salamatdır.
    Rəhman kişi dedi:
    - Monblan dağında çoxlu yarğanlar var. Bəlkə də Sabinanın meyiti...
    Kişi nəsə duruxdu, susdu.
    Araya əsrarlı bir sükut çökdü.
    Səbinə durub həyətdə qaynayan samovardan çay süzdü. Jüsten altdan-altdan qadını süzürdü.
    İbrahim bəy söhbətin istiqamətini dəyişirmiş kimi zarafata keçdi:
    -Yaxşı, biz birinci sirr haqqında eşitdik. Yəni sizin vaxtilə Fransada olmağınız barədə... Qaldı ikinci sirr...
    Rəhman kişi gülümsədi:
    -Nədir o ikinci sirr?
    İbrahim bəy:
    -Sabina ilə Səbinə xanımın bir cüt su damlası kimi bir-birinə bənzəməsi...
    Hamı üçün maraqlı idi, görəsən, Rəhman Əsgərov indi nə deyəcək, bu sualı nə cür cavablandıracaqdı?
    Amma qoca uzun müddət susdu.
    Səbinə sanki atasının yerinə cavab verirmiş kimi dedi:
    -Yəqin eşitmisiz, belə bir məsəl var, deyirlər ki, bu dünyada hər bir kəsin öz oxşarı olur.
    İbrahim bəy dedi:
    -Doğrudur, insan insana oxşaya bilər. Amma ta bu qədər yox.
    Səbinə yenə söhbətə qoşuldu.
    -Atam Fransada müharibə vaxtı olub, orada partizan hərəkatında iştirak edib.
    -Aha... Bəlkə...
    Bu sözləri Jüsten dedi və udqunub susdu.
    İbrahim bəy dostunun üzünə baxdı.
    -Nə “bəlkə”, Jüsten? Bəlkə nəsə demək istəyirsiniz?
    -Yox,-deyə, Jüsten cavab verdib susdu.
    Rəhman Əsgərov öz döyüş yolu haqda qısaca məlumat verdi:
    -Bəli, mən müqavimət hərakatında faşistlərə qarşı vuruşmuşam. Əvvəlcə məni Ukraynada əsir götürmüşdülər. Sonra bizi Fransaya etap etdilər. Orada əsirlikdən qaçıb partizanlara qoşulduq. Ağır günlər yaşadıq. Müharibə bitəndən sonra bir müddət Tuluzada qaldım. Doğrusu, vətənə qayıtmağa qorxurdum. Axı əsir düşənləri burada ya güllələyir, ya da Sibirə göndərirdilər. Mən ara sakitləşəndən sonra qayıtdım vətənə. Amma burada uzun müddət məndən əl çəkmədilər. O vaxtkı enkevedinin nümayəndəsi məni hər il dəniz sahilində yerləşən binaya çağırır, sorğu-suala tutur, əcaib-qəraib suallar verirdi. Şükür, ta yada düşmürəm. İndi başqa zamandır.
    İbrahim bəy zarafatla dedi:
    -Yaxşı, bəs Fransada sizin heç bir nişanəniz qalmayıb ki?
    Rəhman kişi bic-bic gülümsədi:
    -Nə mənada?
    İbrahim bəy:
    -Dostlarınız olubmu Fransada?
    Rəhman Əsgərov:
    -Əlbəttə. Olub.
    İbrahim bəy:
    -Rəhman dayı, o vaxt cavan oğlan olmusuz. Bəlkə sevgiliniz də olub?
    Yüngül bir gülüş dalğası keçdi.
    Səbinə sinəsinə qısılmış Fransuazanın başımı sığalladı.
    Jüsten İbrahim bəylə Rəhman kişi arasında gedən dialoqa maraqla qulaq asırdı.
    Rəhman kişi bir xeyli susub astadan dedi:
    -Mən niyə gizlədim, orada qadın tanışım da olub.
    İndi kimsə əlavə sual verməyə cəsarət etrmirdi.
    Rəhman kişi gülümsəyib araya çökən sükutu pozdu:
    -Çayları soyutmayın. İçin. Bu barədə sonra danışaram.
    Daha sonra Rəhman Əsgərov əlinin işarəsi ilə Fransuazanı yanına çağırdı. Qız qocaya yaxınlaşdı. Rəhman kişi əlini Fransuazanın çiyninə qoyub qızın alnından öpdü.
    -Mənim balam.
    Qız qollarını qocanın boynuna doladı.
    Hamının gözü yaşarmışdı.
    Bayaqdan şux görünən, zarafat edən Rəhman kişi cibindən çıxartdığı ağ dəsmalla gözlərində gilənən yaş damcılarını sildi.

    **
    İrma Sati Parisin məşhur məhəllələrindən birində -Monmartda yaşayırdı.
    Onun ailəsində bir neçə il öncə ard-arda baş verən faciələr qadını sarsıtmışdı. O, əvvəlcə əri Dominik Satini itirdi. Kişi elə yuxudaca canını tapşırmışdı. Həkimlər Dominikin şəkərdən və ya qan təzyiqindən öldüyünü ehtimal etmişdilər. Əslində nədən ölməyin elə bir əhəmiyyəti də yox idi. Fakt bu idi ki, kişi ölmüşdü. Zəlzələdən, ya vəlvələdən. İrma Sari özlüyündə əmin idi ki, bu faciədən sonra o, uzun müddət yaşaya bilməyəcək. Amma deyir sən saydığını say, gör bir fələk nə sayır.
    Ərinin ölümündən sonra İrma uzun müddət özünə gələ bilmədi. Həmin günlərdə qızı Sabina onu bir gün də tənha qoymadı. Elə Fransuaza da nənəsinin sağalması üçün əlindən gələni əsirgəmirdi. Ailəlikcə qəbristanlığa baş çəkirdilər.
    Onlar üçlükdə olanda Sabina öz anasına arabir Fransuazanın dəcəlliyindən şikayət edirdi:
    -Ana, mən bilmirəm sənin bu nəvən kimə oxşayıb? Bunun Dominik babası sakit bir adam idi. Sən də onun kimi.Həlim xasiyyətin var. Elə Jüstenin ata-anası da fağır adamlardır. Amma bu qız od parçasıdır. Qonum-qonşuda döymədiyi uşaq qalmayıb. Qızlar bir yana, oğlanlara da göz verir, işıq vermir. Kimə oxşayıb sənin bu nəvən görəsən?
    İrma xısın-xısın gülərdi.
    -Yəqin əcdadlarının hansındasa dəli-doluluq olub də...
    Bu yaxınlarda kürəkəni ilə nəvəsinin səfərə çıxması İrmanın qəlbində illərdən bəri yuva qurmuş mübhəm hissləri sanki təzədən oyatmışdı.
    Fransuaza nənəsinə deyəndə ki, atamla səyahətə gedirik, qadın nəsə tutulmuşdu. O, bir dəfə ürəyində illərdən bəri gəzdirdiyi bir sirri qızı Sabinaya açıb demişdi. İndi Sabina yox idi. Yəqin ki, o, bildiyi sirri gec-tez öz nəvəsinə də deyəcəkdi. Amma nə vaxt? Ömrə-günə etibar qalmamışdı axı. “Qoy səfərdən geri dönsünlər, mən hər şeyi Fransuazaya açıb deyəcəyəm. Ta yekə qızdır. O, məni anlayar yəqin”.
    Yaxşı yadındadır, o, bu barədə Sabinaya danışanda qız əvvəlcə az qala dəli olacaqdı. Amma sonra sakitləşmişdi. Əlbəttə, elə o vaxt da bu barədə danışmaq ona çətin başa gəlməşdi.
    Yadındadır, o, əvvəlcə ordan-burdan söz salmış, sonra mətləb üstə gəlmişdi:
    -Səbinə, Dominikdən sonra yaşamaq mənə çox çətin olub.
    Qız təəccüblə anasının üzünə baxmışdı; axı o, heç vaxt Sabinanın yanında əri barədə söhbət açarkən onu öz adı ilə, “Dominik” deyə çağırmamışdı. Adətən, bu vaxtlarda o, “sənin atan” deyərdi.
    Söhbətin gedişində öz mərhum əri haqda danışarkən qadın yenə bir neçə dəfə “Dominik” sözünü işlətdi. Əslində zahirən burada qəribə heç nə yoxdu və Sabinanın atasının adı doğrudan da Dominik idi. Məsələ burasında idi ki, indi “sənin atan” deməmək bir yana, üstəlik ana bu “Dominik” sözünü həm də sanki xüsusi bir vurğu ilə nəzərə çarpdırırdı.
    Qız istər-istəməz anasına təskinlik verməyə maşladı:
    -Ana, hamı sonda eyni yerə gedəcək.
    -Bax, elə söhbət də bundan gedir.
    -Bizdən asılı bir şey yoxdur ki. Nə edək, indiyəcən belə olub, innən sonra da belə olacaq.
    -Amma biz bəzən bizdən asılı olanları da qəbul etmirik.
    Qadının ikibaşlı söhbəti deyəsən Sabinanın o qədər də xoşuna gəlməmişdi: o, ayağa durub getmək istəyəndə ana israrla qızını saxlamışdı:
    -Dayan, Sabina. Bilirəm, sənin təyyarənin uçmağına hələ çox qalıb.
    -Yorğunam, ana. Gedim bir az dincəlim.
    -Tələsmə, sənə sözüm var. Sonra gedib dincələrsən...
    O vaxt Sabina təəccüblə anasının üzünə baxmışdı.
    Qadın sanki danışmağa özündə güc tapmaq üçün qarşısındakı fincandan bir-iki qurtum qəhvə içib gülümsəmişdi.
    -Amma möhkəm ol. Mən bunları sənə gec-tez deməli idim. - Qadın sözünə ani fasilə verib titrək səslə dedi: - Dominik sənin doğma atan yox, atalığındır.
    Sabinaya bu anlarda elə gəldi ki, bayaqdan gülümsəyən sifəti bu anlarda birdən-birə əyilməyə başlamışdı. “Görəsən, anam dəli olmayıb ki?”
    Amma Sabina susurdu.
    İrma Sati söhbətini davam etdirdi:
    -Sənin atan başqa adamdır.
    Sabina özünü saxlaya bilmədi:
    -Bəlkə mənim anam da sən deyilsən, bir başqasıdır.
    Qadın təmkinlə dilləndi:
    -Yox, mən sənin doğma ananam... Qulaq as, Sabina. Müharibə zamanı mən poçtalyon işləyirdim. Hərdən Tuluza yaxınlığındakı partizanlara poçt aparırdım. Oradakıların çoxu əsirlikdən qaçmış, ölümü öz gözləri ilə görmüş oğlanlar idi. Onlar o vaxt mənə balaca bir qız uşağı kimi baxırdılar. Axı onda mən heç məktəbi də bitirməmişdim. Amma onlardan biri elə o vaxtdan mənim xoşuma gəlirdi. Həmin oğlan mənə qətiyyən əhəmiyyət vermirdi. Eh, Sabina, o vaxtkı kişilərin çoxunda bir mərifət deyilən şey vardı. Nə isə... Müharibə başa çatdı. Mən məktəbə qayıdıb təhsilimi davam etdirdim. Aradan bir müddət keçmiş yenə həmin oğlanla təsadüfən rastlaşdım. Təbii ki, birinci mən onu tanıdım. Tanışlıq verdim. Çox sevindi. Onun adı Rəhman, soyadı Əsgərov idi.
    -Əsgərov?
    -Hə, Əsgərov. Mən bu soyadı hər zaman yadda saxladım. Bilirsən, nə üçün?
    -Nə üçün?
    - Bir dəfə mən ona dedim ki, Əsgər nə deməkdir? O, mənə izah etdi ki, “əsgər” fransızca “soldat” deməkdir. Mən sonralar ona hərdən zarafatla “monsieur le soldat”-deyə, müraciət edirdim. Yəni “cənab əsgər”. Bəli, o vaxt biz “mənim əsgərimlə” evləndik. Tuluzada yaşayırdıq.
    Hələ də heyrət içində olan Sabina qeyri-ixtiyari soruşdu:
    -O, rus idi?
    -Yox. O, əslən azərbaycanlı idi. Mən Bakı haqda eşitmişdim. Bu, Qafqazda ən böyük şəhərdir. Mənim əsgərim çox cəsur idi, qorxmaz idi. Doğusu, bir az da davakarlığı vardı. Qafqaz dəliqanlısı idi. Yalan sözə görə adamı, hətta, öldürə də bilərdi. Mən indi boynuma alıram ki, Rəhmana heç bir zaman yalan bir söz demədim. Müharibə qurtarsa da, o, vətənə qayıtmaqdan çəkinirdi. Onda oralarda böyük bir repdessiya başlamışdı. Sanra deyəsən, ara sakitləşdi. O, buradan gedəndə sən ikiaylıq idin.
    Qadın susdu.
    Sabina anasının üzünə baxdı. Sakitcə:
    -Bəs sonra?-deyə, soruşdu.
    İrma Sati ah çəkdi:
    -Sonra mən həyatımı yenidən qurası oldum. Dominik Sati ilə tanış oldum. Onda sənin iki yaşın vardı. Biz Tuluzadan Parisə köçdük. İnsafən, Dominik sənə öz doğma qızı kimi baxırdı. Əsl atadan onun elə bir fərqi yoxdu. Yəqin ki, sən onun ögey ata olduğunu heç vaxt hiss etməmisən.
    -Deməli, belə çıxır ki, mənim damarımda azərbaycanlı qanı axır.
    -Bəli, həqiqəti bilmək istəsən, bu, belədir.
    Deyəsən, bayaqdan od püskürməyə hazırlaşan Sabina indi nədənsə bir qədər sakitləşmişdi.
    -Bəs sonra sizin əlaqəniz oldumu?
    -Onunla? Yox. Haradan? Mən onu əbədi itirdim. Allah bilir, bəlkə də o artıq çoxdan ölüb. Axı mənim əsgərim döyüşdə ağır yaralar almışdı.
    -Bəlkə də sağdır.
    -O da ola bilər... Mən bu həqiqəti sənə gec-tez deməli idim. Bu fikir məni daim narahat edirdi. Mən əzab çəkirdim. Düşünürdüm ki, illər uzunu gizlətdiyim həqiqəti Sabinaya deyim, ya yox? Axı bütün bunları günlərin bir günü sənə bir başqası da deyə bilərdi? Onda mən nə edərdim? Sən mənim barəmdə nə düşünərdin? Lap mən öləndən sonra da sən bu əhvalat haqda eşidə bilərdin. Onda istər-istəməz məni qınayacaqdın. Götür- qoy edib belə qərara gəldim ki, qoy elə həqiqəti mən özüm deyim öz qızıma. Qoy lap Jüsten də bilsin əsl həqiqətin necə olduğunu. Fransuaza da bilsə pis olmaz. Qoy bilsin ki, onun əsl babası qafqazlı olub.
    Bundan sonra Sabina öz atası barədə yenə suallar verdi. Görəsən, onu atası ilə bağlayan ümumi cəhətlər vardımı? İrmanın dediyindən belə çıxırdı ki, Sabina sanki öz atası ilə bir almanın iki dilimidir. Sonra İrma zarafat etməyi də unutmadı:
    -Amma xasiyyətdə ona Fransuaza daha çox oxşayır. O da babası kimi dəliqanlıdır. Öz tay-tuşlarına qan uddurur. Mənim əsgərim də faşistlərə divan tuturdu.
    Hər ikisi güldü.
    İrma ayağa durub otaqdakı köhnə, böyük şkafın siyirməsini çəkdi. Oradan iri bir albom çıxartdı. Səhifələr arasından tapdığı fotonu əvvəlcə özü gözdən keçirdi, sonra Sabinaya uzatdı.
    -Sən bu şəkli görmüsən?
    Sabina şəkli diqqətlə nəzərdən keçirdi.
    -Hə. Məncə uşaq vaxtı görmüşəm. Bilirəm, bu sənsən, bunlar da sənin partizan dostların olmalıdır.
    -Doğrudur. Mən yeni poçtu gətirmişdim onda. Bunlar qafqazlı döyüşçülərdir. Hamısı əsirlikdən qaçan adamlardır. Bax, bu, sənin atandır.
    -Bu?
    Qadın şəhadət barmağı ilə şəkildəki gənc bir oğlanı göstərdi:
    -Hə, bax bu. Ağsifət, qarabığ, ucaboy. -Sonra saniki kiminsə boyunu oxşayırmiş kimi asta, yumşaq səslə dedi: -Mənim əsgərim. Mənim qartalım...
    Sabina anasından ayrılanda bir-biri ilə vuruşan ziddiyyətli düşüncələrin çarpaz nöqtəsində vurnuxub qalmışdı. Amma anasından ayrılarkən onu öpüb belə demişdi: “Bu səfərdən geri qayıdan kimi mütləq Bakıya, Azərbaycana gedəcəyəm. Hamımız Bakıya birlikdə gedərik, ana. Sən, mən, Jüsten, Fransuaza. Bəlkə sənin əsgərin sağdır?”
    Amma Bakını görmək qismət olmadı. Təyyarə qazası baş verdi.
    İrma nədənsə son günlər Sabinanı və öz ilk eşqinin ünvanını-Rəhmanı tez-tez xatırlayırdı.
    Rəhmanla ilk tanışlığı da indiki kimi yadında idi. Onda qız partizanlara yeni poçtu aparmışdı. Zərfli, zərfsiz məktublar əldən-ələ keçib dolaşırdı. Partizanların arasından bir nəfər, yekəpər, sifəti çapıq oğlan irişə-irişə yeniyetmə, çəlimsiz qıza söz atdı:
    -Bura bax, gözəlçə, bəs mənə niyə məktub gətirməmisən?
    Qız çəkinə-çəkinə dedi:
    -Kimə məktub yazırlarsa mən onu vaxtlı-vaxtında çatdırıram.
    Yekəpər irişdi:
    -Deməli, belə çıxır ki, mənə məktub yazan yoxdur.
    Qız çiynini çəkdi:
    -Bəli, belə çıxır.
    Yekəpər oğlan İrmaya yaxınlaşıb əlini onun çiyninə qoydu:
    -Yazmırlar? Onda sən özün yaz. Yaza bilmirsən?
    -Mən niyə yazım ki?-deyə, qız hirslə kənara çəkildi.
    “Çapıq” əlini-əlinə vurub qəhqəhə çəkdi:
    -Maşallah, böyük qızsan. Məndən yaxşısına yazacaqsan bəyəm?
    Kazarmanın qapısı ağzında dayanıb bayaqdan bu söhbətə qulaq asan ucaboy, ağbəniz partizan onlara yaxınlaşmasaydı bu dialoq yəqin ki, hələ uzanacaqdı.
    -Qızdan nə istəyirsən?-deyə, ağbəniz oğlan “Çapıq”dan soruşdu.
    -Sənə nə var, Rəhman? Mən özüm bilirəm nə soruşmaq lazımdır,-deyə “Çapıq” tərs-tərs ona yaxınlaşan partizanı süzdü.
    -Bura bax, Artyom, ağlına gələni danışma.
    Hə, deməli, bu ağsifətin adı Rəhman, “çapığınki” isə Artyom imiş.
    -Rəhman, get öz işinlə məşğul ol. Mənə mərifət dərsi keçmə.
    -Artyom, mərifət dərs kimi keçilmir, o, adamda ya olur, ya da olmayır.
    Artyom qabağa yeridi:
    -Belə çıxır ki, mənim mərifətim yoxdur hə?
    -Madam ki, sən belə düşünürsən, deməli, belədir.
    İndi onlar döyüşməyə hazırlaşan iki xoruz kimi döş-döşə dayanmışdılar.
    Artyom əl atıb Rəhmanın yaxasından yapışdı.
    Rəhman əlinin arxası ilə Artyomu geri təpdi.
    Artyom əlini bir də irəli uzadanda Rəhman bir yumruq zərbəsi ilə “rəqibini” yerə sərdi. Artyom ayağa durub əlini qurşağındakı avtomat bıçağına atdı.
    Bayaqdan bu dialoqa maraqla qulaq kəsilən partizanlar onların arasına girdi.
    Nədənsə İrmaya elə o vaxt elə gəldi ki, Rəhmanla Artyomun köhnədən ədavəti var.
    Qəribədir ki, sonradan onun gümanı düz çıxdı. Rəhmanla İrma bir dəfə ilk tanış olduqları günü xatırlayarkən qız ondan soruşdu:
    -Bura bax, mənim əsgərim, sənin o dostunun sonrakı taleyi necə oldu?
    -Hansı dostumun?
    -Sənin bir zərbə ilə çul kimi yerə sərdiyin “dostunun”.
    -Hə, yəqin Artyomu deyirsən.
    -Hə, onun adı Artyomdu deyəsən.
    -O “çapığı” haradan saldın yadına?
    -Heç... Elə-belə... Bəlkə də o olmasaydı bizim səninlə sonrakı tanışlığımız da baş tutmayacaqdı.
    Rəhman təəccübləndi:
    -Necə bəyəm?
    İrma güldü:
    -Sən onun cavabını verəndən sonra mənim yaddaşıma həmişəlik həkk oldun.
    Rəhman güldü:
    -Hə, düz deyirsən, bizi daha yaxından o alçaq “tanış etdi”.-Sonra ciddiləşib əlavə etdi:- Sən demə, o bizim aramıza faşistlərin atdığı cəsus imiş.
    -Doğrudan?
    -Həqiqətən.
    -Bəs sonra necə oldu?
    -Necə olacaqdı ki? Məsələnin üstü açıldı. O da öz layiqli cəzasını aldı.
    İrma heyrətləndi:
    -Həbs etdilər?
    -Yox. Hərbi səhra məhkəməsinin qərarı ilə güllələndi.
    -Aman Allah...
    -Nədir? Yoxsa yazığın gəldi ona?
    -Yox. Sadəcə müharibənin insanları necə həşarata çevirdiyinə təəssüf edirəm.
    -Müharibədə həşaratlarla birgə pələnglər də üzə çıxır.
    -Doğrudur, mənim əsgərim.
    İrma qolunu Rəhmanın boynuna doladı...

    **
    Budur, İrma yenə Rəhman haqda düşünürdü.
    Telefon zəngi qadını düşüncələrdən ayırdı.
    Dəstəyi götürdü.
    -Alo, eşidirəm.
    -İrma xala, mənim. Jüstendir. Eşidirsiniz?
    -Bəli, eşidirəm, Jüsten.
    -İrma xala, mən Bakı şəhərindən, Azərbaycandan zəng edirəm.
    -Bakı? Azərbaycan? Sən orada nə axtarırsan, Jüsten? Bəs haraya getdiyinizi mənə niyə deməmisiz?
    Araya sükut çökdü.
    Jüsten:
    -Bağışlayın, bir az tələsik oldu... İrma xala, eşidirsiniz məni? Deyin görüm, sizin nə vaxtsa Bakıdan tanışınız olub?
    Yenə sükut.
    -Eşidirsiniz, İrma xala?
    -Eşidirəm.
    -Mən soruşuram ki, sizin nə vaxtsa azərbaycanlı tanışınız olubmu?
    -Mənim Bakıdan tanışım yox, çox sevdiyim bir adam olub.
    Görünür, belə bir cavabı gözləməyən Jüsten dili dolaşa-dolaşa sualı sual ardıyca yağdırmağa başladı:
    -Zarafar etmirsiz ki, İrma xala?
    -Yox, ciddi deyirəm.
    -Axı bu, necə ola bilər?
    -Olur, bu dünyada hər şey olur, Jüsten.
    -Sizin tanışınızın adı nə idi?
    -O, “mənim əsgərim” idi.
    -Anlamadım...
    -Nəyi anlamadın? O, mənim üçün “monsieur le soldat” olub.Yəni mənim əsgərimin soyadı elə Əsgərov idi. Rəhman Əsgərov...
    -Hə? İrma xala... Doğrudan?
    -Bəli. Yəqin ki, bu barədə sənə Sabina deyib o vaxt. Axı mən ona bu barədə ölümündən bir qədər əvvəl danışmışdım.
    -Yox, Səbinə mənə bu barədə heç nə deməyib. Amma xatırlayiram o, məndən sonuncu dəfə ayrılanda demişdi ki, bizim növbəti səfərimiz Azərbaycana olacaq.
    -Bax, görürsənmi?..
    -Sabina xala, indi isə qulaq asın...
    -Eşidirəm, Jüsten.
    -Elə isə möhkəm olun.
    -Mən həmişə möhkəm olmuşam. Gözüm çox bəlalar görüb, qulağım çox ağır xəbərlər eşidib.
    -Bilmirəm bu deyəcəyim xəbər ağırdır, ya yüngül. Məsələ burasındadır ki, mən burada Rəhman Əsgərovla görüşmüşəm.
    -Kimlə?
    -Rəhman Əsgərovla.
    Dəstəkdə sükut.
    -Rəhman... Əsgərov, hə?
    -Bəli. Deyəsən, xatırladın.
    -Jüsten, sən zarafat etmirsən ki?
    -Qətiyyən.
    -Bu ki, bir möcüzədir. O, indi haradadır?
    -Burada, mənim yanımdadır. Daha doğrusu, biz onun bağ evindəyik.
    -Doğrudan o, sənin yanındadır?
    -Bəli.
    -Aman Allah, bu, nə gözlənilməz xəbər oldu. Dəstəyi ona ver, Jüsten. İlahi...
    Telefonda xışıltı və bu xışıltının ardınca doğma, həm də yad bir kişi səsi eşidildi.
    -İrma...
    -Mənim əsgərim...
    -Mən heç cür inana bilmirəm, İrma...
    -Mən də. Görəsən, bu, yuxu deyil ki?
    -Özünü ələ al, İrma...
    - Heç bilmirəm, nə deyim, nə soruşum. Sənin övladların var?
    -Əlbəttə. Qızım yanımdadır. O, fransız dilini əla bilir. Sənə salam deyir. O, universitetdə işləyir. Öğlumla kürəkənim bir neçə il əvvəl maşın qazasına düşüb həlak oldu.
    -Mənim qızım, daha doğrusu, sənin qızın Sabina da təyyarə qəzasına düşdü. Yəqin ki, Jüsten sənə deyib bu barədə. O, sənin yeganə yadigarın idi.
    -Bəli, Jüsten hamısını deyib. Mən bundan çox üzüldüm. Mənim buradakı qızımın adı da Sabinadır, daha doğrusu, Səbinə. Xatırlayırsanmı, mən o vaxt sənə demişdim ki, qızım olsa adını Sabina qoyacağam. Elə də oldu. Tanrı mənim ürəyimin səsini eşitdi.
    -Bəs arvadın necə, yanındadırmı?
    -O, vəfat edib. Ta tək qalmışam, İrmacan. Vaxtımın çoxu bağ evində keçir. Ağaclara, güllərə qulluq edirəm. Hərdən qızım, nəvəm gəlir yanıma. Sabinanın oğlunun, yəni mənim nəvəmin adı Ceyhundur. O da salam deyir sənə.
    -Mən hamınızı öpürəm, Rəhman.
    -Mən də, İrma...
    -Mən sənin səsini eşitməkdən çox məmnun oldum.
    -Mən də çox sevindim. Heç yatsam yuxuma da girməzdi ki, biz haçansa bir-birimizin səsini eşidə bilərik.
    Qadın qəhərləndi:
    -Sənin partizan dostlarınla çəkdirdiyin şəkil indi mənim stolumun üstdə, gözümün qabağındadır, Rəhman. Mən də o şəkildəyəm. Xatırlayırsanmı? Aman allah, hara uçub getdi o illər? Heç bilirsən mən hər dəfə o şəklə baxanda nə qədər göz yaşı tökürəm? Bu dünya necə də qəddar imiş, mənim əsgərim. Gör bir biz neçə il bir-birimizdən soraq tuta bilmədik.
    -Bu, bizdən asılı deyildi. Zaman belə idi. İndi dünya dəyişib. Dünyamız çox kiçilib. Bu balaca dünyada nə yaxşı bir-birimizlə danışa bildik. Mənə çox xoş oldu, İrma.
    -Mən elə bil ki, təzədən o illərə qayıtdım. İndi heçliyə qovuşmuş o ağır, o şirin illərə.
    -Demə, bu dünyada doğrudan da tale, qismət deyilən bir şey varmış.
    -Mən indi özümü o illərin qanadında hiss edirəm.
    Rəhman kişi qəhərləndi.
    -Necə də xoş oldu,İrma. Mən sənə yenə zəng edəcəyəm. Telefon nömrəni Jüstendən alacağam.
    -Oldu, mənim əsgərim.
    Onlar xudahafizdilər.
    Telefon dəstəyi İrmanın əlindən düşdü.
    Qadının xəyalı uzaqlara uçub getmişdi.

    **
    Jüsten yuxudan gec durdu. O, bütün gecəni yatmamış, yalnız səhərə yaxın çimir ala bilmişdi.
    Fransuaza artıq geyinib-kecinmişdi.
    -Ata, deməli, Rəhman Əsgərov mənim babamdır hə?
    Jüsten bic-bic qımışdı:
    -Bəli, belə çıxır.
    Qız incik halda dilləndi:
    -“Belə çıxır” nədir ata? Ax o...
    Jüsten bir qədər ciddiləşdi:
    -Yox, bir az düzgün demədim, o, sənin dostdoğma babandır.-Və yenə gülümsəyib əlavə etdi:- Yəqin ki, elə sən də ona oxşamısan.
    Frransuaza dedi:
    -O, anama daha çox oxşayır.
    -Elədir, sifətdən anana oxşayır. Amma məncə sən xasiyyətcə ona oxşamısan. Bilirsən niyə?
    -Niyə?
    -Axı qafqazlılar dəliqanlı olurlar. Sən də bir az dəlisovsan axı...
    Fransuaza güldü.
    Jüsten mövzunu dəyişdi:
    -Görəsən, İbrahim bəy öz otağındadır?
    -Yox, ata. O, bayaqdan durub getdi.
    -Haraya?
    -Dedi ki, Aydın bəylə görüşüm var.
    -Hə, bildim. Dünən demişdi.
    -Sən hələ yatacaqsan, ata?
    -Yox. İndi duracam ayağa.
    -Mən şəhərə getmək istəyirəm.
    -Tək çıxırsan?
    -Hə. Narahat olmağa dəyməz. Sakit şəhərə oxşayır.
    -Baxma. Yad yerdir, qızım.
    -Qorxma, ata. Heç nə olmaz. Unutma ki, mən həm də idmançıyam.
    Jüsten qəhqəhə çəkib güldü, əli ilə qızının saçına sığal çəkdi.
    Ata qızının hoteldə qalması üçün çox da israr etmədi. Məslə burasında idi ki, Jüsten də bir görüş planlaşdırmışdı. Onun ürəyi həyəcanla titrəyirdi. Görəsən, bu görüş baş tutacaqdımı?
    Fransuaza qapıdan çıxan kimi, Jüsten, dəstəyi qaldırıb Səbinəyə zəng vurdu:
    -Salam, Səbinə xanım. Mənəm, Jüstendir. Necəsiz?
    -Salam, müsyö. Yaxşıyam. Təşəkkür. Haradasınız?
    -Hələlik hoteldəyəm. Əminəm ki, şəhərlə yaxından tanış olmağımda yardımçı olacaqsız.
    -Əlbəttə, olaram.
    -Təşəkkür edirəm.
    -Hoteldə gözləyin.
    -Zəhmət çəkirsiz.
    -Xoşdur, müsyö. Gözləyin. İndi gələcəyəm.
    -Baş üstə. Mən sizi foyedə gözləyəcəm.
    -Aha. Oldu. Gözləyin.
    Jüsten cəld geyindi.
    **
    Səbinə Jüsteni foyedə gözləyirdi. O, maşınla gəlibmiş. Qadın keçib sükan arxasında əyləşdi. Jüsten onun yanında oturdu. Onlar bir müddət ordan-burdan danışdılar. Jüsten Bakının onu valeh etməsindən, şəhərdəki adamların qonaqpərvərliyindən söhbət açdı. Səbinə qısa cavablarla onun dediklərini təsdiq edirdi. Arada onların söhbətində kiçik fasilələr yaranırdı. Hər ikisi susurdu. Sanki onlar öz şəxsi talelərindən söhbət açmağa ehtiyat edirdilər.
    Nəhayət, Jüsten cəsarətini toplayaraq:
    -Siz çoxdan tək yaşayırsiz? -deyə, sual etdi və dönüb qadına baxdı.
    Aman Allah, bu qadın doğrudan da Sabinanın özü idi. Bu qədər oxşarlıq ola bilərdimi?
    Səbinə gülümsədi:
    -Tək niyə? Mən oğlumla birgə yaşayıram.
    Qadının təbəssümü də eyzən Sabinanınkı kimiydi. Onların səsə də eyni idi sanki.
    -Ağllı oğlunuz var, o dəqiqə hiss olunur, -deyə, Jüsten söhbətə, daha doğrusu girişmək istədiyi mövzuya, lazımlı bir “körpü” atdığına görə daxilən özündən razı halda gülümsədi.
    Səbinə dedi:
    -Elə sizin qızınız da gözəl və incədir.
    Lüsten güldü:
    -O, xasiyyətcə daha çox qafqazlılara oxşayır. Rəhman dayı cavanlığında dalaşqan olmayıb ki?
    Sabina çiynini çəkdi:
    -Deyə bilmərəm. -Və əlavə etdi: -Bir də ki atamın gəncliyi müharibə dövrünə düşüb. Onun həmin vaxtlarını İrma xanım daha yaxşı xatırlaya bilər.
    Hər ikisi ürəkdən güldü.
    Jüsten ehtiyatla dedi:
    -Sizin əriniz vəfat edib...
    Səbinə maşının sürətini azltdı.
    -Mənim ərim qardaşımla birgə maşın qəzasında həlak olub. Atam bu barədə danışdı ki...
    -Bəli, Rəhman dayı bunu dedi. Bəs qardaşınızın arvadı...
    -O, çox cavan idi. Biz razı olmadıq ki, o, həyatının sonunacan evdə qalsın. Ərə getdi. Onun qızını atamla anam böyütdü. Siz onun toyunda iştirak etmisiz.
    -Bəs ananız?
    -Bir neçə il əvvəl o da rəhmətə getdi.
    -Belə çıxır ki, evin, ailənin ağırlığı sizin çiyninizə düşüb, Səbinə xanım.
    -Bəli, belə çıxır, müsyö, -deyə, Səbinə yenə gülümsədi.
    -Bu, çox çətindir. Mən öz təcrübəmdən bilirəm.
    -Bəli. Çətindir. Amma nə etməli? Axı insan heç nədən, heç bir bədbəxtlikdən sığortalanmayıb.
    -Doğrudur. Sizin nikbinliyiniz tədricən mənə də sirayət edir.
    -Bəyəm siz bədbin adamsız, müsyö?
    -Hər halda nikbin də deyiləm.
    -Tale ilə barışmaq lazımdır.
    -Mən tale ilə barışıram. Amma dünya ilə barışmağa çətinlik çəkirəm, Səbinə xanım.
    -Necə bəyəm, müsyö?
    -Bu yaşadığımız dünya mənim iç dünyamı viran elədi. Mənim Sabinam əlimdən getdi.
    Səbinə bir qədər fikrə getdi. Sonra yanakı dönüb soruşdu:
    -Müsyö, mən belə başa düşdüm ki, sizin arvadınız təyyarə qəzasında həlak olub.
    Jüsten nəyisə dəqiqləşdirmək istəyirmiş kimi, bir qədər susub nəhayət dilləndi:
    -O, həm də sizin bacınızdır... Ögey də olsa belə.
    Səbinənin yanaqlarına xəfif qızartı çökdü:
    -Doğrudur...
    Jüsten dedi:
    -Bəli, təyyarə dağın yüksəkliyinə dəyib parçalanmışdı. Amma onun qalıqları arasından heç də hamının cəsədi tapılmadı.
    -Bu, necə ola bilər?
    -Bu, bir möcüzə idi.
    -Siz buna əminsiniz?
    -Əlbəttə. Mən taleyə inanan adamam. Niyə də inanmayım? Sizi televizorda görəndə az qala huşumu itirib dəli olacaqdım.
    Qadın güldü.
    -Yox, müsyö, elə şey etməyin.
    Jüsten:
    -Mən doğru deyirəm.
    Səbinə:
    -Elə mənim də düz sözümdür.
    Jüsten qımışdı:
    -Yəqin ki, hər şey sizinçün gözlənilməz oldu.
    -Nəyi nəzərdə tutursunuz, müsyö?
    -Atanızın Fransada evli olmasını, orada onun qızının qalmasını...
    Sabina:
    -Elədir. Bütün bunlara yatsaydım, mənim yuxuma belə girməzdi, -dedi və təbəssümlə soruşdu: -Müsyö, doğrudan məni televizorda görmüsüz, özü də Parisdə?
    Jüsten nədənsə ah çəkib dedi:
    -Bəli. Bu, həqiqətən belədir. Mənim televizorum Bakını da göstərir. Hesab edirəm ki, mənim sizi ekranda görməyim, buraya gəlməyim, bu görüş, bunların heç biri təsadüf deyil. Bu, mənə bir tale töhfəsidir. Görünür, insan bu dünyada nəyi itirirsə, əvəzində bəlkə ondan az qiymətli olmayan başqa bir şey tapır.
    -Qəribədir,-deyə qadın dilucu dillənib susdu.
    Qarşıdan toy karvanı, bərbəzəkli maşınlar keçirdi. Sabina əyləci basıb maşını yolun kənarında saxladı. Jüsten başını maşının pəncərəsindən çıxarıb maraqla toy karvanına baxmağa başladı:
    -Toydur.
    -Bəli.
    Karvan ötüb keçdi.
    Qadın maşının qazını artırıb sükanı yana burdu.
    Az sonra maşın dar, sakit küçələrdən biri ilə üzüaşağı şütüyürdü.
    Doğru deyiblər ki, dünyanın bir üzü güləndə bir üzü ağlayır. Küçənin sonunda bir dəstə adam dayanmışdı. Yaxınlıqda böyük bir çadır-palatka qurulmuşdu. Dəstə hərəkətə gəldi. Səbinə maşını yenə saxlamalı oldu. Adamların çiyninə götürdüyü tabutun önündə molla gedirdi. Adamların sayı get-gedə artırdı.
    Jüsten dedi:
    -Kimsə vəfat edib.
    Sabına könülsüz halda:
    -Bəli,- dedi və bir qədərdən sonra əlavə etdi: -Bir yanda roy, bir yanda yas. Bax, həyat belədir...
    Dəstə ötüb keçəndən sonra Sabina maşını işə saldı.
    Uzun müddət susdular.
    Jüsten sanki araya çökmüş qəmli sükutu pozmaq üçün mövzunu qəsdən dəyişmək istədi:
    -Sabina xanım, siz fikir verdiniz, baba ilə nəvə bir-birinə necə sarılmışdı?
    Sabina cavab verdi:
    -Hə, bu hər ikisi üçün bir sürpriz oldu.
    Jüsten ətrafa göz gəzdirdirərək dedi:
    -Mən Bakını ürəkdən sevdim. -Və sonra əlavə etdi: - Siz Parisdə olmusuz?
    -Yox.
    -Təəssüf.
    -Amma mən Fransanın bölgələrini, Parisin küçələrini, məhəllələrini az qala adbaad, qarış-qarış tanıyıram.
    -Doğrudan? Yəqin coğrafiyanı da yaxşı bilirsiz.
    Səbinə güldü:
    -Müsyö, unutmayın ki, mən fransız dili və ədəbiyyatını tədris edirəm. Gərək sevdiyin, öyrəndiyin, öyrətdiyin dilin mənsub olduğu xalqı yaxından tanıyasan. Eləcə də onun mədəniyyətini, ədəbiyyatını. Mənim Fransa ilə tanışlığım onun coğrafiyasından yox, onun böyük ədəbiyyatından başlayıb. Flöber, Hüqo, Balzak, Mopassan, Düma mənə bu işdə bələdçilik edib.
    Qonaq Səbinəyə sarı dönüb qəfildən:
    -Mən çox qorxuram,-dedi.
    Qadın dönüb təəccüblə onun üzünə baxdı:
    -Nədən?
    Jüsten ciddi tərzdə:
    -Vurulmaqdan, -deyə, dilləndi.
    Sabina susdu.
    Maşın geniş prospektə çıxdı.
    **
    Ceyhunla Fransuaza gəzə-gəzə gəlib dəniz sahilinə çıxdılar.
    -Sizin nə gözəl bulvarınız var,-deyə, qız uzaqlara, dənizlə səmanın kəsişdiyi çəhrayı üfüqə göz gəzdirərək dilləndi.
    -Bəli, gözəldir,-deyə, oğlan cavab verdi.
    -Bəs dənizdə çimməyi sevirsən?
    -Əlbəttə.
    -Bəlkə gedək.
    -Haraya?
    -Sizin çimərliyə.
    -İndi çimmək mövsümü deyil axı.
    -Mən çimməyi çox sevirəm. Hansı ölkəyə gedirəmsə, mütləq onun dənizi, gölü, çayı ilə maraqlanıram. Anam həmişə mənə deyərdi ki, sən balıq olmalı idin, səhvən qız olmusan.
    -Bizdə belə olanda deyərlər ki, lap su quşusan.
    -Ceyhun, mən sənin ananı görəndə lap şoka düşdüm... Bilirsən də niyə? O, sanki mənim anamın özüdür. Bəlkə də onlar ekizdilər, sadəcə bunu gizlədirlər.
    Ceyhun gülümsədi:
    -Onlar bacıdırlar də...
    Fransuaza dedi:
    -Bunu bildim. Biz xalauşağıyıq. Amma mənə elə gəlir ki, onların hər ikisi, Sabina ilə Səidə, yəni bizim analarımız elə Rəhman baba ilə İrma nənənin qızlarıdır.
    -Anlamadım.
    -Burada çətin anlaşılan nə var? Olsun ki, həmin ekizlərdən biri, yəni mənim anam qalıb Fransada, o birini, yəni sənin ananı Rəhman baba Azərbaycana gətirib. Olmaz bəyəm?
    -Yox. Bu, mümkün deyil.
    -Niyə ki?
    -Mən bilirəm ki, mənim anam burada doğulub.
    -Nədən bilirsən?
    -Mən hətta, onun hansı xəstəxanada doğulmasını da bilirəm.
    Qız güldü:
    -Haradan bilirsən? Bəyəm sən onun yanında olmusan?
    Oğlan duruxdu.
    -Yox, elə deyil. Bir dəfə mən uşaq olanda nənəm bizi bir qohumumuzun evinə qonaq aparırdı. Anam da bizimlə idi. Yolda bir səliqəli, ağ binanın qarşısından keçəndə yaşlı bir qadın bizə yaxınlaşdı. Nənəmlə görüşüb öpüşdü. Nənəm üzünü anama tutub əli ilə həmin ağ binanı göstərərək dedi:” Bax, sən bu doğum evində dünyaya gəlmisən”. Sonra da əlini görüşdüyü qadının çiyninə qoyub dedi ki, bu xanım isə sənin ilk həkimin olub, sənin bu dünyaya rahat gəlməyində onun zəhməti olub.
    Fransuaza dedi:
    -Mən bir şeyi bilirəm ki, o, mənim anamla bir gülün iki ləçəyidir.-Sonra qız çantasından çıxardığı şəkli oğlanın üzünə sarı tutdu:-Bu şəklə bir də bax, Ceyhun.
    Oğlan diqqətlə şəklə baxıb dedi:
    -Mən sənin ananı görməmişəm. Amma doğrudan da onlar, Sabina ilə Səbinə, bir-birlərinə siyam ekizləri kimi oxşayırlar.
    Ceyhun:
    -Bilirsən, babam nə deyir?
    -Rəhman baba?
    -Hə də... Bizim ayrı babamız yoxdur ki.
    Fransuaza:
    -Elədir. Hə, o, nə deyir?
    Ceyhun:
    -O, deyir ki, Fransuaza etiraz etməsə onu burada, yanımda saxlayacağam. De görüm, qalarsan burada?
    Qız duruxdu:
    -İndi dəqiq bir söz deyə bilmərəm. Mənim orada işlərim çoxdur. Amma mən səni mütləq Fransaya dəvət edəcəyəm. Gələrsən, Ceyhun?
    Ceyhun gülümsəyib qızın dediyi sözləri təzədən onun özünə ünvanladı:
    -“İndi dəqiq bir söz deyə bilmərəm. Mənim burada işlərim çoxdur”.
    Qız incik halda dodaqlarını büzdü.
    Ceyhun ehtiyatla dilləndi:
    -Zarafat edirəm. Əlbəttə, Fransuaza, dəvət etsən, məmnuniyyətlə gələrəm.
    Fransuaza:
    -Hə, bu, başqa məsələ,-dedi və əlindəki şəkli yenidən çantasına qoyaraq əlavə etdi:
    -Yaxşı, biz nəhayət çimərliyə gedəcəyik, ya yox?
    -Fransuaza, axı mən dedim sənə. İndi su soyuqdur, çimərlik mövsümü deyil. Qoy bu qalsın yaya. Olar?
    Qız qaş-qabağını töküb nazlandı:
    -Mən bilmirəm bu tərəflərə nə bir də vaxt yolum düşəcək?
    -Dənizə pul at, onda yenə qayıdacaqsan.
    Qız cibindən çıxartdığı xırda metal pulları dənizə atıb gülümsədi.
    -Bax, pul atdım. Amma gərək çimərliyə gedib oraya da pul atam. Hə, necə bilirsən, bu mümkündürmü?
    Oğlan diqqətlə qızın üzünə baxıb dedi:
    -Madam ki, belə isrsr edirsən, onda gedək.
    Fransuaza əyilib oğlanın üzündən öpdü:
    -Sağ ol, Ceyhun.
    Oğlan bunu gözləmirdi. O, çaşıb qıpqırmızı oldu.
    Dənizin üstündə qağayılar dövrə vurub qıy çəkirdi.
    Fransuaza soruşdu:
    -Hə, getdik?
    -Getdik, -deyə, oğlan taksi dayanacağına sarı addımladı.

    **
    Rəhman Əsgərov şəhərdəki mənzilinə gələn kimi dəstəyi götürüb Jüstenin verdiyi nömrəyə, Parisə, keçmiş sevgilisi İrmaya zəng vurdu.
    Dəstəkdə qadın səsi eşidildi. Bu səs doğma və doğma olduğu qədər də uzaq idi.
    -Salam, mənim gözəlim.
    Qadın titrək səslə dedi:
    -Ah, mənim əsgərim, bu, sənsən?
    -Mənəm. Düz tapmısan, indi səninlə sənin əsgərin danışır.
    -Aman Allah, adamın heç inanmağı gəlmir. Necəsən, Rəhman?
    -Yaxşıyam. Sənin həyatın haqqında Jüstendən bəzi şeylər öyrənə bildim.
    -Jüstenin oraya necə, nə üçün gedib çıxmasından mənim heç xəbərim yox idi. O, zəng edəndə bildim ki, artıq Bakıdadır.
    -Sabinanın başına gələn müsibəti eşidib üzüldüm. O, mənim ciyərparam idi.
    -Bəs qızın sənə çoxmu oxşayır?
    -Hər iki Sabina sanki ekizdir. Öz aramızda qalsın, İrma. Jüsten öz dostu ilə buraya həm də Sabinanı görməyə gəlib.
    -O, haradan tanıyır sənin qızını?
    -İbrahim bəylə Parisdə televizorda görüblərmiş. Təsadüfən. Sabinanı Səbinəyə oxşadıblar. Mənim qızlarım sanki ekizdir.
    -Demək televizorda görüblər? Belə de.
    -Onlar mənim nəvəmin toy günü gəldilər. Çox sevindim.
    -Təbrik edirəm, Rəhman.
    -Təşəkkür edirəm.
    -Ta əldən düşmüşəm, Rəhman. Yoxsa uçub gələrdim Bakıya.
    Dəstəkdə gülüş eşidildi. Rəhman Əsgərov zarafata keçdi:
    -Sən gəlməsən də mən gələcəyəm, mənim gözəlim.
    İrma ah çəkdi:
    -Ta sənin gözəlin şam kimi əriyib. Mən indi bir dəri, bir sümüyəm, Rəhman.
    -Nə olsun ki?
    -O olsun ki, ta qocalmışam.
    -Məhəbbətsə heç zaman qocalmır, İrma. Özü də ilk məhəbbət.
    -Bax, bunu düz deyirsən. Nə yaxşı ki, səsini eşitdim. Bu ötən illərdə hərdən səninlə xəyalən söhbət edirdim.
    -Hə? Nə barədə?
    -Elə hər şey barədə... Sənsə məni yenə o zamankı kimi oxşayır, sinənə sıxır, qulağıma bu dünyanın ən şirin sözlərini pıçıldayırdın.
    -Qəribədir, elə bu son günlərdə nədənsə mən də səni tez-tez xatırlayırdım. Demək bunun bir səbəbi varmış. Xəyal həqiqətə çevrildi...
    -Aman Allah,bilsəydin ki, mən sənin sağ-salamat olduğunu eşidib necə də şad oldum.
    -Mən də, mənim gözəlim.
    -Sağ ol, mənim əsgərim.
    Onlar xudahafizləşdilər.
    İrma Sati dəstəyi asdı.
    Rəhman Əsgərov pəncərədən küçəyə boylandı.
    Payız beton səkiyə sanki “xına çəkmişdi”, üst-üstə qalaqlanmış qızılı yarpaqlar xalı kimi yerə sərilmişdi.
    **
    Səbinə maşını yolun kənarında saxladı.
    Qadın qonaqla şəhəri piyada gəzməyə başladı.
    İçəri şəhərə getdilər.
    Şirvanşahlar sarayında oldular.
    Xalça-palaz, əntiq şeylər satılan dükanlara baş çəkdilər.
    Çayxanada çay içdilər.
    Qız qalasına çıxıb oradan ətrafı seyr etdilər.
    Nəhayət, onlar dəniz sahilinə gəldilər.
    Yüngül meh əsirdi.
    -Səbinə xanım, bəlkə birlikdə Parisə gedək,-deyə, Jüsten bayaqdan bəri araya çökmüş sükutu pozdu.
    -Yəqin ki, zarafat edirsiz, müsyö.
    -Zarafat niyə? Ciddi sözümdür.
    Səbinə ayaq saxlayıb diqqətlə onun üzünə baxdı:
    -Mən sizə söz verirəm ki, Parisə gələcəyəm. Buna əmin ola bilərsiz.
    Jüsten diqqətlə qadının üzünə baxdı:
    -Amma mən istərdim ki, siz Parisin payızını görəsiz. Lap elə bu ilki pazızını...
    -Biz bütün payızları görə-görə gəlirik, müsyö. Artıq ömrün payızına gəlib yetmişik.
    -Təbiətdə olduğu kimi elə ömrün də bütün fəsilləri gözəldir, Səbinə xanım.
    -Amma unutmaq olmaz ki, bütün çiçəklər baharda açır.
    -Payızın da öz çiçəkləri olur, Səbinə xanım.
    -Payızda açan çiçəklərin ömrü qısa olur, müsyö.
    -Nə üçün?
    -Çünki o vaxtsız açan çiçəkləri qarşıda qışın sərt şaxtası, sazağı gözləyir.
    -Elə bəyaz qışın da öz gözəlliyi var, Səbinə xanım..
    Səbinə sahildəki çəmənlikdə əkilmiş al-əlvan çiçəklərə baxaraq dedi:
    -Əslində, bir mahnıda deyildiyi kimi, təbiətdə pis hava olmur, müsyö. Amma nə edəsən ki, ömrün fəsilləri təkrarlanmır. Yəni bundan sonra heç zaman qışdan sonra baharı görmək bizə qismət olmur.
    Jüsten qadını diqqətlə süzərək dedi:
    -Mən sizin simanızda solmayan bir baharı görürəm.
    Qadın həmsöhbətinin nəyə işarə vurduğunu anlamayırmış kimi gülümsədi:
    -Komplimentinizə görə təşəkkür edirəm, müsyö.
    Jüsten ayaq saxladı.
    -Bu, kompliment deyil, Səbinə xanım.
    İndi onlar üz-üzə dayanmışdılar.
    Qadın susurdu.
    Sahildə adam az idi.
    Jüsten Səbinənin əlini əlinə aldı.
    Qadın sakitcə əlini geri çəkdi.

    **
    -Hə, bu da sənin görmək istədiyin çimərlik.
    Bu sözləri Fransuazaya Ceyhun dedi.
    Dənizin sahilində təkəmseyrək qaraltılar gözə dəyirdi.
    Onlardan bir qədər aralıda bir ağ minik maşını dayanmışdı.
    Fransuaza bir-birini sahilə qovan dalğalara maraqla baxaraq:
    -Mən çimmək istəyirəm,-dedi.
    -Fransuaza, sən dəli olmusan? Belə havada çimmək nədir? Gör bir dənizdə adam var?
    - Bəlkə adamlar heç yayda da çimmirlər? Adamlardan mənə nə? Sənə dedim axı: mən balıq kimi susuz yaşaya bilmirəm.
    Fransuaza çiynindəki çantanı yerə atdı.
    Ceyhun narazı halda başını buladı.
    -Fransuaza, bura bax, tərslik etmə, hava da soyuqdur, su da.
    Qız yerdə çömbəlib bir ovuc qum götürdü.
    -Amma qum istidir.
    Sonra qız əynindəki paltarları, cins şalvarı soyunmağa başladı.
    -Sən nə edirsən?-deyə, Ceyhun qışqırdı.
    -Ceyhun, sənə nə olub axı?
    -Bura səninçün Paris deyil.
    -Bilirəm Paris deyil.
    -Hamı sənə baxır.
    -Hamı? Kim?
    -Çimərlikdəkilər.
    -Bəs bayaqdan deyirsən ki, çimərlikdə adam yoxdur.
    -Adam deyəndə ki... Bunlar milçək kimi şeylərdir.
    Qız güldü:
    -Yəqin şirəyə yığışırlar.
    Oğlan ciddi tərzdə:
    -Hə də,-dedi. -Ona görə də lazım deyil.
    -Qoy onda sahildə bir az qaçıb gərdiş edim. Milçəklərin vızıltısını vecinə alma...
    Oğlan susdu.
    Qız paltarlarını soyunub dənizə sarı addımladı.
    Ceyhun gözaltı Fransuazaya göz qoydu. Qızın kağız kimi dümağ bədəni, möhkəm ayaqları, dik sinəsi vardı. Onun bədənindən sağlamlıq və güc tökülürdü.
    Fransuaza dalğaların yuduğu qumsal sahil boyu qaçmağa başları.
    Ceyhun əsəbi halda cibindən bir siqaret çıxarıb damağına qoydu.
    Qız geri dönüb suya girdi. Boz dalğalar Fransuazanın ayaqlarını öpdü.
    Yaxınlıqda dayanmış ağ minik maşınından iki cavan oğlan düşdü. Onlar Fransuazaya baxaraq qəşş edib güldülər.
    Ceyhun qanrılıb geri baxdı. Oğlanlad hələ də gülməkdə idilər.
    Ceyhun əsəbiləşsə də susdu, dinmədi.
    Qız yavaş-yavaş dənizin dərinliyinə doğru addımlayırdı.
    Ceyhun qıza sarı gedib qışqırdı:
    -Fransuaza, geri qayıt! Sən nə edirsən?.. Su buz kimi soyuqdur...
    Qız ucadan dedi:
    -Mən üşümürəm...
    Oğlanlardan biri o birisinə baxıb elə gülə-gülə:
    -Aaaa, bunlar xaricdən bura kayfa gəliblər ki...
    -Hə, Paris əhlinə oxşayırlar. Mən fransızca beş-on söz bilirəm də... Qız əla şeydir, özü də diridir, amma oğlan əfələ oxşayır.
    Deyəsən, oğlanlar Fransuaza ilə Ceyhunun fransızca danışmasına görə, onların hər ikisini fransız hesab etmişdilər.
    Ceyhunun dişi bağırsağını doğrasa da susmağa üstünlük verdi.
    Oğlanlardan biri:
    -Bəlkə də qız buralı, oğlansa fransızdır,-dedi.
    O birisi:
    -Nə üçün belə hesab edirsən?-deyə, soruşdu.
    -Eşitmişəm fransız kişiləri fağır olur.
    -Yox əşi... Bəyəm Napoleon fağır kişi idi? Mənsə əksini düşünürəm.
    -Necə bəyəm?
    -Məncə qız buralı, oğlansa fransızdır.
    -Ola bilməz...
    -Olar, olar... Ta bizim qızlar bizimlə gəzmək istəmirlər ki... Onlara indi əcnəbilər əl verir... Pul onlarda, mal onlarda, bahalı maşın onlarda... İndi hamısı pula gedir də...
    -Yox ey... Bu səfehin maşını yoxdur deyəsən... Bayaq taksidən düşəndə özüm gördüm.
    -De, sən öl.
    -Sən öl, qardaş canı...
    -Amma əla şeydir. Zalımın balası elə bil ki, şüşədən düzəlib.
    -Ta demə... Ayağa bax, qola bax, belə bax...
    Ceyhun özünü saxlaya bilməyib oğlanlara sarı döndü:
    -Ayıb olsun sizə. Tərbiyəli olun bir az...
    Oğlanlardan biri irəli yeridi:
    -Nə dedin? Kimə ayıb olsun?
    -Sizə,-deyə, Ceyhun ötkəm səslə dilləndi.
    -Ayıb sənə olsun ki, öz dilində danışmağı özünə ar bilirsən,- deyə, o birisi oğlan da irəli yeridi.
    Ceyhun hirslə dilləndi:
    -Hansı dildə danışmaq lazım olduğunu mən özüm yaxşı bilirəm. Gedin, işinizlə məşğul olun.
    Oğlanlardan biri:
    -Biz öz işimizi yaxşı bilirik,- dedi. -Ağıl vermə bizə.
    -Gərək adamın öz ağlı ola ki, başqalarına da ağıl verə, -deyə, ikinci birincinin dediyinə qüvvət verdi.
    Ceyhun acı-acı güldü:
    -Elə mən də bu cür fikirləşirəm.
    -Bura bax, nə yekə-yekə danışırsan -deyə, birinici oğlan əlini Ceyhunun yaxasına atdı.
    Oğlanın ağzından ucuz araq qoxusu gəlirdi.
    “Mən nahaq yerə bu sərxşlara baş qoşuram”, -deyə, Ceyhun ürəyindən keçirdi.
    İkinci oğlan da onlara yaxınlaşdı.
    Ceyhun geri-geri addımladı.
    Onlar əlbəyaxa oldular.

    **
    Jüsten hotelə qayıdanda İbrahim bəy foyedə gəzişirdi. Onlar salamlaşıb otağa keçdilər. Bu zaman telefon zəng çaldı.
    İbrahim bəy dəstəyi götürdü.
    Sən demə televiziyadan proqram direktoru imiş.
    Salam-kalamdan sonra direktor mətləbə keçdi:
    -İbrahim bəy, biz sizin axtardığınız qadının kimliyini müəyyənləşdirmişik. Yəni ki, onun barəsində müəyyən məlumatımız var.
    İbrahim bəy Jüstenə göz vurub telefon dəstəyini qulağına sıxdı:
    -Hansı qadını deyirsiz?
    -Televiziyada çıxış edən qadından söhbət gedir. Fransız dili müəlliməsi...
    -Səbinə Rəhman qızı Əsgərovanı deyirsiniz?
    Dəstəkdə ani fasilə.
    -Bəli. Belə başa düşdüm ki, siz artıq onu tapmısız?
    İbrahim bəy gülümsədi:
    -Bəli, biz onunla tanış olduq. Daha doğrusu, bu, təsadüfən belə alındı.
    -Uğurlar.
    -Sizə də uğurlar arzu edirəm, bəy əfəndi.
    İbrahim bəy telefonun dəstəyini yerinə qoydu.
    -Səbinə ilə maraqlanır. “Onun barəsində məlumatımız var”. Ta sizin məlumata bizim ehtiyacımız yoxdur.
    Gülüşdülər.
    -Hə, müsyö, işlər necədir? Gün necə keçdi?
    -Hər şey gözəldir.
    -Səbinə xanımla görüşə bildiniz?
    -Bəli. Görüşdüm, söhbətləşdim.
    İbrahim bəy zarafatla dedi?
    -... və əmin oldunuz ki, Səbinə heç də Sabina deyilmiş.
    -Əksinə. Əmin oldum ki, Səbinə Sabina ilə eyni bir xanım imiş.
    -Bu, necə olur, canım?-deyə, İbrahim bəy ciddi tonda soruşdu.
    Jüsten də həmin tonda cavab verdi:
    -Bu, Allahın işidir.
    -Təbii. Hər şey Allahın əlində. İnsanların bu cür zahiri eyniyyəti heyrət doğurur.
    -Yox, İbrahim bəy, burada söhbət zahiri oxşarlıqdan getmir. Sabina ilə Səbinə ruhən, qəlbən eyni adamdır. Mən yüz faiz bu qənaətdəyəm.
    -Axı onlar eyni kişinin övladlarıdır.
    -Bu oxşarlıq onların bütün xasiyyətlərində özünü göstərir. Hətta, ən adi məişət söhbətlərində belə...
    -Müsyö, görünür, gen deyilən bir şeyin təsirsiz ötüşdüyü sahə yoxdur.
    -Bəli, bu, bir möcüzədir, İbrahim bəy. Mən bir daha əmin oldum ki, bu dünya möcüzələrlə doludur.
    İbrahim bəy:
    -Doğrudur, müsyö, -deyə, müsahibinin dediklərini təsdiqləyərək əlavə etdi: -Mən bu gün ayaqqabı dükanında işləmək üçün bir müdir də müəyyən etdim. İstəsəniz sabah görüşüb söhbət edərik onunla.
    Jüsten fikirli halda dedi:
    -Həmin adam əvvəllər bu sahədə işləyibmi?
    -Bəli. Siz də onu görmüsüz. Rəhman kişinin bağında bizə qulluq edən adamı yəqin ki, xatırlayırsınız.
    -İmranı deyirsiniz?
    -Bəli. Yaxşı yaddaşınız var.
    Jüsten güldü:
    -Yox, bu, yaddaşla bağlı məsələ deyil. Sadəcə olaraq, İmran sözü nədənsə İrma sözü ilə assosiasiya doğurur. Oxşar sözlərdir.
    -Düz deyirsiz, müsyö, mən buna heç diqqət yetirməmişəm. Hə, İmran əvvəllər ayaqqabı satışı ilə məşğul olub. Özü də yaxşı, səliqə-sahmanlı adama oxşayır.
    -Mən ikiəlli razı. Düz etmisən. Hər necə olsa da İmran öz yaxın adamımız hesab olunur.
    -Elədir.
    Jüsten fikirli halda:
    -Nəsə Fransuaza gəlib çıxmadı. Nigaran qaldım.
    -Yəqin ki, indilərdə gələr. Fransuaza elə zəif qız deyil ki, biz ondan nigaran qalaq.

    **
    Fransuaza tez şalvarı əyninə keçirib mübahisə edənlərə sarı qaçdı.
    -Ey, siz nə edirsiz? Ceyhun, bunlar səndən nə istəyirlər?
    -Bilmirəm,-deyə, Ceyhun qıza sarı dönüb cavab verdi.
    Birinci oğlan geri çəkilib güldü:
    -Yenə başladınız? Niyə öz dilinizdə danışmırsız?
    İkinci oğlan birincinin qolundan tutub dedi:
    -Axmaq, görmürsən, qız fransızdır?
    Birinci oğlan:
    -Axmaq sən özünsən, bir də sənin bu fransızların.
    İkinci oğlan sərxoş dostunun qolundan tutub geri dartdı:
    -Yaxşı, yaxşı, çərənləmə.- Öz-özünə mızıldanırmış kimi əlavə etdi: -Axı sənə dedim ki, içmə. İçəndə sarsaqlayırsan.
    Birinci oğlan:
    -Çərənçi də özünsən, sarsaq da. Mən fransız, ingilis, ərəb- filan hərləmirəm. Əlini çək...
    İkinci ilə birinci oğlan əlbəyaxa oldular.
    Fransuaza yerində donub qalmışdı.
    Ceyhun gülməyini zorla saxlayırdı.
    Oğlanlar bir-birinə yumruq, təpik atmağa başladılar.
    Fransuaza irəli yeriyib onların arasına girdi.
    Dalaşan oğlanlar yenə bir-birinə sarı atlanmaq istəyəndə Ceyhun da irəli çıxdı.
    Ceyhun ikinci, Fransuaza isə birinci oğlanı tutub saxladı.
    İkinci oğlan sakitləşdi. Ceyhun onun qolunu buraxdı.
    Birinci hələ hə havaya- ikinicinin qarasıyca yumruq atmaqda idi.
    Fransuaza birinci oğlanın sərxoş olduğunu duymuşdu, qızın ürəyindən onu “ayıltmaq” istəyi keçdi və elə buna görə də onu az qala sürüyə-sürüyə düz ləpədöyənə gətirdi. Deyəsən, oğlan suya girməkdən çəkinirdi.
    Fransuaza Ceyhuna sarı baxıb dedi:
    -Bu, sərxoşdur, məncə suya girsə ayıla bilər...
    Ceyhun güldü. Onun yanındakı oğlan da güldü.
    Birinci oğlan dartınsa da artıq gec idi. Fransuaza onu dənizə sarı itələdi. Oğlan səntirləyib yıxıldı. Qız gülə-gülə ovucladığı duzlu suyu oğlanın üz-gözünə çilədi. Bir qədər sonra dişi dişinə dəyən oğlan dözə bilməyib əllərini yuxarı qaldırdı:
    -Mən təslim...
    Sahildəkilər gülüşürdülər.
    Az sonra onlar sahildə tonqal çatıb islanmış paltarlarını qurudurdular.
    İkinci oğlan maşının yük yerindən çıxartdığı şərabı yerə sarılmış qəzetin üstünə qoyub dedi:
    -Mən sükan arxasındayam, içə bilmərəm. Amma üşüyənlər qızışmaq üçün içə bilər. Həm də tanışlığı qeyd etmək pis olmaz...
    Birinci oğlan altdan-altdan Fransuazanı süzüb dedi:
    -Mən bu qızdan qorxuram. Deyəsən idmançıdır. Olsun ki, boksla məşğul olur. Güclü əlləri var.
    Ceyhun dedi:
    -Hə, idmançıdır. Amma qorxma. Lazım olsa, biz səni müdafiə edərik. Sadəcə, özünü yaxşı apar.
    Gülüşdülər.
    Sonra maşındakı maqnifofonu işə salıb, orada ifa olunan melodiyanın ritminə uyğun olaraq şıdırğı rəqs etməyə başladı.
    Alqış səsləri çalınan melodiyaya və ləpələrin səsinə qarışdı.
    İndi onların hamısı dostlaşmışdılar.

    **
    İrma Sati hələ də Bakıdan gələn xəbərlərin təsiri altında idi. Qadın qarışıq hisslərin məngənəsində sıxılsa da daxilən özündə bir rahatlıq tapmışdı. O, Dominiki itirəndən sonra nədənsə öz ilk məhəbbəti barədə tez-tez düşünməyə başlamışdı. Rəhman Əsgərov onun gənclik həyatının günəşi olmuşdu. Sən demə, o günəş hələ sönməyibmiş. Bir bu dünyanın işlərinə bax. İllər, onillər ötəndən sonra qadın “öz əsgərinin” səsini yenidən eşitmişdi. Allah bilir, onlar bir də görüşə biləcəkdilərmi? Əslində İrmaya elə Rəhmanın səsini eşitmək kifayət idi. Qadın son zamanlar tez-tez xəstələnirdi. Yorulub əldən düşmüşdü. Sifətini doğrayan qırışlar daha da dərinləşmişdi. Əlləri əsirdi. Hər xırda şey ona təsir edirdi. Qocalıq öz işini görməkdə idi. Satı az qala bu dünyadan əlini üzmüşdü. Sabinanın faciəli aqibəti isə onu çox sındırmışdı. İndi budur, Bakıdan yeni xəbərlər gəlməkdə idi. Sanki bütün bunlar kinoda, dramatik filmdə baş verirdi.
    Qadının ürəyindən bir anlığa Rəhmanın səsini eşitmək hissi keçdi. Əlini dəstəyə atıb nömrəni yığdı. Kişi səsi eşidildi:
    -Alo...
    -Salam.
    -Ah, İrma, bu sənsən?
    -Mənəm, mənim əsgərim.
    -Səsini eşitdiyimə görə necə sevindiyimi təsəvvür edə bilməzsən.
    -Elə mən də çox sevinirəm, mənim əsgərim.
    -İrma, bəlkə təyyarəyə minib gələsən Bakıya.
    -Mən?
    Rəhmanın gülüşü eşidildi.
    -Əlbəttə, sən, İrma. Niyə təəccüb edirsən ki?
    -Rəhman, ta mən qocalmışam.
    -Elə mən də... Amma ürək qocalıqla heç cürə barışmaq istəmir. O, yenə əvvəlki hisslərlə döyünür.
    -Hə, doğrudur. Ürək yaşa baxmır ki...
    -Eh, İrma, İrmacan... Biz od-alovun içindən sağ-salamat çıxdıq, amma illərin qarşısında əl qaldırıb təslim oluruq... Ürəyimizsə yenə gəncdir. Qəribədir...
    -Elədir, Rəhman. Qocalıq müharibədən də betərmiş.
    Pauza.
    -İrma, məni ən çox yandıran bizim Sabinamızın itkisidir.
    -Ta demə. Ah, Sabina, Sabina...
    -Mən bu son günlərdə sarsılmışam.
    -Bəs sənin qızın necədir, Rəhman?
    -Yaxşıdır.
    -Şükür... Deyirsən, fransız dili müəllimidir hə? Bir onun da səsini eşitsəydim...
    -Evdə yoxdur indi. Bir dəfə calaşdıraram sizi, söhbət edərsiz.
    -Bəs görəsən, Jüsten nə vaxt qayıdacaq Parisə?
    -Bax bunu dəqiq bilmirəm. Amma o, hələlik Bakıdadır. Şəhərlə tanış olur.
    Qadın maraqla soruşdu:
    -Yəqin Fransuaza ilə birlikdədir.
    -Yox, məncə Jüstenin müşayətçisi Səbinədir. Axı qızım şəhəri yaxşı tanıyır. O, həm də əla maşın sürür.
    İrma deyəsən, nədənsə tutuldu.
    Araya ani sükut çökdü.
    Qadın özünü ələ alıb:
    -Oldu, mənim əsgərim, hələlik,-deyə, Rəhmanla xudahafizləşdi.
    -Hələlik, İrma.

    **
    Bu dəfə Jüstenlə Səbinə sahildə görüşdülər. Funikulyorla Bakının Dağüstü parkına qalxdılar. Amfiteatrı xatırladan meydançadan keçərək ikimərtəbəli tikilinin qarşısına gəldilər. Bu nöqtədən bütün şəhər apaydın görünürdü. Onlar buradan dənizi, sahili, uzaq üfüqləri seyr edib yaxınlıqdakı çayxanaya getdlər. Bu nəhəng, geniş salonlu çayxanada adam az idi.
    Onlar ordan-burdan söhbət edirdilər.
    Səbinə bu gün həmişəkindən daha şən görünürdü.
    Jüsten isə, əksinə, bikef və fikirli idi.
    Həzin, qüssəli bir melodiya eşidilirdi.
    Qadın qonağı iti nəzərlərlə süzərək dedi:
    -Müsyö, nəsə çox qayğılı görünürsüz.
    -Elədir, -deyə, Jüsten qısaca cavab verdi.
    Sonra onlar pəncərədən bayıra, sanki eyni bir nöqtəyə baxmağa başladılar. Bayırda payız küləyi əsirdi. Yaxınlıqdakı ağacın başında boş bir yuva görünürdü.
    Sonra onların baxışları bayırdan “yığıldı”, bir-birinin üzünə dikildi.
    Səbinə dedi:
    -Payızı çox sevirəm. Çox...
    Jüsten könülsüz halda dilləndi:
    -Payız gözəldir. Amma bir az kədər doğuran fəsildir. Pis olan budur ki, bəzən bu fəslin ovqatı insanın ruhuna da təsir edir.
    -Bu, necə olur ki?
    -Çox sadə... Sanki fəsil bütün çalarları ilə insanın ıçinə çökür.
    -Payız mənim uşaqlıq xatırələrimi yada salır. Xəzəl toplamağımız, tonqal çatmağımız düşür yadıma.
    -Amma bu son illərdə payız mənə öz yaşımı daha tez-tez xatırladır.
    -Nə mənada, müsyö?
    -O, sanki mənim qulağıma pıçıldayır ki, sən də bu yerə tökülən yarpaqlara bənzəyirsən. Külək səni qabağına qatıb qovmaqdadır. Sən tezliklə qışa çatacaqsan, qarın altında qalıb torpağa qarışacaqsan. Mən bütün bunları düşünəndə dəli olmaq dərəcəsinə gəlirəm.
    -Bu, hər kəsin yaşadığı bir ömürdür, müsyö. Bizdən asılı olmayan şeylərə biz müqavimət göstərə bilmərik.
    -Bilirəm, Səbinə xanım. Amma bildiklərimlə daxilən razılaşa bilmirəm... Bir yandan da tənhalıq.
    -Tənha niyə? Sizin qızınız var yanınızda.
    -Tezliklə o da uçub başqa bir yuvaya gedəcək. Mən yenə tək qalacam.
    -Bu, hər kəsin alın yazısıdır. Necə deyərlər, nəsillər bir-birini əvəz edir...
    -Fəsillər kimi...
    -Elədir.
    Araya yenə sakitlik çökdü.
    İndi bayaqkı həzin musiqini ritmik melodiya əvəz etmişdi.

    **
    Fransuaza ilə tanış olduqdan sonra Ceyhunun qəlbində yeni hisslər, yeni duyğular baş qaldırmışdı. Daxili bir istək oğlanı bu şıltaq, yaraşıqlı fransız qızına sarı çəkirdi. Sanki Fransuazada gizli bir cazibə vardı. Onlar bir-birlərinə yalnız son günlər mehr salsalar da, uzun illərin tanışları kimi mehriban idilər.
    Oğlunda baş verən dəyişikliyi Səbinə də hiss edirdi. Amma qadın bunu onun üzünə vurmurdu.
    Səbinə oğlu ilə qonaq qızın görüşdüyünü də eşitmişdi. Və təbii ki, bütün bunların adi, keçəri gənclik duyğuları ilə bağlı olduğunu zənn edirdi.
    Ceyhun yenə narahat idi.
    Ana arada oğluna zarafatla sataşmağı da unutmamışdı:
    -Son günlər yamanca səliqəli geyinib-kecinirsən. Yosa vurulduğun qız-zad var?
    Oğlu azacıq pörtüb qızarsa da susmuşdu.
    Ceyhun çıxıb gedəndən sonra Səbinə özü özünü ittiham etməyə başlamışdı: “Ceyhun cavandır, onu başa düşmək olar. O, bu yaşda sevə də bilər, vurula da bilər. Bəs mən özüm? Mənim hərəkətlərimə kim bəraət verə bilər? Bu yaşda mən nə edirəm?”
    Sonra qadın özü-özünə bəraət verməli olurdu: “Axı mən qeyri-adi nə edirəm ki? Yad qonqdır, şəhərlə tanış olmaq istəyir. Mən onunla kobud davrana bilmərəm ki...”
    Amma qadın yaxşı anlayırdı ki, Jüsten öz münasibətini bir az başqa səmtdən qurmaq istəyir. Necə? Nə cür? Bunu anlamaq elə də çətin deyildi. Fransız qonaq bəzən öz Sabinasına bənzəyən Səbinəni uzun, sınayıcı baxışlarla süzür, aşkar-gizli ah çəkirdi.
    Artıq Jüsten vətənə dönməyə hazırlaşırdı. Bunu qonaq səhər-səhər zəng edərkən bildirmişdi. Jüsten qadınla görüşmək istəyirdi. Səbinə görüşə razılıq vermişdi. Axı o, bu yad qonağın ürəyini nə üçün qırmalıydı ki?
    Bu, bəlkə də onların son görüşü olacaqdı. Amma bu dünyanın işlərini nə bilmək olar, bəlkə qarşıda yeni görüşlər də olacaqdı?
    Səbinə fransız qonaqla bulvarda görüşdü.
    Külək yerə tökülən sarı-qızılı yarpaqları dənizə sarı qovurdu.
    Jüsten nəsə tərəddüd edir, qırıq-qırıq ifadələrlə danışırdı. Bu, Səidənin nəzərindən qaçmadı.
    Qadın müsahibinin üzünə baxıb gülümsədi.
    -Deyəsən, darıxırsız getməyə...
    -Hara? Hotelə?
    Qadın güldü:
    -Yox, vətənə.
    - Məsələ darıxmaqda deyil... Mən bir söz demək istəyirəm sizə, Səbinə xanım...
    -Buyurun. Eşidirəm...
    -Məni qınamayın, cəsarətim çatmır. Üstəlik ağlım da mənə deyir ki, demə o sözü, sus... Amma ürəyim... Ürəyim israr edir ki, susma, de.
    Səbinə güldü:
    -Siz seçim edin. Görün onlardan hansı rasionaldır...
    -Bəzin ikisi də səhv edir.
    -Amma ikisi də eyni şey desə daha yaxşı olar.
    -Təəssüf ki, bu, nadir hallarda baş verir.
    -Onda bir az səbr edin. Bəlkə ürəyiniz də ağlınızın dediklərini qəbul etdi.
    -Oldu... Dostlarımın dediyinə görə, mən səbr etməkdə şərqlilərə oxşayıram. Görünür, bu, ondan irəli gəlir ki, şərqli dostlarım çoxdur.

    **
    Jüsten hotelə gəlib kresloya çökdü.
    Fransuaza ilə İbrahim bəy hələ gəlib çıxmamışdılar.
    Jüsten dəstəyi qaldırıb qaynanasının nömrəsini yığdı.
    Qadının səsi titrəyirdi. “Bəlkə xəstələnib”-deyə, Jüsten ürəyindən keçirdi.
    -Salam, İrma xala. Necəssiniz? Yaxşısınızmı?
    -Salam, Jüsten. Yox, yaxşı deyiləm.
    -Bəlkə təzyiqiniz var. Həkimə müraciət edin.
    -Mənimki həkimlik deyil.
    Jüsten vahimələndi:
    -İrma xala, bədbinliyə qapılmayın. Xəstəlik ötüb keçən şeydir.
    -Mən xəstə deyiləm.
    -Şükür Allaha... Yoxsa qorxutmuşdunuz məni...
    -Məsələ başqa cürdür.
    -Hansı məsələ?
    -Mən deməyə də çətinlik çəkirəm.
    -Nəyi?
    -Bu gün eşitdiklərimi. Yaxşı ki, özün zəng vurdun, Jüsten. Bayaqdan fikir içində qovruluram.
    -Axı nə olub?
    Dəstəkdə sükut. Jüsten ucadan qışqırdı:
    -Sizə nə oldu, İrma xala?
    Qadının xırıltılı səsi eşidildi:
    -Bura bax, Jüsten, gələndə deyərəm...
    -Yox, indi deyin. Xahiş edirəm. Nə olub, nə baş verib?
    -Sabinadan yeni xəbər var.
    Sanki Jüsteni eliktrik cərəyanına qoşdular.
    -Nə? Sabina? Necə yəni? Heç nə anlamıram. O nə xəbərdir elə?
    -Onun boyunbağı tapılıb.
    -Kimin?
    -Necə yəni kimin? Sabinanın.
    -Harda tapılıb ki?
    -Təyyarə qəzaya düşən yerdən.
    Jüstenin nəfəsi təngidi. Az qala boğulacaqdı. Elə boğula-boğula soruşdu:
    -Bəs Sabina?..
    -Sabina göyərçinə çevrilib yəqin.
    “Yəqin bu qadının başına hava gəlib”-deyə, Jüstenin ağlından keçdi.
    -İrma xala...
    -Yox, mən dəli-zad olmamışam, Jüsten. Məsələ burasındadır ki, Sabinanın boyunbağı bir dağılmış göyərçin yuvasından tapılıb. Yadındadırmı, Sabina uçan təyyarə Monblan dağındakı yüksəkliyə çırpılmışdı. Geoloqlar bu yaxınlarda oraya qalxıbmış. Təyyarənin qırıntılarınıdan bir az yuxarıda dağ göyərçininin yuvasında bir boyunbağı tapıblar. Boyunbağının üstündə də belə bir yazı: “Sabina Satiyə Jüsten Bursedən”. Bu, sənin ona verdiyin hədiyyədir, Jüsten.
    Jüstenin canından soyuq bir dalğa keçdi.
    -Siz bunları haradan eşitdiniz, İrma xala?
    -Qəzetdə oxudum. Televiziyada da bu barədə məlumat verdilər. Bir də ki, dünən baş kəşfiyyat idarəsindən zəng vurmuşdular. Sən demə, o vaxt qəzaya düşən təyyarədəki sərnişinlərin siyahısı “Fransa Hava Yolları”nda qalırmış. Oradan da zəng etdilər. Əvvəlcə səni arayıblar. Sənin burada olmadığını öyrənəndən sonra məni tapıblar. Soruşdular ki, Sabina Sati sənin nəyindir? Dedim ki, qızım idi. Əhvaları danışdım. Dedilər ki, Jüsten Burse ilə səfərdən qayıdanda əlaqə saxlayarıq. Yəqin ki, boyunbağını sənə vermək istəyirlər, Jüsten.
    Jüsten inildədi:
    -Aman Allah...
    -Hə, Jüsten, Sabinamız göyərçinə dönüb... Onun yuvası uçubmuş, Jüsten...
    Qadın hıçqırdı.
    Jüstenin gözündən diyirlənən yaş telefon dəstəyinin üstünə düşdü.
    O, qaynanasından eşitdiyi məlumatı nə İbrahim bəyə, nə də Eransuazaya bildirdi.

    **
    Müsafirlər həmin gün yır-yığışla məşğul oldular.
    İbrahim bəy ayaqqabı mağazası üçün gözaltı etdiyi yerin sahibləri ilə danışmışdı. İmran tezliklə işə başlayacaqdı.
    Fransuaza nəsə fikirli, qüssəli idi.
    Jüsten axşamüstü Səbinə ilə görüşdü.
    Qadın bu gün həmişəkindən daha şux və gözəl görünürdü.
    -Çox cazibədarsınız.
    Bu sözləri Jüsten dedi.
    Səbinə gülümsədi:
    -Təşəkkür edirəm, müsyö. Amma siz nədənsə qayğılı görünürsünüz.
    -Yəqin payızdandır.
    -Axı siz payızı sevirsiniz, Sabina xanım.
    -Elədir. Amma bu fəslin bəzi rənglərində qüssə çaları da var.
    -Ola bilər. Bunu payızı sevənlər bilər.
    -Bütün günü ağlımla ürəyim arasında dialoq gedib.
    -O nə dialoqdur elə?
    -Dünənki söhbətə illüstrasiya kimi deyirəm bu sözləri.
    Qadın ciddiləşdi.
    -Hə, dünən ağlınızla ürəyiniz arasında nəsə bir anlaşılmazlıq olduğunu demişdiniz.
    Jüsten üstündən ağır yük götürülmüş adamlarsayaq dərindən nəfəs aldı:
    -Axır ki, onlar eyni fikrə gəldilər.
    -Kim?
    Jüsten güldü:
    -Ağlım və ürəyim.
    Qadın susdu.
    Jüsten ehtiyatla dilləndi:
    -İcazə versəniz, mən ağıl və ürəyimin birgə çıxartdığı qərarı sizə çatdırardım.
    -Buyurun.
    -Ürəyim və ağlım mənə hökm edir ki, bildirəm...
    Uzun bir sükut.
    Jüsten özünü ələ alıb sözünün arxasını da dedi:
    -...bildirirəm ki, məni sizin ayağınıza bu qəribə tale gətirib.
    Qadın inadla susurdu.
    Jüsten Səbinə ilə üzbəüz dayandı:
    -Bir daha bildirmək istəyirəm ki, mənim Sabinam göyərçinə dönüb sonsuzluğa uçdu. O, bir daha geri dönməyəcək. Səbinə, mən istəyirəm ki, biz bundan sonra qoşa uçaq. Mən bu səmanı səninlə bölüşmək istəyirəm.
    Qadın susmaqda idi. Handan-hana o, başını yellədi. Çox güman ki, bu işarə yumşaq şəkildə olsa da “yox” demək idi.
    Jüstenin baxışları yerə zilləndi.

    **
    Dörd nəfər adam şəhərin mərkəzi küçələrindən biri ilə asta-asta üzüyuxarı qalxırdılar.
    Ağacdan qopan yarpaqlar havada yellənə-yellənə yerə düşürdü.
    Hava əvvəlcə günəşli idi, sonra narın bir yağış başladı.
    Onlar islanacaqlarından ehtiyat edərək yaxınlıqdakı iri eyvanın altına getdilər. Buranı yağış tutmurdu.
    Bu dörd nəfər –Səbinə, Jüsten, Ceyhun və Fransuaza göyün üzünə tamaşa edirdilər.
    Yağış get-gedə gurlaşırdı.
    Qəfildən yaxınlıqdan əzan səsi eşidildi.
    Sonra bu səsə kilsə zənginin səsi qarışdı.
    Məlum oldu ki, başdan-başa daş döşənmiş küçənin o üzündə məscid, bu biri üzündə isə kilsə binası var.
    Əzan və zəng səsləri bu adi payız gününə nəsə gözlə görünməsi mümkün olmayan, yalnız qəlbin duya biləcəyi yeni, qeyri-adi bir rəng əlavə etməkdə idi.
    Sən demə onları, bəlkə də onların hamısını yox, təkcə Jüsten Burseni möcüzə gözləyirmiş. Qəfildən gur yağış selinin içindən, sanki tutqun-boz tül arxasından bir ağ at peyda oldu. Jüsten çaşıb qaldı. Nəsə demək istəsə də səsi çıxmadı. Fransız qonaq bu ağ atı anındaca tanıdı: bir neçə gün öncə hava limanında “gördüyü” at idi. Daha doğrusu, həmin gün Jüsten yuxuda ikən bu atı uçuş meydançasında görmüşdü. Budur, indi, o, yuxuda deyil, ayıqdır, at isə düz şəhərin mərkəzinə, çox güman ki, məxsusi olaraq məhz onun pişvazına gəlib çıxıb.
    Möcüzə hələ davam etməkdə idi; sən demə, çılpaq atın üstündə ağ geyimli bir adam da varmış. Gur, şıdırğı yağış bir anlığa səngidi, sanki görünməz bir əl sıx-sıx sıralanmış damlaları tül teatr pərdəsi kimi dartıb yana “çəkdi”. Və bir anlığa atlının ağ yaylıq altından sifətinə tökülmüş xurmayı saçları, iri-parlaq gözləri göründü. Bu sifət necə də tanış və doğma idi... Bu,elə həmin atlı idi: hava limanında gördüyü süvari xanım. Xeyir ola, görəsən bu atlı qadın onu qarabaqara nə üçün izləyirdi? Məqsədi, istəyi nə idi bu qəfil atlının? Jüstenə elə gəldi ki, eyvanın altında dayananlardan heç biri onun seyr etdiyi mənzərəni görmür. Çünki indi Səbinə, Ceyhun və Fransuaza nə barədəsə söhbət edir, xısın-xısın gülürdülər. Jüsten gözünü bu ağ geyimli süvaridən çəkə bilmirdi. At sanki yerlə yerimir, boşluqda uçurdu. At az qala düz Jüstenin burnunun ucundan dövrə vurub ani ayaq saxladı. Aman Allah, qadının sifəti necə gözəl, necə doğma idi. Bu, kim idi görəsən? Günün günortaçağı bu nə zarafatdı belə? Yox, bu, heç də zarafata oxşamırdı. Sonra qadın atı dördnala, küçə ilə üzüyuxarı çapdı. Əvvəlcə heç bir tappıltı eşidilmirdi. Yalnız ağ geyimli süvari qadın gözdən itəndən sonra uzaqlardan at ayağının tappıltısı eşidildi. Daş döşəməyə çırpılan nal səsləri bir müddət Jüstenin qulağında əks-səda verdi.
    Daha sonra göy gürüldadı, şimşək çaxdı.
    İndi yaxınlıqdan keçən maşınların uğultusu, göy gürültusu, uzaqdan eşidilən at ayağının tappıltısı əzan və zəng səslərinə qarışmışdı.
    Payız yağışı indi təkcə yaxınlıqdakı uca binaların damını deyil, elə səsləri də döyəcləyir və o səsləri də yuyub təmizləyirdi.
    Görəsən, bu səsləri Jüstendən savayı eşidən vardımı?
    Fransuaza Ceyhunun əlindən yapışmışdı.
    Səbinə əlini irəli uzatmışdı: iri yağış damlaları onun ovcuna döyəcləyirdi.
    Jüsten fikrə getmişdi. O, indi xəyalən özünü at belində görürdü. Mindiyi at qızılı-sarı xəzəl dənizini yararaq irəli şığıyırdı. Jüsten fikrən öz atını çaparaq süvari qadına çatmaq istəyirdi. Amma atlı qadın görünmürdü. Deyəsən, bu payız süvarisi payız yarpaqlarına qoşularaq artıq gözdən itmişdi. Jüsten xəyalən öz atının ağzını yenə geri döndərdi və gəlib indi dayandığı yerə çıxdı.
    Onu qərq olduğu düşüncələrdən Səbinənin asta səsi ayırdı:
    -Müsyö, çox fikirlisiz, düşünürəm ki, bəlkə sizin atınız çox uzaqlara çapıb gedib hə?..
    Qadın sakitcə güldü.
    Jüsten heyrətləndi. Və inadla susdu.
    “Görəsən o atlını Səbinə də dörə bildimi?”

    **
    Hava limanı.
    Günəşli bir payız günü idi.
    İbrahim bəy, Jüsten və Fransuaza trapla yuxarı qalxaraq onları ötürməyə gələnlərə-
    Rəhman Əsgərov, Aydın Sağlam, Səbinə və Ceyhuna əl etməyə başladı.
    Jüsten təyyarədə yerini rahatlayandan sonra kiçik, dairəvi pəncərədən ətrafa boylandı. “Aman Allah, bu nədir?” Əvvəlcə elə bildi ki, onu qara basır. Bir neçə dəfə gözünü açıb-yumdu. Yox, o, ayıq idi. Budur, hava limanının düz ortasında dayanmış ağ at asta, yorğa addımlarla təyyarəyə yaxınlaşırdı. Yenə həmin at, yenə həmin atlı qadın. At irəliləyib düz təyyarənin yanında dayandı. Jüsten heyrət içində idi. Atlı qadının qolunun üstündə dağılmış bir göyərçin yuvası və o yuvanın içində zərif, parlaq lələkli bir göyərçin vardı.
    Göyərçin qanad açıb havaya qalxdı, bir neçə dəfə dövrə vurdu.
    Qadın Jüstenə əl etdi. Onun üzündə sirli bir təbəssüm vardı.
    At dal ayaqları üstə şahə qalxıb ucadan kişnədi. Deyəsən, bu kişnərtini təyyarədəkilərin çoxu, bəlkə də elə hamısı, eşitdi.
    Jüstenin yanında əyləşmiş Fransuaza təəccüblə çiynini çəkib dilləndi:
    -Ata, görəsən o, nə səs idi elə? Eşidirsən, ata?
    Jüsten susub çiynini çəkdi və qəmli-qəmli gülümsədi.
    Bir azdan təyyarə uğultusu eşidildi.
    SON















    Firuz MUSTAFA

    NƏSR

    (romanlar və povestlər)


    Çapa imzalanıb: 01.10.2025
    Formatı: 60x90 1/16
    Bakı.2025,640 s.



    Redaktor: H.Hüseynova
    Korrektor: G.Mustafayeva




    BAKI-2025






    • oktyabr 2026, Firuz M.

  • 2
Roman. Povest. Rusca

Firuz Mustafa

Фируз МУСТАФА ПРОЗА Романы Повести Рассказы Bakı-2026 Фируз МУСТАФА Фируз Мустафа. Проза. Романы.Повести.Рассказы 2026.с.510.Баку. Редактор: Г.Мустафаева В книге представлена проза (романы, повести и рассказы) известного......

Oyunlar. Hikayeler. Türkce

Firuz Mustafa

Savaş Faslı Oyunlar. Hikayeler Dörtlükler. Onluklar Baku-2023 Savaş Faslı Oyunlar. Hikayeler Dörtlükler. Onluklar ünlü bir Azerbaycan yazarı ve filozofutur.......

Tiyatro oyunları. Türkce

Firuz Mustafa

Çatıdaki Bodrum Tiyatro Oyunları Baku-2026 Çatıdaki Bodrum Tiyatro Oyunları ünlü bir Azerbaycan yazarı ve filozofutur. 100'den fazla bilimsel, sanatsal......

Romanlar. Türkce

Firuz Mustafa

Cennet Çiçegi Romanlar BAKI.2026 Cennet Çiçeği romanlar Ünlü Azerbaycanlı yazar 'nın yeni kitabı, üç romanından oluşuyor. Bu romanlardaki olaylar farklı......

Mini- mono hekayələr

Firuz Mustafa

Mini- Mono- Mikro Hekayələr Bakı- 2021 mini- mono- mikro hekayələr Oxuculara təqdim edilən kitabda nın qələmə aldığı “mini-mono-mikro” (qısa) hekayələri......

Hekayələr. Nəsr

Firuz Mustafa

Nəsr Hekayələr Bakı-2025 Nəsr hekayələr nın imzası geniş oxucu və tamaşaçı auditoriyasına yaxşı tanışdır. Onun indiyəcən yüzdən çox bədii və......

Romanlar. Povestlər. Nəsr

Firuz Mustafa

Nəsr romanlar povestlər Bakı-2025 .Nəsr. Romanlar.Povestlər. Bakı.2025,640 Tanınmış yazıçı-filosof nın yeni kitabına müəllifin müxtəlif dövrlərdə qələmə aldığı nəsr əsərləri (romanlar və......

Poetik tərcümələr

Firuz Mustafa

Poetik Tərcümələr Bakı-2026 Bədii tərtibatçı: A. Mustafa Redaktor: H.Hüseynova ©yev,2026.,səh.262 Kitabda nın dünya ədəbiyyatından etdiyi poetik tərcümə......

Əlahəzrət Söz (Ədəbi qeydlər)

Firuz Mustafa

Əlahəzrət Söz Ədəbiyyat. Ədəbi şəxsiyyətlər. Bakı-2023 Fi¬ruz Mustafa əlahəzrət söz ədəbiyyat. ədəbi şəxsiyyətlər. Sizə təqdim olunan kitabda nın ədəbiyyat və ədəbi şəxsiyyətlər......

Persona (Memuar)

Firuz Mustafa

Persona (memoirs) Bakı- 2027 Persona (memoirs) Oxuculara təqdim edilən kitabda nın ayrı-ayrı görkəmli şəxsiyyətlərlə bağlı memuar janrında qələmə aldığı portret-oçerklər,......